Binûn

Zâriyât Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لِقَوْمِكَ فِي لُوطٍ وَقَوْمِهِ عِبْرَةٌ، وَفِي مُوسَى وَفِرْعَوْنَ الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ هُنَاكَ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: تَفَكَّرُوا فِي إِبْرَاهِيمَ وَلُوطٍ وَقَوْمِهِمَا، وَفِي مُوسَى وَفِرْعَوْنَ، وَالْكُلُّ قَرِيبٌ بَعْضُهُ مِنْ بَعْضٍ، وَأَمَّا الثَّانِي فَفِيهِ أَيْضًا وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّهُ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ وَفِي الْأَرْضِ آياتٌ لِلْمُوقِنِينَ [الذاريات: ٢٠] ، وَفِي مُوسى وَهُوَ بَعِيدٌ لِبُعْدِهِ فِي الذِّكْرِ، وَلِعَدَمِ الْمُنَاسِبَةِ بَيْنَهُمَا ثَانِيهَا: أَنَّهُ عَطْفٌ عَلَى قوله وَتَرَكْنا فِيها آيَةً لِلَّذِينَ يَخافُونَ [الذاريات: ٣٧] ، وَفِي مُوسى أَيْ وَجَعَلْنَا فِي مُوسَى عَلَى طَرِيقَةِ قَوْلِهِمْ: عَلَفْتُهَا تِبْنًا وَمَاءً بَارِدًا، وَتَقَلَّدْتُ سَيْفًا وَرُمْحًا، وَهُوَ أَقْرَبُ، وَلَا يَخْلُو عَنْ تَعَسُّفٍ إِذَا قُلْنَا بِمَا قَالَ بِهِ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ إِنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَرَكْنا فِيها عَائِدٌ إِلَى الْقَرْيَةِ ثَالِثُهَا: أَنْ نَقُولَ فِيهَا رَاجِعٌ إِلَى الْحِكَايَةِ، فَيَكُونُ التَّقْدِيرُ: وَتَرَكْنَا فِي حِكَايَتِهِمْ آيَةً أَوْ فِي قِصَّتِهِمْ، فَيَكُونُ:

[Şöyle ki:] «Kavmin için Lût'ta ve kavminde bir ibret vardır; Musa'da ve Firavun'da da [bir ibret vardır].» Üçüncüsü: Orada Yüce Allah'ın «İbrahim, Lût ve bu ikisinin kavmi hakkında ve Musa ile Firavun hakkında tefekkür ediniz» buyruğunun manası bulunmasıdır. Bunların hepsi birbirine yakındır. İkincisine gelince, onda da birkaç vecih vardır: Birincisi: Bunun, Yüce Allah'ın: { وَفِي الْأَرْضِ آياتٌ لِلْمُوقِنِينَ } “Kesin inananlar için yeryüzünde nice deliller vardır” [Zâriyât 20] buyruğuna { وَفِي مُوسى } “Musa'da da” ifadesinin matuf olmasıdır. Ancak bu, zikirde uzak olması ve ikisi arasında münasebet bulunmaması sebebiyle uzak bir ihtimaldir. İkincisi: { وَتَرَكْنا فِيها آيَةً لِلَّذِينَ يَخافُونَ } “Korkanlar için orada bir ibret bıraktık” [Zâriyât 37] buyruğuna { وَفِي مُوسى } ifadesinin matuf olmasıdır; yani Arapların «Hayvana saman ve soğuk su verdim (yedirdim ve içirdim)», «Kılıç ve mızrak kuşandım (kılıcı kuşandım, mızrağı taşıdım)» sözleri üslubunca «Musa'da da [bir ibret] kıldık» demektir. Bu daha yakın bir ihtimaldir; fakat bazı müfessirlerin Yüce Allah'ın { وَتَرَكْنا فِيها } buyruğundaki zamirin beldeye/şehre ait olduğu yönündeki görüşünü kabul ettiğimiz takdirde zorlamadan da uzak değildir. Üçüncüsü: { فِيها } (orada) ifadesindeki zamirin anlatılan kıssaya raci olduğunu söylememizdir. Bu takdirde ifade: «Onların anlatılan kıssasında yahut haberlerinde bir ibret bıraktık» takdirinde olur, böylece de:

وَفِي قِصَّةِ مُوسَى آيَةٌ، وَهُوَ قَرِيبٌ مِنَ الِاحْتِمَالِ الْأَوَّلِ، وَهُوَ الْعَطْفُ عَلَى الْمَعْلُومِ رَابِعُهَا: أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ [الذاريات: ٢٤] وَتَقْدِيرُهُ: وَفِي مُوسَى حَدِيثٌ إِذْ أَرْسَلْنَاهُ، «وَهُوَ مُنَاسِبٌ إِذْ جَمَعَ اللَّهُ كَثِيرًا مِنْ ذِكْرِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى ﵉، كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِما فِي صُحُفِ مُوسى وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى [النَّجْمِ: ٣٦] وَقَالَ تَعَالَى: صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى [الأعلى: ١٩] وَالسُّلْطَانُ الْقُوَّةُ بِالْحُجَّةِ وَالْبُرْهَانِ، وَالْمُبِينُ الْفَارِقُ، وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّهُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ مَا كَانَ مَعَهُ مِنَ الْبَرَاهِينِ الْقَاطِعَةِ الَّتِي حَاجَّ بِهَا فِرْعَوْنَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الْمُعْجِزُ الْفَارِقُ بَيْنَ سِحْرِ السَّاحِرِ وَأَمْرِ الْمُرْسَلِينَ.

«Musa'nın kıssasında da bir ibret vardır» demek olur ki bu da birinci ihtimale, yani malum olana atfedilme ihtimaline yakındır. Dördüncüsü: { هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ } “Sana İbrahim'in misafirlerinin haberi geldi mi?” [Zâriyât 24] buyruğuna matuf olmasıdır. Bunun takdiri şöyledir: «Onu gönderdiğimiz vakit Musa'da da bir haber vardır.» Bu da münasiptir; zira Allah Teâlâ, Yüce Allah'ın: { أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِما فِي صُحُفِ مُوسى (٣٦) وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى } “Yoksa Musa'nın ve ahdine vefa gösteren İbrahim'in sayfalarında bulunanlar kendisine haber verilmedi mi?” [Necm 36-37] ve Yüce Allah'ın: { صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى } “İbrahim ve Musa'nın sayfaları” [A'lâ 19] buyurduğu gibi İbrahim ile Musa'nın (aleyhimes-selâm) zikrini pek çok yerde bir arada toplamıştır. «Sultan» (سُلْطَان), hüccet ve burhanla gelen güç/delil demektir; «mübin» (مُبِين) ise hakkı batıldan ayıran demektir. Daha önce de belirttiğimiz üzere, bundan muradın Musa'nın yanında bulunan ve kendisiyle Firavun'a karşı delil getirdiği kesin burhanlar olması muhtemel olduğu gibi, büyücünün sihri ile peygamberlerin davası arasını ayıran mucize olması da muhtemeldir.

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٣٩]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 39]

فَتَوَلَّى بِرُكْنِهِ وَقالَ ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ (٣٩)

{ فَتَوَلَّى بِرُكْنِهِ وَقالَ ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ (٣٩) } “Bunun üzerine o, bütün gücüyle/ordusuyla yüz çevirdi ve: «Bir büyücüdür veya bir delidir!» dedi.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَتَوَلَّى بِرُكْنِهِ فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: الْبَاءُ لِلْمُصَاحَبَةِ، وَالرَّكْنُ إِشَارَةٌ إِلَى الْقَوْمِ كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ:

Yüce Allah'ın: { فَتَوَلَّى بِرُكْنِهِ } “bütün gücüyle/ordusuyla yüz çevirdi” buyruğunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Ba (بِ) harfi musahabet (birliktelik) içindir; rükün (رُكْن) ise kavme/orduya işarettir. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır:

أَعْرَضَ مَعَ قَوْمِهِ، يُقَالُ نَزَلَ فُلَانٌ بِعَسْكَرِهِ عَلَى كَذَا، وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَراهُ الْآيَةَ الْكُبْرى فَكَذَّبَ وَعَصى ثُمَّ أَدْبَرَ يَسْعى [النَّازِعَاتِ: ٢٠- ٢٢] قَالَ: أَدْبَرَ وَهُوَ بِمَعْنَى تَوَلَّى وَقَوْلُهُ فَحَشَرَ فَنادى [النَّازِعَاتِ: ٢٣] فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى بِرُكْنِهِ، الثَّانِي: فَتَوَلَّى أَيِ اتَّخَذَ وَلِيًّا، وَالْبَاءُ لِلتَّعْدِيَةِ حِينَئِذٍ يَعْنِي تَقَوَّى بِجُنْدِهِ وَالثَّالِثُ: تَوَلَّى أَمْرَ مُوسَى بِقُوَّتِهِ، كَأَنَّهُ قَالَ: أَقْتُلُ مُوسَى لِئَلَّا يُبَدِّلُ دِينَكُمْ، وَلَا يُظْهِرَ فِي الْأَرْضِ الْفَسَادَ، فَتَوَلَّى أَمْرَهُ بِنَفْسِهِ، وَحِينَئِذٍ يَكُونُ الْمَفْعُولُ غَيْرَ مَذْكُورٍ، وَرُكْنُهُ هُوَ نَفْسُهُ الْقَوِيَّةُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ رُكْنِهِ هَامَانَ، فَإِنَّهُ كَانَ وَزِيرَهُ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ الثَّانِي أَظْهَرُ.

«Kavmiyle birlikte yüz çevirdi.» Nitekim «Filanca askeriyle falan yere indi/konakladı» denir. Bu veche Yüce Allah'ın: { فَأَراهُ الْآيَةَ الْكُبْرى (٢٠) فَكَذَّبَ وَعَصى (٢١) ثُمَّ أَدْبَرَ يَسْعى } “Ona en büyük mucizeyi gösterdi. Fakat o yalanladı ve isyan etti. Sonra ardını dönüp koştu” [Nâziât 20-22] buyruğu delalet eder. Burada { أَدْبَرَ } demiştir ki bu { تَوَلَّى } (yüz çevirdi) manasındadır. Yüce Allah'ın: { فَحَشَرَ فَنادى } “Derken topladı ve seslendi” [Nâziât 23] buyruğu da Yüce Allah'ın { بِرُكْنِهِ } buyruğu manasındadır. İkincisi: { فَتَوَلَّى } yani «bir yardımcı/sığınak edindi» demektir; bu durumda ba harfi te'diye (geçişlilik) içindir, yani «askeriyle güç kazandı» anlamına gelir. Üçüncüsü: Musa'nın durumunu kendi gücüyle üstlendi/yönetti; sanki «Dininizi değiştirmesin ve yeryüzünde fesat çıkarmasın diye Musa'yı öldürürüm» demiş ve onun işini bizzat kendisi üzerine almıştır. Bu takdirde meful zikredilmemiştir ve onun rüknü, kendi güçlü nefsi/şahsıdır. Rüknünden muradın Hâmân olması da muhtemeldir; zira o, Firavun'un veziri idi. Bu takdirde ikinci vecih daha zahirdir.

وَقالَ ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ أَيْ هَذَا سَاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ، وَقَوْلُهُ ساحِرٌ أَيْ يَأْتِي الْجِنَّ بِسِحْرِهِ/ أَوْ يَقْرُبُ مِنْهُمْ، وَالْجِنُّ يَقْرُبُونَ مِنْهُ وَيَقْصِدُونَهُ إِنْ كَانَ هُوَ لَا يَقْصِدُهُمْ، فَالسَّاحِرُ وَالْمَجْنُونُ كِلَاهُمَا أَمْرُهُ مَعَ الْجِنِّ، غَيْرَ أَنَّ السَّاحِرَ يَأْتِيهِمْ بِاخْتِيَارِهِ، وَالْمَجْنُونَ يَأْتُونَهُ مِنْ غَيْرِ اخْتِيَارِهِ، فَكَأَنَّهُ أَرَادَ صِيَانَةَ كَلَامِهِ عَنِ الْكَذِبِ فَقَالَ هُوَ يَسْحَرُ الْجِنَّ أَوْ يُسْحَرُ، فَإِنْ كَانَ لَيْسَ عِنْدَهُ مِنْهُ خبر، ولا يقصد ذلك فالجن يأتونه. ثم قال تعالى:

{ وَقالَ ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ } “ve: «Bir büyücüdür veya bir delidir!» dedi” buyruğu, yani «Bu bir büyücüdür yahut bir delidir» demektir. { ساحِرٌ } “bir büyücüdür” sözü; sihriyle cinlere giden veya onlara yaklaşan kimsedir; { مَجْنُونٌ } “bir delidir” sözü ise, şayet kendisi cinlere yönelmiyorsa cinlerin ona yaklaştığı ve ona musallat olduğu kimsedir. Büyücünün de delinin de her ikisinin işi cinlerledir; şu kadar var ki büyücü onlara kendi ihtiyarıyla gider, deliye ise onlar onun ihtiyarı olmaksızın gelirler. Firavun sanki sözünü yalandan korumak istemiş de «O cinleri büyülüyor (etkiliyor) yahut cinler tarafından büyüleniyor; şayet onda bu yönde bir bilgi yoksa ve bunu kastetmiyorsa, cinler ona musallat oluyor» demiştir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٤٠]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 40]

فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ وَهُوَ مُلِيمٌ (٤٠)

{ فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ وَهُوَ مُلِيمٌ (٤٠) } “Bunun üzerine biz de onu ve ordularını yakalayıp denize attık; o kınanacak işler yapıyordu.”

وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى بَعْضِ مَا أَتَى بِهِ، كَأَنَّهُ يَقُولُ: وَاتَّخَذَ الْأَوْلِيَاءَ فَلَمْ يَنْفَعُوهُ، وَأَخَذَهُ اللَّهُ وَأَخَذَ أَرْكَانَهُ وَأَلْقَاهُمْ جَمِيعًا فِي الْيَمِّ وهو البحر، والحكاية مشهورة، وقوله تعالى: هُوَ مُلِيمٌ

Bu, Firavun'un yaptığı bazı şeylere bir işarettir; sanki Yüce Allah: «O dostlar ve yardımcılar edindi fakat onlar kendisine fayda vermedi; Allah da onu ve rükünlerini (dayanaklarını) yakaladı ve hepsini birden yemme, yani denize attı» buyurmaktadır. Bu kıssa meşhurdur. Yüce Allah'ın: { هُوَ مُلِيمٌ } “o kınanacak işler yapıyordu” buyruğuna gelince:

نَقُولُ فِيهِ شَرَفُ مُوسَى ﵇ وَبِشَارَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ، أَمَّا شَرَفُهُ فَلِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بِأَنَّهُ أَتَى بِمَا يُلَامُ عَلَيْهِ بِمُجَرَّدِ قَوْلِهِ: إِنِّي أُرِيدُ هَلَاكَ أَعْدَائِكَ يَا إِلَهَ الْعَالَمِينَ، فَلَمْ يَكُنْ لَهُ سَبَبٌ إِلَّا هَذَا، أَمَّا فِرْعَوْنُ فَقَالَ: أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى [النَّازِعَاتِ: ٢٤] فَكَانَ سَبَبُهُ تِلْكَ، وَهَذَا كَمَا قَالَ الْقَائِلُ: فُلَانٌ عَيْبُهُ أَنَّهُ سَارِقٌ، أَوْ قَاتِلٌ، أَوْ يُعَاشِرُ الناس يؤذيهم، وَفُلَانٌ عَيْبُهُ أَنَّهُ مَشْغُولٌ بِنَفْسِهِ لَا يُعَاشِرُ، فَتَكُونُ نِسْبَةُ الْعَيْبَيْنِ بَعْضِهِمَا إِلَى بَعْضٍ سَبَبًا لِمَدْحِ أَحَدِهِمَا وَذَمِّ الْآخَرِ. وَأَمَّا بِشَارَةُ الْمُؤْمِنِينَ فَهُوَ بِسَبَبِ أَنَّ مَنِ الْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ نَجَّاهُ اللَّهُ تَعَالَى بِتَسْبِيحِهِ، وَمَنْ أَهْلَكَهُ اللَّهُ بِتَعْذِيبِهِ لَمْ يَنْفَعْهُ إِيمَانُهُ حِينَ قَالَ:

Deriz ki: Bunda Musa (aleyhisselâm) için bir şeref, müminler için de bir müjde vardır. Musa'nın şerefine gelince: Çünkü Yüce Allah [Yûnus hakkında] onun sadece: «Ey âlemlerin İlahı! Ben senin düşmanlarının helak olmasını istiyorum» demesi sebebiyle kınanacak bir fiil işlediğini söylemiştir; onun bundan başka bir sebebi yoktu. Firavun ise: { أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى } “Ben sizin en yüce rabbinizim” [Nâziât 24] demiştir; onun sebebi ise bu idi. Bu durum tıpkı bir kimsenin şöyle demesine benzer: «Filancanın kusuru hırsız olması, katil olması veya insanlarla bir arada yaşayıp onlara eziyet etmesidir; diğerinin kusuru ise kendi nefsiyle meşgul olup insanlarla bir arada yaşamamasıdır.» Böylece bu iki kusurun birbirine nispet edilmesi, birinin övülmesine, diğerinin ise yerilmesine sebep olur. Müminlere müjde olmasına gelince: Çünkü kınanacak bir iş yapmışken balığın yuttuğu kimseyi (Yûnus'u) Allah Teâlâ tesbihi sebebiyle kurtarmıştır; Allah'ın azabıyla helak ettiği kimseye (Firavun'a) ise şu sözü söylediği vakitteki imanı fayda vermemiştir:

آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ [يونس: ٩٠] . ثم قال تعالى:

{ آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ } “İsrailoğullarının inandığından başka ilah olmadığına iman ettim” [Yûnus 90]. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٤١]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 41]

وَفِي عادٍ إِذْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ (٤١)

{ وَفِي عادٍ إِذْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ (٤١) } “Âd kavminde de [ibretler vardır]. Hani onların üzerine o kısır/kasıp kavuran rüzgârı göndermiştik.”

وَفِيهِ مَا ذَكَرْنَا مِنَ الْوُجُوهِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا فِي عَطْفِ مُوسَى ﵇، وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda, Musa (aleyhisselâm) kelimesinin atfında zikrettiğimiz vecihler geçerlidir. Bu ayette birkaç mesele vardır:

المسألة الأولى: ذكر أن المقصود هاهنا تسلية قلب النبي ﷺ وَتَذْكِيرُهُ بِحَالِ الْأَنْبِيَاءِ، وَلَمْ يَذْكُرْ فِي عَادٍ وثمود أنبياءهم، كم ذَكَرَ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى ﵉، نَقُولُ فِي ذِكْرِ الْآيَاتِ سِتُّ حِكَايَاتٍ: حِكَايَةُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَبِشَارَتِهِ، وَحِكَايَةُ قَوْمِ لُوطٍ وَنَجَاةِ مَنْ كَانَ فِيهَا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَحِكَايَةُ مُوسَى ﵇، وَفِي هَذِهِ الْحِكَايَاتِ الثَّلَاثِ ذِكْرُ الرُّسُلِ وَالْمُؤْمِنِينَ، لِأَنَّ النَّاجِينَ فِيهِمْ كَانُوا كَثِيرِينَ، أَمَّا فِي حَقِّ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى ﵉ فَظَاهِرٌ، وَأَمَّا فِي قَوْمِ لُوطٍ فَلِأَنَّ النَّاجِينَ، وَإِنْ كَانُوا أَهْلَ بَيْتٍ وَاحِدٍ، وَلَكِنَّ الْمُهْلَكِينَ كَانُوا أَيْضًا أَهْلَ بُقْعَةٍ وَاحِدَةٍ.

Birinci Mesele: Burada maksadın Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kalbini teselli etmek ve ona peygamberlerin durumunu hatırlatmak olduğu zikredilmiştir. Peki İbrahim ve Musa'yı (aleyhimes-selâm) andığı gibi Âd ve Semûd kavimlerinde onların peygamberlerini niçin zikretmemiştir? Deriz ki: Ayetlerin zikrinde altı kıssa vardır: İbrahim'in (aleyhisselâm) kıssası ve ona verilen müjde; Lût kavminin kıssası ve orada bulunan müminlerin kurtuluşu; Musa'nın (aleyhisselâm) kıssası. Bu üç kıssada peygamberler ve müminler zikredilmiştir; zira bunlarda kurtulanlar çoktu. İbrahim ve Musa (aleyhimes-selâm) hakkında bu durum açıktır. Lût kavminde ise kurtulanlar gerçi bir tek ev halkı idiler, ancak helak edilenler de bir tek beldenin halkı idiler.

وَأَمَّا عَادٌ وَثَمُودُ وَقَوْمُ نُوحٍ فَكَانَ عَدَدُ الْمُهْلَكِينَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى النَّاجِينَ أَضْعَافَ مَا كَانَ عَدَدُ الْمُهْلَكِينَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى النَّاجِينَ مِنْ قَوْمِ لُوطٍ ﵇.

Âd, Semûd ve Nûh kavminde ise helak edilenlerin kurtulanlara oranı, Lût'un (aleyhisselâm) kavminden kurtulanlara oranla helak edilenlerin katbekat fazlasıydı.

فَذَكَرَ الْحِكَايَاتِ الثَّلَاثَ الْأُوَلَ لِلتَّسْلِيَةِ بِالنَّجَاةِ، وَذَكَرَ الثَّلَاثَ الْمُتَأَخِّرَةَ لِلتَّسْلِيَةِ بِإِهْلَاكِ الْعَدُوِّ، وَالْكُلُّ مَذْكُورٌ لِلتَّسْلِيَةِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي آخِرِ هَذِهِ الْآيَاتِ كَذلِكَ مَا أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ/ رَسُولٍ إِلَّا قالُوا ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ إِلَى أَنْ قَالَ: فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَما أَنْتَ بِمَلُومٍ وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ [الذَّارِيَاتِ: ٥٤، ٥٥] .

İlk üç kıssayı kurtuluş ile teselli etmek için zikretti; sonraki üç kıssayı ise düşmanın helak edilmesiyle teselli etmek için zikretti. Bunların tamamı teselli amacıyla zikredilmiştir; nitekim bu ayetlerin sonunda Yüce Allah'ın şöyle buyurması buna delildir: { كَذلِكَ مَا أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا قالُوا ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ } “İşte böylece, onlardan öncekilere de herhangi bir elçi gelmedi ki, mutlaka: «O bir büyücüdür veya delidir» demiş olmasınlar” buyruğundan itibaren nihayet şöyle buyurmuştur: { فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَما أَنْتَ بِمَلُومٍ (٥٤) وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ } “Artık onlardan yüz çevir; sen kınanacak değilsin. Sen öğüt verip hatırlat; çünkü hatırlatmak müminlere fayda verir” [Zâriyât 54-55].

وَفِي هُودٍ قَالَ بَعْدَ الْحِكَايَاتِ ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْقُرى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ إِلَى أَنْ قَالَ: وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذا أَخَذَ الْقُرى وَهِيَ ظالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ [هُودٍ: ١٠٠- ١٠٢] فَذَكَرَ بَعْدَهَا مَا يُؤَكِّدُ التَّهْدِيدَ، وذكر بعد الحكايات هاهنا مَا يُفِيدُ التَّسَلِّي، وَقَوْلُهُ الْعَقِيمَ أَيْ لَيْسَتْ مِنَ اللَّوَاقِحِ لِأَنَّهَا كَانَتْ تَكْسِرُ وَتَقْلَعُ فَكَيْفَ كَانَتْ تُلَقِّحُ وَالْفَعِيلُ لَا يَلْحَقُ بِهِ تَاءُ التَّأْنِيثِ إِذَا كَانَ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ وَكَذَلِكَ إِذَا كَانَ بِمَعْنَى فَاعِلٍ فِي بَعْضِ الصُّوَرِ، وَقَدْ ذكرنا سببه أن فعيل لَمَّا جَاءَ لِلْمَفْعُولِ وَالْفَاعِلِ جَمِيعًا وَلَمْ يَتَمَيَّزِ الْمَفْعُولُ عَنِ الْفَاعِلِ فَأَوْلَى أَنْ لَا يَتَمَيَّزَ الْمُؤَنَّثُ عَنِ الْمُذَكَّرِ فِيهِ لِأَنَّهُ لَوْ تَمَيَّزَ لَتَمَيَّزَ الْفَاعِلُ عَنِ الْمَفْعُولِ قَبْلَ تَمَيُّزِ الْمُؤَنَّثِ وَالْمُذَكَّرِ لَأَنَّ الْفَاعِلَ جُزْءٌ مِنَ الْكَلَامِ مُحْتَاجٌ إِلَيْهِ فَأَوَّلُ مَا يَحْصُلُ فِي الْفِعْلِ الْفَاعِلُ ثُمَّ التَّذْكِيرُ وَالتَّأْنِيثُ يَصِيرُ كَالصِّفَةِ لِلْفَاعِلِ وَالْمَفْعُولِ، تَقُولُ فَاعِلٌ وَفَاعِلَةٌ وَمَفْعُولٌ وَمُفَعْوِلَةٌ، وَيَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ أَيْضًا أَنَّ التَّمْيِيزَ بَيْنَ الْفَاعِلِ وَالْمَفْعُولِ جُعِلَ بِحَرْفٍ مُمَازِجٍ لِلْكَلِمَةِ

Hûd Suresi'nde ise kıssalardan sonra şöyle buyurmuştur: { ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْقُرى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ } “İşte bunlar o kentlerin haberlerindendir; sana onları anlatıyoruz” buyruğundan nihayet şöyle buyurmuştur: { وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذا أَخَذَ الْقُرى وَهِيَ ظالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ } “Rabbin, zulme sapmış kentleri yakaladığı zaman işte böyle yakalar! Şüphesiz O'nun yakalaması pek acı, pek çetindir” [Hûd 100-102]. Böylece orada kıssaların ardından tehdidi pekiştiren şeyleri zikretmiş, burada ise kıssaların ardından teselli ifade eden şeyleri zikretmiştir. Yüce Allah'ın { الْعَقِيمَ } “kısır/kasıp kavuran” buyruğu, yani [bulutları ve ağaçları] aşılayıcı olmayan demektir; zira o rüzgâr kırıp döküyor ve kökünden söküyordu, öyleyse nasıl aşılayıcı olabilirdi? Fa'îl (فَعِيل) vezni mef'ûl manasında olduğu zaman ona müenneslik tası (ة) bitişmez; aynı şekilde bazı durumlarda fâil manasında olduğunda da bitişmez. Bunun sebebini zikretmiştik: Fa'îl vezni hem mef'ûl hem de fâil için ortaklaşa gelip mef'ûl fâilden [ayrı bir lafızla] ayrışmayınca, onda müennesin de müzekkerden ayrışmaması evleviyetle gerekir. Zira şayet ayrışsaydı, müennes ve müzekkerin ayrışmasından önce fâilin mef'ûlden ayrışması gerekirdi. Çünkü fâil, kelamın kendisine ihtiyaç duyulan temel bir parçasıdır; dolayısıyla fiilde ilk hasıl olan şey fâildir, ardından müzekkerlik ve müenneslik fâil ve mef'ûl için birer sıfat gibi olur; nitekim fâil ve fâile, mef'ûl ve mef'ûle dersin. Şuna da delalet eder ki: Fâil ile mef'ûl arasındaki ayrım, kelimenin aslına karışan bir harfle yapılmıştır;

فَقِيلَ فَاعِلٌ بِأَلِفٍ فَاصِلَةٍ بَيْنَ الْفَاءِ وَالْعَيْنِ الَّتِي هِيَ مِنْ أَصْلِ الْكَلِمَةِ، وَقِيلَ مَفْعُولٌ بِوَاوٍ فَاصِلَةٍ بَيْنَ الْعَيْنِ وَاللَّامِ وَالتَّأْنِيثُ كَانَ بِحَرْفٍ فِي آخِرِ الْكَلِمَةِ فَالْمُمَيِّزُ فِيهِمَا غَيَّرَ نَظْمَ الْكَلِمَةِ لِشَدَّةِ الْحَاجَةِ وَفِي التَّأْنِيثِ لَمْ يُؤَثِّرْ، وَلِأَنَّ التَّمْيِيزَ فِي الْفَاعِلِ وَالْمَفْعُولِ كَانَ بِأَمْرَيْنِ يَخْتَصُّ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِأَحَدِهِمَا فَالْأَلِفُ بَعْدَ الْفَاءِ يَخْتَصُّ بِالْفَاعِلِ وَالْمِيمُ وَالْوَاوُ يَخْتَصُّ بِالْمَفْعُولِ وَالتَّمْيِيزُ فِي التَّذْكِيرِ وَالتَّأْنِيثِ بِحَرْفٍ عِنْدَ وُجُودِهِ يُمَيَّزُ الْمُؤَنَّثُ وَعِنْدَ عَدَمِهِ يَبْقَى اللَّفْظُ عَلَى أَصْلِ التَّذْكِيرِ فَإِذَا لَمْ يَكُنْ فَعِيلٌ يَمْتَازُ فِيهِ الْفَاعِلُ عَنِ الْمَفْعُولِ إِلَّا بِأَمْرٍ مُنْفَصِلٍ كَذَلِكَ الْمُؤَنَّثُ وَالْمُذَكَّرُ لَا يَمْتَازُ أَحَدُهُمَا عَنِ الْآخَرِ إِلَّا بِحَرْفٍ غَيْرِ مُتَّصِلٍ بِهِ وقوله تعالى:

Böylece kelimenin aslından olan fâ ile ayn harfleri arasına giren bir elif ile «fâil» (فَاعِلٌ) denilmiş, ayn ile lâm harfleri arasına giren bir vâv ile de «mef'ûl» (مَفْعُولٌ) denilmiştir. Müenneslik ise kelimenin sonundaki bir harfle (tâ ile) olmuştur. Dolayısıyla bu ikisinde (fâil ve mef'ûlde) ayırt edici unsur, şiddetli ihtiyaç sebebiyle kelimenin dizilişini değiştirmiş, müenneslikte ise [kelimenin iç yapısına] etki etmemiştir. Bir de fâil ve mef'ûldeki ayrım, her biri bunlardan birine has olan iki unsurla gerçekleşmiştir: Fâ harfinden sonraki elif fâile mahsustur, mîm ile vâv ise mef'ûle mahsustur. Müzekkerlik ve müenneslikteki ayrım ise, varlığı halinde müennesi ayırt eden, yokluğu halinde ise lafzın asıl olan müzekkerlik üzere kaldığı bir harfledir. Durum böyle olunca, fa'îl (فَعِيل) vezninde fâil mef'ûlden ancak [karine gibi] munfasıl bir durumla ayırt edildiği gibi, müennes ile müzekker de birbirinden ancak kelimeye bitişik olmayan harici bir karineyle ayrılır. Yüce Allah'ın şu buyruğuna gelince:

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٤٢]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 42]

مَا تَذَرُ مِنْ شَيْءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ إِلاَّ جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ (٤٢)

{ مَا تَذَرُ مِنْ شَيْءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ إِلاَّ جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ (٤٢) } “Üzerinden geçtiği hiçbir şeyi bırakmıyor, mutlaka onu çürüyüp ufalanmış kemik gibi/kül gibi yapıyordu.”

وَفِيهِ مَبَاحِثُ:

Bunda birkaç bahis vardır:

الْأَوَّلُ: فِي إِعْرَابِهِ وَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: نُصِبَ عَلَى أَنَّهُ صِفَةُ الرِّيحِ بَعْدَ صِفَةِ الْعَقِيمِ ذَكَرَ الْوَاحِدِيُّ أَنَّهُ وَصْفٌ فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ يَكُونُ وَصْفًا وَالْمَعْرِفَةُ لَا تُوصَفُ بِالْجُمَلِ وَمَا تَذْرُ جُمْلَةٌ وَلَا يُوصَفُ بِهَا إِلَّا النَّكِرَاتُ؟ نَقُولُ الْجَوَابُ فِيهِ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ يَكُونُ بِإِعَادَةِ الرِّيحِ تَقْدِيرًا كَأَنَّهُ يَقُولُ: وَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ رِيحًا مَا تَذْرُ ثَانِيهِمَا: هُوَ أَنَّ الْمُعَرَّفَ نَكِرَةٌ لِأَنَّ تِلْكَ الرِّيحَ مُنْكَّرَةٌ كَأَنَّهُ يَقُولُ: وَأَرْسَلْنَا الرِّيحَ الَّتِي لَمْ تَكُنْ مِنَ الرِّيَاحِ الَّتِي تَقَعُ وَلَا وَقَعَ مِثْلُهَا فَهِيَ لِشِدَّتِهَا مُنْكَّرَةٌ، وَلِهَذَا أَكْثَرَ مَا ذَكَرَهَا فِي الْقُرْآنِ ذَكَرَهَا مُنَكَّرَةً وَوَصَفَهَا بِالْجُمْلَةِ مِنْ جُمْلَتِهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِيحٌ فِيها عَذابٌ أَلِيمٌ [الأحقاف: ٢٤] وقوله بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عاتِيَةٍ سَخَّرَها [الحاقة: ٦، ٧] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ الْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ الْأَصَحُّ أَنَّهُ نُصِبَ عَلَى الْحَالِ تَقُولُ جَاءَنِي مَا يَفْهَمُ شَيْئًا فَعَلَّمْتُهُ وَفَهَّمْتُهُ أَيْ حَالُهُ كَذَا، فَإِنْ قِيلَ لَمْ تَكُنْ حَالُ الْإِرْسَالِ مَا تَذْرُ وَالْحَالُ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ مَوْجُودًا مَعَ ذِي الْحَالِ وَقْتَ الْفِعْلِ/ فَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ جَاءَنِي زَيْدٌ أَمْسِ رَاكِبًا غَدًا، وَالرِّيحَ بعد ما أرست بِزَمَانٍ صَارَتْ مَا تَذْرُ شَيْئًا نَقُولُ الْمُرَادُ بِهِ الْبَيَانُ بِالصَّلَاحِيَّةِ أَيْ أَرْسَلْنَاهَا وَهِيَ عَلَى قُوَّةٍ وَصَلَاحِيَّةٍ أَنْ لَا تَذْرَ، نَقُولُ لِمَنْ جَاءَ وَأَقَامَ عِنْدَكَ أَيَّامًا ثُمَّ سَأَلَكَ شَيْئًا، جِئْتَنِي سَائِلًا أَيْ قَبْلَ السُّؤَالِ بِالصَّلَاحِيَةِ وَالْإِمْكَانِ، هَذَا إِنْ قُلْنَا إِنَّهُ نُصِبَ وَهُوَ الْمَشْهُورُ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ رُفِعَ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ هِيَ مَا تَذْرُ.

Birincisi: İrabı hakkındadır ve bunda iki vecih vardır: Birincisi: { الْعَقِيمَ } sıfatından sonra rüzgârın ikinci sıfatı olarak nasb edilmiştir. Vâhidî bunun sıfat olduğunu zikretmiştir. Şayet: «Marife olan kelime cümlelerle sıfatlanamaz; { مَا تَذَرُ } ise bir cümledir ve cümlelerle ancak nekireler sıfatlanır; o halde nasıl sıfat olabilir?» denilirse; deriz ki: Buna cevap iki yöndendir: Birincisi: Takdiri olarak rüzgâr kelimesinin nekire olarak tekrar edilmesiyle olur; sanki «Onların üzerine akîm olan rüzgârı, hiçbir şeyi bırakmayan öyle bir rüzgâr olarak gönderdik» buyurmaktadır. İkincisi: Marife olan lafız mana bakımından nekiredir; zira o rüzgâr alışılagelmişin dışında, bilinmeyen (münker) bir rüzgârdı. Sanki Yüce Allah: «Vuku bulan rüzgârlardan olmayan ve bir benzeri asla görülmemiş olan rüzgârı gönderdik» buyurmaktadır; dolayısıyla o, şiddetinden ötürü nekire hükmündedir. Bundan dolayıdır ki Kur'an'da bu rüzgârı çoğunlukla nekire olarak zikretmiş ve cümle ile sıfatlamıştır. Bunlardan biri Yüce Allah'ın: { بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِيحٌ فِيها عَذابٌ أَلِيمٌ } “Aksine o, acele gelmesini istediğiniz şeydir; içinde acı bir azap bulunan bir rüzgârdır” [Ahkâf 24] buyruğu ve: { بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عاتِيَةٍ (٦) سَخَّرَها } “kasıp kavuran, uğultulu ve azgın bir rüzgârla... Onu üzerlerine musallat kıldı” [Hâkka 6-7] buyruğu ile benzerleridir. İkinci vecih ise -ki en sahih olanı budur- hâl olarak mansub olmasıdır. Dersin ki: «Bana hiçbir şey anlamaz bir halde geldi de ben ona öğrettim ve anlattım», yani «hâli böyle idi». Şayet: «Gönderilme anında hiçbir şeyi bırakmama durumu fiilen mevcut değildi; oysa hâlin, fiil anında zü'l-hâl (hâl sahibi) ile birlikte bulunması gerekir. Nitekim «Zeyd bana dün yarın binecek olduğu halde geldi» denilemez; rüzgâr da gönderildikten bir müddet sonra hiçbir şeyi bırakmaz hale gelmiştir?» denilirse; deriz ki: Bundan murat, salahiyet (kabiliyet/güç) yoluyla beyandır; yani «Biz onu, hiçbir şeyi bırakmayacak bir güç ve kabiliyette olarak gönderdik» demektir. Nitekim yanına gelip birkaç gün kalan ve sonra senden bir şey isteyen kimseye: «Sen bana dilenci/isteyici olarak geldin» dersin; yani isteme eyleminden önce buna güç yetirme ve imkân dahilinde bulunma yönüyle böyle dersin. Bu, meşhur görüş olan mansub olduğu kabul edildiği takdirdedir. Mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfu olması da muhtemeldir ki takdiri: «O, hiçbir şeyi bırakmayandır» şeklindedir.

الْبَحْثُ الثَّانِي: مَا تَذَرُ لِلنَّفْيِ حَالَ التَّكَلُّمِ يُقَالُ مَا يَخْرُجُ زَيْدٌ أَيِ الْآنَ، وَإِذَا أَرَدْتَ الْمُسْتَقْبَلَ تَقُولُ لَا يَخْرُجُ أَوْ لَنْ يَخْرُجَ، وَأَمَّا الْمَاضِي تَقُولُ مَا خَرَجَ وَلَمْ يَخْرُجْ، وَالرِّيحُ حَالَةَ الْكَلَامِ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ كَانَتْ مَا تَرَكَتْ شَيْئًا إِلَّا جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ فَكَيْفَ قَالَ بِلَفْظِ الْحَالَةِ مَا تَذَرُ؟ نَقُولُ الْحِكَايَةُ مُقَدَّرَةٌ عَلَى أَنَّهَا مَحْكِيَّةٌ حَالَ الْوُقُوعِ، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: وَكَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَيْهِ بِالْوَصِيدِ [الْكَهْفِ: ١٨] مَعَ أَنَّ اسْمَ الْفَاعِلِ الْمَاضِي لَا يَعْمَلُ وَإِنَّمَا يَعْمَلُ مَا كَانَ مِنْهُ بِمَعْنَى الْحَالِ وَالِاسْتِقْبَالِ.

İkinci Bahis: { مَا تَذَرُ } ifadesi, konuşma anındaki şimdiki zamanın nefyidir. «Zeyd çıkmıyor» yani «şu anda» denir. Gelecek zamanı kastettiğinde «çıkmayacak» (لَا يَخْرُجُ veya لَنْ يَخْرُجَ) dersin; geçmiş zaman için ise «çıkmadı» (مَا خَرَجَ veya لَمْ يَخْرُجْ) dersin. Oysa Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile konuşma anında rüzgâr zaten üzerinden geçtiği hiçbir şeyi bırakmayıp kül gibi yapmıştı. Öyleyse nasıl şimdiki zaman lafzıyla { مَا تَذَرُ } (bırakmıyor) buyurmuştur? Deriz ki: Bu anlatım, olayın meydana geldiği andaki hâlin hikâye edilmesi takdirindedir. Bundan dolayıdır ki mazi manasındaki ism-i fâil amel etmediği, ancak şimdiki ve gelecek zaman manasında olan ism-i fâil amel ettiği halde Yüce Allah: { وَكَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَيْهِ بِالْوَصِيدِ } “Köpekleri de kollarını eşiğe doğru uzatmıştı” [Kehf 18] buyurmuştur.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: هَلْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا تَذَرُ مِنْ شَيْءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ مُبَالَغَةٌ وَدُخُولُ تَخْصِيصٍ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّها [الْأَحْقَافِ: ٢٥] نَقُولُ هُوَ كَمَا وَقَعَ لِأَنَّ قَوْلَهُ أَتَتْ عَلَيْهِ وَصْفٌ لِقَوْلِهِ شَيْءٍ كَأَنَّهُ قَالَ كُلُّ شَيْءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ أَوْ كُلُّ شَيْءٍ تَأْتِي عليه جعلته كالرميم ولا يدخل فيه السموات لِأَنَّهَا مَا أَتَتْ عَلَيْهَا وَإِنَّمَا يَدْخُلُ فِيهِ الْأَجْسَامُ الَّتِي تَهُبُّ عَلَيْهَا الرِّيَاحُ، فَإِنْ قِيلَ فَالْجِبَالُ وَالصُّخُورُ أَتَتْ عَلَيْهَا وَمَا جَعَلَتْهَا كَالرَّمِيمِ؟ نَقُولُ الْمُرَادُ أَتَتْ عَلَيْهِ قَصْدًا وَهُوَ عَادٌ وَأَبْنِيَتُهُمْ وَعُرُوشُهُمْ وَذَلِكَ لِأَنَّهَا كَانَتْ مَأْمُورَةً بِأَمْرٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ

Üçüncü Bahis: Yüce Allah'ın: { مَا تَذَرُ مِنْ شَيْءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ } “üzerinden geçtiği hiçbir şeyi bırakmıyor” buyruğunda, Yüce Allah'ın: { تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّها } “Rabbinin emriyle her şeyi yerle bir eder” [Ahkâf 25] buyruğunda olduğu gibi bir mübalağa ve tahsisin devreye girmesi var mıdır? Deriz ki: Bu durum aynen vuku bulduğu gibidir; zira O'nun { أَتَتْ عَلَيْهِ } “üzerinden geçtiği” buyruğu, { شَيْءٍ } “şey” kelimesinin sıfatıdır; sanki «üzerinden geçtiği her şeyi» yahut «üzerine geldiği her şeyi kül gibi yaptı» buyurmuştur. Gökler buna dahil olmaz; çünkü rüzgâr onların üzerinden geçmemiştir. Buna ancak rüzgârın üzerlerine estiği cisimler dahil olur. Şayet: «Dağlar ve kayalar da vardı, rüzgâr bunların üzerinden geçtiği halde onları kül gibi yapmadı?» denilirse; deriz ki: Murad, kasıtlı olarak üzerine vardığı şeylerdir ki bunlar da Âd kavmi, onların binaları ve çardaklarıdır. Çünkü o rüzgâr Allah katından bir emirle vazifelendirilmişti;

فَكَأَنَّهَا كَانَتْ قَاصِدَةً إِيَّاهُمْ فَمَا تَرَكَتْ شَيْئًا مِنْ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ إِلَّا جَعَلْتَهُ كَالرَّمِيمِ مَعَ أَنَّ الصِّرَّ الرِّيحُ الْبَارِدَةُ وَالْمُكَرَّرُ لَا يَنْفَكُّ عَنِ الْمَعْنَى الَّذِي فِي اللَّفْظِ مِنْ غَيْرِ تَكْرِيرٍ، تَقُولُ حَثَّ وَحَثْحَثَ وَفِيهِ مَا فِي حَثَّ نَقُولُ فِيهِ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهَا كَانَتْ بَارِدَةً فَكَانَتْ فِي أَيَّامِ الْعَجُوزُ وَهِيَ ثَمَانِيَةُ أَيَّامٍ مِنْ آخَرِ شُبَاطَ وَأَوَّلِ أَذَارَ، وَالرِّيحُ الْبَارِدَةُ مِنْ شِدَّةِ بَرْدِهَا تُحْرِقُ الْأَشْجَارَ وَالثِّمَارَ وَغَيْرَهُمَا وَتُسَوِّدُهُمَا وَالثَّانِي: أَنَّهَا كَانَتْ حَارَةٌ وَالصِّرُّ هُوَ الشَّدِيدُ لَا الْبَارِدُ وَبِالشِّدَّةِ فُسِّرَ قَوْلُهُ تعالى: فِي صَرَّةٍ [الذاريات: ٢٩] أَيْ فِي شِدَّةٍ مِنَ الْحَرِّ.

Sanki doğrudan onları kastediyordu da bu şeylerden hiçbirini bırakmayıp kül/çürümüş kemik gibi yaptı. Bununla birlikte «sırr» (صِرّ) soğuk rüzgârdır ve tekrarlı harfler içeren kelimeler, tekrarı olmayan kök lafızdaki manadan bağımsız değildir; nitekim «hasse» (حَثَّ - teşvik etti) ve «hashase» (حَثْحَثَ - şiddetle teşvik etti) dersin ve ikincisinde birincisindeki mana bulunur. Deriz ki: Bu konuda iki görüş vardır: Birincisi: O rüzgâr soğuk idi ve «acûz günleri»nde (kocakarı soğuklarında) idi; bunlar şubatın sonu ile martın başındaki sekiz gündür. Soğuk rüzgâr, soğuğunun şiddetinden ötürü ağaçları, meyveleri ve diğer şeyleri yakar ve onları karartır. İkincisi: O rüzgâr sıcaktı; «sırr» kelimesi de soğuk değil şiddetli demektir. Nitekim Yüce Allah'ın: { فِي صَرَّةٍ } “bir çığlık içinde” [Zâriyât 29] buyruğu şiddetle, yani «şiddetli bir hararet/ses içinde» diye tefsir edilmiştir.

الْبَحْثُ الرَّابِعُ: فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا تَذَرُ مِنْ شَيْءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ لِأَنَّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

Dördüncü Bahis: Yüce Allah'ın: { مَا تَذَرُ مِنْ شَيْءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ } buyruğu hakkındadır; zira Yüce Allah'ın:

مَا تَذَرُ نَفْيُ التَّرْكِ مَعَ إِثْبَاتِ الْإِتْيَانِ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ تَأْتِي عَلَى أَشْيَاءَ وَمَا تَتْرُكُهَا غَيْرَ مُحَرَّقَةٍ وَقَوْلُ الْقَائِلِ: مَا أَتَى عَلَى شَيْءٍ إِلَّا جَعَلَهُ كَذَا يَكُونُ نَفْيُ الْإِتْيَانِ عَمَّا لَمْ يَجْعَلْهُ كَذَلِكَ.

{ مَا تَذَرُ } buyruğunda, üzerine varmanın sübutu ile birlikte terk etmenin nefyedilmesi vardır. Sanki Yüce Allah: «Bir kısım şeylerin üzerine varıyor ve onları yakıp kül etmeksizin bırakmıyordu» buyurmuştur. Bir kimsenin «Üzerine vardığı hiçbir şey yoktur ki onu şöyle yapmış olmasın» sözü ise, öyle yapmadığı şeylerin üzerinden geçmediğinin nefyedilmesi demektir.

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٤٣]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 43]

وَفِي ثَمُودَ إِذْ قِيلَ لَهُمْ تَمَتَّعُوا حَتَّى حِينٍ (٤٣)

{ وَفِي ثَمُودَ إِذْ قِيلَ لَهُمْ تَمَتَّعُوا حَتَّى حِينٍ (٤٣) } “Semûd kavminde de [ibretler vardır]. Hani onlara: «Bir süreye kadar yararlanın/yaşayın!» denilmişti.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَفِي ثَمُودَ وَالْبَحْثُ فِيهِ وَفِي عَادٍ هُوَ مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَفِي مُوسى [الذاريات: ٣٨] .

Yüce Allah'ın: { وَفِي ثَمُودَ } “Semûd kavminde de” buyruğuna gelince; bunda ve Âd kıssasındaki bahis, daha önce Yüce Allah'ın: { وَفِي مُوسى } “Musa'da da” [Zâriyât 38] buyruğunda geçen açıklamaların aynısıdır.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِذْ قِيلَ لَهُمْ تَمَتَّعُوا حَتَّى حِينٍ قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: الْمُرَادُ مِنْهُ هُوَ مَا أَمْهَلَهُمُ اللَّهُ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ بَعْدَ قَتْلِهِمُ النَّاقَةَ وَكَانَتْ فِي تِلْكَ الْأَيَّامِ تَتَغَيَّرُ أَلْوَانُهُمْ فَتَصْفَرُّ وُجُوهُهُمْ وَتَسْوَدُّ، وَهُوَ ضَعِيفٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:

Yüce Allah'ın: { إِذْ قِيلَ لَهُمْ تَمَتَّعُوا حَتَّى حِينٍ } “Hani onlara: «Bir süreye kadar yararlanın!» denilmişti” buyruğu hakkında bazı müfessirler şöyle demiştir: «Bundan murat, deveyi boğazlamalarından sonra Allah'ın onlara mühlet verdiği üç gündür; nitekim o günlerde renkleri değişiyor, yüzleri önce sararıyor sonra kararıyordu.» Fakat bu zayıf bir görüştür; zira Yüce Allah'ın:

فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ [الذَّارِيَاتِ: ٤٤] بِحَرْفِ الْفَاءِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْعُتُوَّ كَانَ بَعْدَ قَوْلِهِ/ تَمَتَّعُوا فَإِذَنِ الظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ مَا قَدَّرَ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنَ الْآجَالِ، فَمَا مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَهُوَ مُمَهَّلٌ مُدَّةَ الْأَجَلِ يَقُولُ لَهُ تَمَتَّعْ إِلَى آخِرِ أَجَلِكَ فَإِنْ أَحْسَنْتَ فَقَدْ حَصَلَ لَكَ التَّمَتُّعُ فِي الدَّارَيْنِ وَإِلَّا فَمَا لَكَ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ. وقوله:

{ فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ } “Fakat Rablerinin emrinden çıkıp azgınlık ettiler” [Zâriyât 44] buyruğundaki fa (فَ) harfi, azgınlığın { تَمَتَّعُوا } “yararlanın” buyruğundan sonra olduğunu gösterir. O halde zahir olan şudur ki murat, Allah'ın insanlar için takdir ettiği ecellerdir. Nitekim her insana eceli müddetince mühlet verilmiştir; ona «Ecelinin sonuna kadar yaşayıp faydalan; şayet iyilik yaparsan her iki yurtta da faydalanmış olursun, aksi takdirde ahirette senin hiçbir nasibin yoktur» denilir. Yüce Allah'ın şu buyruğuna gelince:

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٤٤]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 44]

فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ وَهُمْ يَنْظُرُونَ (٤٤)

{ فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ وَهُمْ يَنْظُرُونَ (٤٤) } “Fakat Rablerinin emrinden çıkıp azgınlık ettiler. Bunun üzerine onlar bakıp dururlarken kendilerini o yıldırım/korkunç ses yakalayıverdi.”

فِيهِ بَحْثٌ وَهُوَ أَنَّ عَتَا يُسْتَعْمَلُ بِعَلَى قَالَ تَعَالَى: أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمنِ عِتِيًّا [مريم: ٦٩] وهاهنا اسْتُعْمِلَ مَعَ كَلِمَةِ عَنْ فَنَقُولُ فِيهِ مَعْنَى الِاسْتِعْتَاءِ فَحَيْثُ قَالَ تَعَالَى: عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ كَانَ كَقَوْلِهِ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ [الْأَعْرَافِ: ٢٠٦] وَحَيْثُ قَالَ عَلَى كَانَ كَقَوْلِ الْقَائِلِ فُلَانٌ يَتَكَبَّرُ عَلَيْنَا، وَالصَّاعِقَةُ فِيهِ وَجْهَانِ ذَكَرْنَاهُمَا هُنَا أَحَدُهَا: أَنَّهَا الْوَاقِعَةُ وَالثَّانِي: الصَّوْتُ الشَّدِيدُ وَقَوْلُهُ وَهُمْ يَنْظُرُونَ إِشَارَةٌ إِلَى أَحَدِ مَعْنَيَيْنِ إِمَّا بِمَعْنَى تَسْلِيمِهِمْ وَعَدَمِ قُدْرَتِهِمْ عَلَى الدَّفْعِ كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ لِلْمَضْرُوبِ يَضْرِبُكَ فُلَانٌ وَأَنْتَ تَنْظُرُ إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُ لَا يَدْفَعُ، وَإِمَّا بِمَعْنَى أَنَّ الْعَذَابَ أَتَاهُمْ لَا عَلَى غَفْلَةٍ بَلْ أُنْذِرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ بِثَلَاثَةِ أَيَّامٍ وَانْتَظَرُوهُ، وَلَوْ كَانَ عَلَى غَفْلَةٍ لَكَانَ لِمُتَوَهِّمٍ أَنْ يَتَوَهَّمَ أَنَّهُمْ أُخِذُوا عَلَى غَفْلَةٍ أَخْذَ الْعَاجِلِ الْمُحْتَاجِ، كَمَا يَقُولُ الْمُبَارِزُ الشُّجَاعُ أَخْبَرْتُكَ بِقَصْدِي إياك فانتظرني.

Bunda bir bahis vardır: «Atâ» (عَتَا) fiili «alâ» (عَلَى) harf-i cerri ile kullanılır; nitekim Yüce Allah: { أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمنِ عِتِيًّا } “Rahmân'a karşı hangisinin azgınlıkta daha ileri gittiğini...” [Meryem 69] buyurmuştur. Burada ise «an» (عَنْ) kelimesi ile kullanılmıştır. Deriz ki: Bunda kibirlenip başkaldırma (isti'tâ) manası vardır. Yüce Allah'ın { عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ } “Rablerinin emrinden” buyurduğu yer, O'nun: { لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ } “O'na ibadet etmekten büyüklenmezler” [A'râf 206] buyruğu gibidir. «Alâ» (عَلَى) ile kullandığı yer ise bir kimsenin «Filanca bize karşı kibirleniyor» sözü gibidir. «Sâika» (صَاعِقَة) kelimesinde burada zikrettiğimiz iki vecih vardır: Birincisi, onun helak edici felaket olması; ikincisi ise şiddetli sestir. O'nun { وَهُمْ يَنْظُرُونَ } “onlar bakıp dururlarken” buyruğu iki manadan birine işarettir: Ya teslimiyetlerine ve savuşturmaya güç yetiremediklerine işarettir; nitekim dövülen birine «Filanca seni dövüyor, sen ise bakıp duruyorsun» denir ki bu onun defedemediğine işarettir. Ya da azabın kendilerine ansızın değil, bilakis üç gün önceden uyarılıp onu bekledikleri bir sırada geldiği manasınadır. Şayet ansızın gelseydi, vehmeden bir kimse onların muhtaç ve aceleci birinin yakalaması gibi gafil avlandıklarını zannedebilirdi; nitekim cesur savaşçı «Seni hedef aldığımı sana bildirdim, öyleyse beni bekle!» der.

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٤٥]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 45]

فَمَا اسْتَطاعُوا مِنْ قِيامٍ وَما كانُوا مُنْتَصِرِينَ (٤٥)

{ فَمَا اسْتَطاعُوا مِنْ قِيامٍ وَما كانُوا مُنْتَصِرِينَ (٤٥) } “Artık ne ayağa kalkabildiler ne de yardım görüp kendilerini kurtarabildiler.”

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَا اسْتَطاعُوا مِنْ قِيامٍ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ لِبَيَانِ عَجْزِهِمْ عَنِ الْهَرَبِ وَالْفِرَارِ عَلَى سَبِيلِ الْمُبَالَغَةِ، فَإِنَّ مَنْ لَا يَقْدِرُ عَلَى قِيَامٍ كَيْفَ يَمْشِي فَضْلًا عَنْ أَنْ يَهْرُبَ، وَعَلَى هَذَا فِيهِ لَطَائِفُ لَفْظِيَّةٌ إِحْدَاهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَا اسْتَطاعُوا فَإِنَّ الِاسْتِطَاعَةَ دُونَ الْقُدْرَةِ، لِأَنَّ فِي الِاسْتِطَاعَةِ دَلَالَةَ الطَّلَبِ وهو ينبئ

Yüce Allah'ın: { فَمَا اسْتَطاعُوا مِنْ قِيامٍ } buyruğu iki veçhi muhtemeldir: Birincisi: Mübalağa yoluyla kaçmaktan ve firar etmekten aciz olduklarını beyan içindir; zira ayağa kalkmaya bile güç yetiremeyen kimse nasıl yürüyecek, nerede kaldı ki kaçabilsin! Bu vecih üzere birtakım lafzî incelikler vardır: Birincisi: Yüce Allah'ın { فَمَا اسْتَطاعُوا } buyruğudur; zira istitâat (istitaa) kudretten daha aşağı bir mertebedir. Çünkü istitaatta talep delaleti vardır ve bu da kudretsizliği ve bağımsız olamamayı bildirir;

عَنْ عَدَمِ الْقُدْرَةِ وَالِاسْتِقْلَالِ، فَمَنِ اسْتَطَاعَ شَيْئًا كَانَ دُونَ مَنْ يَقْدِرُ عَلَيْهِ، وَلِهَذَا يَقُولُ الْمُتَكَلِّمُونَ الِاسْتِطَاعَةُ مَعَ الْفِعْلِ أَوْ قَبْلَ الْفِعْلِ إِشَارَةٌ إِلَى قُدْرَةٍ مَطْلُوبَةٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى مَأْخُوذَةٍ مِنْهُ وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ [الْمَائِدَةِ: ١١٢] عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ بِالتَّاءِ وَقَوْلِهِ فَمَا اسْتَطاعُوا أَبْلَغُ مِنْ قَوْلِ الْقَائِلِ مَا قَدَرُوا عَلَى قِيَامٍ ثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ قِيامٍ بِزِيَادَةِ مِنْ، وَقَدْ عَرَفْتَ مَا فِيهِ مِنَ التَّأْكِيدِ ثَالِثُهَا: قَوْلُهُ قِيامٍ بَدَلُ قَوْلِهِ هَرَبٍ لِمَا بَيَّنَّا أَنَّ الْعَاجِزَ عَنِ الْقِيَامِ أَوْلَى أَنْ يَعْجِزَ عَنِ الْهَرَبِ الْوَجْهُ الثَّانِي: هُوَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قِيَامٍ الْقِيَامُ بِالْأَمْرِ، أَيْ مَا اسْتَطَاعُوا مِنْ قِيَامٍ بِهِ.

gücün yetersizliğini ve müstakil olamamayı bildirir. Bir şeye istitaat eden kimse, ona bizzat kudret yetirenden daha alt seviyededir. Bundan dolayı kelamcılar «İstitaat fiille beraberdir veya fiilden öncedir» derler ki bu, Allah Teâlâ'dan talep edilen ve O'ndan alınan kudrete işarettir. Tâ harfiyle okuyan kimsenin kıraatine göre Yüce Allah'ın: { هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ } [Mâide 112] buyruğunda işaret edilen de budur. O'nun { فَمَا اسْتَطاعُوا } buyruğu, bir kimsenin «Ayağa kalkmaya güç yetiremediler» sözünden daha beliğdir. İkincisi: Yüce Allah'ın «min» (مِنْ) ilavesiyle { مِنْ قِيامٍ } buyurmasıdır; bunda ne derece bir tekit bulunduğunu bilmişsindir. Üçüncüsü: «Kaçma» (هَرَبٍ) lafzı yerine { قِيامٍ } (ayağa kalkma) lafzını kullanmasıdır; zira açıkladığımız üzere ayağa kalkmaktan aciz olanın kaçmaktan aciz olması evleviyetledir. İkinci vecih ise: Kıyamdan muradın emre/hükme karşı durmak olmasıdır; yani «o azaba karşı direnmeye güç yetiremediler» demektir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَما كانُوا مُنْتَصِرِينَ أَيْ مَا اسْتَطَاعُوا الْهَزِيمَةَ وَالْهَرَبَ، وَمَنْ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ يُقَاتِلُ وَيَنْتَصِرُ بِكُلِّ مَا يُمْكِنُهُ لِأَنَّهُ يَدْفَعُ عَنِ الرُّوحِ وَهُمْ مَعَ ذَلِكَ مَا كَانُوا مُنْتَصِرِينَ، وَقَدْ عَرَفْتَ أَنَّ قَوْلَ الْقَائِلِ مَا هُوَ بِمُنْتَصِرٍ أَبْلَغُ مِنْ قَوْلِهِ مَا انْتَصَرَ وَلَا يَنْتَصِرُ وَالْجَوَابُ تُرِكَ مَعَ كَوْنِهِ يجب تقديره وقوله/ (ما انتصر) أَيْ لِشَيْءٍ مِنْ شَأْنِهِ ذَلِكَ، كَمَا تَقُولُ فُلَانٌ لَا يَنْصُرُ أَوْ فُلَانٌ لَيْسَ يَنْصُرُ. ثم قال تعالى:

Yüce Allah'ın: { وَما كانُوا مُنْتَصِرِينَ } “ne de yardım görüp kendilerini kurtarabildiler” buyruğu, yani kaçıp kurtulmaya güç yetiremediler demektir. Buna güç yetiremeyen kimse ise savaşır ve elinden gelen her yolla yardım arayıp savunma yapar; çünkü canını müdafaa etmektedir. Onlar ise buna rağmen asla kendilerini savunup kurtaramadılar. Bilmişsindir ki bir kimsenin «O kurtulacak/yardım görecek değildir» (مَا هُوَ بِمُنْتَصِرٍ) sözü, «kurtulmadı ve kurtulamaz» (مَا انْتَصَرَ وَلَا يَنْتَصِرُ) sözünden daha beliğdir. Takdir edilmesi vacip olmakla birlikte cevap terk edilmiştir. «Kurtulmadı» (مَا انْتَصَرَ) sözü ise şanı böyle olan bir şey içindir; nitekim «Filanca yardım etmez» veya «Filanca yardım edecek değildir» dersin. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٤٦]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 46]

وَقَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ (٤٦)

{ وَقَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ (٤٦) } “Daha önce de Nûh kavmini [helak etmiştik]. Şüphesiz onlar yoldan çıkmış fâsık bir topluluk idiler.”

قُرِئَ قَوْمَ بِالْجَرِّ وَالنَّصْبِ فَمَا وَجْهُهُمَا؟ نَقُولُ أَمَّا الْجَرُّ فَظَاهِرٌ عَطْفًا عَلَى مَا تقدم في قوله تعالى وَفِي عادٍ [الذاريات: ٤١] وَفِي مُوسى [الذاريات: ٣٨] ، تَقُولُ لَكَ فِي فُلَانٍ عِبْرَةٌ وَفِي فُلَانٍ وَفُلَانٍ، وَأَمَّا النَّصْبُ فَعَلَى تَقْدِيرِ: وَأَهْلَكْنَا قَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ، لِأَنَّ مَا تَقَدَّمَ دَلَّ عَلَى الْهَلَاكِ فَهُوَ عَطْفٌ عَلَى الْمَحَلِّ، وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ مِنْ قَبْلُ مَعْنَاهُ ظَاهِرٌ كَأَنَّهُ يَقُولُ (وَأَهْلَكْنَا قَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ) وَأَمَّا عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ فَتَقْدِيرُهُ: وَفِي قَوْمِ نُوحٍ لَكُمْ عِبْرَةٌ مِنْ قَبْلِ ثَمُودَ وَعَادٍ وَغَيْرِهِمْ. ثم قال تعالى:

{ قَوْمَ } kelimesi cer ve nasb ile okunmuştur; peki bu iki kıraatin vechi nedir? Deriz ki: Cer okunuşuna gelince; daha önce Yüce Allah'ın: { وَفِي عادٍ } [Zâriyât 41] ve { وَفِي مُوسى } [Zâriyât 38] buyruklarında geçen ifadelere atıf olarak gayet açıktır; nitekim «Filancada senin için ibret vardır; falan ve filanda da vardır» dersin. Nasb okunuşuna gelince; «Daha önce Nûh kavmini de helak ettik» takdiri üzeredir; zira daha önce geçen ifadeler helake delalet etmiştir, dolayısıyla bu mahalle atıftır. Buna göre O'nun { مِنْ قَبْلُ } “daha önce” buyruğunun manası açıktır; sanki «Daha önce Nûh kavmini de helak ettik» buyurmaktadır. Birinci veche göre ise takdiri şöyledir: «Semûd, Âd ve diğerlerinden daha önce Nûh kavminde de sizin için bir ibret vardır.» Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٤٧]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 47]

وَالسَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ (٤٧)

{ وَالسَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ (٤٧) } “Göğü kudretle/gücümüzle biz bina ettik ve şüphesiz biz [onu] genişleticiyiz / büyük bir genişlik ve kudret sahibiyiz.”

وَهُوَ بَيَانٌ لِلْوَحْدَانِيَّةِ، وَمَا تَقَدَّمَ كَانَ بَيَانًا لِلْحَشْرِ.

Bu, vahdaniyetin (Allah'ın birliğinin) beyanıdır; daha önce geçenler ise haşrin beyanı idi.

وَأَمَّا قوله هاهنا وَالسَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ وَأَنْتُمْ تَعْرِفُونَ أَنَّ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا خَلَقُوا مِنْهَا شَيْئًا فَلَا يَصِحُّ الْإِشْرَاكُ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ هَذَا عَوْدٌ بَعْدَ التَّهْدِيدِ إِلَى إِقَامَةِ الدَّلِيلِ، وَبِنَاءُ السَّمَاءِ دَلِيلٌ عَلَى الْقُدْرَةِ عَلَى خَلْقِ الْأَجْسَامِ ثَانِيًا، كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ [يس: ٨١] وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Buradaki { وَالسَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ } “Göğü kudretle biz bina ettik” buyruğuna gelince; sizler Allah'tan başka taptığınız şeylerin gökten hiçbir şey yaratmadığını bilmektesiniz, öyleyse şirk koşmak sahih olmaz. Şöyle de denilebilir: Bu, tehditten sonra delil getirmeye geri dönüştür; göğün bina edilmesi, Yüce Allah'ın: { أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ } “Gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya kadir değil midir?” [Yâsîn 81] buyurduğu gibi cisimleri ikinci kez yaratmaya kadir olunduğuna delildir. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: النَّصْبُ عَلَى شَرِيطَةِ التَّفْسِيرِ يُخْتَارُ فِي مَوَاضِعَ، وَإِذَا كَانَ الْعَطْفُ عَلَى جُمْلَةٍ فِعْلِيَّةٍ فَمَا تِلْكَ الْجُمْلَةُ؟ نَقُولُ فِي بَعْضِ الْوُجُوهِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا في قوله تعالى: وَفِي عادٍ [الذاريات: ٤١] وَفِي ثَمُودَ [الذاريات: ٤٣] تَقْدِيرُهُ وَهَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ عَادٍ وَهَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ ثَمُودَ، عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ الْمُكْرَمِينَ [الذاريات: ٢٤] وَعَلَى هَذَا يَكُونُ مَا تَقَدَّمَ جُمْلَةً فِعْلِيَّةً لَا خَفَاءَ فِيهِ، وَعَلَى غَيْرِ ذَلِكَ الْوَجْهِ فَالْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ النَّصْبُ أَقْرَبُ مِنْهُ إِلَى الرَّفْعِ فَكَانَ عَطْفًا عَلَى مَا بِالنَّصْبِ أَوْلَى، وَلِأَنَّ قوله تعالى: نَبَذْناهُمْ

Birinci Mesele: Tefsir şartı üzere nasb (iştigâl kuralı gereği mensub kılma), bazı yerlerde tercih edilir. Eğer fiil cümlesine atıf yapılıyorsa, o fiil cümlesi hangisidir? Deriz ki: Yüce Allah'ın: { وَفِي عادٍ } [Zâriyât 41] ve { وَفِي ثَمُودَ } [Zâriyât 43] buyruklarında zikrettiğimiz bazı vecihlere göre takdiri; Yüce Allah'ın: { هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ الْمُكْرَمِينَ } “Sana İbrahim'in ağırlanan misafirlerinin haberi geldi mi?” [Zâriyât 24] buyruğuna atfen «Sana Âd'ın haberi geldi mi, sana Semûd'un haberi geldi mi?» şeklindedir. Buna göre daha önce geçen cümlenin fiil cümlesi olduğu apaçıktır. Bu vechin dışındakilere göre ise, car ve mecrurun nasb mahallinde olması ref mahallinde olmasından daha yakındır; bu sebeple mensub olan yere atfedilmesi daha evladır. Bir de Yüce Allah'ın: { نَبَذْناهُمْ } “onları attık”

[الذاريات: ٤٠] وقوله أَرْسَلْنا [الذاريات: ٣٢] وقوله تعالى: فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ [الذاريات: ٤٤] وفَمَا اسْتَطاعُوا [الذاريات: ٤٥] كُلُّهَا فِعْلِيَّاتٌ فَصَارَ النَّصْبُ مُخْتَارًا.

[Zâriyât 40] buyruğu, O'nun { أَرْسَلْنا } “gönderdik” [Zâriyât 32] kavli, Yüce Allah'ın { فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ } “bunun üzerine onları yıldırım çarptı” [Zâriyât 44] buyruğu ve { وفَمَا اسْتَطاعُوا } “güç yetiremediler” [Zâriyât 45] buyruklarının hepsi fiilî cümleler olduğu için nasb [ile okumak] tercih edilen olmuştur.

المسألة الثانية: كرر ذكر البناء في السموات، قَالَ تَعَالَى: وَالسَّماءِ وَما بَناها [الشَّمْسِ: ٥] وَقَالَ تعالى:

İkinci Mesele: Gökler hakkında 'bina' kelimesinin zikri tekrarlanmıştır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَالسَّماءِ وَما بَناها } “Göğe ve onu bina edene [andolsun],” [Şems 5] ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

[النازعات: ٢٧] أَمِ السَّماءُ بَناها وَقَالَ تَعَالَى: جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً وَالسَّماءَ بِناءً [غَافِرٍ: ٦٤] فَمَا الْحِكْمَةُ فِيهِ؟ نَقُولُ فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّ الْبِنَاءَ بَاقٍ إِلَى قِيَامِ الْقِيَامَةِ لَمْ يَسْقُطْ مِنْهُ شَيْءٌ وَلَمْ يُعْدَمْ مِنْهُ جُزْءٌ، وَأَمَّا الْأَرْضُ فَهِيَ فِي التَّبَدُّلِ وَالتَّغَيُّرِ فَهِيَ كَالْفَرْشِ الَّذِي يُبْسَطُ وَيُطْوَى وَيُنْقَلُ، وَالسَّمَاءُ كَالْبِنَاءِ الْمَبْنِيِّ الثَّابِتِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: سَبْعاً شِداداً [النَّبَأِ: ١٢] وَأَمَّا الْأَرَاضِي فَكَمْ مِنْهَا مَا صَارَ بَحْرًا وَعَادَ أَرْضًا مِنْ وَقْتِ/ حُدُوثِهَا ثَانِيهَا:

{ أَمِ السَّماءُ بَناها } “...yoksa gök mü? Onu O bina etti” [Nâziât 27] ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً وَالسَّماءَ بِناءً } “Yeri sizin için bir yerleşim yeri, göğü de bir bina kılan [O'dur]” [Gâfir 64]. Bundaki hikmet nedir? Deriz ki: Bunda birkaç vecih vardır. Birincisi: Bina, kıyamet kopuncaya kadar bakidir; ondan hiçbir şey düşmemiş ve hiçbir parçası yok olmamıştır. Yere gelince o, başkalaşma ve değişim içindedir; serilen, dürülen ve taşınan bir döşek gibidir. Gök ise inşa edilmiş, sabit bir bina gibidir. Yüce Allah'ın: { سَبْعاً شِداداً } “yedi sağlam [gök]” [Nebe 12] buyruğuyla buna işaret edilmektedir. Yeryüzü parçalarına gelince, yaratıldıklarından bu yana niceleri deniz olmuş, sonra tekrar karaya dönüşmüştür. İkincisi:

أَنَّ السَّمَاءَ تُرَى كَالْقُبَّةِ المبنية فوق الرؤوس، وَالْأَرْضَ مَبْسُوطَةٌ مَدْحُوَّةٌ وَالْبِنَاءُ بِالْمَرْفُوعِ أَلْيَقُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:

Gök, başlar üzerinde inşa edilmiş bir kubbe gibi görülür; yer ise serilmiş ve yayılmıştır. Bina nitelemesi ise yükseltilmiş olana daha uygundur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

رَفَعَ سَمْكَها [النَّازِعَاتِ: ٢٨] ثَالِثُهَا: قَالَ بَعْضُ الْحُكَمَاءِ: السَّمَاءُ مَسْكَنُ الْأَرْوَاحِ وَالْأَرْضُ مَوْضِعُ الْأَعْمَالِ وَالْمَسْكَنُ أَلْيَقُ بِكَوْنِهِ بِنَاءً وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

{ رَفَعَ سَمْكَها } “Onun tavanını yükseltti” [Nâziât 28]. Üçüncüsü: Bazı hakîmler şöyle demiştir: Gök ruhların meskeni, yer ise amellerin mahallidir; mesken ise bina olmaya daha layıktır. Allah en iyisini bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْأَصْلُ تَقْدِيمُ الْعَامِلِ عَلَى الْمَعْمُولِ وَالْفِعْلُ هُوَ الْعَامِلُ فَقَوْلُهُ بَنَيْنا عَامِلٌ فِي السَّمَاءِ، فَمَا الْحِكْمَةُ فِي تَقْدِيمِ الْمَفْعُولِ عَلَى الْفِعْلِ وَلَوْ قَالَ: وَبَنَيْنَا السَّمَاءَ بِأَيْدٍ، كَانَ أَوْجَزَ؟ نَقُولُ الصَّانِعُ قَبْلَ الصُّنْعِ عِنْدَ النَّاظِرِ فِي الْمَعْرِفَةِ، فَلَمَّا كَانَ الْمَقْصُودُ إِثْبَاتُ الْعِلْمِ بِالصَّانِعِ، قُدِّمَ الدَّلِيلُ فَقَالَ وَالسَّمَاءَ الْمُزَيَّنَةَ الَّتِي لَا تَشُكُّونَ فِيهَا بَنَيْنَاهَا فَاعْرِفُونَا بِهَا إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْرِفُونَنَا.

Üçüncü Mesele: Asıl olan âmilin (etki eden kelimenin) ma‘mûlden (etkilenen ögeden) önce getirilmesidir ve fiil âmildir; dolayısıyla { بَنَيْنا } kavli, { السَّمَاءِ } kelimesinde âmildir. O hâlde mef'ûlün fiilden önce getirilmesindeki hikmet nedir? Hâlbuki «Ve beneyne's-semâe bi-eydin» deseydi daha veciz olurdu? Deriz ki: Marifet (Allah'ı bilme) konusunda nazar eden kimse nezdinde Sâni (Sanatkâr/Yaratıcı), sanattan öncedir. Maksat Sâni'ye dair ilmi ispat etmek olunca delil öne alınmış ve şöyle buyrulmuştur: Hakkında şüphe etmediğiniz o süslenmiş göğü biz bina ettik; öyleyse eğer bizi tanımıyorsanız, onun vesilesiyle bizi tanıyın.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: إِذَا كَانَ الْمَقْصُودُ إِثْبَاتَ التَّوْحِيدِ، فَكَيْفَ قَالَ: بَنَيْناها وَلَمْ يَقُلْ بَنَيْتُهَا أَوْ بَنَاهَا اللَّهُ؟

Dördüncü Mesele: Eğer maksat tevhidi ispat etmek ise, nasıl olur da { بَنَيْتُهَا } veya «Allah onu bina etti» demeyip { بَنَيْناها } “onu biz bina ettik” buyurmuştur?

نَقُولُ قَوْلُهُ بَنَيْنا أَدَلُّ عَلَى عَدَمِ الشَّرِيكِ فِي التَّصَرُّفِ وَالِاسْتِبْدَادِ وَقَوْلُهُ بَنَيْتُهَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ فِيهِ تَشْرِيكٌ، وَتَمَامُ التَّقْرِيرِ هُوَ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: بَنَيْناها لَا يُورِثُ إِيهَامًا بِأَنَّ الْآلِهَةَ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَهَا هِيَ الَّتِي يَرْجِعُ إِلَيْهَا الضَّمِيرُ فِي بَنَيْناها لِأَنَّ تِلْكَ إِمَّا أَصْنَامٌ مَنْحُوتَةٌ وَإِمَّا كَوَاكِبُ جَعَلُوا الْأَصْنَامَ عَلَى صُوَرِهَا وَطَبَائِعِهَا، فَأَمَّا الْأَصْنَامُ الْمَنْحُوتَةُ فَلَا يَشُكُّونَ أَنَّهَا مَا بَنَتْ مِنَ السَّمَاءِ شَيْئًا، وَأَمَّا الْكَوَاكِبُ فَهِيَ فِي السَّمَاءِ مُحْتَاجَةٌ إِلَيْهَا فَلَا تَكُونُ هِيَ بَانِيَتَهَا، وَإِنَّمَا يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ إِنَّمَا بُنِيَتْ لَهَا وَجُعِلَتْ أَمَاكِنُهَا، فَلَمَّا لَمْ يُتَوَهَّمْ مَا قَالُوا قَالَ بَنَيْنَا نَحْنُ وَنَحْنُ غَيْرُ مَا يَقُولُونَ وَيَدَعُونَهُ فَلَا يَصْلُحُونَ لَنَا شُرَكَاءَ لِأَنَّ كُلَّ مَا هُوَ غَيْرُ السَّمَاءِ وَدُونَ السَّمَاءِ فِي الْمَرْتَبَةِ فَلَا يَكُونُ خَالِقَ السَّمَاءِ وَبَانِيَهَا فَإِذَنْ عُلِمَ أَنَّ الْمُرَادَ جَمْعُ التَّعْظِيمِ وَأَفَادَ النَّصُّ عَظَمَتَهُ، فَالْعَظَمَةُ أَنْفَى لِلشَّرِيكِ فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ بَنَيْناها أَدَلُّ عَلَى نَفْيِ الشَّرِيكِ مِنْ بَنَيْتُهَا وَبَنَاهَا اللَّهُ.

Deriz ki: O'nun { بَنَيْنا } buyruğu, tasarrufta ve mutlak hâkimiyette ortağın bulunmadığına daha çok delalet eder; { بَنَيْتُهَا } ifadesinde ise [başkasını] ortak koşma ihtimali bulunabilirdi. İzahın tamamı şöyledir: Yüce Allah'ın { بَنَيْناها } buyruğu, { بَنَيْناها } lafzındaki zamirin onların tapmakta oldukları ilahlara döneceği vehmini doğurmaz. Çünkü o ilahlar ya yontulmuş putlardır ya da putları suretleri ve tabiatları üzere yaptıkları yıldızlardır. Yontulmuş putlara gelince, onların gökten hiçbir şeyi bina etmediğinde şüpheleri yoktur. Yıldızlara gelince, onlar göktedir ve ona muhtaçtır; dolayısıyla onun binâ edicisi olamazlar. Sadece göğün onlar için bina edildiği ve mekanları kılındığı söylenebilir. Onların söyledikleri şeylerin vehmedilmesi söz konusu olmayınca O, «Biz bina ettik; biz ise onların söylediklerinden ve iddia ettiklerinden başkayız; dolayısıyla onlar bize ortak olmaya elverişli değildirler; zira göğün dışındaki ve mertebe bakımından göğün altındaki hiçbir şey göğün yaratıcısı ve binâ edicisi olamaz» buyurmuştur. Böylece muradın tazim (yüceltme) çoğulu olduğu anlaşılmış ve nas O'nun azametini ifade etmiştir. Azamet ise ortağı nefyetmeye daha uygundur. Dolayısıyla { بَنَيْناها } buyruğunun ortağı nefyetmeye, «ben onu bina ettim» veya «Allah onu bina etti» sözünden daha açık delalet ettiği sabit olmuştur.

فَإِنْ قِيلَ: لِمَ قُلْتَ إِنَّ الْجَمْعَ يَدُلُّ عَلَى التَّعْظِيمِ؟ قُلْنَا الْجَوَابُ مِنَ الْوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْكَلَامَ عَلَى قَدْرٍ فَهْمِ السَّامِعِ، وَالسَّامِعُ هُوَ الْإِنْسَانُ، وَالْإِنْسَانُ يَقِيسُ الشَّاهِدَ عَلَى الْغَائِبِ، فَإِنَّ الْكَبِيرَ عِنْدَهُمْ مَنْ يَفْعَلُ الشَّيْءَ بِجُنْدِهِ وَخَدَمِهِ وَلَا يُبَاشِرُ بِنَفْسِهِ، فَيَقُولُ الْمَلِكُ فَعَلْنَا أَيْ فَعَلَهُ عِبَادُنَا بِأَمْرِنَا وَيَكُونُ فِي ذَلِكَ تَعْظِيمٌ، فَكَذَلِكَ فِي حَقِّ الْغَائِبِ الْوَجْهُ الْآخَرُ: هُوَ أَنَّ الْقَوْلَ إِذَا وَقَعَ مِنْ وَاحِدٍ وَكَانَ الْغَيْرُ بِهِ رَاضِيًا يَقُولُ الْقَائِلُ فَعَلْنَا كُلُّنَا كَذَا وَإِذَا اجْتَمَعَ جَمْعٌ عَلَى فِعْلٍ لَا يَقَعُ إِلَّا بِالْبَعْضِ، كَمَا إِذَا خَرَجَ جَمٌّ غَفِيرٌ وَجَمْعٌ كَثِيرٌ لِقَتْلِ سَبْعٍ وَقَتَلُوهُ يُقَالُ قَتَلَهُ أَهْلُ بَلْدَةٍ كَذَا لِرِضَا الْكُلِّ بِهِ وَقَصْدِ الْكُلِّ إِلَيْهِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَاللَّهُ تَعَالَى كَيْفَمَا أَمَرَ بِفِعْلِ شَيْءٍ لَا يَكُونُ لِأَحَدٍ رَدُّهُ وَكَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مُنْقَادًا لَهُ، يَقُولُ بَدَلَ فَعَلْتُ فَعَلْنَا، وَلِهَذَا الْمَلِكِ الْعَظِيمِ أَجْمَعْنَا بِحَيْثُ لَا ينكره أحد ولا يرده نَفْسٌ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: بِأَيْدٍ أَيْ قُوَّةٍ وَالْأَيْدُ الْقُوَّةُ هَذَا هُوَ الْمَشْهُورُ وَبِهِ فُسِّرَ قَوْلُهُ تَعَالَى: ذَا الْأَيْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ [ص: ١٧] يُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ الْمُرَادَ جَمْعُ الْيَدِ، وَدَلِيلُهُ أَنَّهُ قَالَ تَعَالَى: لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ [ص: ٧٥] وَقَالَ تَعَالَى: مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً [يس: ٧١] وَهُوَ رَاجِعٌ فِي الْحَقِيقَةِ إِلَى الْمَعْنَى الْأَوَّلِ وَعَلَى هَذَا فَحَيْثُ قَالَ: خَلَقْتُ

Eğer: «Çoğulun tazime delalet ettiğini neden söyledin?» denilirse, deriz ki: Cevap iki vecihtendir. Birincisi: Söz, dinleyenin idrakine göredir; dinleyen ise insandır ve insan gaybı görünen âleme kıyaslar. Çünkü insanlar nezdinde büyük kimse, işi ordusu ve hizmetçileriyle yapan ve bizzat kendisi girişmeyendir; bu sebeple kral «yaptık» der, yani «kullarımız bizim emrimizle yaptı» manasındadır ve bunda bir tazim bulunur. Gayb hakkında da böyledir. Diğer vecih şudur: Söz bir kişiden sâdır olduğunda ve başkası da bundan razı olduğunda söyleyen «hepimiz şöyle yaptık» der. Bir topluluk ancak bazılarının yapabileceği bir fiil üzere toplandığında -tıpkı yırtıcı bir hayvanı öldürmek için büyük bir kalabalık çıkıp onu öldürdüklerinde, herkesin buna rızası ve kastı bulunduğu için «bunu filan beldenin halkı öldürdü» denilmesi gibi- [çoğul kullanılır]. Bunu anladığında; Yüce Allah bir şeyin yapılmasını emrettiğinde kimsenin bunu geri çevirmesi mümkün olmaz ve herkes O'na boyun eğer. Bu sebeple «yaptım» yerine «yaptık» buyurur; kimsenin inkâr edemeyeceği ve hiçbir canın geri çeviremeyeceği şekilde bu azametli melike hepimiz icabet etmişizdir. Yüce Allah'ın: { بِأَيْدٍ } kavli ise «kudretle» demektir; eyd (الْأَيْدُ) kuvvet/kudret manasındadır. Meşhur olan budur ve Yüce Allah'ın: { ذَا الْأَيْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ } “o kuvvet sahibi [kulumuz Dâvûd'u hatırla]; şüphesiz o, [daima Allah'a] yönelendir” [Sâd 17] buyruğu da bununla tefsir edilmiştir. Bunun el (يد) kelimesinin çoğulu olduğu da söylenebilir; bunun delili ise Yüce Allah'ın: { لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ } “iki elimle yarattığıma” [Sâd 75] ve { مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً } “ellerimizin yaptıklarından [onlar için] nice hayvanlar [yarattığımızı]” [Yâsîn 71] buyurmuş olmasıdır. Bu da hakikatte birinci manaya dönmektedir. Buna göre nerede { خَلَقْتُ } buyurduysa,

قَالَ: بِيَدَيَّ وَحَيْثُ قَالَ: بَنَيْنا قَالَ: بِأَيْدٍ لمقابلة الجمع بالجمع، فإن قيل فلم لَمْ يَقُلْ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدِينَا وَقَالَ: مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا؟ نَقُولُ لِفَائِدَةٍ/ جَلِيلَةٍ، وَهِيَ أَنَّ السَّمَاءَ لَا يَخْطُرُ بِبَالِ أَحَدٍ أَنَّهَا مَخْلُوقَةٌ لِغَيْرِ اللَّهِ وَالْأَنْعَامُ لَيْسَتْ كَذَلِكَ، فَقَالَ هُنَاكَ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا تَصْرِيحًا بِأَنَّ الْحَيَوَانَ مَخْلُوقٌ لِلَّهِ تَعَالَى مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ وَكَذَلِكَ خَلَقْتُ بِيَدَيَّ وَفِي السَّمَاءِ بِأَيْدٍ مِنْ غَيْرِ إِضَافَةٍ لِلِاسْتِغْنَاءِ عَنْهَا وَفِيهِ لَطِيفَةٌ أُخْرَى وَهِيَ أَنَّ هُنَاكَ لَمَّا أَثْبَتَ الْإِضَافَةَ بَعْدَ حَذْفِ الضَّمِيرِ الْعَائِدِ إِلَى الْمَفْعُولِ، فَلَمْ يَقُلْ خَلَقْتُهُ بِيَدَيَّ وَلَا قال عملته أيدينا وقال هاهنا بَنَيْناها لِأَنَّ هُنَاكَ لَمْ يَخْطُرْ بِبَالِ أَحَدٍ أَنَّ الْإِنْسَانَ غَيْرُ مَخْلُوقٍ وَأَنَّ الْحَيَوَانَ غَيْرُ مَعْمُولٍ فَلَمْ يَقُلْ خَلَقْتُهُ وَلَا عَمِلْتُهُ وَأَمَّا السَّمَاءُ فَبَعْضُ الْجُهَّالِ يَزْعُمُ أَنَّهَا غَيْرُ مَجْعُولَةٍ فَقَالَ: بَنَيْناها بِعَوْدِ الضَّمِيرِ تَصْرِيحًا بِأَنَّهَا مَخْلُوقَةٌ.

{ بِيَدَيَّ } buyurmuş, nerede { بَنَيْنا } buyurduysa çoğula çoğulla mukabele etmek için { بِأَيْدٍ } buyurmuştur. Eğer: «Neden 'ellerimizle bina ettik' demedi de { مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا } dedi?» denilirse, deriz ki: Yüce bir faydadan dolayıdır. O da şudur: Göğün Allah'tan başkası tarafından yaratıldığı kimsenin hatırına gelmez, hayvanlar ise böyle değildir. Bu sebeple orada canlıların vasıtasız olarak Allah Teâlâ tarafından yaratıldığını açıkça belirtmek için { مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا } buyurmuştur. Aynı şekilde { خَلَقْتُ بِيَدَيَّ } buyurmuştur; gökte ise buna ihtiyaç bulunmadığından izafetsiz olarak { بِأَيْدٍ } buyurmuştur. Bunda başka bir latif incelik daha vardır: Orada mef'ûle dönen zamiri hazfettikten sonra izafeti sabit kılmış; bu sebeple «iki elimle onu yarattım» veya «ellerimiz onu yaptı» dememiştir. Burada ise { بَنَيْناها } buyurmuştur; çünkü orada insanın yaratılmamış olduğu ve hayvanın yapılmamış olduğu kimsenin hatırına gelmez, bu yüzden «onu yarattım» veya «onu yaptım» dememiştir. Göğe gelince, bazı cahiller onun yaratılmış olmadığını iddia eder; bu sebeple yaratılmış olduğunu açıkça ifade etmek için zamiri döndürerek { بَنَيْناها } buyurmuştur.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّهُ مِنَ السَّعَةِ أَيْ أَوْسَعْنَاهَا بِحَيْثُ صَارَتِ الْأَرْضُ وَمَا يُحِيطُ بِهَا مِنَ الْمَاءِ وَالْهَوَاءِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى السَّمَاءِ وَسَعَتِهَا كَحَلْقَةٍ فِي فَلَاةٍ، وَالْبِنَاءُ الْوَاسِعُ الْفَضَاءِ عَجِيبٌ فَإِنَّ الْقُبَّةَ الْوَاسِعَةَ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهَا الْبَنَّاءُونَ لِأَنَّهُمْ يَحْتَاجُونَ إِلَى إِقَامَةِ آلَةٍ يَصِحُّ بِهَا اسْتِدَارَتُهَا وَيَثْبُتُ بِهَا تَمَاسُكُ أَجْزَائِهَا إِلَى أَنْ يَتَّصِلَ بَعْضُهَا بِبَعْضٍ ثَانِيهَا: قَوْلُهُ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ أَيْ لَقَادِرُونَ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها [الْبَقَرَةِ: ٢٨٦] أَيْ قُدْرَتُهَا وَالْمُنَاسَبَةُ حِينَئِذٍ ظَاهِرَةٌ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ بِأَنَّ ذَلِكَ حِينَئِذٍ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَقْصُودِ الْآخَرِ وَهُوَ الْحَشْرُ كَأَنَّهُ يَقُولُ: بَنَيْنَا السَّمَاءَ، وَإِنَّا لَقَادِرُونَ عَلَى أَنْ نَخْلُقَ أَمْثَالَهَا، كَمَا فِي قَوْلُهُ تَعَالَى:

Yüce Allah'ın: { وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ } buyruğunda birkaç vecih vardır. Birincisi: Bu 'genişlik' (es-sea) kökündendir; yani göğü öyle genişlettik ki, yer ve onu kuşatan su ve hava, göğe ve onun genişliğine nispetle uçsuz bucaksız bir çöldeki halka gibi kalmıştır. Fezası geniş bina ise hayret vericidir; nitekim geniş bir kubbeyi yapmaya mimarların güçleri yetmez, çünkü onun yuvarlaklığını sağlayacak ve parçaları birbirine kavuşuncaya kadar birbirine tutunmasını temin edecek bir alet kurmaya muhtaç olurlar. İkincisi: O'nun { وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ } kavli «şüphesiz biz kādiriz» demektir. Yüce Allah'ın: { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden başkasını yüklemez” [Bakara 286] yani kudretinin yettiğinden başkasını yüklemez ayeti de bu köktendir; bu durumda münasebet açıktır. Bunun o takdirde diğer maksada, yani haşre bir işaret olduğu da söylenebilir; sanki şöyle buyurmaktadır: «Göğü bina ettik ve şüphesiz biz onun benzerlerini yaratmaya da elbette kādiriz», nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır:

أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ [يس: ٨١] ثالثها: إِنَّا لَمُوسِعُونَ الرزق على الخلق. ثم قال تعالى:

{ أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ } “Gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya kādir değil midir?” [Yâsîn 81]. Üçüncüsü: Şüphesiz biz mahlûkata rızkı genişleticileriz. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٤٨]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 48]

وَالْأَرْضَ فَرَشْناها فَنِعْمَ الْماهِدُونَ (٤٨)

{ وَالْأَرْضَ فَرَشْناها فَنِعْمَ الْماهِدُونَ (٤٨) } “Yeri de biz döşedik; ne güzel döşeyicileriz!”

اسْتِدْلَالًا بِالْأَرْضِ وَقَدْ عُلِمَ مَا فِي قَوْلِهِ وَالْأَرْضَ فَرَشْناها وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ دَحْوَ الْأَرْضِ بَعْدَ خَلْقِ السَّمَاءِ، لِأَنَّ بِنَاءَ الْبَيْتِ يَكُونُ فِي الْعَادَةِ قَبْلَ الْفَرْشِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَنِعْمَ الْماهِدُونَ

Yer ile delil getirilmektedir. { وَالْأَرْضَ فَرَشْناها } buyruğundaki incelik bilinmiştir. Bunda, yerin yayılmasının göğün yaratılmasından sonra olduğuna dair delil vardır; çünkü evin inşası âdete göre döşenmesinden öncedir. Yüce Allah'ın: { فَنِعْمَ الْماهِدُونَ } buyruğu ise,

أَيْ نحن أو فنعم الماهدون ماهدوها.

«biz ne güzel döşeyicileriz» veya «yeri döşeyenler ne güzel döşemiştir» demektir.

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٤٩]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 49]

وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٤٩)

{ وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٤٩) } “Ve düşünüp ibret alasınız diye her şeyden iki çift yarattık.”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ اسْتِدْلَالًا بِمَا بَيْنَهُمَا وَالزَّوْجَانِ إِمَّا الضِّدَّانِ فَإِنَّ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى كَالضِّدَّيْنِ وَالزَّوْجَانِ مِنْهُمَا كَذَلِكَ، وَإِمَّا الْمُتَشَاكِلَانِ فَإِنَّ كُلَّ شَيْءٍ لَهُ شَبِيهٌ وَنَظِيرٌ وَضِدٌّ وَنِدٌّ، قَالَ الْمَنْطِقِيُّونَ الْمُرَادُ بِالشَّيْءِ الْجِنْسُ وَأَقَلُّ مَا يَكُونُ تَحْتَ الْجِنْسِ نَوْعَانِ فَمِنْ كُلِّ جِنْسٍ خَلَقَ نَوْعَيْنِ مِنَ الْجَوْهَرِ مَثَلًا الْمَادِّيَّ وَالْمُجَرَّدَ، وَمِنَ الْمَادِّيِّ النَّامِيَ وَالْجَامِدَ ومن النامي المدرك والنبات من المدرك للناطق وَالصَّامِتَ، وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ فَرْدٌ لَا كَثْرَةَ فِيهِ.

Sonra Yüce Allah, ikisi arasındakilerle delil getirerek: { وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ } “her şeyden iki çift yarattık” buyurdu. Çiftler (ez-zevcân) ya iki zıttır -zira erkek ile dişi iki zıt gibidir ve onlardan oluşan çiftler de böyledir- ya da birbirine benzeyen iki şeydir; zira her şeyin bir benzeri, bir dengi, bir zıddı ve bir emsali vardır. Mantıkçılar şöyle demiştir: 'Şey' ile kastedilen cinstir ve cinsin altında bulunan en az miktar iki türdür. Dolayısıyla her cinsten iki tür yaratmıştır; mesela cevherden maddî ve mücerred olanı, maddî olandan büyüyüp gelişen (nâmî) ve câmid olanı, büyüyüp gelişenden idrak eden ve bitkiyi, idrak edenden konuşan (nâtık) ve konuşmayanı (sâmit) yaratmıştır. Bütün bunlar, O'nun kendisinde hiçbir çokluk bulunmayan bir tek (ferd) olduğuna delalet eder.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ أَيْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ أَنَّ خَالِقَ الْأَزْوَاجِ لَا يَكُونُ لَهُ زَوْجٌ وَإِلَّا لَكَانَ مُمْكِنًا فَيَكُونُ مَخْلُوقًا وَلَا يَكُونُ خَالِقًا، أَوْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ أَنَّ خَالِقَ الْأَزْوَاجِ لَا يَعْجِزُ عَنْ حَشْرِ الأجسام وجمع الأرواح. / ثم قال تعالى:

Yüce Allah'ın: { لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } buyruğu; çiftleri yaratanın bir eşi ve dengi olamayacağını, aksi takdirde O'nun da mümkün bir varlık olup yaratıcı değil yaratılmış olacağını düşünesiniz diye; yahut çiftleri yaratanın bedenleri haşretmekten ve ruhları toplamaktan âciz kalmayacağını düşünesiniz diye demektir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٥٠]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 50]

فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٥٠)

{ فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٥٠) } “Öyleyse Allah'a koşun/sığının; şüphesiz ben size O'ndan [gelen] apaçık bir uyarıcıyım.”

أَمْرٌ بِالتَّوْحِيدِ، وَفِيهِ لِطَائِفُ الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَفِرُّوا يُنْبِئُ عَنْ سُرْعَةِ الْإِهْلَاكِ كَأَنَّهُ يَقُولُ الْإِهْلَاكُ وَالْعَذَابُ أَسْرَعُ وَأَقْرَبُ مِنْ أَنْ يَحْتَمِلَ الْحَالُ الْإِبْطَاءَ فِي الرُّجُوعِ، فَافْزَعُوا إِلَى اللَّهِ سَرِيعًا وَفِرُّوا الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَى اللَّهِ بَيَانُ الْمَهْرُوبِ إِلَيْهِ وَلَمْ يَذْكُرِ الَّذِي مِنْهُ الْهَرَبُ لِأَحَدِ وَجْهَيْنِ، إِمَّا لِكَوْنِهِ مَعْلُومًا وَهُوَ هَوْلُ الْعَذَابِ أَوِ الشَّيْطَانُ الَّذِي قَالَ فِيهِ إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا [فَاطِرٍ: ٦] وَإِمَّا لِيَكُونَ عَامًّا كَأَنَّهُ يَقُولُ: كُلُّ مَا عَدَا اللَّهَ عَدُوُّكُمْ فَفِرُّوا إِلَيْهِ مِنْ كُلِّ مَا عَدَاهُ، وَبَيَانُهُ وَهُوَ أَنَّ كُلَّ مَا عَدَاهُ فَإِنَّهُ يُتْلِفُ عَلَيْكَ رَأْسَ مَالِكَ الَّذِي هُوَ الْعُمُرُ، وَيُفَوِّتُ عَلَيْكَ مَا هُوَ الْحَقُّ وَالْخَيْرُ، وَمُتْلِفُ رَأْسِ الْمَالِ مُفَوِّتُ الْكَمَالِ عَدُوٌّ، وَأَمَّا إِذَا فَرَرْتَ إِلَى اللَّهِ وَأَقْبَلْتَ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ يَأْخُذُ عُمُرَكَ وَلَكِنْ يَرْفَعُ أَمْرَكَ وَيُعْطِيكَ بَقَاءً لَا فَنَاءَ مَعَهُ وَالثَّالِثَةُ: الْفَاءُ لِلتَّرْتِيبِ مَعْنَاهُ إِذَا ثَبَتَ أَنَّ خَالِقَ الزَّوْجَيْنِ فَرْدٌ فَفِرُّوا إِلَيْهِ وَاتْرُكُوا غَيْرَهُ تَرْكًا مُؤَبَّدًا الرَّابِعَةُ: فِي تَنَوُّعِ الْكَلَامِ فَائِدَةٌ وَبَيَانُهَا هُوَ أن الله تعالى قال: وَالسَّماءَ بَنَيْناها [الذاريات: ٤٧] وَالْأَرْضَ فَرَشْناها [الذاريات: ٤٨] وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنا [الذاريات: ٤٩] ثُمَّ جَعَلَ الْكَلَامَ لِلنَّبِيِّ ﵇ وَقَالَ: فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ وَلَمْ يَقُلْ فَفِرُّوا إِلَيْنَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ لِاخْتِلَافِ الْكَلَامِ تَأْثِيرًا، وَكَذَلِكَ لِاخْتِلَافِ الْمُتَكَلِّمِينَ تَأْثِيرًا، وَلِهَذَا يُكْثِرُ الْإِنْسَانُ مِنَ النَّصَائِحِ مَعَ وَلَدِهِ الَّذِي حَادَ عَنِ الْجَادَّةِ، وَيَجْعَلُ الْكَلَامَ مُخْتَلِفًا، نَوْعًا تَرْغِيبًا وَنَوْعًا تَرْهِيبًا، وَتَنْبِيهًا بِالْحِكَايَةِ، ثُمَّ يَقُولُ لِغَيْرِهِ تَكَلَّمْ مَعَهُ لَعَلَّ كَلَامَكَ يَنْفَعُ، لِمَا فِي أَذْهَانِ النَّاسِ أَنَّ اخْتِلَافَ الْمُتَكَلِّمِينَ وَاخْتِلَافَ الْكَلَامِ كِلَاهُمَا مُؤَثِّرٌ، وَاللَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَنْوَاعًا مِنَ الْكَلَامِ وَكَثِيرًا مِنَ الِاسْتِدْلَالَاتِ وَالْآيَاتِ وَذَكَرَ طَرَفًا صَالِحًا مِنَ الْحِكَايَاتِ، ثُمَّ ذَكَرَ كَلَامًا مِنْ مُتَكَلِّمٍ آخَرَ هُوَ النَّبِيُّ ﷺ، وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ يَقُولُ تَقْدِيرَهُ فَقُلْ لَهُمْ فَفِرُّوا وَقَوْلُهُ إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ إِشَارَةٌ إِلَى الرِّسَالَةِ.

[Bu,] tevhid emridir ve bunda bazı latif incelikler vardır. Birincisi: Yüce Allah'ın: { فَفِرُّوا } “koşun/sığının” buyruğu helak etmenin çabukluğunu haber verir; sanki şöyle buyurmaktadır: Helak ve azap, durumun [hakka] dönmede yavaşlığı kaldırabileceğinden daha hızlı ve daha yakındır; öyleyse süratle Allah'a sığının ve koşun! İkincisi: Yüce Allah'ın: { إِلَى اللَّهِ } “Allah'a” buyruğu, kendisine kaçılanı beyan etmektir; kendisinden kaçılanı ise iki vecihten biri sebebiyle zikretmemiştir: Ya bilindiği içindir ki o da azabın dehşeti yahut hakkında { إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا } “Şüphesiz şeytan sizin için bir düşmandır, siz de onu düşman edinin” [Fâtır 6] buyurduğu şeytandır; ya da umumi olsun diyedir; sanki şöyle buyurmaktadır: Allah'tan başka her şey sizin düşmanınızdır; öyleyse O'nun dışındaki her şeyden O'na kaçın/sığının! Bunun izahı şudur: O'nun dışındaki her şey senin ömür olan sermayeni tüketir ve hak ile hayır olanı senden kaçırır; sermayeyi tüketen ve kemali kaçıran ise düşmandır. Allah'a kaçıp O'na yöneldiğinde ise O senin ömrünü alır fakat şanını yüceltir ve sana yanında yokluk olmayan bir bekā bahşeder. Üçüncüsü: [Başındaki] fâ (ف) harfi tertip içindir; manası: Çiftleri yaratanın tek olduğu sabit olunca, yalnızca O'na koşun ve O'nun dışındakileri ebediyen terk edin! Dördüncüsü: Sözün üslubundaki çeşitlilikte bir fayda vardır; izahı şudur: Yüce Allah: { وَالسَّماءَ بَنَيْناها } [Zâriyât 47], { وَالْأَرْضَ فَرَشْناها } [Zâriyât 48] ve { وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنا } [Zâriyât 49] buyurmuş, sonra sözü Peygamber aleyhisselâm'a bırakarak «Bize kaçın» demeyip: { فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ } buyurmuştur. Çünkü sözün farklılaşmasının bir tesiri olduğu gibi konuşanların farklılaşmasının da bir tesiri vardır. Bu sebeple insan doğru yoldan sapan çocuğuna nasihatleri çoğaltır ve sözü çeşitlendirir; bir kısmını teşvik, bir kısmını sakındırma ve kıssa ile uyarma şeklinde yapar, sonra başkasına «sen de onunla konuş, belki senin sözün fayda verir» der; çünkü insanların zihninde konuşanların farklılaşmasının da sözün farklılaşmasının da tesirli olduğu yerleşiktir. Yüce Allah sözün çeşitli türlerini, pek çok delili ve ayeti zikretmiş, kıssalardan geniş bir pay vermiş, sonra başka bir mütekellimden, yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir söz zikretmiştir. Müfessirlerden bazısı bunun takdirinin «Onlara de ki: Allah'a kaçın» şeklinde olduğunu söyler. O'nun: { إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ } “şüphesiz ben size O'ndan [gelen] bir uyarıcıyım” kavli ise risalete işarettir.

وَفِيهِ أَيْضًا لَطَائِفُ إِحْدَاهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَيَّنَ عَظَمَتَهُ بِقَوْلِهِ وَالسَّماءَ بَنَيْناها وَالْأَرْضَ فَرَشْناها وَهَيْبَتَهُ بِقَوْلِهِ نَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِ

Bunda da bazı latif incelikler vardır. Birincisi: Yüce Allah azametini { وَالسَّماءَ بَنَيْناها } “Göğü [kudretle] bina ettik” ve { وَالْأَرْضَ فَرَشْناها } “Yeri [de] döşedik” buyruklarıyla; heybetini ise { نَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِ } “onları denize attık”

[القصص: ٤٠] وقوله تعالى: أَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ [الذاريات: ٤٨] وقوله فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ [النساء: ١٥٣] وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِذَا عَذَّبَ قَدَرَ عَلَى أَنْ يُعَذِّبَ بِمَا بِهِ الْبَقَاءُ وَالْوُجُودُ وَهُوَ التُّرَابُ وَالْمَاءُ وَالْهَوَاءُ وَالنَّارُ، فَحِكَايَاتُ لُوطٍ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ التُّرَابَ الَّذِي مِنْهُ الْوُجُودُ وَالْبَقَاءُ إِذَا أَرَادَ اللَّهُ جَعْلَهُ سَبَبَ الْفِنَاءِ وَالْمَاءُ كَذَلِكَ فِي قَوْمِ فِرْعَوْنِ وَالْهَوَاءُ فِي عَادٍ وَالنَّارُ فِي ثَمُودَ، وَلَعَلَّ تَرْتِيبَ الْحِكَايَاتِ الْأَرْبَعِ لِلتَّرْتِيبِ الَّذِي فِي الْعَنَاصِرِ الْأَرْبَعَةِ وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي سُورَةِ الْعَنْكَبُوتِ شَيْئًا مِنْهُ، ثُمَّ إِذْ أَبَانَ عَظَمَتَهُ وَهَيْبَتَهُ قَالَ لِرَسُولِهِ عَرِّفْهُمُ الْحَالَ وَقُلْ أَنَا رَسُولٌ بِتَقْدِيمِ الْآيَاتِ وَسَرْدِ الْحِكَايَاتِ فَلِإِرْدَافِهِ بِذِكْرِ الرَّسُولِ فَائِدَةٌ ثَانِيهَا: فِي الرِّسَالَةِ أُمُورٌ ثَلَاثَةٌ الْمُرْسِلُ وَالرَّسُولُ وَالْمُرْسَلُ إليه وهاهنا ذَكَرَ الْكُلَّ، فَقَوْلُهُ لَكُمْ إِشَارَةٌ إِلَى الْمُرْسَلِ إِلَيْهِمْ وَقَوْلُهُ مِنْهُ إِشَارَةٌ إِلَى الْمُرْسِلِ وَقَوْلُهُ نَذِيرٌ بَيَانٌ لِلرَّسُولِ، وَقَدَّمَ الْمُرْسَلَ إِلَيْهِ فِي الذِّكْرِ، لِأَنَّ الْمُرْسَلَ إِلَيْهِ أَدْخَلُ فِي أَمْرِ الرِّسَالَةِ/ لِأَنَّ عِنْدَهُ يَتِمُّ الْأَمْرُ، وَالْمَلِكُ لَوْ لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ مَنْ يُخَالِفُهُ أَوْ يُوَافِقُهُ فَيُرْسِلُ إِلَيْهِ نَذِيرًا أَوْ بَشِيرًا لَا يُرْسِلُ وَإِنْ كَانَ مَلِكًا عَظِيمًا، وَإِذَا حَصَلَ الْمُخَالِفُ أَوِ الْمُوَافِقُ يُرْسِلُ وَإِنْ كَانَ غَيْرَ عَظِيمٍ، ثُمَّ الْمُرْسِلُ لِأَنَّهُ مُتَعَيِّنٌ وَهُوَ الْبَاعِثُ، وَأَمَّا الرَّسُولُ فَبِاخْتِيَارِهِ، وَلَوْلَا الْمُرْسِلُ الْمُتَعَيِّنُ لَمَا تَمَّتِ الرِّسَالَةُ، وَأَمَّا الرَّسُولُ فَلَا يَتَعَيَّنُ، لِأَنَّ لِلْمَلِكِ اخْتِيَارَ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ، فَقَالَ: مِنْهُ ثُمَّ قَالَ: نَذِيرٌ تَأْخِيرًا لِلرَّسُولِ عَنِ الْمُرْسِلِ ثَالِثُهَا: قَوْلُهُ مُبِينٌ إِشَارَةٌ إِلَى مَا بِهِ تُعْرَفُ الرِّسَالَةُ، لِأَنَّ كُلَّ حَادِثٍ لَهُ سَبَبٌ وَعَلَامَةٌ، فَالرَّسُولُ هُوَ الَّذِي بِهِ تَتِمُّ الرِّسَالَةُ، وَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ عَلَامَةٍ يُعْرَفُ بِهِ، فَقَوْلُهُ مُبِينٌ إِشَارَةٌ إِلَيْهَا وَهِيَ إِمَّا الْبُرْهَانُ والمعجزة.

[Kasas 40] kavliyle, Yüce Allah'ın: { أَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ } “üzerlerine o kasıp kavuran rüzgârı gönderdik” [Zâriyât 41] buyruğuyla ve { فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ } “onları yıldırım çarptı” [Nisâ 153] kavliyle beyan etmiştir. Bunda, Yüce Allah'ın azap ettiği zaman, bekânın ve varlığın kendisiyle kaim olduğu unsurlarla, yani toprak, su, hava ve ateş ile azap etmeye kādir olduğuna bir işaret vardır. Nitekim Lût [kavmi] kıssaları, varlığın ve bekânın kendisinden hâsıl olduğu toprağı, Allah dilediğinde yok oluş sebebi kıldığına delalet eder; su Firavun kavminde, hava Âd kavminde ve ateş Semûd kavminde böyledir. Bu dört kıssanın sıralanışı belki de dört unsurun sıralanışına göredir; Ankebût Suresi'nde bundan bir miktar bahsetmiştik. Sonra azametini ve heybetini açıklayınca Resûlüne «Onlara durumu bildir ve 'Ben ayetlerin takdimi ve kıssaların serdedilmesiyle gönderilmiş bir elçiyim' de» buyurmuştur; dolayısıyla bunun peşinden Resûlün zikrinin getirilmesinde bir fayda vardır. İkincisi: Risalette üç unsur vardır: Gönderen (mürsil), elçi (resûl) ve kendisine gönderilen (mürselün ileyh). Burada hepsini zikretmiştir; O'nun { لَكُمْ } “size” kavli kendilerine gönderilenlere, { مِنْهُ } “O'ndan” kavli gönderene, { نَذِيرٌ } “uyarıcı” kavli ise elçiye işarettir. Kendisine gönderileni zikirde öne almıştır; çünkü kendisine gönderilen risalet işine daha derinden dâhildir, zira iş onun nezdinde tamamlanır. Şayet krala muhalefet eden veya uyan biri bulunmasaydı ve kral ona bir uyarıcı veya müjdeci gönderecek olmasaydı, ne kadar büyük bir melik olursa olsun elçi göndermezdi; muhalif veya muvafık biri bulunduğunda ise büyük bir melik olmasa bile gönderir. Sonra gönderen gelir; çünkü o muayyendir ve gönderendir; elçi ise onun seçimi iledir. Şayet muayyen olan gönderen olmasaydı risalet tamamlanmazdı; elçiye gelince o muayyen değildir, çünkü kral kullarından dilediğini seçme yetkisine sahiptir; bu sebeple elçiyi gönderenden sonraya bırakarak önce { مِنْهُ }, sonra { نَذِيرٌ } buyurmuştur. Üçüncüsü: O'nun { مُبِينٌ } “apaçık” kavli, kendisiyle risaletin tanındığı şeye işarettir; çünkü sonradan meydana gelen her şeyin bir sebebi ve alameti vardır; risalet kendisiyle tamamlanan ise elçidir ve onun mutlaka kendisiyle tanınacağı bir alameti olmalıdır. Dolayısıyla { مُبِينٌ } kavli bu alamete işarettir ki o da ya bürhandır ya da mucizedir.

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٥١]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 51]

وَلا تَجْعَلُوا مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٥١)

{ وَلا تَجْعَلُوا مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٥١) } “Allah ile beraber başka bir ilah edinmeyin; şüphesiz ben size O'ndan [gelen] apaçık bir uyarıcıyım.”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا تَجْعَلُوا مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ إِتْمَامًا لِلتَّوْحِيدِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ التَّوْحِيدَ بَيْنَ التَّعْطِيلِ وَالتَّشْرِيكِ، وَطَرِيقَةُ التَّوْحِيدِ هِيَ الطَّرِيقَةُ، فَالْمُعَطِّلُ يَقُولُ لَا إِلَهَ أَصْلًا، وَالْمُشْرِكُ يَقُولُ فِي الْوُجُودِ آلِهَةٌ، وَالْمُوَحِّدُ يَقُولُ قَوْلُهُ الِاثْنَيْنِ باطل، نفي الْوَاحِدٍ بَاطِلٌ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ [الذاريات: ٥٠] أَثْبَتَ وُجُودَ اللَّهِ، وَلَمَّا قَالَ: وَلا تَجْعَلُوا مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ نَفَى الْأَكْثَرَ مِنَ الْوَاحِدِ فَصَحَّ التَّوْحِيدُ بِالْآيَتَيْنِ، وَلِهَذَا قَالَ مَرَّتَيْنِ: إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ أَيْ فِي الْمَقَامَيْنِ وَالْمَوْضِعَيْنِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا مِرَارًا أَنَّ الْمُعَطِّلَ إِذَا قَالَ لَا وَاجِبَ يَجْعَلُ الْكُلَّ مُمْكِنًا، فَإِنَّ كُلَّ مَوْجُودٍ مُمْكِنٌ، وَلَكِنَّ اللَّهَ فِي الْحَقِيقَةِ مَوْجُودٌ، فَقَدْ جَعَلَهُ فِي تَضَاعِيفِ قَوْلِهِ كَالْمُمْكِنَاتِ فَقَدْ أَشْرَكَ، وَجَعَلَ اللَّهَ كَغَيْرِهِ، وَالْمُشْرِكُ لَمَّا قَالَ بِأَنَّ غَيْرَهُ إِلَهٌ يَلْزَمُ مِنْ قَوْلِهِ نَفْيُ كَوْنِ الْإِلَهِ إِلَهًا لِمَا ذَكَرْنَا فِي تَقْرِيرِ دَلَالَةِ التَّمَانُعِ مَعَ أَنَّهُ لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَلَزِمَ عَجْزُ كُلِّ وَاحِدٍ، فَلَا يَكُونُ فِي الْوُجُودِ إِلَهٌ أصلا، فيكون ناقيا للإلهية، فَيَكُونُ مُعَطِّلًا، فَالْمُعَطِّلُ مُشْرِكٌ، وَالْمُشْرِكُ مُعَطِّلٌ، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ مُعْتَرِفٌ بِأَنَّ خَصْمَهُ مُبْطِلٌ، لَكِنَّهُ هُوَ عَلَى مَذْهَبِ خَصْمِهِ يَقُولُ إِنَّهُ نَفْسَهُ مُبْطِلٌ وَهُوَ لَا يَعْلَمُ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا، وَقَوْلُهُ وَلا تَجْعَلُوا فِيهِ لَطِيفَةٌ، وَهِيَ أَنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْآلِهَةَ مَجْعُولَةٌ، لَا يُقَالُ فَاللَّهُ مُتَّخَذٌ لِقَوْلِهِ فَاتَّخِذْهُ وَكِيلًا [الْمُزَّمِّلِ: ٩] قُلْنَا الْجَوَابُ: عَنْهُ الظَّاهِرُ، وَقَدْ سَبَقَ فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً [مريم: ٨١] .

Sonra Yüce Allah tevhidi tamamlamak üzere: { وَلا تَجْعَلُوا مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } “Allah ile beraber başka bir ilah edinmeyin” buyurdu. Çünkü tevhid, ta‘tîl (ilâhı inkâr) ile şirk arasındadır ve tevhid yolu [orta] yoldur. Ta‘tîl ehli (muattıla) «asla ilah yoktur» der; müşrik «varlıkta ilahlar vardır» der; muvahhid ise «ikisinin de sözü bâtıldır, tek [olan ilahı] nefyetmek bâtıldır» der. Yüce Allah'ın: { فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ } [Zâriyât 50] buyruğu Allah'ın varlığını ispat etmiş; { وَلا تَجْعَلُوا مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } buyurduğunda ise birden fazlasını nefyetmiştir; böylece iki ayetle tevhid sahih olmuştur. Bu sebeple iki defa, yani her iki makamda ve her iki yerde: { إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ } buyurmuştur. Defalarca zikrettiğimiz üzere, muattıl «vâcip (varlığı zorunlu olan) yoktur» dediğinde her şeyi mümkün kılmış olur; zira her varlık mümkündür, fakat Allah hakikatte mevcuttur; böylece sözünün satır aralarında O'nu da mümkün varlıklar gibi kılmış, dolayısıyla şirk koşmuş ve Allah'ı başkası gibi yapmıştır. Müşrik ise «O'ndan başkası ilahtır» dediğinde, onun bu sözünden delîl-i temânu‘ izahında belirttiğimiz üzere ilahın ilah olmasını nefyetmek lâzım gelir; zira «Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka ilahlar olsaydı» her birinin acziyeti gerekirdi, dolayısıyla varlıkta asla hiçbir ilah kalmazdı; bu durumda ilahlığı nefyetmiş olur ve muattıl durumuna düşer. Dolayısıyla muattıl müşriktir, müşrik de muattıldır. İki fırkadan her biri hasmının bâtıl üzere olduğunu kabul eder; ancak kendisi hasmının mezhebine göre bizzat kendisinin bâtıl üzere olduğunu bilmez. Bizi hidayete erdiren Allah'a hamdolsun. O'nun: { وَلا تَجْعَلُوا } buyruğunda bir latif incelik vardır: Bu, ilahların [uydurulup] sonradan yapılmış olduğuna işarettir. «O takdirde Allah da { فَاتَّخِذْهُ وَكِيلًا } [Müzzemmil 9] buyruğundan ötürü edinilmiş olur» denilemez; deriz ki: Bunun cevabı açıktır ve Yüce Allah'ın: { وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً } “Allah'tan başka ilahlar edindiler” [Meryem 81] buyruğunda geçmişti.

ثم قال تعالى:

Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٥٢]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 52]

كَذلِكَ مَا أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ قالُوا ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ (٥٢)

{ كَذلِكَ مَا أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ قالُوا ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ (٥٢) } “İşte böyle; onlardan öncekilere de herhangi bir elçi gelmedi ki, 'O bir büyücüdür veya bir delidir' demiş olmasınlar.”

وَالتَّفْسِيرُ مَعْلُومٌ مِمَّا سَبَقَ، وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذِكْرَ الْحِكَايَاتِ لِلتَّسْلِيَةِ، غَيْرَ أَنَّ فِيهِ لَطِيفَةً وَاحِدَةً لَا نَتْرُكُهَا، وَهِيَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ كُلَّ رَسُولٍ كُذِّبَ، وَحِينَئِذٍ يَرِدُ عَلَيْهِ أَسْئِلَةٌ الْأَوَّلُ: هُوَ أَنَّهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ مَنْ قَرَّرَ دِينَ النَّبِيِّ الَّذِي كَانَ قَبْلَهُ، وَبَقِيَ الْقَوْمُ عَلَى مَا كَانُوا عَلَيْهِ/ كَأَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ مُدَّةً، وَكَيْفَ وَآدَمُ لَمَّا أُرْسِلَ لَمْ يُكَذَّبْ الثَّانِي: مَا الْحِكْمَةُ فِي تَقْدِيرِ اللَّهِ تَكْذِيبَ الرُّسُلِ، وَلَمْ يُرْسِلْ رَسُولًا مَعَ كَثْرَتِهِمْ وَاخْتِلَافِ مُعْجِزَاتِهِمْ بِحَيْثُ يُصَدِّقُهُ أَهْلُ زَمَانِهِ؟ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ مَا أَتَى ... إِلَّا قالُوا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُمْ كُلَّهُمْ قَالُوا سَاحِرٌ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ لِأَنَّهُ مَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا وَآمَنَ بِهِ قَوْمٌ، وَهُمْ مَا قَالُوا ذَلِكَ وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: هُوَ أَنْ نَقُولَ، أَمَّا الْمُقَرَّرُ فَلَا نُسَلِّمُ أَنَّهُ رَسُولٌ، بَلْ هُوَ نَبِيٌّ عَلَى دِينِ رَسُولٍ، وَمَنْ كَذَّبَ رَسُولَهُ فَهُوَ مُكَذِّبُهُ أَيْضًا ضَرُورَةً. وَعَنِ الثَّانِي: هُوَ أَنَّ اللَّهَ لَا يُرْسِلُ إِلَّا عِنْدَ حَاجَةِ الْخَلْقِ، وَذَلِكَ عِنْدَ ظُهُورِ الْكُفَّارِ فِي العلم، وَلَا يَظْهَرُ الْكُفْرُ إِلَّا عِنْدَ كَثْرَةِ الْجَهْلِ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يُرْسِلُ رَسُولًا مَعَ كَوْنِ الْإِيمَانِ بِهِ ضَرُورِيًّا، وَإِلَّا لَكَانَ الْإِيمَانُ بِهِ إِيمَانَ الْيَأْسِ فَلَا يُقْبَلُ، وَالْجَاهِلُ إِذَا لَمْ يَكُنِ الْمُبَيَّنُ لَهُ فِي غَايَةِ الْوُضُوحِ لَا يَقْبَلُهُ فَيَبْقَى فِي وَرْطَةِ الضَّلَالَةِ، فَهَذَا قَدَرٌ لَزِمَ بِقَضَاءِ اللَّهِ عَلَى الْخَلْقِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا مَرَّةً أُخْرَى أَنَّ بَعْضَ النَّاسِ يَقُولُ: كُلُّ مَا هُوَ قَضَاءُ اللَّهُ فَهُوَ خَيْرٌ، وَالشَّرُّ فِي الْقَدَرِ، فَاللَّهُ قَضَى بِأَنَّ النَّارَ فِيهَا مُصْلِحَةٌ لِلنَّاسِ لِأَنَّهَا نُورٌ، وَيَجْعَلُونَهَا مَتَاعًا فِي الْأَسْفَارِ وَغَيْرِهَا كَمَا ذَكَرَ اللَّه، وَالْمَاءُ فِيهِ مَصْلَحَةُ الشُّرْبِ، لَكِنَّ النَّارَ إِنَّمَا تَتِمُّ مَصْلَحَتُهَا بِالْحَرَارَةِ الْبَالِغَةِ وَالْمَاءَ بِالسَّيَلَانِ الْقَوِيِّ، وَكَوْنُهُمَا كَذَلِكَ يَلْزَمُهُمَا بِإِجْرَاءِ اللَّهِ عَادَتَهُ عَلَيْهِمَا أَنْ يَحْرِقَ ثَوْبَ الْفَقِيرِ، وَيُغْرِقَ شَاةَ الْمِسْكِينِ، فَالْمَنْفَعَةُ فِي الْقَضَاءِ وَالْمُضِرَّةُ فِي الْقَدَرِ، وَهَذَا الْكَلَامُ لَهُ غَوْرٌ، وَالسُّنَّةُ أَنْ نَقُولَ (يَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ، وَيَحْكُمُ مَا يُرِيدُ) وَعَنِ الثَّالِثِ: أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ بِعَامٍّ، فَإِنَّهُ لَمْ يَقُلْ إِلَّا قَالَ كُلُّهُمْ، وَإِنَّمَا قَالَ: إِلَّا قالُوا وَلَمَّا كَانَ كَثِيرٌ مِنْهُمْ، بَلْ أَكْثَرُهُمْ قَائِلِينَ بِهِ، قَالَ اللَّهُ تعالى: إِلَّا

Tefsir daha önce geçenlerden bilinmektedir; kıssaların zikrinin teselli için olduğuna delalet ettiğini zikretmiştik. Ne var ki bunda bırakmayacağımız bir latif incelik vardır: Bu ayet her elçinin yalanlandığına delildir. Bu durumda buna dair bazı sorular yöneltilir. Birincisi: Peygamberlerden bazısı kendisinden önceki peygamberin dinini teyit etmiş ve kavim bir süre -İsrailoğulları peygamberleri gibi- bulundukları hâl üzere kalmıştır; hem Âdem gönderildiğinde nasıl yalanlanmamıştır? İkincisi: Allah'ın elçilerin yalanlanmasını takdir etmesindeki, elçilerin çokluğuna ve mucizelerinin çeşitliliğine rağmen kendi zamanının ehlinin kendisini tasdik edeceği şekilde bir elçi göndermemesindeki hikmet nedir? Üçüncüsü: O'nun { مَا أَتَى ... إِلَّا قالُوا } kavli hepsinin 'büyücüdür' dediğine delildir; hâlbuki durum böyle değildir, çünkü kendisine bir kavmin iman etmediği hiçbir elçi yoktur ve onlar bunu söylememiştir. Birincisine cevap: Deriz ki; [önceki şeriatı] teyit edene gelince, onun resûl olduğunu kabul etmeyiz; aksine o, bir resûlün dini üzere olan nebîdir; resûlünü yalanlayan ise zorunlu olarak onu da yalanlamış olur. İkincisine cevap: Allah ancak mahlûkatın ihtiyacı anında elçi gönderir; o da inkârcıların ilim sahasında/yeryüzünde zuhur ettiği zamandır. İnkâr ise ancak cehaletin çokluğu anında ortaya çıkar. Sonra Yüce Allah, kendisine iman etmek zorunlu (apaçık/baskıcı) olacak şekilde bir elçi göndermez; aksi takdirde ona iman etmek yeis imanı olur ve kabul edilmez. Cahil kimse ise kendisine açıklanan şey son derece açık ve net olmadığında onu kabul etmez ve sapıklık girdabında kalır. Bu, Allah'ın mahlûkat hakkındaki bu şekildeki kazasıyla vâki olmuş bir kaderdir. Başka bir yerde bazılarının şöyle dediğini zikretmiştik: «Allah'ın kazası olan her şey hayırdır; şer ise kaderdedir. Zira Allah ateşin insanlar için maslahat içerdiğine hükmetmiştir; çünkü o bir nurdur ve Allah'ın zikrettiği gibi onu yolculuklarda ve diğer durumlarda faydalanılacak bir meta kılarlar. Suda ise içme maslahatı vardır. Ne var ki ateşin maslahatı ancak son derece yüksek bir sıcaklıkla, suyunki ise kuvvetli bir akışkanlıkla tamam olur; ikisinin böyle olması ise Allah'ın onlar üzerindeki âdetini icra etmesiyle fakirin elbisesini yakmasını ve yoksulun koyununu boğmasını gerektirir; dolayısıyla fayda kazada, zarar ise kaderdedir.» Bu sözün derin bir boyutu vardır; sünnet olan ise «Allah dilediğini yapar ve murad ettiğine hükmeder» demektir. Üçüncüsüne cevap: Bu umumi (herkesi kapsayan) değildir; zira «hepsi dedi» dememiş, sadece «demiş olmasınlar» buyurmuştur. Onların birçoğu, hatta çoğu bunu söyleyenler olunca Yüce Allah: { إِلَّا }

قالُوا

{ قالُوا } “[ancak] dediler” buyurmuştur.

فَإِنْ قِيلَ: فَلِمَ لَمْ يَذْكُرِ الْمُصَدِّقِينَ، كَمَا ذَكَرَ الْمُكَذِّبِينَ، وَقَالَ إِلَّا قَالَ بَعْضُهُمْ صَدَقْتَ، وَبَعْضُهُمْ كَذَبْتَ؟

Eğer: «Yalanlayanları zikrettiği gibi tasdik edenleri neden zikretmedi ve 'onların bir kısmı tasdik ettin, bir kısmı ise yalanladın dedi' buyurmadı?» denilirse,

نَقُولُ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ التَّسْلِيَةُ وَهِيَ عَلَى التَّكْذِيبِ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: لَا تَأْسَ عَلَى تَكْذِيبِ قَوْمِكَ، فَإِنَّ أَقْوَامًا قَبْلَكَ كذبوا، ورسلا كذبوا. ثم قال تعالى:

Deriz ki: Çünkü maksat tesellidir ve teselli yalanlama üzerinedir. Sanki Yüce Allah şöyle buyurmuştur: «Kavminin yalanlamasına üzülme; zira senden önceki topluluklar da yalanladı ve elçiler de yalanlandı.» Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٥٣]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 53]

أَتَواصَوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طاغُونَ (٥٣)

{ أَتَواصَوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طاغُونَ (٥٣) } “Bunu birbirlerine tavsiye mi ettiler? Hayır, onlar azgın bir kavimdir.”

أَيْ بِذَلِكَ الْقَوْلِ، وَهُوَ قَوْلُهُمْ ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ وَمَعْنَاهُ التَّعْجِيبُ، أَيْ كَيْفَ اتَّفَقُوا عَلَى قَوْلٍ واحد كأنهم تواطؤا عَلَيْهِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: لَا تَقُولُوا إِلَّا هذا، ثم قال: لم يكن ذلك على التواطؤ، وَإِنَّمَا كَانَ لِمَعْنًى جَامِعٍ هُوَ أَنَّ الْكُلَّ أُتْرِفُوا فَاسْتَغْنَوْا فَنَسُوا اللَّهَ وَطَغَوْا فَكَذَّبُوا رُسُلَهُ، كَمَا أَنَّ الْمَلِكَ إِذَا أَمْهَلَ أَهْلَ بُقْعَةٍ، وَلَمْ يُكَلِّفْهُمْ بِشَيْءٍ، ثُمَّ قَعَدَ بَعْدَ مُدَّةٍ وَطَلَبَهُمْ إِلَى بَابِهِ يَصْعُبُ عَلَيْهِمْ لِاتِّخَاذِهِمُ الْقُصُورَ وَالْجِنَانَ، وَتَحْسِينَ بِلَادِهِمْ مِنَ الْوُجُوهِ الْحِسَانِ، فَيَحْمِلُهُمْ ذَلِكَ عَلَى الْعِصْيَانِ، وَالْقَوْلِ بِطَاعَةِ مَلِكٍ آخَرَ. ثم قال تعالى:

Yani o sözü, yani { ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ } “o bir büyücüdür veya bir delidir” sözlerini mi [birbirlerine tavsiye ettiler]? Bunun manası hayret ifade etmektir; yani sanki aralarında anlaşmışlar ve birbirlerine «bundan başkasını söylemeyin» demişler gibi nasıl tek bir söz üzerinde birleştiler? Sonra şöyle buyurdu: Bu bir anlaşma üzere olmadı; aksine hepsini toplayan ortak bir manadan ötürü oldu ki o da şudur: Hepsi refah içinde şımartıldı, [kendilerini] zengin ve müstağni gördüler, böylece Allah'ı unuttular, azgınlaştılar ve O'nun elçilerini yalanladılar. Tıpkı bir kral bir bölge halkına mühlet verip onlara hiçbir şey yüklemediğinde, sonra bir müddet geçip onları kapısına çağırdığında; saraylar ve bahçeler edindikleri, şehirlerini güzel manzaralarla donattıkları için bu çağrının onlara ağır gelmesi, bunun da onları isyana ve başka bir krala itaati dillendirmeye sevk etmesi gibi. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٥٤]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 54]

فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَما أَنْتَ بِمَلُومٍ (٥٤)

{ فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَما أَنْتَ بِمَلُومٍ (٥٤) } “Artık onlardan yüz çevir; sen kınanacak değilsin.”

هَذِهِ تَسْلِيَةٌ أُخْرَى، وَذَلِكَ لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ مِنْ كَرَمِ الْأَخْلَاقِ يَنْسُبُ نَفْسَهُ إِلَى تَقْصِيرٍ، وَيَقُولُ إِنَّ عَدَمَ إِيمَانِهِمْ لِتَقْصِيرِي فِي التَّبْلِيغِ/ فَيَجْتَهِدُ فِي الْإِنْذَارِ وَالتَّبْلِيغِ، فَقَالَ تَعَالَى: قَدْ أَتَيْتَ بِمَا عَلَيْكَ، وَلَا يَضُرُّكَ التَّوَلِّي عَنْهُمْ، وَكُفْرُهُمْ لَيْسَ لِتَقْصِيرٍ مِنْكَ، فَلَا تَحْزَنْ فَإِنَّكَ لَسْتَ بِمَلُومٍ بِسَبَبِ التَّقْصِيرِ، وَإِنَّمَا هم الملومون بالإعراض والعناد. ثم قال تعالى:

Bu başka bir tesellidir. Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ahlakının yüceliğinden ötürü nefsini kusurlu bulur ve «Onların iman etmeyişi tebliğdeki kusurumdan dolayıdır» der, böylece uyarma ve tebliğde son derece gayret gösterirdi. Bunun üzerine Yüce Allah şöyle buyurdu: Sen üzerine düşeni yerine getirdin; onlardan yüz çevirmen sana zarar vermez; onların inkârı sendeki bir kusurdan ötürü değildir. Dolayısıyla üzülme, zira sen kusur sebebiyle kınanacak değilsin; kınanacak olanlar ancak yüz çevirmeleri ve inatları sebebiyle onlardır. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٥٥]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 55]

وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ (٥٥)

{ وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ (٥٥) } “Sen yine de hatırlat/öğüt ver; çünkü hatırlatmak/öğüt müminlere fayda verir.”

يَعْنِي لَيْسَ التَّوَلِّي مُطْلَقًا، بَلْ تَوَلَّ وَأَقْبِلْ وَأَعْرِضْ وَادْعُ، فَلَا التَّوَلِّي يَضُرُّكَ إِذَا كَانَ عَنْهُمْ، وَلَا التَّذْكِيرُ يَنْفَعُ إِلَّا إِذَا كَانَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ، وَفِيهِ مَعْنًى آخَرُ أَلْطَفُ مِنْهُ، وَهُوَ أَنَّ الْهَادِيَ إِذَا كَانَتْ هِدَايَتُهُ نَافِعَةً يَكُونُ ثَوَابُهُ أَكْثَرَ، فَلَمَّا قَالَ تَعَالَى: فَتَوَلَّ كَانَ يَقَعُ لِمُتَوَهِّمٍ أَنْ يَقُولَ، فَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ لِلنَّبِيِّ ﷺ ثَوَابٌ عَظِيمٌ، فَقُلْ بَلَى وَذَلِكَ لِأَنَّ فِي الْمُؤْمِنِينَ كَثْرَةً، فَإِذَا ذَكَّرْتَهُمْ زَادَ هُدَاهُمْ، وَزِيَادَةُ الْهُدَى مِنْ قَوْلِهِ كَزِيَادَةِ الْقَوْمِ، فَإِنَّ قَوْمًا كَثِيرًا إِذَا صَلَّى كُلُّ وَاحِدٍ رَكْعَةً أَوْ رَكْعَتَيْنِ، وَقَوْمًا قَلِيلًا إِذَا صَلَّى كُلُّ وَاحِدٍ أَلْفَ رَكْعَةٍ تَكُونُ الْعِبَادَةُ فِي الْكَثْرَةِ كَالْعِبَادَةِ عَنْ زِيَادَةِ الْعَدَدِ، فَالْهَادِي لَهُ عَلَى عِبَادَةِ كُلِّ مُهْتَدٍ أَجْرٌ، ولا ينقص أجر المهتدي، قال تعالى: إِنَّ لَكَ لَأَجْراً [الْقَلَمِ: ٣] أَيْ وَإِنْ تَوَلَّيْتَ بِسَبَبِ انْتِفَاعِ الْمُؤْمِنِينَ بَلْ وَحَالَةِ إِعْرَاضِكَ عَنِ الْمُعَانِدِينَ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنَّ الذِّكْرى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنْ يُرَادَ قُوَّةُ يَقِينِهِمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى: لِيَزْدادُوا إِيماناً

Yani yüz çevirme mutlak değildir; aksine [onlardan] yüz çevir fakat [müminlere] yönel, [inatçılardan] vazgeç ve [hakka] davet et! Onlardan olduğu müddetçe yüz çevirmen sana zarar vermez; hatırlatmak/öğüt vermek de ancak müminlerle olduğunda fayda verir. Bunda bundan daha latif başka bir mana daha vardır: Hidayete çağıranın hidayeti faydalı olduğunda ecri daha çok olur. Yüce Allah: { فَتَوَلَّ } “yüz çevir” buyurunca, vehme kapılan birinin «O takdirde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için büyük bir sevap olmayacaktır» demesi ihtimali doğdu. De ki: Bilakis, vardır! Zira müminlerde çokluk vardır; sen onlara hatırlattığında hidayetleri artar; onun sözünden hâsıl olan hidayet artışı, topluluğun artması gibidir. Nitekim kalabalık bir topluluğun her birinin bir veya iki rekât namaz kılması ile az bir topluluğun her birinin bin rekât namaz kılması durumunda, ibadet çokluk bakımından sayı artışından hâsıl olan ibadet gibi olur. Dolayısıyla hidayete çağıran kimse için hidayete eren her bir kişinin ibadetinden bir ecir vardır ve hidayete erenin ecri de eksilmez. Yüce Allah: { إِنَّ لَكَ لَأَجْراً } “Şüphesiz senin için [tükenmez] bir mükâfat vardır” [Kalem 3] buyurmuştur; yani müminlerin faydalanması sebebiyle, hatta inatçılardan yüz çevirdiğin hâlde bile yüz çevirmiş olsan sana ecir vardır. Yüce Allah'ın: { فَإِنَّ الذِّكْرى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ } buyruğu birkaç veche ihtimallidir: Birincisi: Yüce Allah'ın: { لِيَزْدادُوا إِيماناً } “...imanlarını artırsınlar diye”

[الْفَتْحِ: ٤] وَقَالَ تَعَالَى: فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً [التَّوْبَةِ: ١٢٤] وَقَالَ تَعَالَى: زادَهُمْ هُدىً وَآتاهُمْ تَقْواهُمْ [مُحَمَّدٍ: ١٧] ثَانِيهَا: تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ بَعْدَكَ فَكَأَنَّكَ إِذَا أَكْثَرْتَ التَّذْكِيرَ بِالتَّكْرِيرِ نُقِلَ عَنْكَ ذَلِكَ بِالتَّوَاتُرِ فَيَنْتَفِعُ بِهِ مَنْ يَجِيءُ بَعْدَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ثَالِثُهَا: هُوَ أَنَّ الذِّكْرَى إِنْ أَفَادَ إِيمَانَ كَافِرٍ فَقَدْ نَفَعَ مُؤْمِنًا لِأَنَّهُ صَارَ مُؤْمِنًا، وَإِنْ لَمْ يُفِدْ يُوجِدُ حَسَنَةً وَيُزَادُ فِي حَسَنَةِ الْمُؤْمِنِينَ فَيَنْتَفِعُوا، وَهَذَا هُوَ الَّذِي قِيلَ فِي قوله تعالى: تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوها [الزُّخْرُفِ: ٧٢] . ثُمَّ قَالَ تَعَالَى:

[Fetih 4], Yüce Allah'ın: { فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً } “İman edenlere gelince, [bu sure] onların imanını artırmıştır” [Tevbe 124] ve Yüce Allah'ın: { زادَهُمْ هُدىً وَآتاهُمْ تَقْواهُمْ } “...onların hidayetini artırmış ve onlara takvalarını vermiştir” [Muhammed 17] buyurduğu gibi onların yakinlerinin kuvvetlenmesinin kastedilmiş olmasıdır. İkincisi: Senden sonraki müminlere fayda verir; sanki sen tekrar ederek hatırlatmayı çoğalttığında bu durum senden tevatüren nakledilir ve böylece senden sonra gelecek müminler bundan faydalanır. Üçüncüsü: Hatırlatma şayet bir kâfirin iman etmesini sağlarsa bir mümine fayda vermiş olur, zira o kimse mümin olmuştur; şayet [kâfirin imanını] sağlamazsa bir hasene meydana getirir ve müminlerin hasenesine eklenir, böylece faydalanırlar. Yüce Allah'ın: { تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوها } “İşte mirasçı kılındığınız cennet budur” [Zuhruf 72] kavlinde söylenmiş olan da budur. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٥٦]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 56]

وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلاَّ لِيَعْبُدُونِ (٥٦)

{ وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلاَّ لِيَعْبُدُونِ (٥٦) } “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk/ibadet etsinler diye yarattım.”

وَهَذِهِ الْآيَةُ فِيهَا فَوَائِدُ كَثِيرَةٌ، وَلْنَذْكُرْهَا عَلَى وَجْهِ الِاسْتِقْصَاءِ، فَنَقُولُ أَمَّا تَعَلُّقُهَا بِمَا قَبْلَهَا فَلِوُجُوهٍ أَحَدُهَا:

Bu ayette pek çok fayda vardır; bunları etraflıca zikredelim. Deriz ki: Ayetin kendisinden öncekiyle irtibatı birkaç vecihtendir. Birincisi:

أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: وَذَكِّرْ [الذاريات: ٥٥] يَعْنِي أَقْصَى غَايَةِ التَّذْكِيرِ وَهُوَ أَنَّ الْخَلْقَ لَيْسَ إِلَّا لِلْعِبَادَةِ، فَالْمَقْصُودُ مِنْ إِيجَادِ الْإِنْسَانِ الْعِبَادَةُ فَذَكِّرْهُمْ بِهِ وَأَعْلِمْهُمْ أَنَّ كُلَّ مَا عَدَاهُ تَضْيِيعٌ لِلزَّمَانِ الثَّانِي: هُوَ أَنَّا ذَكَرْنَا مِرَارًا أَنَّ شُغُلَ الْأَنْبِيَاءِ مُنْحَصِرٌ فِي أَمْرَيْنِ عِبَادَةِ اللَّهِ وَهِدَايَةِ الْخَلْقِ، فَلَمَّا قَالَ تَعَالَى: فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَما أَنْتَ بِمَلُومٍ [الذاريات: ٥٤] بَيَّنَ أَنَّ الْهِدَايَةَ قَدْ تَسْقُطُ عِنْدَ الْيَأْسِ وَعَدَمِ الْمُهْتَدِي، وَأَمَّا الْعِبَادَةُ فَهِيَ لَازِمَةٌ وَالْخَلْقُ الْمُطْلَقُ لَهَا وَلَيْسَ الْخَلْقُ الْمُطْلَقُ لِلْهِدَايَةِ، فَمَا أَنْتَ بِمَلُومٍ إِذَا أَتَيْتَ بِالْعِبَادَةِ الَّتِي هِيَ أَصْلٌ إِذَا تَرَكْتَ الْهِدَايَةَ بَعْدَ بَذْلِ الْجُهْدِ فِيهَا الثَّالِثُ: هُوَ أَنَّهُ لَمَّا بَيَّنَ حَالَ مَنْ قَبْلَهُ مِنَ التَّكْذِيبِ، ذَكَرَ هَذِهِ الْآيَةَ لِيُبَيِّنَ سُوءَ/ صَنِيعِهِمْ حَيْثُ تَرَكُوا عِبَادَةَ اللَّهِ فَمَا كَانَ خَلْقُهُمْ إِلَّا لِلْعِبَادَةِ، وَأَمَّا التَّفْسِيرُ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Yüce Allah: { وَذَكِّرْ } “öğüt ver/hatırlat” [Zâriyât 55] buyurunca, yani hatırlatmanın en nihai gayesini [hatırlat ki], o da yaratılışın yalnızca ibadet için olduğudur; insanın var edilmesindeki maksat ibadettir; öyleyse bunu onlara hatırlat ve bunun dışındaki her şeyin zamanı zayi etmek olduğunu onlara bildir! İkincisi: Defalarca zikrettiğimiz üzere peygamberlerin meşguliyeti iki şeyde münhasırdır: Allah'a ibadet ve mahlûkatı hidayete erdirmek. Yüce Allah: { فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَما أَنْتَ بِمَلُومٍ } “Artık onlardan yüz çevir; sen kınanacak değilsin” [Zâriyât 54] buyurunca, hidayete erdirme vazifesinin ümit kesildiğinde ve hidayete erecek kimse bulunmadığında düşebileceğini beyan etmiştir. İbadete gelince o lâzımdır; mutlak yaratılış da onun içindir, mutlak yaratılış hidayet için değildir. Dolayısıyla bu hususta olanca çabanı sarf ettikten sonra hidayete erdirmeyi bıraktığında, şayet asıl olan ibadeti yerine getirirsen kınanacak değilsin. Üçüncüsü: Kendisinden öncekilerin yalanlama hâlini beyan edince, Allah'a ibadeti terk etmelerindeki çirkin davranışlarını açıklamak üzere bu ayeti zikretmiştir; zira onların yaratılışı ancak ibadet içindi. Tefsirine gelince, bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمَلَائِكَةُ أَيْضًا مِنْ أَصْنَافِ الْمُكَلَّفِينَ وَلَمْ يَذْكُرْهُمُ اللَّهُ مَعَ أَنَّ الْمَنْفَعَةَ الْكُبْرَى فِي إِيجَادِهِ لَهُمْ هِيَ الْعِبَادَةُ ولهذا قال: بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ [الأنبياء: ٢٦] وقال تعالى: لا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ [الأعراف: ٢٠٦] فَمَا الْحِكْمَةُ فِيهِ؟ نَقُولُ: الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: قَدْ ذَكَرْنَا فِي بَعْضِ الْوُجُوهِ أَنَّ تَعَلُّقَ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا بَيَانُ قُبْحِ مَا يَفْعَلُهُ الْكَفَرَةُ مِنْ تَرْكِ مَا خُلِقُوا لَهُ، وَهَذَا مُخْتَصٌّ بِالْجِنِّ وَالْإِنْسِ لِأَنَّ الْكُفْرَ فِي الْجِنِّ أَكْثَرُ، وَالْكَافِرُ مِنْهُمْ أَكْثَرُ مِنَ الْمُؤْمِنِ لِمَا بَيَّنَّا أَنَّ الْمَقْصُودَ بَيَانُ قُبْحِهِمْ وَسُوءِ صَنِيعِهِمْ الثَّانِي: هُوَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ مَبْعُوثًا إِلَى الْجِنِّ، فَلَمَّا قَالَ وَذَكِّرْهُمْ مَا يُذَكَّرُ بِهِ وَهُوَ كَوْنُ الْخَلْقِ لِلْعِبَادَةِ خَصَّ أُمَّتَهُ بِالذِّكْرِ أَيْ ذِكْرِ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ الثَّالِثُ: أَنَّ عُبَّادَ الْأَصْنَامِ كَانُوا يَقُولُونَ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى عَظِيمُ الشَّأْنِ خَلَقَ الْمَلَائِكَةَ وَجَعَلَهُمْ مُقَرَّبِينَ فَهُمْ يَعْبُدُونَ اللَّهَ وَخَلَقَهُمْ لِعِبَادَتِهِ وَنَحْنُ لِنُزُولِ دَرَجَتِنَا لَا نَصْلُحُ لِعِبَادَةِ اللَّهِ فَنَعْبُدُ الْمَلَائِكَةَ وَهُمْ يَعْبُدُونَ اللَّهَ، فَقَالَ تَعَالَى: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ وَلَمْ يَذْكُرِ الْمَلَائِكَةَ لِأَنَّ الْأَمْرَ فِيهِمْ كَانَ مُسَلَّمًا بَيْنَ الْقَوْمِ فَذَكَرَ الْمُتَنَازَعَ فِيهِ الرَّابِعُ: قِيلَ الْجِنُّ يَتَنَاوَلُ الْمَلَائِكَةَ لِأَنَّ الْجِنَّ أَصْلُهُ مِنَ الِاسْتِتَارِ وَهُمْ مُسْتَتِرُونَ عَنِ الْخَلْقِ، وَعَلَى هَذَا فَتَقْدِيمُ الْجِنِّ لِدُخُولِ الْمَلَائِكَةِ فِيهِمْ وكونهم أكثر عبادة وأخصلها الْخَامِسُ: قَالَ بَعْضُ النَّاسِ كُلَّمَا ذَكَرَ اللَّهُ الْخَلْقَ كَانَ فِيهِ التَّقْدِيرُ فِي الْجِرْمِ وَالزَّمَانِ قَالَ تَعَالَى: خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ [الْفُرْقَانِ: ٥٩] وَقَالَ تَعَالَى: خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ [فُصِّلَتْ: ٩] وَقَالَ: خَلَقْتُ بِيَدَيَّ [ص: ٧٥] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ، وَمَا لَمْ يَكُنْ ذَكَرَهُ بِلَفْظِ الْأَمْرِ قَالَ تَعَالَى: إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [يس: ٨٢] وَقَالَ: قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي [الْإِسْرَاءِ: ٨٥] وَقَالَ تَعَالَى: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ [الْأَعْرَافِ: ٥٤] وَالْمَلَائِكَةُ كَالْأَرْوَاحِ مِنْ عَالَمِ الْأَمْرِ أَوَجَدَهُمْ مِنْ غَيْرِ مُرُورِ زَمَانٍ فَقَوْلُهُ وَما خَلَقْتُ إِشَارَةٌ إِلَى مَنْ هُوَ مِنْ عَالَمِ الْخَلْقِ فَلَا يَدْخُلُ فِيهِ الْمَلَائِكَةُ، وَهُوَ بَاطِلٌ لقوله تعالى: خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ [غافر: ٦٢] فَالْمَلَكُ مِنْ عَالَمِ الْخَلْقِ.

Birinci Mesele: Melekler de mükelleflerin sınıflarındandır; onları var etmesindeki en büyük menfaat ibadet olduğu hâlde Allah onları zikretmemiştir. Nitekim: { بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ } “Bilakis onlar ikram olunmuş kullardır” [Enbiyâ 26] ve { لا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ } “...O'na ibadet etmekten büyüklenmezler” [A‘râf 206] buyurmuştur. Bundaki hikmet nedir? Deriz ki: Bunun cevabı birkaç vecihtendir. Birincisi: Bazı vecihlerde ayetin öncekiyle irtibatının, kâfirlerin kendisi için yaratıldıkları şeyi terk etmelerindeki çirkinliği beyan etmek olduğunu zikretmiştik; bu ise cinlere ve insanlara mahsustur, çünkü inkâr cinlerde daha çoktur ve cinlerin kâfiri mümininden daha fazladır; nitekim maksadın onların çirkinliğini ve kötü amellerini beyan etmek olduğunu açıklamıştık. İkincisi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem cinlere de gönderilmişti; «kendisiyle hatırlatılacak şeyi onlara hatırlat» -ki o da yaratılışın ibadet için olduğudur- buyurunca, ümmetini zikirle, yani cin ve insanları zikretmekle tahsis etmiştir. Üçüncüsü: Putperestler şöyle demekteydiler: «Allah Teâlâ şanı yüce olandır; melekleri yaratmış ve onları mukarreb (yakın kılınmışlar) yapmıştır; onlar Allah'a ibadet ederler ve Allah onları Kendisine ibadet etsinler diye yaratmıştır; biz ise derecemizin düşüklüğünden ötürü Allah'a ibadet etmeye layık değiliz; bu yüzden biz meleklere taparız, onlar da Allah'a ibadet ederler.» Bunun üzerine Yüce Allah: { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلاَّ لِيَعْبُدُونِ } buyurmuş; melekler hakkındaki durum kavim arasında zaten kabul edilmiş olduğundan onları zikretmeyip hakkında ihtilaf edileni zikretmiştir. Dördüncüsü: Cin kelimesinin melekleri de kapsadığı söylenmiştir; çünkü 'cin' lafzının aslı gizlenmekten (istitar) gelir ve onlar da mahlûkattan gizlidirler. Buna göre cinlerin öne alınması, meleklerin onların arasına dâhil olması ve meleklerin ibadet bakımından daha çok ve daha ihlaslı olmalarından ötürüdür. Beşincisi: Bazıları şöyle demiştir: Allah yaratılışı (halk) ne zaman zikrettiyse onda cisim ve zaman takdiri vardır. Yüce Allah: { خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } “Gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri altı günde yarattı” [Furkān 59], { خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ } “Yeri iki günde yarattı” [Fussilet 9] ve { خَلَقْتُ بِيَدَيَّ } “iki elimle yarattım” [Sâd 75] ve benzeri şekillerde buyurmuştur. Böyle olmayanları ise emir lafzıyla zikretmiştir; nitekim Yüce Allah: { إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Bir şeyi dilediği zaman O'nun emri sadece ona 'Ol' demektir, o da hemen oluverir” [Yâsîn 82], { قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي } “De ki: Ruh Rabbimin emrindendir” [İsrâ 85] ve { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “Bilesiniz ki yaratmak da emretmek de O'na aittir” [A‘râf 54] buyurmuştur. Melekler ise ruhlar gibi emir âlemindendir; onları zaman geçmeksizin var etmiştir. Dolayısıyla O'nun { وَما خَلَقْتُ } buyruğu halk âleminden olanlara işarettir, bu sebeple melekler buna dâhil olmaz. [Ancak] bu görüş, Yüce Allah'ın: { خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } “Her şeyin yaratıcısıdır” [Gâfir 62] buyruğu gereğince bâtıldır; zira melek de halk (yaratılış) âlemindendir.