أَيْ زِدْنَاهُمْ مَأْكُولًا وَمَشْرُوبًا، أَمَّا الْمَأْكُولُ فَالْفَاكِهَةُ وَاللَّحْمُ، وَأَمَّا الْمَشْرُوبُ فَالْكَأْسُ الَّذِي يَتَنَازَعُونَ فِيهَا، وَفِي تَفْسِيرِهَا لَطَائِفُ:
Yani onlara yiyecek ve içecek bakımından artırdık. Yiyeceğe gelince o meyve ve ettir; içeceğe gelince o, aralarında paylaştıkları kadehtir. Bunun tefsirinde bazı incelikler vardır:
اللَّطِيفَةُ الْأُولَى: لَمَّا قَالَ: أَلْحَقْنَا بِهِمْ ذرياتهم [الطُّورِ: ٢١] بَيَّنَ الزِّيَادَةَ لِيَكُونَ ذَلِكَ جَارِيًا عَلَى عَادَةِ الْمُلُوكِ فِي الدُّنْيَا إِذَا زَادُوا فِي حَقِّ عَبْدٍ مِنْ عَبِيدِهِمْ يَزِيدُونَ فِي أَقْدَارِ أَخْبَازِهِمْ وَأَقْطَاعِهِمْ، وَاخْتَارَ مِنَ الْمَأْكُولِ أَرْفَعَ الْأَنْوَاعِ وَهُوَ الْفَاكِهَةُ وَاللَّحْمُ فَإِنَّهُمَا طَعَامُ الْمُتَنَعِّمِينَ، وَجَمَعَ أَوْصَافًا حَسَنَةً فِي قَوْلِهِ مِمَّا يَشْتَهُونَ لِأَنَّهُ لَوْ ذَكَرَ نَوْعًا فَرُبَّمَا يَكُونُ ذَلِكَ النَّوْعُ غَيْرَ مُشْتَهًى عِنْدَ بَعْضِ النَّاسِ فَقَالَ كُلُّ أَحَدٍ يُعْطَى مَا يَشْتَهِي، فَإِنْ قِيلَ الِاشْتِهَاءُ كَالْجُوعِ وَفِيهِ نَوْعُ أَلَمٍ، نَقُولُ لَيْسَ كَذَلِكَ، بَلِ الِاشْتِهَاءُ بِهِ اللَّذَّةُ وَاللَّهُ تَعَالَى لَا يَتْرُكُهُ فِي الِاشْتِهَاءِ بِدُونِ الْمُشْتَهَى حَتَّى يَتَأَلَّمَ، بَلِ الْمُشْتَهَى حَاصِلٌ مَعَ الشَّهْوَةِ وَالْإِنْسَانُ فِي الدُّنْيَا لَا يَتَأَلَّمُ إِلَّا بِأَحَدِ أَمْرَيْنِ، إِمَّا بِاشْتِهَاءٍ صَادِقٍ وَعَجْزِهِ عَنِ الْوُصُولِ إِلَى الْمُشْتَهَى، وَإِمَّا بِحُصُولِ أَنْوَاعِ الْأَطْعِمَةِ وَالْأَشْرِبَةِ عِنْدَهُ وَسُقُوطِ شَهْوَتِهِ وَكِلَاهُمَا مُنْتَفٍ فِي الْآخِرَةِ.
Birinci incelik: { أَلْحَقْنَا بِهِمْ ذرياتهم } [Tûr: 21] “soylarını da kendilerine kattık” buyurunca, dünyadaki kralların kölelerinden birinin durumunu iyileştirdiklerinde onun tayınını ve dirlik payını artırma âdetine uygun olsun diye bu artışı beyan etmiştir. Yiyeceklerden de en üstün türleri, yani meyve ve eti seçmiştir; çünkü bunlar refah içindeki kimselerin yiyeceğidir. { مِمَّا يَشْتَهُونَ } “canlarının çektiği” sözünde ise güzel vasıfları bir araya getirmiştir; çünkü belli bir türü zikretseydi belki o tür bazı kimselerin arzu etmediği bir şey olabilirdi. Bu sebeple herkese canının çektiğinin verileceğini ifade etmiştir. Eğer: "İştah duymak açlık gibidir ve onda bir tür elem vardır" denilirse, deriz ki: Öyle değildir; bilakis arzu etmek lezzetin kendisiyledir ve Yüce Allah kulu, elem çekecek şekilde arzulanan şeyden yoksun bir arzu içinde bırakmaz; bilakis arzulanan şey arzuyla birlikte hazır olur. İnsan dünyada ancak iki şeyden biri sebebiyle elem çeker: Ya gerçek bir arzu duyduğu halde arzuladığı şeye ulaşmaktan aciz olmasıyla ya da yanında çeşit çeşit yiyecek ve içecek bulunduğu halde iştahının kesilmesiyle. Ahirette ise bu iki durum da yoktur.
اللَّطِيفَةُ الثَّانِيَةُ: لَمَّا قَالَ: وَما أَلَتْناهُمْ وَنَفْيُ النُّقْصَانِ يَصْدُقُ بِحُصُولِ الْمُسَاوِي، فَقَالَ لَيْسَ عَدَمُ النُّقْصَانِ بِالِاقْتِصَارِ عَلَى الْمُسَاوِي، بِطَرِيقٍ آخَرَ وَهُوَ الزِّيَادَةُ وَالْإِمْدَادُ، فَإِنْ قِيلَ أَكْثَرَ اللَّهُ مِنْ ذِكْرِ الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ، وَبَعْضُ الْعَارِفِينَ يَقُولُونَ لِخَاصَّةِ اللَّهِ بِاللَّهِ شُغْلٌ شَاغِلٌ عَنِ الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ وَكُلِّ مَا سِوَى اللَّهِ، نَقُولُ هَذَا عَلَى الْعَمَلِ، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ [الْوَاقِعَةِ: ٢٤] وَقَالَ: بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [الطُّورِ: ١٦] وَأَمَّا عَلَى الْعِلْمِ بِذَلِكَ فَذَلِكَ، وَلِهَذَا قَالَ: لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ [يس:
İkinci incelik: Yüce Allah: { وَما أَلَتْناهُمْ } “onların [amellerinden] hiçbir şey eksiltmedik” buyurunca ve eksikliğin nefiy (olumsuzlanması) eşit miktarın verilmesiyle de doğru olacağından; eksiltmemenin sadece eşit miktarla yetinilerek olmadığını, bir diğer yol olan fazlalık ve bol bol verme (imdâd) yoluyla olduğunu beyan etmiştir. Eğer: "Allah yeme ve içmeyi çokça zikretmiştir; oysa bazı arifler, Allah'ın has kullarının Allah ile meşguliyetlerinin onları yeme, içme ve Allah'tan başka her şeyden alıkoyduğunu söylemektedirler" denilirse, deriz ki: Bu amel karşılığıdır; nitekim Yüce Allah: { جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } [Vâkıa: 24] “Yaptıklarına bir karşılık olarak” ve { بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } [Tûr: 16] “yapmış olduklarınıza karşılık” buyurmuştur. Bunun bilgisine (marifetine) dayalı karşılığa gelince işte o öyledir. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: { لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } [Yâsîn:
٥٧، ٥٨] أي للنفوس ما تتفكه به، للأرواح ما تتمناه من القربة والزلفى.
57-58] “Orada onlar için meyveler vardır ve istedikleri her şey onlarındır. Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak 'Selam' vardır”. Yani nefisler için zevk alacağı şeyler, ruhlar için ise arzuladığı yakınlık ve kurbiyet vardır.
[سورة الطور (٥٢) : آية ٢٣]
[Sûretu't-Tûr (52): Âyet 23]
يَتَنازَعُونَ فِيها كَأْساً لَا لَغْوٌ فِيها وَلا تَأْثِيمٌ (٢٣)
{ يَتَنازَعُونَ فِيها كَأْساً لَا لَغْوٌ فِيها وَلا تَأْثِيمٌ (٢٣) } “Orada birbirlerine kadeh uzatırlar; onda ne boş bir söz ne de günaha sokma vardır.”
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: يَتَنازَعُونَ فِيها كَأْساً فَيَكُونُ ذَلِكَ عَلَى عَادَةِ الْمُلُوكِ إِذَا جَلَسُوا فِي مَجَالِسِهِمْ لِلشُّرْبِ يُدْخَلُ عَلَيْهِمْ بِفَوَاكِهَ وَلُحُومٍ وَهُمْ عَلَى الشُّرْبِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: يَتَنازَعُونَ أَيْ يَتَعَاطَوْنَ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ التَّنَازُعُ التَّجَاذُبُ وَحِينَئِذٍ يَكُونُ تَجَاذُبُهُمْ تَجَاذُبَ مُلَاعَبَةٍ لَا تَجَاذُبَ مُنَازَعَةٍ، وَفِيهِ نَوْعُ لَذَّةٍ وَهُوَ بَيَانُ مَا هُوَ عَلَيْهِ حَالُ الشَّرَابِ فِي الدُّنْيَا فَإِنَّهُمْ يَتَفَاخَرُونَ بِكَثْرَةِ الشُّرْبِ وَلَا يَتَفَاخَرُونَ بِكَثْرَةِ الْأَكْلِ، وَلِهَذَا إِذَا شَرِبَ أَحَدُهُمْ يَرَى الْآخَرُ وَاجِبًا أَنْ يَشْرَبَ مِثْلَ مَا شَرِبَهُ حَرِيفُهُ وَلَا يَرَى وَاجِبًا أَنْ يَأْكُلَ مِثْلَ مَا أَكَلَ نَدِيمُهُ وَجَلِيسُهُ.
Yüce Allah'ın: { يَتَنازَعُونَ فِيها كَأْساً } “Orada birbirlerine kadeh uzatırlar” kavli, kralların içki meclislerinde oturduklarında içki içerlerken önlerine meyveler ve etler getirilmesi âdetine uygun olmaktadır. Yüce Allah'ın: { يَتَنازَعُونَ } kavli, "birbirlerine verirler/alırlar" (yete'âtavne) demektir. Tenâzu'un (تَنَازُع), çekişme (tecâzüb) anlamına geldiği de söylenebilir; bu durumda onların çekişmesi bir husumet çekişmesi değil, şakalaşma çekişmesi olur. Bunda bir tür lezzet vardır. Bu da dünyadaki içki ehlinin durumunun beyanıdır; zira onlar çok içmekle övünürler, çok yemekle övünmezler. Bu yüzden onlardan biri içtiğinde, diğeri kadeh arkadaşının içtiği kadar içmeyi bir gereklilik görür; fakat meclis arkadaşının ve nediminin yediği kadar yemeyi bir gereklilik görmez.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَا لَغْوٌ فِيها وَلا تَأْثِيمٌ وَسَوَاءٌ قُلْنَا فِيها عَائِدَةٌ إِلَى الْجَنَّةِ أَوْ إِلَى الْكَأْسِ فَذِكْرُهُمَا/ لِجَرَيَانِ ذِكْرِ الشَّرَابِ وَحِكَايَتِهِ عَلَى مَا فِي الدُّنْيَا، فَقَالَ تَعَالَى لَيْسَ فِي الشُّرْبِ فِي الْآخِرَةِ كُلَّ مَا فِيهِ فِي الدُّنْيَا مِنَ اللَّغْوِ بِسَبَبِ زَوَالِ الْعَقْلِ وَمِنَ التَّأْثِيمِ الَّذِي بِسَبَبِ نُهُوضِ الشَّهْوَةِ وَالْغَضَبِ عِنْدَ وُفُورِ الْعَقْلِ وَالْفَهْمِ، وَفِيهِ وَجْهٌ ثَالِثٌ، وَهُوَ أَنْ يُقَالَ لَا يَعْتَرِيهِ كَمَا يَعْتَرِي الشَّارِبَ بِالشُّرْبِ فِي الدُّنْيَا فَلَا يُؤْثَمُ أَيْ لَا يُنْسَبُ إِلَى إِثْمٍ، وَفِيهِ وَجْهٌ رَابِعٌ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ التَّأْثِيمِ السُّكْرَ، وَحِينَئِذٍ يَكُونُ فِيهِ تَرْتِيبٌ حَسَنٌ وَذَلِكَ لِأَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَسْكَرُ وَيَكُونُ رَزِينَ الْعَقْلِ عَدِيمَ اعْتِيَادِ الْعَرْبَدَةِ فَيَسْكُنُ وَيَنَامُ وَلَا يُؤْذِي وَلَا يَتَأَذَّى وَلَا يَهْذِي وَلَا يَسْمَعُ إِلَى مَنْ هَذَى، وَمِنْهُمْ مَنْ يُعَرْبِدُ فَقَالَ: لَا لَغْوٌ فِيها ثم قال تعالى:
Yüce Allah'ın: { لَا لَغْوٌ فِيها وَلا تَأْثِيمٌ } “Onda ne boş bir söz ne de günaha sokma vardır” kavlinde, ister { فِيها } zamirinin cennete, isterse kadehe ait olduğunu söyleyelim, her ikisinin de zikredilmesi / içkinin zikrinin ve dünyadaki durumunun anlatılmasının cereyan etmesindendir. Yüce Allah, ahiretteki içkide, dünyadakinde bulunan aklın gitmesi sebebiyle ortaya çıkan boş sözlerin (lağv) ve aklın ve anlayışın yerinde olması durumunda şehevî arzunun ve öfkenin kabarması sebebiyle ortaya çıkan günaha sokmanın (te'sîm) bulunmadığını beyan etmiştir. Bunda üçüncü bir vecih vardır; o da dünyada içki içenin başına gelen şeylerin onun başına gelmeyeceği, dolayısıyla 'günaha sokulmayacağı' yani günaha nispet edilmeyeceğidir. Dördüncü bir vecih daha vardır ki o da 'te'sîm'den kastın sarhoşluk olmasıdır. Bu takdirde ayette güzel bir tertip bulunur; çünkü insanlardan kimi sarhoş olduğunda ağırbaşlı olur, taşkınlık ve serkeşlik yapmaya alışkın olmaz, sakinleşir ve uyur; ne eziyet eder ne eziyet görür, ne saçmalar ne de saçmalayanı dinler. Onlardan kimi de taşkınlık yapar. İşte [buna binaen] Yüce Allah: { لَا لَغْوٌ فِيها } “Onda boş bir söz yoktur” buyurmuştur. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة الطور (٥٢) : آية ٢٤]
[Sûretu't-Tûr (52): Âyet 24]
وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ غِلْمانٌ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ لُؤْلُؤٌ مَكْنُونٌ (٢٤)
{ وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ غِلْمانٌ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ لُؤْلُؤٌ مَكْنُونٌ (٢٤) } “Kendilerine ait, sanki saklı birer inci gibi olan hizmetçiler etraflarında dönerler.”
أَيْ بِالْكُؤُوسِ وَقَالَ تَعَالَى: يَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ بِأَكْوابٍ وَأَبارِيقَ وَكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ [الْوَاقِعَةِ: ١٧، ١٨] وَقَوْلُهُ لَهُمْ أَيْ مِلْكُهُمْ إِعْلَامًا لَهُمْ بِقُدْرَتِهِمْ عَلَى التَّصَرُّفِ فِيهِمْ بِالْأَمْرِ وَالنَّهْيِ وَالِاسْتِخْدَامِ وَهَذَا هُوَ الْمَشْهُورُ وَيَحْتَمِلُ وَجْهًا آخَرَ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ امْتِيَازَ خَمْرِ الْآخِرَةِ عَنْ خَمْرِ الدُّنْيَا بَيَّنَ امْتِيَازَ غِلْمَانِ الْآخِرَةِ عَنْ غِلْمَانِ الدُّنْيَا، فَإِنَّ الْغِلْمَانَ فِي الدُّنْيَا إِذَا طَافُوا عَلَى السَّادَةِ الْمُلُوكِ يَطُوفُونَ عَلَيْهِمْ لِحَظِّ أَنْفُسِهِمْ إِمَّا لِتَوَقُّعِ النَّفْعِ أَوْ لِتَوَفُّرِ الصَّفْحِ، وأما في الآخرة فطوفهم عليهم متمحض لَهُمْ وَلِنَفْعِهِمْ وَلَا حَاجَةَ لَهُمْ إِلَيْهِمْ وَالْغُلَامُ الَّذِي هَذَا شَأْنُهُ لَهُ مَزِيَّةٌ عَلَى غَيْرِهِ وَرُبَّمَا يَبْلُغُ دَرَجَةَ الْأَوْلَادِ . وَقَوْلُهُ تَعَالَى: كَأَنَّهُمْ لُؤْلُؤٌ أي في الصفاء، ومَكْنُونٌ لِيُفِيدَ زِيَادَةً فِي صَفَاءِ أَلْوَانِهِمْ أَوْ لِبَيَانِ أَنَّهُمْ كَالْمُخَدَّرَاتِ لَا بُرُوزَ لَهُمْ وَلَا خُرُوجَ مِنْ عِنْدِهِمْ فَهُمْ فِي أَكْنَافِهِمْ. ثُمَّ قَالَ تعالى:
Yani kadehlerle [dolaşırlar]. Nitekim Yüce Allah: { يَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ بِأَكْوابٍ وَأَبارِيقَ وَكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ } [Vâkıa: 17-18] “Etraflarında ebedî kılınmış hizmetçiler, kaynak şarabından doldurulmuş kadehler, ibrikler ve kâselerle dolaşırlar” buyurmuştur. { لَهُمْ } “kendilerine ait” kavli ise, emretme, nehyetme ve istihdam etme suretiyle onlar üzerinde tasarrufta bulunma kudretlerini bildirmek için "onların mülkü" anlamındadır; meşhur olan görüş budur. Başka bir vecih daha muhtemeldir ki o da şudur: Yüce Allah ahiret şarabının dünya şarabından üstünlüğünü beyan ettiği gibi ahiret hizmetçilerinin dünya hizmetçilerinden üstünlüğünü de beyan etmiştir. Zira dünyadaki hizmetçiler efendi kralların etrafında döndüklerinde, kendi menfaatleri için yani ya bir fayda umarak ya da cezadan kurtulmak için onların etrafında dönerler. Ahirette ise onların etraflarında dönmeleri sırf onlar için ve onların faydasınadır; kendilerinin onlara hiçbir ihtiyacı yoktur. Bu vasıftaki bir hizmetçinin ise başkalarına üstünlüğü vardır ve belki de evlatlar derecesine ulaşır. Yüce Allah'ın: { كَأَنَّهُمْ لُؤْلُؤٌ } “Sanki birer inci gibidirler” kavli saflık ve berraklıkta demektir; { مَكْنُونٌ } “saklı” ise renklerinin duruluğundaki fazlalığı ifade etmek veya onların örtülü kadınlar gibi olup dışarı çıkmadıklarını, onların yanından ayrılmayıp himayelerinde bulunduklarını beyan etmek içindir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة الطور (٥٢) : الآيات ٢٥ الى ٢٨]
[Sûretu't-Tûr (52): Âyetler 25-28]
وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ (٢٥) قالُوا إِنَّا كُنَّا قَبْلُ فِي أَهْلِنا مُشْفِقِينَ (٢٦) فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا وَوَقانا عَذابَ السَّمُومِ (٢٧) إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلُ نَدْعُوهُ إِنَّهُ هُوَ الْبَرُّ الرَّحِيمُ (٢٨)
{ وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ (٢٥) قالُوا إِنَّا كُنَّا قَبْلُ فِي أَهْلِنا مُشْفِقِينَ (٢٦) فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا وَوَقانا عَذابَ السَّمُومِ (٢٧) إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلُ نَدْعُوهُ إِنَّهُ هُوَ الْبَرُّ الرَّحِيمُ (٢٨) } “[Cennettekiler] birbirlerine dönüp soruşurlar: (25) Derler ki: 'Doğrusu biz bundan önce ailemiz içindeyken [Allah'ın azabından] korkardık.' (26) 'Allah da bize lütufta bulundu ve bizi kavurucu sam yeli azabından korudu.' (27) 'Gerçekten biz bundan önce O'na yalvarırdık. Şüphesiz O; iyiliği bol olandır, çok merhametli olandır.' (28)”
إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ مَا جَرَى عَلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا وَيَذْكُرُونَهُ، وَكَذَلِكَ الْكَافِرُ لَا يَنْسَى مَا كَانَ لَهُ مِنَ النَّعِيمِ فِي الدُّنْيَا، فَتَزْدَادُ لَذَّةُ الْمُؤْمِنِ مِنْ حَيْثُ يَرَى نَفْسَهُ انْتَقَلَتْ مِنَ السِّجْنِ إِلَى الْجَنَّةِ وَمِنَ الضِّيقِ إِلَى السَّعَةِ، وَيَزْدَادُ الْكَافِرُ أَلَمًا حَيْثُ يَرَى نَفْسَهُ مُنْتَقِلَةً مِنَ الشَّرَفِ إِلَى التَّلَفِ وَمِنَ النَّعِيمِ إِلَى الْجَحِيمِ، ثُمَّ يَتَذَكَّرُونَ مَا كَانُوا/ عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا مِنَ الْخَشْيَةِ وَالْخَوْفِ، فَيَقُولُونَ إِنَّا كُنَّا قَبْلُ فِي أَهْلِنا مُشْفِقِينَ وَهُوَ أَنَّهُمْ يَكُونُ تَسَاؤُلُهُمْ عَنْ سَبَبِ مَا وَصَلُوا إِلَيْهِ فَيَقُولُونَ خَشْيَةُ اللَّهِ كُنَّا نَخَافُ اللَّهَ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا وَوَقانا عَذابَ السَّمُومِ وَفِيهِ لَطِيفَةٌ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ إِشْفَاقُهُمْ عَلَى فَوَاتِ الدُّنْيَا وَالْخُرُوجِ مِنْهَا وَمُفَارَقَةِ الْإِخْوَانِ ثُمَّ لَمَّا نزلوا الجنة علموا خطأهم. ثم قال تعالى:
Bu, dünyada başlarına gelenleri bildiklerine ve hatırladıklarına bir işarettir. Aynı şekilde kâfir de dünyada sahip olduğu nimetleri unutmaz. Böylece müminin lezzeti, kendisinin zindandan cennete, darlıktan genişliğe geçtiğini görmesi cihetiyle artar; kâfirin elemi de kendisinin şereften helake, nimetten cehenneme geçtiğini görmesi cihetiyle artar. Sonra dünyada / sahip oldukları haşyet ve korkuyu hatırlarlar ve: { إِنَّا كُنَّا قَبْلُ فِي أَهْلِنا مُشْفِقِينَ } “Doğrusu biz daha önce ailemiz içinde iken [akıbetimizden] endişe ederdik” derler. Bu da onların, eriştikleri nimetlerin sebebi hakkında birbirlerine sormaları ve şöyle demeleridir: "Allah korkusudur; biz Allah'tan korkardık, { فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا وَوَقانا عَذابَ السَّمُومِ } “Allah da bize lütufta bulundu ve bizi o iliklere işleyen azaptan korudu”." Bunda bir incelik vardır; o da onların [dünyadaki] endişelerinin dünyanın elden çıkması, ondan ayrılma ve kardeşlerden ayrılma üzerine olması, cennete yerleştiklerinde ise bu yanılgılarını anlamış olmalarıdır. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة الطور (٥٢) : الآيات ٢٩ الى ٣١]
[Sûretu't-Tûr (52): Âyetler 29-31]
فَذَكِّرْ فَما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِكاهِنٍ وَلا مَجْنُونٍ (٢٩) أَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ (٣٠) قُلْ تَرَبَّصُوا فَإِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِينَ (٣١)
{ فَذَكِّرْ فَما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِكاهِنٍ وَلا مَجْنُونٍ (٢٩) أَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ (٣٠) قُلْ تَرَبَّصُوا فَإِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِينَ (٣١) } “O halde sen öğüt verip hatırlat! Rabbinin nimeti sayesinde sen ne bir kâhinsin ne de bir mecnun. Yoksa onlar: 'O bir şairdir; onun hakkında zamanın getireceği felaketleri gözetliyoruz' mu diyorlar? De ki: 'Gözetleyin; şüphesiz ben de sizinle beraber gözetleyenlerdenim!'”
وَتَعَلُّقُ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا ظَاهِرٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ فِي الْوُجُودِ قَوْمًا يَخَافُونَ اللَّه وَيُشْفِقُونَ فِي أَهْلِيهِمْ، وَالنَّبِيُّ ﷺ مَأْمُورٌ بِتَذْكِيرِ مَنْ يَخَافُ اللَّه تَعَالَى بِقَوْلِهِ فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ [ق: ٤٥] فَحَقَّقَ مَنْ يُذَكِّرُهُ فَوَجَبَ التَّذْكِيرُ، وَأَمَّا الرَّسُولُ ﵇ فَلَيْسَ لَهُ إِلَّا الْإِتْيَانُ بِمَا أُمِرَ بِهِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Ayetin öncesiyle irtibatı açıktır; zira Yüce Allah varlık âleminde Allah'tan korkan ve aileleri içinde endişe duyan bir kavmin bulunduğunu beyan etmiştir. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise: { فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ } [Kâf: 45] “Benim tehdidimden korkana Kur'an ile öğüt ver” buyruğuyla Allah Teâlâ'dan korkan kimseye öğüt vermekle emrolunmuştur. Böylece kime öğüt vereceğini tahakkuk ettirmiş ve öğüt vermek vâcip olmuştur. Resûl (aleyhisselâm)'a gelince, ona düşen sadece emrolunduğu şeyi yerine getirmektir. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْفَاءِ فِي قَوْلِهِ فَذَكِّرْ قَدْ عُلِمَ تَعَلُّقُهُ بِمَا قَبْلَهُ فَحَسُنَ ذِكْرُهُ بِالْفَاءِ.
Birinci Mesele: { فَذَكِّرْ } “O halde sen öğüt verip hatırlat” kavlindeki fâ (ف) harfi hakkındadır. Bunun öncesiyle irtibatı bilinmiş olup fâ ile zikredilmesi güzel olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَعْنَى الْفَاءِ فِي قَوْلِهِ فَما أَنْتَ أَيْضًا قَدْ عُلِمَ أَيْ أَنَّكَ لَسْتَ بِكَاهِنٍ فَلَا تَتَغَيَّرْ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ، فَإِنَّ ذَلِكَ سِيرَةُ الْمُزَوِّرِ فَذَكِّرْ فَإِنَّكَ لَسْتَ بِمُزَوِّرٍ، وَذَلِكَ سَبَبُ التَّذْكِيرِ.
İkinci Mesele: { فَما أَنْتَ } kavlindeki fâ harfinin anlamı da bilinmiştir; yani "Sen kâhin değilsin; o halde değişme ve onların hevalarına uyma; çünkü bu sahtekârın tutumudur. Öğüt ver, zira sen sahtekâr değilsin." Bu da öğüt vermenin sebebidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَا وَجْهُ تَعَلُّقِ قَوْلِهِ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ بِقَوْلِهِ شاعِرٌ؟ نَقُولُ فيه ووجهان الْأَوَّلُ: أَنَّ الْعَرَبَ كَانَتْ تَحْتَرِزُ عَنْ إِيذَاءِ الشُّعَرَاءِ وَتَتَّقِي أَلْسِنَتَهُمْ، فَإِنَّ الشِّعْرَ كَانَ عِنْدَهُمْ يُحْفَظُ وَيُدَوَّنُ، وَقَالُوا لَا نُعَارِضُهُ فِي الْحَالِ مَخَافَةَ أَنْ يَغْلِبَنَا بِقُوَّةِ شِعْرْهِ، وَإِنَّمَا سَبِيلُنَا الصَّبْرُ وَتَرَبُّصُ مَوْتِهِ الثَّانِي:
Üçüncü Mesele: { نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ } “onun hakkında zamanın getireceği felaketleri gözetliyoruz” kavlinin { شاعِرٌ } “O bir şairdir” kavliyle irtibatının vechi nedir? Deriz ki: Bunda iki vecih vardır. Birincisi: Araplar şairleri incitmekten sakınır, dillerinden çekinirlerdi; çünkü şiir onların nezdinde ezberlenir ve kayda geçirilirdi. Dediler ki: "Şiirinin gücüyle bize üstün gelmesinden korktuğumuz için şu anda ona karşı çıkmayalım; bizim yolumuz ancak sabretmek ve onun ölümünü gözetlemektir." İkincisi:
أَنَّهُ ﷺ كَانَ يَقُولُ إِنَّ الْحَقَّ دِينُ اللَّه، وَإِنَّ الشَّرْعَ الَّذِي أَتَيْتَ بِهِ يَبْقَى أَبَدَ الدَّهْرِ وَكِتَابِي يُتْلَى إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ،
O (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Hak, Allah'ın dinidir; getirdiğim şeriat ebediyen baki kalacaktır ve kitabım kıyamete kadar okunacaktır" diyordu.
فَقَالُوا لَيْسَ كَذَلِكَ إِنَّمَا هُوَ شَاعِرٌ، وَالَّذِي يَذْكُرُهُ فِي حَقِّ آلِهَتِنَا شِعْرٌ وَلَا نَاصِرَ لَهُ وَسَيُصِيبُهُ مِنْ بَعْضِ آلِهَتِنَا الْهَلَاكُ فَنَتَرَبَّصُ بِهِ ذَلِكَ.
Bunun üzerine onlar: "Öyle değildir; o ancak bir şairdir, ilahlarımız hakkında söyledikleri de şiirdir, onun bir yardımcısı da yoktur ve ilahlarımızdan biri sebebiyle başına bir helak gelecektir; biz de onun hakkında bunu gözetliyoruz" dediler.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مَا مَعْنَى رَيْبِ الْمَنُونِ؟ نَقُولُ قِيلَ هُوَ اسْمٌ لِلْمَوْتِ فَعُولٌ مِنَ الْمَنِّ وَهُوَ الْقَطْعُ وَالْمَوْتُ قَطُوعٌ، وَلِهَذَا سُمِّيَ بِمَنُونٍ، وَقِيلَ الْمَنُونُ الدَّهْرُ وَرَيْبُهُ حَوَادِثُهُ، وَعَلَى هَذَا قَوْلُهُمْ نَتَرَبَّصُ يَحْتَمِلُ وَجْهًا آخَرَ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ إِذَا كَانَ شَاعِرًا فَصُرُوفُ الزَّمَانِ رُبَّمَا تُضْعِفُ ذِهْنَهُ وَتُورِثُ وَهَنَهُ فَيَتَبَيَّنُ لِكُلٍّ فَسَادُ أَمْرِهِ وَكَسَادُ شِعْرِهِ.
Dördüncü Mesele: Raybü'l-menûn'un (رَيْبُ الْمَنُونِ) anlamı nedir? Deriz ki: Denildi ki bu, ölümün bir ismidir; kesmek anlamına gelen 'menn' (الْمَنّ) kökünden 'feûl' veznindedir, ölüm de kesip koparıcıdır; bu yüzden 'menûn' olarak isimlendirilmiştir. Denildi ki el-menûn (الْمَنُون) dehr (zaman), raybı (رَيْبُهُ) ise onun hadiseleridir (başına gelen felaketleridir). Buna göre onların { نَتَرَبَّصُ } “gözetliyoruz” sözü başka bir veçhe daha ihtimal taşır ki o da şudur: Muradı, o bir şair olduğuna göre zamanın felaketleri belki onun zihnini zayıflatır ve ona bitkinlik verir, böylece herkes için onun işinin bozukluğu ve şiirinin revaçsızlığı açığa çıkar.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: كَيْفَ قَالَ: تَرَبَّصُوا بِلَفْظِ الْأَمْرِ وَأَمْرُ النَّبِيِّ ﷺ يُوجِبُ الْمَأْمُورَ [بِهِ] أَوْ يُفِيدُ جَوَازَهُ، وَتَرَبُّصُهُمْ ذَلِكَ كَانَ حَرَامًا؟ نَقُولُ ذَلِكَ لَيْسَ بِأَمْرٍ وَإِنَّمَا هُوَ تَهْدِيدٌ مَعْنَاهُ تَرَبَّصُوا ذَلِكَ فَإِنَّا نَتَرَبَّصُ الْهَلَاكَ بِكُمْ عَلَى حَدِّ مَا يَقُولُ السَّيِّدُ الْغَضْبَانُ لِعَبْدِهِ افْعَلْ مَا شِئْتَ فَإِنِّي لَسْتُ عَنْكَ/ بِغَافِلٍ وَهُوَ أَمْرٌ لِتَهْوِينِ الْأَمْرِ عَلَى النَّفْسِ، كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ لِمَنْ يُهَدِّدُهُ بِرَجُلٍ وَيَقُولُ أَشْكُوكَ إِلَى زَيْدٍ فَيَقُولُ اشْكُنِي أَيْ لَا يَهُمُّنِي ذَلِكَ وَفِيهِ زِيَادَةُ فَائِدَةٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَوْ قَالَ لَا تَشْكُنِي لَكَانَ ذَلِكَ دَلِيلَ الْخَوْفِ وَيُنَافِيهِ مَعْنَاهُ، فَأَتَى بِجَوَابٍ تَامٍّ مِنْ حَيْثُ اللَّفْظُ وَالْمَعْنَى، فَإِنْ قِيلَ
Beşinci Mesele: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in emri emredilen [şeyi] vâcip kılar veya cevazını bildirirken ve onların bunu gözetlemesi haram iken nasıl emir lafzıyla: { تَرَبَّصُوا } “Gözetleyin” buyrulmuştur? Deriz ki: Bu bir emir değildir; bilakis bir tehdittir, anlamı şudur: "Siz bunu gözetleyin; doğrusu biz de sizin helak olmanızı gözetliyoruz." Tıpkı öfkeli efendinin kölesine: "Dilediğini yap, / ben senden gafil değilim" demesi gibidir. Bu, meseleyi nefse önemsiz göstermek (tahvin) için bir emirdir. Nitekim bir kimse, kendisini bir adamla tehdit edip: "Seni Zeyd'e şikâyet edeceğim" diyene: "Şikâyet et!" der; yani "Bu benim umurumda değil" demektir. Bunda ilave bir fayda da vardır; zira şayet "Beni şikâyet etme" deseydi, bu korkunun delili olurdu ve bu anlamı nefyederdi. Böylece lafız ve mana bakımından tam bir cevap getirmiştir. Eğer:
لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَقَالَ تَرَبَّصُوا أَوْ لَا تَرَبَّصُوا كَمَا قَالَ: فَاصْبِرُوا أَوْ لَا تَصْبِرُوا [الطُّورِ: ١٦] نَقُولُ لَيْسَ كَذَلِكَ لِأَنَّهُ إِذَا قَالَ الْقَائِلُ فِيمَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الْمِثَالِ اشْكُنِي أَوْ لَا تَشْكُنِي يَكُونُ ذَلِكَ مُفِيدًا عَدَمَ خَوْفِهِ مِنْهُ، فَإِذَا قَالَ اشْكُنِي يَكُونُ أَدَلَّ عَلَى عَدَمِ الْخَوْفِ، فَكَأَنَّهُ يَقُولُ أَنَا فَارِغٌ عَنْهُ، وَإِنَّمَا أَنْتَ تَتَوَهَّمُ أَنَّهُ يُفِيدُ فَافْعَلْ حَتَّى يَبْطُلَ اعْتِقَادُكَ.
"Şayet öyle olsaydı, { فَاصْبِرُوا أَوْ لَا تَصْبِرُوا } [Tûr: 16] “ister sabredin ister sabretmeyin” buyurduğu gibi 'gözetleyin veya gözetlemeyin' derdi" denilirse, deriz ki: Öyle değildir; çünkü zikrettiğimiz misalde söz söyleyen kişi "Beni şikâyet et veya etme" dediğinde bu, ondan korkmadığını ifade eder. "Şikâyet et!" dediğinde ise bu korkusuzluğa daha açık delalet eder. Sanki o: "Ben bundan uzağım (umurumda değil); sen ise bunun bir fayda sağlayacağını vehmediyorsun, öyleyse yap da inancının batıl olduğu ortaya çıksın" demektedir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِينَ وَهُوَ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا أَحَدُهَا: إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِينَ أَتَرَبَّصُ هَلَاكَكُمْ وَقَدْ أُهْلِكُوا يَوْمَ بَدْرٍ وَفِي غَيْرِهِ مِنَ الْأَيَّامِ هَذَا مَا عَلَيْهِ الْأَكْثَرُونَ وَالَّذِي نَقُولُهُ فِي هَذَا الْمَقَامِ هُوَ أَنَّ الْكَلَامَ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا وَبَيَانُهَا هُوَ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْمَنُونِ الْمَوْتَ فَقَوْلُهُ فَإِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِينَ مَعْنَاهُ إِنِّي أَخَافُ الْمَوْتَ وَلَا أَتَمَنَّاهُ لَا لِنَفْسِي وَلَا لِأَحَدٍ، لِعَدَمِ عِلْمِي بِمَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ وَإِنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ وَأَنَا أَقُولُ مَا قَالَ رَبِّي أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٤٤] فَتَرَبَّصُوا مَوْتِي وَأَنَا متربصه وَلَا يَسُرُّكُمْ ذَلِكَ لِعَدَمِ حُصُولِ مَا تَتَوَقَّعُونَ بَعْدِي، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ كَمَا قِيلَ تَرَبَّصُوا مَوْتِي فَإِنِّي مُتَرَبِّصٌ مَوْتَكُمْ بِالْعَذَابِ، وَإِنْ قُلْنَا الْمُرَادُ مِنْ رَيْبِ الْمَنُونِ صُرُوفُ الدَّهْرِ فَمَعْنَاهُ إِنْكَارُ كَوْنِ صُرُوفِ الدَّهْرِ مُؤَثِّرَةً فَكَأَنَّهُ يَقُولُ أَنَا مِنَ الْمُتَرَبِّصِينَ حَتَّى أُبْصِرَ مَاذَا يَأْتِي بِهِ دَهْرُكُمُ الَّذِي تَجْعَلُونَهُ مُهْلِكًا وَمَاذَا يُصِيبُنِي مِنْهُ، وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَنَقُولُ النَّبِيُّ ﷺ يَتَرَبَّصُ مَا يَتَرَبَّصُونَ، غَيْرَ أَنَّ فِي الْأَوَّلِ: تَرَبُّصُهُ مَعَ اعْتِقَادِ الْوُقُوعِ، وَفِي الثَّانِي: تَرَبُّصُهُ مَعَ اعْتِقَادِ عَدَمِ التَّأْثِيرِ، عَلَى طَرِيقَةِ مَنْ يَقُولُ أَنَا أَيْضًا أَنْتَظِرُ مَا يَنْتَظِرُهُ حَتَّى أَرَى مَاذَا يَكُونُ مُنْكِرًا عَلَيْهِ وُقُوعَ مَا يَتَوَقَّعُ وُقُوعَهُ، وَإِنَّمَا هَذَا لِأَنَّ تَرْكَ الْمَفْعُولِ فِي قَوْلِهِ فَإِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِينَ لِكَوْنِهِ مَذْكُورًا وَهُوَ رَيْبُ الْمَنُونِ أَوْلَى مِنْ تَرْكِهِ وَإِرَادَةِ غَيْرِ الْمَذْكُورِ وَهُوَ الْعَذَابُ الثَّانِي: أَتَرَبَّصُ صُرُوفَ الدَّهْرِ لِيَظْهَرَ عَدَمُ تَأْثِيرِهَا فَهُوَ لَمْ يَتَرَبَّصْ بِهِمْ شَيْئًا عَلَى الْوَجْهَيْنِ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَتَرَبَّصُ بَقَاءَهُ بَعْدَهُمْ وَارْتِفَاعَ كَلِمَتِهِ فَلَمْ يَتَرَبَّصْ بِهِمْ شَيْئًا عَلَى الْوُجُوهِ الَّتِي اخْتَرْنَاهَا فَقَالَ: فَإِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِينَ. ثم قال تعالى:
Altıncı Mesele: Yüce Allah'ın: { فَإِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِينَ } “Şüphesiz ben de sizinle beraber gözetleyenlerdenim” kavli hakkındadır. Bu birkaç veçhe muhtemeldir: Birincisi: "Ben de sizinle beraber sizin helakınızı gözetleyenlerdenim." Nitekim Bedir günü ve diğer günlerde helak edilmişlerdir. Çoğunluğun görüşü budur. Bu makamda bizim söyleyeceğimiz şudur: Kelam birkaç veçhe ihtimal taşır; beyanı şöyledir: Yüce Allah'ın: { نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ } kavlinde eğer menûndan maksat ölüm ise, O'nun: { فَإِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِينَ } kavlinin manası şudur: "Ben ölümden korkarım, onu ne kendim ne de bir başkası için temenni ederim; zira ellerinin önden ne gönderdiğini bilmem. Ben ancak bir uyarıcıyım ve Rabbimin: { أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ } [Âl-i İmrân: 144] “O ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz?” buyurduğu şeyi söylerim. O halde benim ölümümü gözetleyin, ben de onu gözetlemekteyim; ancak benden sonra beklediğiniz şey gerçekleşmeyeceği için bu sizi sevindirmeyecektir." Şöyle denildiği gibi olması da muhtemeldir: "Siz benim ölümümü gözetleyin, şüphesiz ben de azapla sizin ölümünüzü gözetlemekteyim." Eğer raybü'l-menûndan maksat zamanın felaketleridir dersek, manası zamanın felaketlerinin tesir sahibi oluşunu inkâr etmektir. Sanki o şöyle demektedir: "Sizin helak edici saydığınız dehrinizin ne getireceğini ve bana ondan ne isabet edeceğini görmek için ben de gözetleyenlerdenim." İki takdire göre de deriz ki: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların gözetlediğini gözetlemektedir; şu farkla ki birincisinde gözetlemesi [ölümün] vuku bulacağı inancıyla, ikincisinde ise gözetlemesi tesir etmeyeceği inancıyladır. Tıpkı beklediği şeyin gerçekleşmesini inkâr ederek: "Ne olacağını görmek için ben de onun beklediğini bekliyorum" diyen kimsenin üslubu üzeredir. Bu böyledir; çünkü { فَإِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِينَ } kavlinde mef'ûlün (tümlecin) terk edilmesi zikredilmiş olan şey -ki o da raybü'l-menûndur- sebebiyle olduğundan, onu terk edip zikredilmemiş olanı -ki o da azaptır- kastetmekten daha evladır. İkincisi: Tesirinin olmadığını açığa çıkarmak için zamanın felaketlerini gözetliyorum; dolayısıyla her iki vecihte de o onlar hakkında [kötü] bir şey gözetlememiştir. Bu veçhe göre ise onlardan sonra baki kalmayı ve kelimesinin yücelmesini gözetlemektedir; böylece tercih ettiğimiz vecihlerde onlar hakkında hiçbir şey gözetlememiş olup: { فَإِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِينَ } demiştir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة الطور (٥٢) : آية ٣٢]
[Sûretu't-Tûr (52): Âyet 32]
أَمْ تَأْمُرُهُمْ أَحْلامُهُمْ بِهذا أَمْ هُمْ قَوْمٌ طاغُونَ (٣٢)
{ أَمْ تَأْمُرُهُمْ أَحْلامُهُمْ بِهذا أَمْ هُمْ قَوْمٌ طاغُونَ (٣٢) } “Yoksa akılları mı onlara bunu emrediyor? Yoksa onlar azgın bir topluluk mudur?”
وَأَمْ هَذِهِ أَيْضًا عَلَى مَا ذَكَرْنَا مُتَّصِلَةٌ تَقْدِيرُهَا أُنْزِلَ عَلَيْهِمْ ذِكْرٌ؟ أَمْ تَأْمُرُهُمْ أَحْلَامُهُمْ بِهَذَا؟ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَشْيَاءَ إِمَّا أَنْ تَثْبُتَ بِسَمْعٍ وَإِمَّا أَنْ تَثْبُتَ بِعَقْلٍ فَقَالَ هَلْ وَرَدَ أَمْرٌ سَمْعِيٌّ؟ أَمْ عُقُولُهُمْ تَأْمُرُهُمْ بِمَا كَانُوا يَقُولُونَ؟ أَمْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ يَغْتَرُّونَ، وَيَقُولُونَ مَا لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ سَمْعًا وَلَا مُقْتَضًى لَهُ عَقْلًا؟ وَالطُّغْيَانُ مُجَاوَزَةُ الْحَدِّ فِي الْعِصْيَانِ وَكَذَلِكَ كُلُّ شَيْءٍ ظَاهِرُهُ مَكْرُوهٌ، قَالَ اللَّه تَعَالَى: إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ [الْحَاقَّةِ: ١١] وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Buradaki 'em' (أَمْ) edatı da zikrettiğimiz üzere muttasıladır (bağlıdır); takdiri şöyledir: "Onlara bir zikir mi indirildi, yoksa akılları mı onlara bunu emrediyor?" Zira meseleler ya sem' (nakil) ile ya da akıl ile sabit olur. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: "Sem'î (naklî) bir emir mi geldi? Yoksa söyledikleri şeyleri onlara akılları mı emrediyor? Yoksa onlar gurura kapılan, naklen hiçbir delili ve aklen hiçbir gerektiricisi olmayan şeyleri söyleyen azgın bir topluluk mudur?" Tuğyan (طُغْيَان), isyanda haddi aşmaktır; aynı şekilde zahiri hoş olmayan her şey için de kullanılır. Nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ } [Hâkka: 11] “Şüphesiz su taştığı zaman” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِذَا كَانَ الْمُرَادُ مَا ذَكَرْتَ فَلِمَ أَسْقَطَ مَا يُصَدَّرُ بِهِ؟ نَقُولُ لِأَنَّ كَوْنَ مَا يَقُولُونَ بِهِ مُسْنَدًا إِلَى نَقْلٍ مَعْلُومٍ عَدَمُهُ لَا يَنْفِي، وَأَمَّا كَوْنُهُ مَعْقُولًا فَهُمْ كَانُوا يَدَّعُونَ أَنَّهُ مَعْقُولٌ، وَأَمَّا كَوْنُهُمْ طَاغِينَ فَهُوَ حَقٌّ، فَخَصَّ اللَّه تَعَالَى بِالذِّكْرِ مَا قَالُوا بِهِ وَقَالَ اللَّه بِهِ، فَهُمْ قَالُوا نَحْنُ نَتَّبِعُ الْعَقْلَ، واللَّه تَعَالَى قَالَ هُمْ طَاغُونَ فَذَكَرَ الْأَمْرَيْنِ اللَّذَيْنِ وَقَعَ فِيهِمَا الْخِلَافُ.
Birinci Mesele: Eğer murad zikrettiğin şey ise, [sözün] başında bulunması gereken şey niçin hazfedilmiştir? Deriz ki: Çünkü söyledikleri şeyin bir nakle dayanmadığı bilinmektedir, bunu nefye gerek yoktur. Akla uygunluğuna gelince, onlar bunun akla uygun olduğunu iddia ediyorlardı. Onların azgın olmalarına gelince bu bir gerçektir. Bu yüzden Allah Teâlâ, onların iddia ettikleri ile Allah'ın bildirdiği şeyi tahsis ederek zikretmiştir; zira onlar "Biz akla uyuyoruz" dediler, Allah Teâlâ ise "Onlar azgın bir topluluktur" buyurdu; böylece hakkında ihtilaf vuku bulan iki hususu zikretti.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَأْمُرُهُمْ أَحْلامُهُمْ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ كُلَّ مَا لَا يَكُونُ عَلَى وَفْقِ الْعَقْلِ، لَا يَنْبَغِي أَنْ يُقَالَ، وَإِنَّمَا يَنْبَغِي أَنْ يُقَالَ مَا يَجِبُ قَوْلُهُ عَقْلًا، فَهَلْ صَارَ [كُلُّ] وَاجِبٍ عَقْلًا مَأْمُورًا بِهِ.
İkinci Mesele: O'nun: { تَأْمُرُهُمْ أَحْلامُهُمْ } “akılları mı onlara emrediyor” kavli, akla uygun olmayan hiçbir şeyin söylenmemesi gerektiğine, ancak aklen söylenmesi vacip olan şeyin söylenmesi gerektiğine bir işarettir. O halde aklen vacip olan [her şey] emredilmiş mi oldu?
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَا الْأَحْلَامُ؟ نَقُولُ جَمْعُ حِلْمٍ وَهُوَ الْعَقْلُ وَهُمَا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ مِنْ حَيْثُ الْمَعْنَى، لِأَنَّ الْعَقْلَ يَضْبِطُ الْمَرْءَ فَيَكُونُ كَالْبَعِيرِ الْمَعْقُولِ لَا يَتَحَرَّكُ مِنْ مَكَانِهِ، وَالْحُلْمُ مِنَ الْحِلْمِ وَهُوَ أَيْضًا سَبَبُ وَقَارِ الْمَرْءِ وَثَبَاتِهِ،
Üçüncü Mesele: Ehlâm (أَحْلَام) nedir? Deriz ki: Hilm (حِلْم) kelimesinin çoğuludur, o da akıldır. Mana bakımından ikisi aynı baptandır; çünkü akıl kişiyi zapt eder, böylece o bağlanmış deve gibi yerinden kımıldamaz. Hulüm (حُلُم) de hilm kökündendir; o da kişinin vakar ve sebatının sebebidir.
وَكَذَلِكَ يُقَالُ لِلْعُقُولِ النُّهَى مِنَ النَّهْيِ وَهُوَ الْمَنْعُ، وَفِيهِ مَعْنًى لَطِيفٌ وَهُوَ أَنَّ الْحُلْمَ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ هُوَ مَا يَرَاهُ النَّائِمُ فَيُنْزِلُ وَيَلْزَمُهُ الْغُسْلُ، وَهُوَ سَبَبُ الْبُلُوغِ وَعِنْدَهُ يَصِيرُ الْإِنْسَانُ مُكَلَّفًا، وَكَأَنَّ اللَّه تَعَالَى مِنْ لَطِيفِ حِكْمَتِهِ قَرَنَ الشَّهْوَةَ بِالْعَقْلِ وَعِنْدَ ظُهُورِ الشَّهْوَةِ كَمُلَ الْعَقْلُ فَأَشَارَ إِلَى الْعَقْلِ بِالْإِشَارَةِ إِلَى مَا يُقَارِنُهُ وَهُوَ الْحُلْمُ، لِيَعْلَمَ أَنَّهُ نَذِيرُ كَمَالِ الْعَقْلِ، لَا الْعَقْلُ الَّذِي بِهِ يحترز الإنسان تخطئ الشِّرْكَ وَدُخُولَ النَّارِ، وَعَلَى هَذَا فَفِيهِ تَأْكِيدٌ لِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَقُولَ كُلَّ مَعْقُولٍ، بَلْ لَا يَقُولُ إِلَّا مَا يَأْمُرُ بِهِ الْعَقْلُ الرَّزِينُ الَّذِي يُصَحِّحُ التكليف.
Aynı şekilde akıllara 'nehy' (الْمَنْع - engelleme) kökünden gelen 'nühâ' (النُّهَى) da denilir. Bunda latif bir mana vardır: Şöyle ki ihtilam (الْحُلْم) lügat aslı itibarıyla uyuyanın görüp boşaldığı ve kendisine guslün gerektiği şeydir; o bülûğun sebebidir ve onunla insan mükellef olur. Sanki Allah Teâlâ latif hikmetiyle şehveti akılla birleştirmiş; şehvetin ortaya çıkışıyla akıl kemale ermiş ve akla, onunla birlikte bulunan şeye yani ihtilama (hulüm) işaret etmek suretiyle işaret etmiştir ki onun, aklın kemalinin habercisi olduğu bilinsin; yoksa insanın şirke düşmekten ve ateşe girmekten sakındığı akıl değildir. Buna göre bunda, insanın her akla geleni söylememesi, bilakis ancak mükellefiyeti sahih kılan ağırbaşlı aklın emrettiği şeyi söylemesi gerektiği yönündeki açıklamamız için bir tekit vardır.
المسألة الرابعة: بِهذا إِشَارَةٌ إِلَى مَاذَا؟ نَقُولُ فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ هَذَا إِشَارَةً مُهِمَّةً، أَيْ بِهَذَا الَّذِي يَظْهَرُ مِنْهُمْ قَوْلًا وَفِعْلًا حَيْثُ يَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ وَالْأَوْثَانَ وَيَقُولُونَ الْهَذَيَانَ مِنَ الْكَلَامِ الثَّانِي: هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى قَوْلِهِمْ هُوَ كَاهِنٌ هُوَ شَاعِرٌ هُوَ مَجْنُونٌ الثَّالِثُ: هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى التَّرَبُّصِ فَإِنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا نَتَرَبَّصُ قَالَ اللَّه تَعَالَى أَعُقُولُهُمْ تَأْمُرُهُمْ بِتَرَبُّصِ هَلَاكِهِمْ فَإِنَّ أَحَدًا لَمْ يَتَوَقَّعْ هَلَاكَ نَبِيِّهِ إِلَّا وَهَلَكَ.
Dördüncü Mesele: { بِهذا } “bunu” kavli neye işarettir? Deriz ki: Bunda birkaç vecih vardır. Birincisi: Bu mühim bir işaret olup putlara ve heykellere tapmaları ve hezeyan türü sözler söylemeleri hasebiyle söz ve fiil olarak kendilerinden sadır olan şeylere işarettir. İkincisi: Bu, onların "O bir kâhindir, o bir şairdir, o bir mecnundur" sözlerine işarettir. Üçüncüsü: Bu, gözetlemeye (terabbus) işarettir; zira onlar "Gözetliyoruz" deyince Allah Teâlâ: "Onların akılları kendilerinin helakını gözetlemeyi mi emrediyor? Zira hiç kimse peygamberinin helakını beklememiştir ki kendisi helak olmuş olmasın" buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: هَلْ يَصِحُّ أَنْ تَكُونَ (أَمْ) فِي هَذَا الْمَوْضِعِ بِمَعْنَى بَلْ؟ نَقُولُ نَعَمْ، تَقْدِيرُهُ يَقُولُونَ: إِنَّهُ شَاعِرٌ قَوْلًا بَلْ يَعْتَقِدُونَهُ عَقْلًا وَيَدْخُلُ فِي عُقُولِهِمْ ذَلِكَ، أَيْ لَيْسَ ذَلِكَ قَوْلًا مِنْهُمْ مِنْ غَيْرِ عَقْلٍ بَلْ يَعْتَقِدُونَ كَوْنَهُ كَاهِنًا وَمَجْنُونًا، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ (بَلْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ) ، لَكِنْ بَلْ هَاهُنَا وَاضِحٌ وَفِي قَوْلِهِ بَلْ تَأْمُرُهُمْ أَحْلَامُهُمْ خفي ثم قال تعالى:
Beşinci Mesele: Bu makamda (أَمْ) edatının 'bel' (بَلْ - bilakis/yoksa) manasında olması sahih midir? Deriz ki: Evet; takdiri şöyledir: Onlar söz olarak: "O bir şairdir" diyorlar; bilakis aklen buna inanıyorlar ve bu onların akıllarına giriyor; yani bu onların akılsızca söyledikleri bir söz değil, bilakis onun kâhin ve mecnun olduğuna inanıyorlar. { بَلْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ } şeklinde okuyan kimsenin kıraati de buna delalet eder. Fakat buradaki 'bel' açıktır, { بَلْ تَأْمُرُهُمْ أَحْلَامُهُمْ } sözündeki ise kapalıdır. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة الطور (٥٢) : آية ٣٣]
[Sûretu't-Tûr (52): Âyet 33]
أَمْ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لَا يُؤْمِنُونَ (٣٣)
{ أَمْ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لَا يُؤْمِنُونَ (٣٣) } “Yoksa 'Onu kendisi uydurdu' mu diyorlar? Hayır, onlar iman etmezler.”
وَهُوَ مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى أَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ [الطُّورِ: ٣٠] وَتَقْدِيرُهُ عَلَى مَا ذَكَرْنَا أَتَقُولُونَ كَاهِنٌ، أَمْ تَقُولُونَ شَاعِرٌ، أَمْ تَقَوَّلَهُ ثُمَّ قال لبطلان جميع الأقسام:
Bu, Yüce Allah'ın: { أَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ } [Tûr: 30] “Yoksa 'O bir şairdir, onun hakkında zamanın felaketlerini gözetliyoruz' mu diyorlar?” kavliyle bağlantılıdır. Zikrettiğimiz üzere bunun takdiri: "Kâhindir mi diyorsunuz, yoksa şairdir mi diyorsunuz, yoksa onu kendisi uydurdu mu [diyorsunuz]?" şeklindedir. Sonra bütün bu kısımların batıl olduğunu belirtmek için şöyle buyurdu:
[سورة الطور (٥٢) : آية ٣٤]
[Sûretu't-Tûr (52): Âyet 34]
فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ إِنْ كانُوا صادِقِينَ (٣٤)
{ فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ إِنْ كانُوا صادِقِينَ (٣٤) } “Eğer doğru sözlü iseler onun benzeri bir söz getirsinler!”
أَيْ إِنْ كَانَ هُوَ شَاعِرًا فَفِيكُمُ الشُّعَرَاءُ الْبُلَغَاءُ والكهنة الأذكياء ومن يرتجل الخطب والقصائر وَيَقُصُّ الْقَصَصَ وَلَا يَخْتَلِفُ/ النَّاقِصُ وَالزَّائِدُ فَلْيَأْتُوا بِمِثْلِ مَا أَتَى بِهِ، وَالتَّقَوُّلُ يُرَادُ بِهِ الْكَذِبُ. وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى مَعْنًى لَطِيفٍ وَهُوَ أَنَّ التَّفَعُّلَ لِلتَّكَلُّفِ وِإِرَاءَةِ الشَّيْءِ وَهُوَ لَيْسَ عَلَى مَا يُرَى يُقَالُ تَمَرَّضَ فُلَانٌ أَيْ لَمْ يَكُنْ مَرِيضًا وَأَرَى مِنْ نَفْسِهِ الْمَرَضَ وَحِينَئِذٍ كَأَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ كَذِبٌ وَلَيْسَ بِقَوْلٍ إِنَّمَا هُوَ تَقَوُّلُ صُورَةِ الْقَوْلِ وَلَيْسَ فِي الْحَقِيقَةِ بِهِ لِيَعْلَمَ أَنَّ الْمُكَذِّبَ هُوَ الصَّادِقُ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: بَلْ لَا يُؤْمِنُونَ بَيَانُ هَذَا أَنَّهُمْ كَانُوا فِي زَمَانِ نُزُولِ الْوَحْيِ وَحُصُولِ الْمُعْجِزَةِ كَانُوا يُشَاهِدُونَهَا وَكَانَ ذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ يَشْهَدُوا لَهُ عِنْدَ غَيْرِهِمْ وَيَكُونُوا كَالنُّجُومِ لِلْمُؤْمِنِينَ كَمَا كَانَتِ الصَّحَابَةُ ﵃ وَهُمْ لَمْ يَكُونُوا كَذَلِكَ بَلْ أَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ لَمْ يَكُونُوا أَيْضًا وَهُوَ أَنْ يَكُونُوا مِنْ آحَادِ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ لَمْ يَشْهَدُوا تِلْكَ الْأُمُورَ وَلَمْ يَظْهَرِ الْأَمْرُ عِنْدَهُمْ ذَلِكَ الظُّهُورِ.
Yani eğer o bir şair ise, aranızda beliğ şairler, zeki kâhinler, irticalen hutbeler ve kasideler irat edenler, kıssalar anlatanlar vardır; / eksik ve fazla olan farklılık göstermez; öyleyse onun getirdiğinin benzerini getirsinler! Tekavvül (تَقَوُّل) ile yalan kastedilir. Bunda latif bir manaya işaret vardır; zira tefa‘‘ul (تَفَعُّل) babı tekellüf (kendini zorlama) ve bir şeyi gerçekte öyle olmadığı halde öyle göstermek içindir. Nitekim "falanca temarruz etti (hasta gibi davrandı)" denilir; yani hasta olmadığı halde kendisinde hastalık gösterdi demektir. Bu takdirde sanki onlar: "[Bu] bir yalandır, gerçek bir söz değildir; ancak söz suretine bürünmüş bir uydurmadır, hakikatte ise söz değildir" diyorlardı ki yalanlayanın doğru sözlü olduğu bilinsin. Yüce Allah'ın: { بَلْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Hayır, onlar iman etmezler” kavlinin açıklaması şudur: Onlar vahyin indiği ve mucizenin gerçekleştiği dönemde bulunuyor, bunları bizzat müşahede ediyorlardı; bu durum onların başkalarına karşı buna şahitlik etmelerini ve sahabeler (radıyallâhu anhüm) gibi müminler için yıldızlar misali olmalarını gerektirirdi. Oysa onlar böyle olmadılar; hatta bundan daha aşağısı bile olmadılar; yani bu olaylara bizzat şahit olmayan ve hakikat kendilerinde bu denli açıkça tezahür etmeyen sıradan müminler gibi bile olmadılar.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَلْيَأْتُوا الْفَاءُ لِلتَّعْقِيبِ أَيْ إِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَيَجِبُ عَلَيْهِمْ أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ مَا أَتَى بِهِ لِيُصَحِّحَ كَلَامَهُمْ وَيُبْطِلَ كَلَامَهُ وَفِيهِ مَبَاحِثُ:
Yüce Allah'ın: { فَلْيَأْتُوا } “O halde getirsinler” kavlindeki fâ (ف) harfi ta‘kîb (hemen ardıllık) içindir; yani durum böyle olunca, kendi sözlerini doğrulamak ve onun sözünü iptal etmek için onun getirdiğinin bir benzerini getirmeleri gerekir. Bunda bazı bahisler vardır:
الْأَوَّلُ: قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ فَلْيَأْتُوا أَمْرُ تعجيز يقول الْقَائِلِ لِمَنْ يَدَّعِي أَمْرًا أَوْ فِعْلًا وَيَكُونُ غرضه إظهار
Birincisi: Bazı âlimler şöyle demiştir: { فَلْيَأْتُوا } kavli ta‘cîz (aciz bırakma) emridir. Bu, bir şeyi veya fiili iddia eden kimseye, maksadı onun aczini ortaya çıkarmak olan
عجزه، والظاهر أن الأمر هاهنا مبقي عَلَى حَقِيقَتِهِ لِأَنَّهُ لَمْ يَقُلْ: ائْتُوا مُطْلَقًا بَلْ إِنَّمَا قَالَ: ائْتُوا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ وَوُجُودِ ذَلِكَ الشَّرْطِ يَجِبُ الْإِتْيَانُ بِهِ وَأَمْرُ التَّعْجِيزِ فِي كَلَامِ اللَّه تَعَالَى قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٨] وَلَيْسَ هَذَا بَحْثًا يُورِثُ خَلَلًا فِي كَلَامِهِمْ.
kimsenin söylediği söz gibidir. Zahir olan ise buradaki emrin hakikati üzere bırakılmış olmasıdır; çünkü mutlak olarak "Getirin" dememiş, bilakis "Eğer doğru sözlü iseniz getirin" demiştir. Bu takdire ve bu şartın varlığına göre onu getirmek vaciptir. Allah Teâlâ'nın kelamındaki ta‘cîz emri ise Yüce Allah'ın: { فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ } [Bakara: 258] “Allah güneşi doğudan getirmektedir; haydi sen de onu batıdan getir!' Bunun üzerine o inkârcı apışıp kaldı” kavlidir. Bu da onların sözünde bir halel doğuran bir bahis değildir.
الثَّانِي: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ الْحَدِيثُ مُحْدَثٌ وَالْقُرْآنُ سَمَّاهُ حَدِيثًا فَيَكُونُ مُحْدَثًا، نَقُولُ الْحَدِيثُ اسْمٌ مُشْتَرَكٌ، يُقَالُ لِلْمُحْدَثِ وَالْقَدِيمِ، وَلِهَذَا يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ هَذَا حَدِيثٌ قَدِيمٌ بِمَعْنَى مُتَقَادِمِ الْعَهْدِ لَا بِمَعْنَى سَلْبِ الْأَوَّلِيَّةِ وَذَلِكَ لَا نِزَاعَ فِيهِ.
İkincisi: Mu'tezile şöyle demiştir: 'Hadîs' (söz), muhdestir (sonradan yaratılmıştır); Kur'an da onu hadîs olarak isimlendirmiştir, dolayısıyla o muhdestir. Deriz ki: Hadîs müşterek (eş sesli) bir isimdir; muhdes için de kadîm için de kullanılır. Bu sebeple başlangıcı olmama manasında değil de üzerinden uzun zaman geçmiş olma manasında "Bu kadîm bir hadîstir" denilmesi sahihtir; bunda hiçbir ihtilaf yoktur.
الثَّالِثُ: النُّحَاةُ يَقُولُونَ الصِّفَةُ تَتْبَعُ الْمَوْصُوفَ فِي التَّعْرِيفِ وَالتَّنْكِيرِ، لَكِنَّ الْمَوْصُوفَ حَدِيثٌ وَهُوَ مُنَكَّرٌ وَمِثْلُ مُضَافٌ إِلَى الْقُرْآنِ وَالْمُضَافُ إِلَى الْمُعَرَّفِ مُعَرَّفٌ، فَكَيْفَ هَذَا؟ نَقُولُ مِثْلُ وَغَيْرُ لَا يَتَعَرَّفَانِ بِالْإِضَافَةِ وَكَذَلِكَ كُلُّ مَا هُوَ مِثْلُهُمَا وَالسَّبَبُ أَنَّ غَيْرَ أَوْ مِثْلًا وَأَمْثَالَهُمَا فِي غَايَةِ التَّنْكِيرِ، فَإِنَّكَ إِذَا قُلْتَ مَا رَأَيْتُ شَيْئًا مِثْلَ زَيْدٍ يَتَنَاوَلُ كُلَّ شَيْءٍ فَإِنَّ كُلَّ شَيْءٍ مِثْلُ زَيْدٍ فِي كَوْنِهِ شَيْئًا، فَالْجَمَادُ مِثْلُهُ فِي الْجِسْمِ وَالْحَجْمِ وَالْإِمْكَانِ، وَالنَّبَاتُ مِثْلُهُ فِي النُّشُوءِ وَالنَّمَاءِ وَالذُّبُولِ وَالْفَنَاءِ، وَالْحَيَوَانُ مِثْلُهُ فِي الْحَرَكَةِ وَالْإِدْرَاكِ وَغَيْرِهِمَا مِنَ الْأَوْصَافِ، وَأَمَّا غَيْرُ فَهُوَ عِنْدَ الْإِضَافَةِ يُنَكَّرُ وَعِنْدَ قَطْعِ الْإِضَافَةِ رُبَّمَا يَتَعَرَّفُ فَإِنَّكَ إِذَا قُلْتَ غَيْرَ زَيْدٍ صَارَ فِي غاية الإبهام فَإِنَّهُ يَتَنَاوَلُ أُمُورًا لَا حَصْرَ لَهَا، وَأَمَّا إِذَا قَطَعْتَهُ عَنِ الْإِضَافَةِ رُبَّمَا تَقُولُ الْغَيْرُ وَالْمُغَايَرَةُ مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ وَكَذَلِكَ التَّغَيُّرُ فَتَجْعَلُ الْغَيْرَ كَأَسْمَاءِ الْأَجْنَاسِ، أَوْ تَجْعَلُهُ مُبْتَدَأً وَتُرِيدُ بِهِ مَعْنًى مُعَيَّنًا.
Üçüncüsü: Nahivciler, sıfatın marifelik ve nekrelikte mevsufa uyduğunu söylerler; oysa mevsuf olan 'hadîs' (حَدِيث) nekredir, 'misl' (مِثْل) ise Kur'an'a muzaftır ve marifeye muzaf olan kelime marife olur; bu nasıl olmaktadır? Deriz ki: 'Misl' (مِثْل) ve 'gayr' (غَيْر) kelimeleri izafetle marifeleşmezler; bunların benzeri olan her kelime de böyledir. Bunun sebebi, gayr veya misl ve benzerlerinin son derece nekre olmasıdır. Nitekim "Zeyd gibi (misl) bir şey görmedim" dediğinde bu her şeyi kapsar; zira her şey bir şey olma bakımından Zeyd'in mislidir: Cansız varlık cisim, hacim ve imkân bakımından onun mislidir; bitki var olma, büyüme, solma ve yok olma bakımından onun mislidir; hayvan ise hareket, idrak ve diğer vasıflar bakımından onun mislidir. 'Gayr' kelimesine gelince, o izafet halinde nekre olur, izafeti kesildiğinde ise bazen marifeleşir. Nitekim "Zeyd'den başkası (gayr)" dediğinde son derece müphem olur; zira sayısız hususları kapsar. Onu izafetten kestiğinde ise bazen: "El-Gayr (الْغَيْر) ve el-mugayeret (الْمُغَايَرَة) aynı baptandır, aynı şekilde teğayyür (التَّغَيُّر) de böyledir" dersin ve gayrı cins isimleri gibi kılarsın veya onu mübteda yapıp onunla muayyen bir manayı kastedersin.
الرَّابِعُ: إِنْ كانُوا صادِقِينَ أَيْ فِي قَوْلِهِمْ تَقَوَّلَهُ [الطُّورِ: ٣٣] وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ ذَلِكَ رَاجِعٌ إِلَى مَا سَبَقَ مِنْ أَنَّهُ كَاهِنٌ وَأَنَّهُ مَجْنُونٌ، وَأَنَّهُ شَاعِرٌ، وَأَنَّهُ مُتَقَوِّلٌ، وَلَوْ كَانُوا صَادِقِينَ فِي شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ لَهَانَ عَلَيْهِمِ الْإِتْيَانُ بِمِثْلِ الْقُرْآنِ، وَلَمَّا امْتَنَعَ كَذَبُوا فِي الْكُلِّ.
Dördüncüsü: { إِنْ كانُوا صادِقِينَ } “Eğer doğru sözlü iseler” kavli, { تَقَوَّلَهُ } [Tûr: 33] “onu kendisi uydurdu” sözlerinde [doğru sözlü iseler] demektir. Zikretmiştik ki bu, onun kâhin, mecnun, şair ve uydurmacı olduğuna dair daha önce geçen iddialara dönüktür. Şayet bunlardan herhangi birinde doğru sözlü olsalardı, Kur'an'ın bir benzerini getirmek onlara pek kolay gelirdi; bu imkânsız olunca hepsinde yalan söyledikleri anlaşılmıştır.
الْبَحْثُ الْخَامِسُ: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْقُرْآنَ مُعْجِزٌ وَلَا شَكَّ فِيهِ، فَإِنَّ الْخَلْقَ عَجَزُوا عَنِ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِ مَا يَقْرُبُ مِنْهُ عِنْدَ التَّحَدِّي فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ كَوْنُهُ مُعْجِزًا لِفَصَاحَتِهِ وَهُوَ مَذْهَبُ أَكْثَرِ أَهْلِ السُّنَّةِ وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مُعْجِزًا لِصَرْفِ اللَّه عُقُولَ الْعُقَلَاءِ عَنِ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِهِ، وَعَقْلِهِ أَلْسِنَتَهُمْ عَنِ النُّطْقِ بِمَا يَقْرُبُ مِنْهُ، وَمَنْعِ الْقَادِرِ مِنَ الْإِتْيَانِ بِالْمَقْدُورِ كَإِتْيَانِ الْوَاحِدِ بِفِعْلٍ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ غَيْرُهُ فَإِنَّ مَنْ قَالَ لِغَيْرِهِ أَنَا أُحَرِّكُ هَذَا الْجَبَلَ يُسْتَبْعَدُ مِنْهُ، وَكَذَا إِذَا قَالَ إِنِّي أَفْعَلُ فِعْلًا لَا يَقْدِرُ الْخَلْقُ [مَعَهُ] عَلَى حَمْلِ تُفَّاحَةٍ مِنْ مَوْضِعِهَا يُسْتَبْعَدُ مِنْهُ عَلَى أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ فِعْلٌ مُعْجِزٌ إِذَا اتَّصَلَ بِالدَّعْوَى، وَهَذَا مَذْهَبُ بَعْضِ الْمُتَكَلِّمِينَ وَلَا فَسَادَ فِيهِ وَعَلَى أَنْ يُقَالَ هو معجز بهما جميعا. ثم قال تعالى:
Beşinci Bahis: Kur'an'ın bir mucize olduğunu ve bunda hiçbir şüphe bulunmadığını zikretmiştik; zira mahlukat, meydan okuma anında ona yakın bir şeyin benzerini dahi getirmekten aciz kalmıştır. Onun mucize oluşu ya fesahati sebebiyledir ki bu Ehl-i Sünnet'in çoğunun mezhebidir; ya da Allah'ın akıl sahiplerinin akıllarını onun benzerini getirmekten çevirmesi (sarfe), dillerini ona yakın bir şeyi telaffuz etmekten bağlaması ve gücü yeten kimseyi gücü yettiği şeyi yapmaktan alıkoyması sebebiyledir; tıpkı bir kimsenin başkasının güç yetiremeyeceği bir fiili getirmesi gibi. Zira bir kimse başkasına: "Ben şu dağı yerinden oynatırım" dese bu ondan uzak görülür; aynı şekilde: "Ben öyle bir fiil yaparım ki mahlukat [onunla birlikte] bir elmayı yerinden kaldırmaya güç yetiremez" dese bu da ondan uzak görülür; ne var ki iddiaya bitiştiğinde her biri mucizevi bir fiildir. Bu bazı kelamcıların mezhebidir ve bunda bir fesat yoktur. Veyahut Kur'an'ın her iki sebeple birlikte mucize olduğu söylenir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة الطور (٥٢) : آية ٣٥]
[Sûretu't-Tûr (52): Âyet 35]
أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَمْ هُمُ الْخالِقُونَ (٣٥)
{ أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَمْ هُمُ الْخالِقُونَ (٣٥) } “Yoksa onlar hiçbir şey olmadan [kendiliğinden] mi yaratıldılar, yoksa bizzat kendileri mi yaratıcıdırlar?”
وَمِنْ هُنَا لَا خِلَافَ أَنَّ أَمْ لَيْسَتْ بِمَعْنَى بَلْ، لَكِنَّ أَكْثَرَ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مَا يَقَعُ فِي صَدْرِ الْكَلَامِ مِنَ الِاسْتِفْهَامِ، إِمَّا بِالْهَمْزَةِ فَكَأَنَّهُ يَقُولُ أَخُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَوْ هَلْ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ هُوَ عَلَى أَصْلِ الْوَضْعِ لِلِاسْتِفْهَامِ الَّذِي يَقَعُ فِي أَثْنَاءِ الْكَلَامِ وَتَقْدِيرُهُ أَمَا خُلِقُوا، أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ، أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ؟ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Buradan hareketle, { أَمْ } edatının { بَلْ } manasında olmadığı hususunda ihtilaf yoktur. Fakat müfessirlerin çoğuna göre kastedilen, kelamın başında yer alan istifhamdır; bu da ya hemze iledir -ki sanki: "Onlar hiçbir şey olmadan mı yaratıldılar?" demektedir- ya da { هَلْ } iledir. Şöyle denmesi de muhtemeldir: Bu, kelamın ortasında yer alan istifhamın asıl vazolunduğu manası üzeredir ve takdiri: "Onlar yaratılmadılar mı, yoksa hiçbir şey olmadan mı yaratıldılar, yoksa bizzat kendileri mi yaratıcıdırlar?" şeklindedir. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَا وَجْهُ تَعَلُّقِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا؟ نَقُولُ لَمَّا كَذَّبُوا النَّبِيَّ ﷺ وَنَسَبُوهُ إِلَى الْكِهَانَةِ وَالْجُنُونِ وَالشِّعْرِ وَبَرَّأَهُ اللَّه مِنْ ذَلِكَ، ذكر الدَّلِيلَ عَلَى صِدْقِهِ إِبْطَالًا لِتَكْذِيبِهِمْ وَبَدَأَ بِأَنْفُسِهِمْ، كَأَنَّهُ يَقُولُ كَيْفَ يُكَذِّبُونَهُ وَفِي
Birinci Mesele: Ayetin kendisinden önceki kısımla irtibat veçhi nedir? Deriz ki: Onlar Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlayıp onu kâhinliğe, deliliğe ve şairliğe nispet ettiklerinde ve Allah da onu bundan tebrie edip arındırdığında, yalanlamalarını boşa çıkarmak üzere onun doğruluğuna dair delili zikretti ve işe onların bizzat kendilerinden başladı; sanki şöyle buyurmaktadır: Nasıl olur da onu yalanlarlar; halbuki
أَنْفُسِهِمْ دَلِيلُ صِدْقِهِ لِأَنَّ قَوْلَهَ فِي ثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ فِي التَّوْحِيدِ وَالْحَشْرِ وَالرِّسَالَةِ فَفِي أَنْفُسِهِمْ مَا يُعْلَمُ بِهِ صِدْقُهُ، وَبَيَانُهُ هُوَ أَنَّهُمْ خُلِقُوا وَذَلِكَ دَلِيلُ التَّوْحِيدِ لِمَا بَيَّنَّا أَنَّ فِي كُلِّ شَيْءٍ لَهُ آيَةٌ، تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ وَاحِدٌ، وَقَدْ بَيَّنَّا وَجْهَهُ مِرَارًا فَلَا نُعِيدُهُ.
bizzat kendilerinde onun doğruluğunun delili vardır! Zira onun sözü üç şey hakkındadır: Tevhid, haşir ve risalet. Kendilerinde ise onun doğruluğunun bilinmesini sağlayacak şeyler vardır. Bunun açıklaması şudur: Onlar yaratılmışlardır; bu da tevhidin delilidir, nitekim her şeyde O'nun bir olduğuna delalet eden bir delil bulunduğunu beyan etmiştik ve bunun vechini defalarca açıkladığımız için tekrar etmiyoruz.
وَأَمَّا الْحَشْرُ فَلِأَنَّ الْخَلْقَ الْأَوَّلَ دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ الْخَلْقِ الثَّانِي وَإِمْكَانِهِ، وَيَدُلُّ عَلَى مَا ذَكَرْنَا أَنَّ اللَّه تَعَالَى خَتَمَ الِاسْتِفْهَامَاتِ بِقَوْلِهِ أَمْ لَهُمْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ [الطُّورِ: ٤٣] .
Haşre gelince; ilk yaratılış, ikinci yaratılışın caiz ve mümkün olduğuna delildir. Zikrettiğimize şu da delalet eder ki Yüce Allah istifhamları şu kavliyle noktalamıştır: { أَمْ لَهُمْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ } [Tûr: 43] “Yoksa onların Allah'tan başka bir ilahı mı var? Allah, onların koştukları ortaklardan münezzehtir.”
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِذَا كَانَ الْأَمْرُ عَلَى مَا ذَكَرْتُ فَلِمَ حُذِفَ قَوْلُهُ أَمَا خُلِقُوا؟ نَقُولُ: لِظُهُورِ انْتِفَاءِ ذَلِكَ ظُهُورًا لَا يَبْقَى مَعَهُ لِلْخِلَافِ وَجْهٌ، فَإِنْ قِيلَ فَلِمَ لَمْ يُصَدَّرْ بِقَوْلِهِ أَمَا خُلِقُوا وَيَقُولُ أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ؟ نَقُولُ لِيُعْلَمَ أَنَّ قَبْلَ هَذَا أَمْرًا مَنْفِيًّا ظَاهِرًا، وَهَذَا الْمَذْكُورُ قَرِيبٌ مِنْهُ فِي ظُهُورِ الْبُطْلَانِ فَإِنْ قِيلَ قَوْلُهُ أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَيْضًا ظَاهِرُ الْبُطْلَانِ، لِأَنَّهُمْ عَلِمُوا أَنَّهُمْ مَخْلُوقُونَ مِنْ تُرَابٍ وَمَاءٍ وَنُطْفَةٍ، نَقُولُ الْأَوَّلُ أَظْهَرُ فِي الْبُطْلَانِ لِأَنَّ كَوْنَهُمْ غَيْرَ مَخْلُوقِينَ أَمْرٌ يَكُونُ مُدَّعِيهِ مُنْكِرًا لِلضَّرُورَةِ فَمُنْكِرُهُ مُنْكِرٌ لِأَمْرٍ ضَرُورِيٍّ.
İkinci Mesele: Durum zikrettiğim gibi ise, "Onlar yaratılmadılar mı?" sözü niçin hazfedilmiştir? Deriz ki: Bunun yokluğunun ve geçersizliğinin, geriye ihtilaf edilecek hiçbir vecih bırakmayacak derecede açık olması sebebiyledir. Şayet: "Öyleyse niçin 'Onlar yaratılmadılar mı?' sözüyle başlanmayıp { أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ } denilmiştir?" denilirse, deriz ki: Bundan önce, nefyedilmiş apaçık bir durumun bulunduğu ve bu zikredilenin de batıl oluşunun açıklığında ona yakın olduğu bilinsin diyedir. Şayet: "{ أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ } kavlinin batıl oluşu da apaçıktır; zira onlar topraktan, sudan ve nutfeden yaratıldıklarını bilmektedirler" denilirse, deriz ki: Birincisinin batıllığı daha açıktır; çünkü onların yaratılmamış olmaları, bunu iddia edenin apaçık zorunlu bir bilgiyi (zaruriyatı) inkâr etmesi demek olan bir husustur; dolayısıyla onu inkâr eden zaruri bir gerçeği inkâr etmiş olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَا الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ نَقُولُ فِيهِ وُجُوهٌ الْمَنْقُولُ مِنْهَا أَنَّهُمْ/ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ خَالِقٍ وَقِيلَ إِنَّهُمْ خُلِقُوا لَا لِشَيْءٍ عَبَثًا، وَقِيلَ إِنَّهُمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ أَبٍ وَأُمٍّ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ، أَيْ أَلَمْ يُخْلَقُوا مِنْ تُرَابٍ أَوْ مِنْ مَاءٍ، وَدَلِيلُهُ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ مِنْ ماءٍ مَهِينٍ [الْمُرْسَلَاتِ: ٢٠] وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ الِاسْتِفْهَامُ الثَّانِي لَيْسَ بِمَعْنَى النَّفْيِ بَلْ هُوَ بِمَعْنَى الْإِثْبَاتِ قَالَ اللَّه تَعَالَى: أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ [الواقعة: ٥٩] وأَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ [الْوَاقِعَةِ: ٦٤] أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَها أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِؤُنَ [الْوَاقِعَةِ: ٧٢] كُلُّ ذَلِكَ فِي الْأَوَّلِ مَنْفِيٌّ وَفِي الثَّانِي مُثْبَتٌ كَذَلِكَ هَاهُنَا قَالَ اللَّه تَعَالَى: أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَيِ الصَّادِقُ هُوَ هَذَا الثَّانِي حِينَئِذٍ، وَهَذَا كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئاً مَذْكُوراً [الْإِنْسَانِ: ١] فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ يَكُونُ ذَلِكَ الْإِثْبَاتُ وَالْآدَمِيُّ خُلِقَ مِنْ تُرَابٍ؟ نَقُولُ وَالتُّرَابُ خُلِقَ مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ، فَالْإِنْسَانُ إِذَا نَظَرْتَ إِلَى خَلْقِهِ وَأَسْنَدْتَ النَّظَرَ إِلَى ابْتِدَاءِ أَمْرِهِ وَجَدْتَهُ خُلِقَ مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَوْ نَقُولُ الْمُرَادُ أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ مَذْكُورٍ أَوْ مُعْتَبَرٍ وَهُوَ الْمَاءُ الْمَهِينُ.
Üçüncü Mesele: Yüce Allah'ın { مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ } kavlinden murat nedir? Deriz ki: Bunda vecihler vardır: Bunlardan nakledilen görüş, onların bir yaratıcı olmaksızın yaratıldıklarıdır. Bir amaç olmaksızın, boş yere (abes olarak) yaratıldıkları da söylenmiştir. Bir ana ve baba olmaksızın yaratıldıkları da ileri sürülmüştür. { أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ } kavlinin; yani "Onlar bir topraktan yahut bir sudan yaratılmadılar mı?" manasına gelmesi de muhtemeldir; bunun delili Yüce Allah'ın şu kavlidir: { أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ مِنْ ماءٍ مَهِينٍ } [Mürselât: 20] “Sizi bayağı bir sudan yaratmadık mı?” İkinci istifhamın nefy manasında olmayıp ispat manasında olduğu da söylenebilir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ } [Vâkıa: 59] “Onu siz mi yaratıyorsunuz, yoksa yaratanlar biz miyiz?” ve { أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ } [Vâkıa: 64] “Onu siz mi ekiyorsunuz, yoksa ekenler biz miyiz?” ve { أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَها أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِؤُنَ } [Vâkıa: 72] “Onun ağacını siz mi var ettiniz, yoksa var edenler biz miyiz?” Bütün bunlarda birinci kısım menfi (olumsuz), ikinci kısım ise müsbettir (sabit kılınmıştır). İşte burada da Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ }, yani bu durumda doğru olan bu ikincisidir. Bu da Yüce Allah'ın şu kavlindeki gibidir: { هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئاً مَذْكُوراً } [İnsân: 1] “İnsanın üzerinden, henüz anılan bir şey olmadığı bir zaman dilimi geçmedi mi?” Şayet: "İnsan topraktan yaratılmışken bu nasıl ispat olur?" denilirse, deriz ki: Toprak da hiçbir şeyden yaratılmamıştır [yani yoktan var edilmiştir]; dolayısıyla insana, onun yaratılışına bakar ve bakışını işin başlangıcına dayandırırsan, onun hiçbir şey olmadan yaratıldığını görürsün. Veyahut deriz ki: Murat, "Yoksa onlar anılmaya değer veya muteber bir şey olmaksızın mı yaratıldılar?" demektir ki o da değersiz bir sudur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مَا الْوَجْهُ فِي ذِكْرِ الْأُمُورِ الثَّلَاثَةِ الَّتِي فِي الْآيَةِ؟ نَقُولُ هِيَ أُمُورٌ مُرَتَّبَةٌ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا يَمْنَعُ الْقَوْلَ بِالْوَحْدَانِيَّةِ وَالْحَشْرِ فَاسْتُفْهِمَ بِهَا، وَقَالَ أَمَا خُلِقُوا أَصْلًا، وَلِذَلِكَ يُنْكِرُونَ الْقَوْلَ بِالتَّوْحِيدِ لِانْتِفَاءِ الْإِيجَادِ وَهُوَ الْخَلْقُ، وَيُنْكِرُونَ الْحَشْرَ لِانْتِفَاءِ الْخَلْقِ الْأَوَّلِ أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ، أَيْ أَمْ يَقُولُونَ بِأَنَّهُمْ خُلِقُوا لَا لِشَيْءٍ فَلَا إِعَادَةَ، كَمَا قَالَ: أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً [الْمُؤْمِنُونَ: ١١٥] . وَعَلَى قَوْلِنَا إِنَّ الْمُرَادَ خُلِقُوا لَا مِنْ تُرَابٍ وَلَا مِنْ مَاءٍ فَلَهُ وَجْهٌ ظَاهِرٌ، وَهُوَ أَنَّ الْخَلْقَ إِذَا لَمْ يكن من شيء بل يكون إيداعيا يَخْفَى كَوْنُهُ مَخْلُوقًا عَلَى بَعْضِ الْأَغْبِيَاءِ، وَلِهَذَا قَالَ بَعْضُهُمُ السَّمَاءُ رُفِعَ اتِّفَاقًا وَوُجِدَ مِنْ غَيْرِ خَالِقٍ وَأَمَّا الْإِنْسَانُ الَّذِي يَكُونُ أَوَّلًا نُطْفَةً ثُمَّ عَلَقَةً ثُمَّ مُضْغَةً ثُمَّ لَحْمًا وَعَظْمًا لَا يَتَمَكَّنُ أَحَدٌ مِنْ إِنْكَارِهِ بَعْدَ مُشَاهَدَةِ تَغَيُّرِ أَحْوَالِهِ فَقَالَ تَعَالَى: أَمْ خُلِقُوا بِحَيْثُ يَخْفَى عَلَيْهِمْ وَجْهُ خَلْقِهِمْ بِأَنْ خُلِقُوا ابْتِدَاءً مِنْ غَيْرِ سَبْقِ حَالَةٍ عَلَيْهِمْ يَكُونُونَ فيها ترابا ولا ماء ولا نطفة
Dördüncü Mesele: Ayetteki üç hususun zikredilmesinin veçhi nedir? Deriz ki: Bunlar sıralı hususlardır; her biri vahdaniyyet ve haşir [inancını] kabul etmeye engel teşkil eder. Bu sebeple bunlar hakkında istifham (soru) yöneltilmiş ve [adeta]: "Onlar hiç mi yaratılmadılar?" denilmiştir. Bu yüzden onlar, icadın yani yaratılışın yokluğu sebebiyle tevhid inancını inkâr ederler; ilk yaratılışın yokluğu sebebiyle de haşri inkâr ederler. Yoksa hiçbir şey için değil de [boş yere mi] yaratıldılar? Yani onlar, hiçbir gaye olmaksızın yaratıldıklarını, dolayısıyla [ahirette] iade (yeniden diriltilme) olmayacağını mı söylüyorlar? Nitekim [Yüce Allah] şöyle buyurmuştur: { أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً } [Mü'minûn: 115] “Sizi boş yere yarattığımızı mı sandınız?” Murâdın, onların ne topraktan ne de sudan yaratılmamış olmaları şeklindeki görüşümüze göre ise bunun açık bir vechi vardır: Şöyle ki, yaratılış bir maddeden olmayıp doğrudan [ibda yoluyla yoktan] var etme şeklinde olduğunda, onun yaratılmış olduğu bazı ahmaklara gizli kalır. Nitekim onlardan bazıları: "Gökyüzü tesadüfen yükselmiştir ve bir yaratıcı olmaksızın var olmuştur" demiştir. Önce bir nutfe, sonra alaka, sonra mudğa, sonra et ve kemik olan insana gelince; hallerinin değişimini müşahede ettikten sonra hiç kimse onun [yaratılmış olduğunu] inkâr edemez. Bu sebeple Yüce Allah şöyle buyurmuştur: Yoksa onlar, içlerinde ne toprak, ne su, ne de nutfe oldukları geçmiş bir halleri bulunmaksızın doğrudan ilk baştan yaratıldılar da yaratılışlarının keyfiyeti kendilerine gizli mi kaldı?
لَيْسَ كَذَلِكَ بَلْ هُمْ كَانُوا شَيْئًا مِنْ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ خُلِقُوا مِنْهُ خَلْقًا، فَمَا خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ حَتَّى يُنْكِرُوا الْوَحْدَانِيَّةَ وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ [الزُّمَرِ: ٦] وَلِهَذَا أَكْثَرَ اللَّه مِنْ قَوْلِهِ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ [الْإِنْسَانِ: ٢] وَقَوْلُهُ أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ مِنْ ماءٍ مَهِينٍ [الْمُرْسَلَاتِ: ٢٠] يَتَنَاوَلُ الْأَمْرَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ لِأَنَّ قَوْلَهُ أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ مِنْ ماءٍ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ نَفَى الْمَجْمُوعَ بِنَفْيِ الْخَلْقِ فَيَكُونَ كَأَنَّهُ قَالَ: أَخُلِقْتُمْ لَا مِنْ مَاءٍ، وَعَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ، أَيْ مِنْ غَيْرِ خَالِقٍ فَفِيهِ تَرْتِيبٌ حَسَنٌ أَيْضًا وَذَلِكَ لِأَنَّ نَفْيَ الصَّانِعِ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ بِنَفْيِ كَوْنِ الْعَالَمِ مَخْلُوقًا فَلَا يَكُونُ مُمْكِنًا، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مُمْكِنًا لَكِنَّ الْمُمْكِنَ لَا يَكُونُ مُحْتَاجًا فَيَقَعُ الْمُمْكِنُ مِنْ غَيْرِ مُؤَثِّرٍ وَكِلَاهُمَا مُحَالٌ. وَأَمَّا قَوْلُهُ تعالى: أَمْ هُمُ الْخالِقُونَ فمعناه أهم الْخَالِقُونَ لِلْخَلْقِ فَيَعْجِزُ الْخَالِقُ بِكَثْرَةِ الْعَمَلِ، فَإِنَّ دَأْبَ الْإِنْسَانِ أَنَّهُ يَعْيَا بِالْخَلْقِ، فَمَا قَوْلُهُمْ أَمَا خُلِقُوا فَلَا يَثْبُتُ لَهُمْ إِلَهٌ الْبَتَّةَ، أَمْ خُلِقُوا وَخَفِيَ عَلَيْهِمْ وَجْهُ الْخَلْقِ أَمْ جَعَلُوا الْخَالِقَ مِثْلَهُمْ فَنَسَبُوا إِلَيْهِ الْعَجْزَ، وَمِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ [ق: ١٥] هَذَا بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْحَشْرِ وَأَمَّا بِالنِّسْبَةِ إِلَى التَّوْحِيدِ فَهُوَ رَدٌّ عَلَيْهِمْ حَيْثُ قَالُوا الْأُمُورُ مُخْتَلِفَةٌ وَاخْتِلَافُ الْآثَارِ يَدُلُّ عَلَى اخْتِلَافِ الْمُؤَثِّرَاتِ وَقَالُوا أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلهاً واحِداً [ص: ٥] فَقَالَ تَعَالَى: أَمْ هُمُ الْخالِقُونَ حَيْثُ لَا يَقْدِرُ/ الْخَبَّازُ عَلَى الْخِيَاطَةِ وَالْخَيَّاطُ عَلَى الْبِنَاءِ وَكُلُّ وَاحِدٍ يشغله شأن عن شأن. ثم قال تعالى:
Durum böyle değildir; bilakis onlar bu maddelerden bir şey idiler ve ondan yaratılış üzere var edildiler. Dolayısıyla vahdaniyeti inkâr edecek şekilde hiçbir şey olmaksızın yaratılmış değillerdir. Nitekim Yüce Allah bu sebeple şöyle buyurmuştur: { يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ } [Zümer: 6] “Sizi annelerinizin karınlarında yaratılıştan yaratılışa [safha safha] yaratır.” Yine bu yüzden Allah: { خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ } [İnsân: 2] “İnsanı bir nutfeden yarattık” kavlini çokça zikretmiştir. O'nun: { أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ مِنْ ماءٍ مَهِينٍ } [Mürselât: 20] “Sizi bayağı bir sudan yaratmadık mı?” kavli ise bu makamda zikredilen iki hususu da kapsamaktadır; çünkü { أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ مِنْ ماءٍ } kavlinin, yaratmanın nefyedilmesiyle bütünü nefyetmiş olması muhtemeldir; böylece sanki: "Siz sudan başka bir şeyden mi yaratıldınız?" demiş gibi olur. Kastedilenin { أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ }, yani bir yaratıcı olmaksızın yaratılmaları olduğunu söyleyen kimsenin görüşüne göre ise bunda da güzel bir tertip vardır; zira Sanatkâr'ın (Sâni') nefyedilmesi, ya âlemin yaratılmış olmasının nefyedilmesiyle olur ki o takdirde [âlem] mümkün olmaz; ya da mümkün olur fakat mümkün olan bir şey muhtaç olmaz, dolayısıyla mümkün varlık bir müessir olmaksızın meydana gelir; her ikisi de muhaldir. Yüce Allah'ın: { أَمْ هُمُ الْخالِقُونَ } kavline gelince; bunun manası: Yoksa yaratılanları onlar mı yarattılar da Yaratıcı çok iş yapmaktan dolayı aciz mi düşmektedir? Zira insanın âdeti, yaratmaktan/üretmekten yorulup acze düşmesidir. O halde onların sözü nedir? Acaba yaratılmadılar da kendileri için hiçbir ilah sabit olmuyor mu; yoksa yaratıldılar da yaratılışın keyfiyeti kendilerine gizli mi kaldı; yoksa Yaratıcı'yı kendileri gibi kılıp O'na acziyet mi nispet ettiler? Tıpkı Yüce Allah'ın şu kavli gibi: { أَفَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ } [Kâf: 15] “İlk yaratmadan yorulup aciz mi düştük?” Bu, haşre nispetledir. Tevhide nispetle ise bu, onların: "İşler muhteliftir, eserlerin farklılığı müessirlerin farklılığına delalet eder" deyip: { أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلهاً واحِداً } [Sâd: 5] “İlahları tek bir ilah mı yaptı?” dedikleri hususta onlara bir reddir. Bunun üzerine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَمْ هُمُ الْخالِقُونَ } “Yoksa onlar mıdır yaratanlar?”; zira fırıncı terziliğe, terzi de bina yapmaya güç yetiremez ve herkesi bir meşgale diğer bir meşgaleden alıkoyar. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة الطور (٥٢) : آية ٣٦]
[Sûretu't-Tûr (52): Âyet 36]
أَمْ خَلَقُوا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بَلْ لا يُوقِنُونَ (٣٦)
{ أَمْ خَلَقُوا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بَلْ لا يُوقِنُونَ (٣٦) } “Yoksa gökleri ve yeri onlar mı yarattılar? Hayır, onlar kesin bir bilgiyle inanmazlar!”
وَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: مَا اخْتَارَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ وَهُوَ أَنَّهُمْ لَا يُوقِنُونَ بِأَنَّهُمْ خُلِقُوا وَهُوَ حِينَئِذٍ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [لُقْمَانَ: ٢٥] أَيْ هُمْ مُعْتَرِفُونَ بِأَنَّهُ خَلْقُ اللَّه وَلَيْسَ خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَثَانِيهَا: الْمُرَادُ بَلْ لَا يُوقِنُونَ بِأَنَّ اللَّه وَاحِدٌ وَتَقْدِيرُهُ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ أَيْ مَا خُلِقُوا وَإِنَّمَا لَا يُوقِنُونَ بِوِحْدَةِ اللَّه وَثَالِثُهَا: لَا يُوقِنُونَ أَصْلًا مِنْ غَيْرِ ذِكْرِ مَفْعُولٍ يُقَالُ فُلَانٌ لَيْسَ بِمُؤْمِنٍ وَفُلَانٌ لَيْسَ بِكَافِرٍ لِبَيَانِ مَذْهَبِهِ وَإِنْ لَمْ يَنْوِ مَفْعُولًا، وَكَذَلِكَ قَوْلُ الْقَائِلِ فُلَانٌ يُؤْذِي وَيُؤَدِّي لِبَيَانِ مَا فِيهِ لَا مَعَ الْقَصْدِ إِلَى ذِكْرِ مَفْعُولٍ، وَحِينَئِذٍ يَكُونُ تَقْدِيرُهُ أَنَّهُمْ مَا خَلَقُوا السموات وَالْأَرْضَ وَلَا يُوقِنُونَ بِهَذِهِ الدَّلَائِلِ، بَلْ لَا يُوقِنُونَ أَصْلًا وَإِنْ جِئْتَهُمْ بِكُلِّ آيَةٍ، يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَ ذَلِكَ وَإِنْ يَرَوْا كِسْفاً مِنَ السَّماءِ ساقِطاً يَقُولُوا سَحابٌ مَرْكُومٌ [الطُّورِ: ٤٤] وَهَذِهِ الْآيَةُ إِشَارَةٌ إِلَى دَلِيلِ الْآفَاقِ، وَقَوْلُهُ مِنْ قَبْلُ أَمْ خُلِقُوا [الطُّورِ: ٣٥] دَلِيلُ الأنفس. ثم قال تعالى:
Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Zemahşerî'nin tercih ettiği görüştür ki o da kendilerinin yaratıldığına kesin olarak inanmamalarıdır; bu durumda ayet, Yüce Allah'ın şu kavlinin manasındadır: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } [Lokmân: 25] “Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler.” Yani onlar, bunların Allah'ın yaratması olup kendi yaratmaları olmadığını itiraf etmektedirler. İkincisi: Murat, bilakis onların Allah'ın bir olduğuna kesin bilgiyle inanmamalarıdır; bunun takdiri şöyledir: Durum öyle değildir, yani onlar yaratılmamış değillerdir; ancak onlar Allah'ın birliğine kesin olarak inanmamaktadırlar. Üçüncüsü: Meful zikredilmeksizin mutlak olarak kesin inanmamalarıdır; nitekim bir kimsenin mezhebini beyan etmek için, herhangi bir meful niyet edilmeksizin: "Falan kimse mümin değildir" ve "Falan kimse kâfir değildir" denilir. Yine bir kimsenin, onda bulunan durumu açıklamak üzere bir meful zikretmeyi kastetmeksizin: "Falan kimse eziyet eder ve öder" demesi de böyledir. Bu durumda ayetin takdiri şöyle olur: Onlar gökleri ve yeri yaratmadılar ve bu delillere de kesin olarak inanmazlar; bilakis kendilerine her türlü ayeti getirsen de asla kesin bir bilgiyle inanmazlar. Bundan sonra gelen şu ayet-i kerime buna delalet etmektedir: { وَإِنْ يَرَوْا كِسْفاً مِنَ السَّماءِ ساقِطاً يَقُولُوا سَحابٌ مَرْكُومٌ } [Tûr: 44] “Gökten düşen bir kütle görseler: 'Üst üste yığılmış bir buluttur' derler.” Bu ayet afaktaki (dış dünyadaki) delile bir işarettir; bundan önceki { أَمْ خُلِقُوا } [Tûr: 35] “Yoksa yaratıldılar mı” kavli ise enfüsteki (insanın kendi nefsindeki) delildir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة الطور (٥٢) : آية ٣٧]
[Sûretu't-Tûr (52): Âyet 37]
أَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَبِّكَ أَمْ هُمُ الْمُصَيْطِرُونَ (٣٧)
{ أَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَبِّكَ أَمْ هُمُ الْمُصَيْطِرُونَ (٣٧) } “Yoksa Rabbinin hazineleri onların yanında mıdır? Yoksa hâkim ve tasarruf sahibi olanlar kendileri midir?”
وَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: الْمُرَادُ مِنَ الْخَزَائِنِ خَزَائِنُ الرَّحْمَةِ ثَانِيهَا: خَزَائِنُ الْغَيْبِ ثَالِثُهَا: أَنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى الْأَسْرَارِ الْإِلَهِيَّةِ الْمَخْفِيَّةِ عَنِ الْأَعْيَانِ رَابِعُهَا: خَزَائِنُ الْمَخْلُوقَاتِ الَّتِي لَمْ يَرَهَا الْإِنْسَانُ وَلَمْ يَسْمَعْ بِهَا، وَهَذِهِ الْوُجُوهُ الْأَوَّلُ وَالثَّانِي مَنْقُولٌ، وَالثَّالِثُ وَالرَّابِعُ مُسْتَنْبَطٌ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ هُمُ الْمُصَيْطِرُونَ تَتِمَّةٌ لِلرَّدِّ عَلَيْهِمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا قَالَ: أَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَبِّكَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُمْ لَيْسُوا بِخَزَنَةِ [رَحْمَةِ] اللَّه فَيَعْلَمُوا خَزَائِنَ اللَّه، وَلَيْسَ بِمُجَرَّدِ انْتِفَاءِ كَوْنِهِمْ خَزَنَةً يَنْتَفِي الْعِلْمُ لِجَوَازِ أَنْ يَكُونَ مُشْرِفًا عَلَى الْخِزَانَةِ، فَإِنَّ الْعِلْمَ بِالْخَزَائِنِ عِنْدَ الْخَازِنِ وَالْكَاتِبِ فِي الْخِزَانَةِ، فَقَالَ لَسْتُمْ بِخَزَنَةٍ وَلَا بِكَتَبَةِ الْخِزَانَةِ الْمُسَلَّطِينَ عَلَيْهَا، وَلَا يَبْعُدُ تَفْسِيرُ الْمُسَيْطِرِينَ بِكَتَبَةِ الْخِزَانَةِ، لِأَنَّ التَّرْكِيبَ يَدُلُّ عَلَى السَّطْرِ وَهُوَ يُسْتَعْمَلُ فِي الْكِتَابِ، وَقِيلَ الْمُسَيْطِرُ الْمُسَلَّطُ وَقُرِئَ بِالصَّادِ، وكذلك في كثير من
Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Hazinelerden murat rahmet hazineleridir. İkincisi: Gayb hazineleridir. Üçüncüsü: Gözlerden gizlenmiş ilahi sırlara bir işarettir. Dördüncüsü: İnsanın görmediği ve işitmediği yaratılmışların hazineleridir. Bu vecihlerden birinci ve ikincisi nakledilmiş, üçüncü ve dördüncüsü ise istinbat edilmiştir. Yüce Allah'ın: { أَمْ هُمُ الْمُصَيْطِرُونَ } kavli onlara karşı yapılan reddiyenin bir tamamlayıcısıdır; zira O: { أَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَبِّكَ } buyurduğunda, onların Allah'ın [rahmetinin] hazinedarları olmadıklarına ve dolayısıyla Allah'ın hazinelerini bilemeyeceklerine işaret etmiştir. Yalnızca hazinedar olmalarının nefyedilmesiyle bilgi bütünüyle nefyedilmiş olmaz; zira kişinin hazineyi teftiş eden bir denetçi olması da caizdir; çünkü hazineleri bilmek, hazinedarın ve hazinedeki kâtibin nezdinde bulunur. Böylece buyurmuştur ki: Siz ne hazinedarsınız ne de hazinenin üzerine musallat kılınmış kâtiplerisiniz. { الْمُسَيْطِرُونَ } lafzının hazine kâtipleri olarak tefsir edilmesi uzak değildir; zira bu kelimenin kök çatısı satıra (satr) delalet eder ve bu da kitapta kullanılır. El-Müsaytır'ın (الْمُسَيْطِر) hâkim/musallat olan manasına geldiği de söylenmiştir ve sad harfiyle de okunmuştur. Nitekim t harfiyle birlikte bulunan birçok
السينات الَّتِي مَعَ الطَّاءِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: بِمُصَيْطِرٍ [الْغَاشِيَةِ: ٢٢] وَ [قَدْ قُرِئَ] مُصَيْطِرٌ. ثُمَّ قال تعالى:
sin harfinde de böyledir; Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi: { بِمُصَيْطِرٍ } [Gâşiye: 22] “onlar üzerinde bir zorba” ve [şöyle de okunmuştur]: { مُصَيْطِرٌ }. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة الطور (٥٢) : آية ٣٨]
[Sûretu't-Tûr (52): Âyet 38]
أَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ يَسْتَمِعُونَ فِيهِ فَلْيَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ بِسُلْطانٍ مُبِينٍ (٣٨)
{ أَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ يَسْتَمِعُونَ فِيهِ فَلْيَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ بِسُلْطانٍ مُبِينٍ (٣٨) } “Yoksa onların, kendisine çıkıp [vahyi] dinleyecekleri bir merdivenleri mi var? Öyleyse dinleyenleri apaçık bir delil getirsin!”
وَهُوَ أَيْضًا تَتْمِيمٌ لِلدَّلِيلِ، فَإِنَّ مَنْ لَا يَكُونُ خَازِنًا وَلَا كَاتِبًا قَدْ يَطَّلِعُ عَلَى الْأَمْرِ بِالسَّمَاعِ مِنَ الْخَازِنِ أَوِ الْكَاتِبِ، / فَقَالَ أَنْتُمْ لَسْتُمْ بِخَزَنَةٍ وَلَا كَتَبَةٍ وَلَا اجْتَمَعْتُمْ بِهِمْ، لِأَنَّهُمْ مَلَائِكَةٌ وَلَا صُعُودَ لَكُمْ إِلَيْهِمْ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bu da delilin bir tamamlayıcısıdır; zira hazinedar veya kâtip olmayan bir kimse, hazinedardan yahut kâtipten işitmek suretiyle de meseleye muttali olabilir. İşte buyurdu ki: Siz ne hazinedarsınız ne kâtipsiniz ne de onlarla bir araya geldiniz; çünkü onlar meleklerdir ve sizin onlara doğru yükselmeniz mümkün değildir. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمَقْصُودُ نَفْيُ الصُّعُودِ، وَلَا يَلْزَمُ مِنْ نَفْيِ السُّلَّمِ لَهُمْ نَفْيُ الصُّعُودِ، فَمَا الْجَوَابُ عَنْهُ؟
Birinci Mesele: Maksat göğe yükselmeyi nefyetmektir; halbuki onlar için bir merdivenin bulunmadığının söylenmesinden mutlaka yükselmenin nefyedilmesi gerekmez; buna verilecek cevap nedir?
نَقُولُ النَّفْيُ أَبْلَغُ مِنْ نَفْيِ الصُّعُودِ، وَهُوَ نَفْيُ الِاسْتِمَاعِ وَآخِرُ الْآيَةِ شَامِلٌ لِلْكُلِّ، قَالَ تَعَالَى: فَلْيَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ بِسُلْطانٍ مُبِينٍ.
Deriz ki: Yapılan nefy, yükselmenin nefyedilmesinden daha beliğdir; o da dinleyip işitmenin nefyedilmesidir. Ayetin sonu ise bütün bunları kapsamaktadır; nitekim Yüce Allah: { فَلْيَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ بِسُلْطانٍ مُبِينٍ } “Öyleyse dinleyenleri apaçık bir delil getirsin!” buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: السُّلَّمُ لَا يُسْتَمَعُ فِيهِ، وَإِنَّمَا يُسْتَمَعُ عَلَيْهِ، فَمَا الْجَوَابُ؟ نَقُولُ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: مَا ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ أَنَّ الْمُرَادَ يَسْتَمِعُونَ صَاعِدِينَ فِيهِ وَثَانِيهِمَا: مَا ذَكَرَهُ الْوَاحِدِيُّ أَنَّ فِي بِمَعْنَى عَلَى، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ [طَه: ٧١] أَيْ جُذُوعِ النَّخْلِ، وَكِلَاهُمَا ضَعِيفٌ لِمَا فِيهِ مِنَ الْإِضْمَارِ وَالتَّغْيِيرِ الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لِمَ تَرَكَ ذِكْرَ مَفْعُولِ يَسْتَمِعُونَ وَمَاذَا هُوَ؟ نَقُولُ فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: الْمُسْتَمَعُ هُوَ الْوَحْيُ أَيْ هَلْ لَهُمْ سُلَّمٌ يَسْتَمِعُونَ فِيهِ الْوَحْيَ ثَانِيهَا: يَسْتَمِعُونَ مَا يَقُولُونَ مِنْ أَنَّهُ شَاعِرٌ، وَأَنَّ للَّه شَرِيكًا، وَأَنَّ الْحَشْرَ لَا يَكُونُ ثَالِثُهَا: تَرَكَ الْمَفْعُولَ رَأْسًا، كَأَنَّهُ يَقُولُ: هَلْ لَهُمْ قُوَّةُ الِاسْتِمَاعِ مِنَ السَّمَاءِ حَتَّى يَعْلَمُوا أَنَّهُ لَيْسَ بِرَسُولٍ، وَكَلَامُهُ لَيْسَ بِمُرْسَلٍ.
İkinci Mesele: Merdivenin içinde (fî) dinlenmez, ancak onun üzerinde (alâ) dinlenir; cevap nedir? Deriz ki: İki vecihle cevap verilir: Birincisi: Zemahşerî'nin zikrettiğidir ki buna göre murat: "Onun içinde yükselerek dinlerler" demektir. İkincisi: Vâhidî'nin zikrettiğidir ki { فِي } harf-i cerri { عَلَى } manasındadır; nitekim Yüce Allah'ın şu kavlinde de böyledir: { وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ } [Tâhâ: 71] “ve sizi mutlaka hurma kütüklerine asacağım” yani hurma kütüklerinin üzerine [asacağım]. Her ikisi de takdir ve tebdil barındırması sebebiyle zayıftır. Üçüncü Mesele: { يَسْتَمِعُونَ } fiilinin mefulü niçin zikredilmemiştir ve o nedir? Deriz ki: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Dinlenen şey vahiydir; yani: "Yoksa onların, içinde vahyi dinleyecekleri bir merdivenleri mi var?" demektir. İkincisi: Onun bir şair olduğuna, Allah'ın bir ortağı bulunduğuna ve haşrin gerçekleşmeyeceğine dair kendi söyledikleri şeyleri dinlerler. Üçüncüsü: Sanki şöyle buyurmaktadır diyerek mefulü tamamen terk etmiştir: "Onun bir elçi olmadığını ve kelamının indirilmiş bir vahiy olmadığını bilebilecek şekilde gökten dinleme güçleri mi var?"
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ: فَلْيَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ وَلَمْ يَقُلْ فَلْيَأْتُوا، كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ [الطُّورِ: ٣٤] نَقُولُ طَلَبَ مِنْهُمْ مَا يَكُونُ أَهْوَنَ عَلَى تَقْدِيرِ صِدْقِهِمْ، لِيَكُونَ اجْتِمَاعُهُمْ عَلَيْهِ أَدَلَّ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِهِمْ، فَقَالَ هُنَاكَ فَلْيَأْتُوا أَيِ اجْتَمَعُوا عَلَيْهِ وَتَعَاوَنُوا، وَأَتَوْا بِمِثْلِهِ، فَإِنَّ ذَلِكَ عِنْدَ الِاجْتِمَاعِ أَهْوَنُ، وَأَمَّا الِارْتِقَاءُ فِي السُّلَّمِ بِالِاجْتِمَاعِ [فَإِنَّهُ] مُتَعَذِّرٌ لِأَنَّهُ لَا يَرْتَقِي إِلَّا وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ، وَلَا يَحْصُلُ فِي الدَّرَجَةِ الْعُلْيَا إِلَّا وَاحِدٌ فَقَالَ: فَلْيَأْتِ ذَلِكَ الْوَاحِدُ الَّذِي كَانَ أَشَدَّ رُقِيًّا بِمَا سَمِعَهُ.
Dördüncü Mesele: Yüce Allah: { فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ } [Tûr: 34] “Onun benzeri bir söz getirsinler” buyurduğu gibi "getirsinler" (fel-ye'tû) demeyip { فَلْيَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ } “Öyleyse dinleyenleri getirsin” buyurmuştur; [bunun sebebi nedir?] Deriz ki: İddialarında doğru olmaları takdirinde kendileri için daha kolay olacak şeyi onlardan talep etmiştir ki hep birlikte buna güç yetirememeleri sözlerinin batıllığına daha kuvvetli delil olsun. Bu sebeple orada: "Getirsinler", yani bir araya gelip yardımlaşsınlar ve onun bir benzerini getirsinler buyurmuştur; zira bu, toplanma halinde daha kolaydır. Merdivenden topluca yükselmek ise imkânsızdır; çünkü oraya ancak birer birer çıkılır ve en üst basamağa yalnız bir kişi ulaşır. Bu yüzden: "Daha yükseğe çıkmış olan o tek kişi işittiği şeyi getirsin" buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ بِسُلْطانٍ مُبِينٍ مَا الْمُرَادُ بِهِ؟ نَقُولُ هُوَ إِشَارَةٌ إِلَى لَطِيفَةٍ، وَهِيَ أَنَّهُ لَوْ طُلِبَ مِنْهُمْ مَا سَمِعُوهُ، وَقِيلَ لَهُمْ فَلْيَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ بِمَا سَمِعَ لَكَانَ لِوَاحِدٍ أَنْ يَقُولَ: أَنَا سَمِعْتُ كَذَا وَكَذَا فَيَفْتَرِي كَذِبًا، فَقَالَ لَا بَلِ الْوَاجِبُ أَنْ يَأْتِيَ بِدَلِيلٍ يَدُلُّ عليه. ثم قال تعالى:
Beşinci Mesele: O'nun { بِسُلْطانٍ مُبِينٍ } kavliyle murat nedir? Deriz ki: Bu latif bir nükteye işarettir: Şayet onlardan bizzat işittikleri şey talep edilip kendilerine: "Dinleyenleri işittiği şeyi getirsin" denilseydi, bir kimsenin: "Ben şöyle şöyle işittim" deyip yalan uydurması mümkün olurdu. Bu sebeple: "Hayır, bilakis ona delalet eden bir delil getirmesi vaciptir" buyurdu. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة الطور (٥٢) : آية ٣٩]
[Sûretu't-Tûr (52): Âyet 39]
أَمْ لَهُ الْبَناتُ وَلَكُمُ الْبَنُونَ (٣٩)
{ أَمْ لَهُ الْبَناتُ وَلَكُمُ الْبَنُونَ (٣٩) } “Yoksa kızlar O'na da oğullar size mi?”
إِشَارَةٌ إِلَى نَفْيِ الشِّرْكِ، وَفَسَادِ مَا يَقُولُونَ بِطَرِيقٍ آخَرَ، وَهُوَ أَنَّ الْمُتَصَرِّفَ إِنَّمَا يَحْتَاجُ إِلَى الشَّرِيكِ لِعَجْزِهِ، واللَّه قَادِرٌ فَلَا شَرِيكَ لَهُ، فَإِنَّهُمْ قَالُوا: نَحْنُ لَا نَجْعَلُ هَذِهِ الْأَصْنَامَ وَغَيْرَهَا شُرَكَاءَ، وَإِنَّمَا نُعَظِّمُهَا لِأَنَّهَا بَنَاتُ اللَّه، فَقَالَ تَعَالَى: كَيْفَ تَجْعَلُونَ للَّه الْبَنَاتِ، وَخَلْقُ الْبَنَاتِ وَالْبَنِينَ إِنَّمَا كَانَ لِجَوَازِ الْفَنَاءِ عَلَى الشَّخْصِ، وَلَوْلَا التَّوَالُدُ لَانْقَطَعَ النَّسْلُ وَارْتَفَعَ الْأَصْلُ، مِنْ غَيْرِ أَنْ يَقُومَ مَقَامَهُ الْفَصْلُ، فَقَدَّرَ اللَّه التَّوَالُدَ، وَلِهَذَا لَا يَكُونُ فِي الْجَنَّةِ وِلَادَةٌ،
[Bu ayet], şirkin nefyedilmesine ve onların iddialarının bâtıl olduğuna başka bir vecihten işarettir. Şöyle ki: Tasarrufta bulunan [bir fail], bir ortağa ancak acziyetinden ötürü muhtaç olur. Allah Teâlâ ise her şeye kâdirdir; dolayısıyla O'nun hiçbir ortağı yoktur. Onlar: “Biz bu putları ve diğerlerini [Allah'a] ortak koşmuyoruz; biz onlara yalnızca Allah'ın kızları oldukları için saygı gösteriyoruz” demişlerdi. Bunun üzerine Yüce Allah: “Nasıl olur da Allah'a kızlar nispet edersiniz?” buyurdu. Oysa kızların ve oğulların yaratılması, ancak şahsın fâni olmasının mümkün olmasından ötürüdür. Şayet üreme olmasaydı nesil kesilir, yerini dal (yeni nesil) almaksızın asıl (kök) yok olup giderdi. Bu sebeple Allah üremeyi takdir buyurmuştur. İşte bu yüzden Cennet'te doğum olmayacaktır;
لِأَنَّ الدَّارَ دَارُ الْبَقَاءِ، لَا مَوْتَ فِيهَا لِلْآبَاءِ، حَتَّى تُقَامَ الْعِمَارَةُ بِحُدُوثِ الْأَبْنَاءِ. إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَالْوَلَدُ إِنَّمَا يَكُونُ فِي صُورَةِ إِمْكَانِ فَنَاءِ الْأَبِ، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى فِي أَوَائِلِ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ/ الْحَيُّ الْقَيُّومُ [آلِ عِمْرَانَ: ٢] أَيْ حَيٌّ لَا يَمُوتُ فَيَحْتَاجُ إِلَى وَلَدٍ يَرِثُهُ، وَهُوَ قَيُّومٌ لَا يَتَغَيَّرُ وَلَا يَضْعُفُ، فَيَفْتَقِرُ إِلَى وَلَدٍ لِيَقُومَ مَقَامَهُ، لِأَنَّهُ وَرَدَ فِي نَصَارَى نَجْرَانَ. ثُمَّ إِنَّ اللَّه تَعَالَى بَيَّنَ هَذَا بِأَبْلَغِ الْوُجُوهِ، وَقَالَ إِنَّهُمْ يَجْعَلُونَ لَهُ بَنَاتٍ، وَيَجْعَلُونَ لِأَنْفُسِهِمْ بَنَيْنَ، مَعَ أَنَّ جَعْلَ الْبَنَاتِ لَهُمْ أَوْلَى، وَذَلِكَ لِأَنَّ كثير البنات تعين عل كَثْرَةِ الْأَوْلَادِ، لِأَنَّ الْإِنَاثَ الْكَثِيرَةَ يُمْكِنُ مِنْهُنَّ الْوِلَادَةُ بِأَوْلَادٍ كَثِيرَةٍ مِنْ وَاحِدٍ. وَأَمَّا الذُّكُورُ الْكَثِيرَةُ لَا يُمْكِنُ مِنْهُمْ إِحْبَالُ أُنْثَى وَاحِدَةٍ بِأَوْلَادٍ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْغَنَمَ لَا يُذْبَحُ مِنْهَا الْإِنَاثُ إِلَّا نَادِرًا، وَذَلِكَ لِمَا ثَبَتَ أَنَّ إِبْقَاءَ النَّوْعِ بِالْأُنْثَى أَنْفَعُ نَظَرًا إِلَى التَّكْثِيرِ، فَقَالَ تَعَالَى: أَنَا الْقَيُّومُ الَّذِي لَا فَنَاءَ لِي، وَلَا حَاجَةَ لِي فِي بَقَاءِ النَّوْعِ فِي حُدُوثِ الشَّخْصِ، وَأَنْتُمْ مُعَرَّضُونَ لِلْمَوْتِ الْعَاجِلِ، وَبَقَاءُ الْعَالَمِ بِالْإِنَاثِ أَكْثَرُ، وَتَتَبَرَّءُونَ مِنْهُنَّ واللَّه تَعَالَى مُسْتَغْنٍ عَنْ ذَلِكَ وَتَجْعَلُونَ لَهُ الْبَنَاتِ، وَعَلَى هَذَا فَمَا تَقَدَّمَ كَانَ إِشَارَةً إلى نفي الشريك نظرا إلى أنه لابتداء للَّه، وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى نَفْيِ الشَّرِيكِ نَظَرًا إِلَى أَنَّهُ لَا فَنَاءَ لَهُ، فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ وَقَعَ لَهُمْ نِسْبَةُ الْبَنَاتِ إِلَى اللَّه تَعَالَى مَعَ أَنَّ هَذَا أَمْرٌ فِي غَايَةِ الْقُبْحِ لَا يَخْفَى عَلَى عَاقِلٍ، وَالْقَوْمُ كَانَ لَهُمُ الْعُقُولُ الَّتِي هِيَ مَنَاطُ التَّكْلِيفِ، وَذَلِكَ الْقَدْرُ كَافٍ فِي الْعِلْمِ بِفَسَادِ هَذَا الْقَوْلِ؟ نَقُولُ ذَلِكَ الْقَوْلُ دَعَاهُمْ إِلَيْهِ اتِّبَاعُ الْعَقْلِ، وَعَدَمُ اعْتِبَارِ النَّقْلِ، وَمَذْهَبُهُمْ فِي ذَلِكَ مَذْهَبُ الْفَلَاسِفَةِ حَيْثُ يَقُولُونَ يَجِبُ اتِّبَاعُ الْعَقْلِ الصَّرِيحِ، وَيَقُولُونَ النَّقْلُ بِمَعْزِلٍ لَا يُتَّبَعُ إِلَّا إِذَا وَافَقَ الْعَقْلَ، وَإِذَا وَافَقَ فَلَا اعْتِبَارَ لِلنَّقْلِ، لِأَنَّ الْعَقْلَ هُنَاكَ كَافٍ، ثُمَّ قَالُوا الْوَالِدُ يُسَمَّى وَالِدًا، لِأَنَّهُ سَبَبُ وُجُودِ الْوَلَدِ، وَلِهَذَا يُقَالُ: إِذَا ظَهَرَ شَيْءٌ مِنْ شَيْءٍ هَذَا تَوَلَّدَ مِنْ ذَلِكَ، فَيَقُولُونَ الْحُمَّى تَتَوَلَّدُ مِنْ عُفُونَةِ الْخَلْطِ، فَقَالُوا اللَّه تَعَالَى سَبَبُ وُجُودِ الْمَلَائِكَةِ سَبَبًا وَاجِبًا لَا اخْتِيَارَ لَهُ فَسَمَّوْهُ بِالْوَالِدِ، وَلَمْ يَلْتَفِتُوا إِلَى وُجُوبِ تَنْزِيهِ اللَّه فِي تَسْمِيَتِهِ بِذَلِكَ عَنِ التَّسْمِيَةِ بِمَا يُوهِمُ النَّقْصَ، وَوُجُوبُ الِاقْتِصَارِ فِي أَسْمَائِهِ عَلَى الْأَسْمَاءِ الْحُسْنَى الَّتِي وَرَدَ بِهَا الشَّرْعُ لِعَدَمِ اعْتِبَارِهِمُ النَّقْلَ، فَقَالُوا يَجُوزُ إِطْلَاقُ الْأَسْمَاءِ الْمَجَازِيَّةِ وَالْحَقِيقِيَّةِ عَلَى اللَّه تَعَالَى وَصِفَاتِهِ، فَسَمَّوْهُ عَاشِقًا وَمَعْشُوقًا، وَسَمَّوْهُ أَبًا وَوَالِدًا، وَلَمْ يُسَمُّوهُ ابْنًا وَلَا مولودا باتفاقهم، وذلك ضلالة. ثم قال تعالى:
çünkü orası ebediyet yurdudur, orada babalar için ölüm yoktur ki çocukların meydana gelmesiyle imar sağlansın. Bu sabit olunca, çocuk ancak babanın yok olmasının mümkün olması durumunda söz konusu olur. Bu sebeple Yüce Allah Âl-i İmrân suresinin başlarında: { الْحَيُّ الْقَيُّومُ } [Âl-i İmrân: 2] “Hayy ve Kayyûm'dur”, yani kendisine varis olacak bir çocuğa muhtaç olacak şekilde ölmeyen bir diridir; O, durumunu devam ettirecek bir çocuğa muhtaç olacak şekilde değişmeyen ve zayıflamayan bir Kayyûm'dur buyurmuştur; zira bu ayet Necran Hristiyanları hakkında inmiştir. Sonra Yüce Allah bunu en beliğ vecihlerle beyan ederek, kız çocuklarının kendilerine nispet edilmesi daha uygun olduğu halde, onların O'na kız çocukları, kendilerine ise oğullar nispet ettiklerini buyurmuştur. Çünkü kızların çokluğu çocukların çoğalmasına yardım eder; zira çok sayıdaki dişinin tek bir erkekten çok sayıda çocuk doğurması mümkündür. Çok sayıdaki erkeklerin ise tek bir dişiyi çok sayıda çocukla hamile bırakması mümkün değildir. Görmez misin ki koyunların dişileri pek nadir kesilir; zira türün devamının dişiyle sağlanmasının çoğalma bakımından daha faydalı olduğu sabittir. İşte Yüce Allah buyurmuştur ki: "Ben kendisi için yok oluş bulunmayan Kayyûm'um; türün devamında ve şahsın meydana gelmesinde Benim hiçbir ihtiyacım yoktur; sizler ise çabucak ölüme maruzsunuz ve âlemin devamı dişilerle daha fazladır; buna rağmen siz onlardan teberri edip uzak duruyorsunuz; Allah Teâlâ bundan müstağni olduğu halde O'na kız çocukları isnat ediyorsunuz." Buna göre daha önce geçen kısım, Allah için bir başlangıç olmaması bakımından şirkin nefyine bir işaret idi; bu kısım ise O'nun için bir yok oluş olmaması bakımından şirkin nefyine bir işarettir. Şayet: "Bu durum hiçbir akıl sahibine gizli kalmayacak derecede son derece çirkin bir şey olduğu ve bu kavim de mükellefiyetin dayanağı olan akla sahip olup bu kadarı dahi bu sözün bozukluğunu bilmeye yettiği halde, Allah Teâlâ'ya kız çocukları isnat etmek onların aklına nasıl geldi?" denilirse; deriz ki: Onları bu söze sevk eden şey salt akla uymaları ve nakli dikkate almamalarıdır. Bu hususta onların mezhebi filozofların mezhebidir; nitekim onlar: "Sarih akla uymak vaciptir" derler ve: "Nakil bir kenardadır; ancak akla uygun olduğunda ona uyulur; uygun olduğunda ise naklin bir kıymeti yoktur, çünkü akıl orada tek başına yeterlidir" derler. Sonra dediler ki: Baba, çocuğun varlığının sebebi olduğu için baba diye isimlendirilir; bu sebeple bir şey bir şeyden zahir olduğunda: "Bu şundan doğdu/türedi" denilir; nitekim: "Ateşli hastalık, karışımın (hıltın) kokuşmasından tevellüd eder/doğar" derler. Böylece dediler ki: Yüce Allah meleklerin varlığının illetidir; O zorunlu bir sebeptir, O'nun için bir ihtiyar (irade) yoktur; bu yüzden O'nu 'baba' olarak isimlendirdiler. O'nu bu şekilde isimlendirirken Allah'ı noksanlık vehmettiren şeylerle adlandırmaktan tenzih etmenin vacipliğine ve nakli muteber saymadıkları için O'nun isimlerinde şeriatın bildirdiği Esmâ-i Hüsnâ ile yetinmenin vacip olduğuna iltifat etmediler. Dediler ki: Allah Teâlâ'ya ve sıfatlarına mecazi ve hakiki isimlerin ıtlak edilmesi caizdir. Böylece O'nu âşık ve maşuk diye isimlendirdiler; O'nu ata ve baba diye isimlendirdiler; ittifakla O'na oğul ve doğurulmuş demediler. İşte bu tam bir sapıklıktır. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة الطور (٥٢) : آية ٤٠]
[Sûretu't-Tûr (52): Âyet 40]
أَمْ تَسْئَلُهُمْ أَجْراً فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ (٤٠)
{ أَمْ تَسْئَلُهُمْ أَجْراً فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ (٤٠) } “Yoksa sen onlardan bir ücret istiyorsun da onlar ağır bir borç altında ezilmekte midirler?”
وَجْهُ التَّعَلُّقِ هُوَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَمَّا اطَّرَحُوا الشَّرْعَ وَاتَّبَعُوا مَا ظَنُّوهُ عَقْلًا، وَسَمُّوا الْمَوْجُودَ بَعْدَ الْعَدَمِ مَوْلُودًا وَمُتَوَلِّدًا، وَالْمُوجِدُ وَالِدًا لَزِمَهُمُ الْكُفْرُ بِسَبَبِهِ وَالْإِشْرَاكُ، فَقَالَ لَهُمْ مَا الَّذِي يَحْمِلُكُمْ عَلَى اطِّرَاحِ الشَّرْعِ، وَتَرْكِ اتِّبَاعِ الرَّسُولِ ﷺ؟ هَلْ ذَلِكَ لِطَلَبِهِ مِنْكُمْ شَيْئًا فَمَا كَانَ يَسَعُهُمْ أَنْ يَقُولُوا نَعَمْ، فَلَمْ يَبْقَ لَهُمْ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا لَا، فَنَقُولُ لَهُمْ: كَيْفَ اتَّبَعْتُمْ قَوْلَ الْفَلْسَفِيِّ الَّذِي يُسَوِّغُ لَكُمُ الزُّورَ وَمَا يُوجِبُ الِاسْتِخْفَافَ بِجَانِبِ اللَّه تَعَالَى لَفْظًا إِنْ لَمْ يَكُنْ مَعْنًى كَمَا تَقُولُونَ، وَلَا تَتَّبِعُونَ الَّذِي يَأْمُرُكُمْ بِالْعَدْلِ فِي الْمَعْنَى وَالْإِحْسَانِ فِي اللَّفْظِ، وَيَقُولُ لَكُمُ اتَّبِعُوا الْمَعْنَى الْحَقَّ الْوَاضِحَ وَاسْتَعْمِلُوا اللَّفْظَ/ الْحَسَنَ الْمُؤَدَّبَ؟ وَهَذَا فِي غَايَةِ الْحُسْنِ مِنَ التَّفْسِيرِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Ayetin irtibat veçhi şudur: Müşrikler şeriatı bir kenara atıp akıl zannettikleri şeylerin peşine düştüklerinde; yokluktan sonra var olanı 'doğmuş' ve 'türemiş', var edeni de 'baba' olarak isimlendirdiklerinde bu sebeple kâfir ve müşrik olmaları kaçınılmaz oldu. Bunun üzerine onlara: "Sizi şeriatı bir kenara atmaya ve Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem tabi olmayı terk etmeye sevk eden şey nedir? Bu, onun sizden bir şey talep etmesi sebebiyle midir?" dedi; onların "evet" demeye güçleri yetmedi, dolayısıyla "hayır" demekten başka çareleri kalmadı. O halde biz onlara deriz ki: Sizin söylediğiniz gibi mana yönüyle olmasa bile lafız bakımından Yüce Allah'ın yüce makamını hafife almayı gerektiren şeyleri ve yalanı size meşru gösteren filozofun sözüne nasıl uyarsınız da, manada adaleti ve lafızda güzelliği (ihsanı) size emreden, size: "Apaçık hak manaya uyun ve güzel, edepli lafzı kullanın" diyen zata uymazsınız? Bu, tefsir bakımından son derece güzel bir izahtır. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَا الْفَائِدَةُ فِي سُؤَالِ النَّبِيِّ ﷺ حَيْثُ قَالَ أَمْ تَسْأَلُهُمْ وَلَمْ يَقُلْ أَمْ يُسْأَلُونَ أَجْرًا كَمَا قَالَ تَعَالَى:
Birinci Mesele: Yüce Allah'ın:
أَمْ يَقُولُونَ [يُونُسَ: ٣٨] وَقَالَ تَعَالَى: أَمْ يُرِيدُونَ كَيْداً [الطُّورِ: ٤٢] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ؟ نَقُولُ فِيهِ فَائِدَتَانِ:
{ أَمْ يَقُولُونَ } [Yûnus: 38] “Yoksa onlar diyorlar mı?” ve: { أَمْ يُرِيدُونَ كَيْداً } [Tûr: 42] “Yoksa bir tuzak mı kurmak istiyorlar?” gibi buyurduğu yerlerdeki gibi: "Yoksa onlardan bir ücret mi isteniyor?" demeyip { أَمْ تَسْئَلُهُمْ } “Yoksa sen mi onlardan istiyorsun” diyerek Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hitap etmesindeki fayda nedir? Deriz ki: Bunda iki fayda vardır:
إِحْدَاهُمَا: تَسْلِيَةُ قَلْبِ النَّبِيِّ ﷺ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لَمَّا امْتَنَعُوا مِنَ الِاسْتِمَاعِ وَاسْتَنْكَفُوا مِنَ الِاتِّبَاعِ صَعُبَ عَلَى النَّبِيَّ ﷺ، فَقَالَ لَهُ رَبُّهُ أَنْتَ أَتَيْتَ بِمَا عَلَيْكَ فَلَا يَضِيقُ صَدْرُكَ حَيْثُ لَمْ يُؤْمِنُوا فَأَنْتَ غَيْرُ مَلُومٍ، وَإِنَّمَا كُنْتَ تُلَامُ
Birincisi: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kalbini teselli etmektir; zira onlar dinlemekten kaçınıp tabi olmaktan büyüklenerek yüz çevirdiklerinde bu durum Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem pek ağır geldi. Rabbi ona: "Sen üzerine düşeni yerine getirdin; iman etmediler diye göğsün daralmasın, sen kınanacak değilsin; sen ancak
لَوْ كُنْتَ طَلَبْتَ مِنْهُمْ أَجْرًا فَهَلْ طَلَبْتَ ذَلِكَ فَأَثْقَلَهُمْ؟ لَا فَلَا حَرَجَ عَلَيْكَ إِذًا.
şayet onlardan bir ücret talep etmiş olsaydın kınanırdın; peki sen bunu talep ettin de onları ağır bir yüke mi soktun? Hayır! O halde sana hiçbir vebal ve güçlük yoktur" buyurmuştur.
ثَانِيهِمَا: أَنَّهُ لَوْ قَالَ أَمْ يُسْأَلُونَ لَزِمَ نفي أَجْرٍ مُطْلَقًا وَلَيْسَ كَذَلِكَ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُشْرِكُونَ وَيُطَالِبُونَ بِالْأَجْرِ مِنْ رُؤَسَائِهِمْ، وَأَمَّا النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ لَهُ أَنْتَ لَا تَسْأَلُهُمْ أَجْرًا فَهُمْ لَا يَتَّبِعُونَكَ وَغَيْرُكَ يَسْأَلُهُمْ وَهُمْ يُسْأَلُونَ وَيَتَّبِعُونَ السَّائِلِينَ وَهَذَا غَايَةُ الضَّلَالِ.
İkincisi: Şayet "Yoksa onlardan mı isteniyor?" buyursaydı, mutlak olarak ücret talebinin nefyedilmesi gerekirdi; oysa durum böyle değildir. Zira onlar şirk koşuyor ve reislerinden bir ücret talep ediyorlardı. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelince; Allah ona: "Sen onlardan hiçbir ücret istemiyorsun, buna rağmen sana uymuyorlar; başkası ise onlardan istiyor, kendilerinden ücret istendiği halde o isteyenlerin peşine düşüyorlar" buyurmuştur ki bu sapıklığın son noktasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنْ قَالَ قَائِلٌ أَلْزَمْتَ أَنْ تُبَيِّنَ أَنَّ أَمْ لَا تَقَعُ إِلَّا مُتَوَسِّطَةً حَقِيقَةً أَوْ تَقْدِيرًا فَكَيْفَ ذَلِكَ هَاهُنَا؟
İkinci Mesele: Şayet bir kimse: "Sen { أَمْ } edatının ancak hakikatte veya takdirde kelamın ortasında yer aldığını beyan etmeyi gerekli kılmıştın; peki buradaki durum nasıldır?" derse;
نَقُولُ كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ أَتَهْدِيهِمْ لِوَجْهِ اللَّهِ أَمْ تَسْأَلُهُمْ أَجْرًا، وَتَرَكَ الْأَوَّلَ لِعَدَمِ وُقُوعِ الْإِنْكَارِ عَلَيْهِ كَمَا قُلْنَا فِي قَوْلِهِ أَمْ لَهُ الْبَناتُ [الطور: ٣٩] إِنَّ الْمِقْدَارَ هُوَ وَاحِدٌ أَمْ لَهُ الْبَنَاتُ، وَتَرَكَ ذِكْرَ الْأَوَّلِ لِعَدَمِ وُقُوعِ الْإِنْكَارِ عَلَيْهِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَكَوْنِهِمْ قَائِلِينَ بِأَنَّهُ لَا يُرِيدُ وَجْهَ اللَّهِ تَعَالَى، وَإِنَّمَا يُرِيدُ الرِّيَاسَةَ وَالْأَجْرَ فِي الدُّنْيَا.
deriz ki: Sanki Yüce Allah: "Sen onları Allah rızası için mi hidayete çağırıyorsun, yoksa onlardan bir ücret mi istiyorsun?" buyurmaktadır. Birincisi inkâra konu olmadığı için terk edilmiştir; nitekim O'nun: { أَمْ لَهُ الْبَناتُ } [Tûr: 39] kavlinde miktarın: "O tek midir, yoksa kızlar O'na mı aittir?" şeklinde olduğunu ve birincisinin Allah Teâlâ tarafından bir inkâra konu olmaması ve onların da onun Allah'ın rızasını istemediğini, yalnızca dünyada reislik ve ücret peşinde olduğunu iddia etmeleri sebebiyle terk edildiğini söylemiştik.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: هَلْ فِي خُصُوصِ قَوْلِهِ تَعَالَى أَجْراً فَائِدَةٌ لَا تُوجَدُ فِي غَيْرِهِ لَوْ قَالَ أَمْ تَسْأَلُهُمْ شَيْئًا أَوْ مَالًا أَوْ غَيْرَ ذَلِكَ؟ نَقُولُ نَعَمْ، وقد تقدم القول مني أَنَّ كُلَّ لَفْظٍ فِي الْقُرْآنِ فِيهِ فَائِدَةٌ وَإِنْ كُنَّا لَا نَعْلَمُهَا، وَالَّذِي يَظْهَرُ هَاهُنَا أَنَّ ذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ مَا يَأْتِي بِهِ النَّبِيُّ ﷺ فِيهِ مَصْلَحَتُهُمْ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَجْرَ لَا يُطْلَبُ إِلَّا عِنْدَ فِعْلِ شَيْءٍ يُفِيدُ الْمَطْلُوبُ مِنْهُ الْأَجْرَ فَقَالَ: أَنْتَ أَتَيْتَهُمْ بِمَا لَوْ طَلَبْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا وَعَلِمُوا كَمَالَ مَا فِي دَعْوَتِكَ مِنَ الْمَنْفَعَةِ لَهُمْ وَبِهِمْ، لَأَتَوْكَ بِجَمِيعِ أَمْوَالِهِمْ وَلَفَدَوْكَ بِأَنْفُسِهِمْ، وَمَعَ هَذَا لَا تَطْلُبُ مِنْهُمْ أَجْرًا، وَلَوْ قَالَ شَيْئًا أَوْ مَالًا لَمَا حَصَلَتْ هَذِهِ الْفَائِدَةُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Üçüncü Mesele: Şayet "Yoksa onlardan bir şey yahut mal veya başka bir şey mi istiyorsun?" deseydi bulunmayacak olup da Yüce Allah'ın özellikle { أَجْراً } “bir ücret” buyurmasında özel bir fayda var mıdır? Deriz ki: Evet, daha önce Kur'an'daki her lafızda -biz bilmesek dahi- mutlaka bir fayda bulunduğunu belirtmiştim. Burada zahir olan şudur: Bu ifade, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiği şeyde onların menfaatinin bulunduğuna bir işarettir; zira ücret ancak kendisinden ücret istenen kimseye fayda sağlayan bir iş yapıldığında talep edilir. Böylece buyurmuştur ki: "Sen onlara öyle bir şey getirdin ki, şayet sen buna karşılık bir ücret isteseydin ve onlar da senin davetindeki menfaatin kendileri için ve kendileri sebebiyle ne derece mükemmel olduğunu bilselerdi, bütün mallarını sana getirirler ve canlarını sana feda ederlerdi; buna rağmen sen onlardan hiçbir ücret talep etmiyorsun." Şayet "bir şey" yahut "bir mal" deseydi bu fayda hâsıl olmazdı. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَطْلُبْ مِنْهُمْ أَجْرًا ما، وقوله تعالى: قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى [الشُّورَى: ٢٣] يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ طَلَبَ أَجْرًا مَا فَكَيْفَ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا؟ نَقُولُ لَا تَفْرِقَةَ بَيْنِهِمَا بَلِ الْكُلُّ حَقٌّ وَكِلَاهُمَا كَكَلَامٍ وَاحِدٍ، وَبَيَانُهُ هُوَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى هُوَ أَنِّي لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا يَعُودُ إِلَى الدُّنْيَا، وَإِنَّمَا أَجْرِي الْمَحَبَّةُ فِي الزُّلْفَى إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَأَنَّ عِبَادَ اللَّهِ الْكَامِلِينَ أَقْرَبُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مِنْ عِبَادِهِ النَّاقِصِينَ، وَعِبَادَ اللَّهِ الَّذِينَ كَلَّمَهُمُ اللَّهُ وَكَلَّمُوهُ وَأَرْسَلَهُمْ لِتَكْمِيلِ عِبَادِهِ فَكَمِلُوا أَقْرَبُ إِلَى اللَّهِ مِنَ الذين [لم يكلمهم و] لم يُرْسِلْهُمُ اللَّهُ وَلَمْ يَكْمُلُوا وَعَلَى هَذَا فَهُوَ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ [يونس: ٧٢] وَإِلَيْهِ أَنْتَمِي
Dördüncü Mesele: Bu ayet, onun onlardan hiçbir ücret istemediğine delalet etmektedir; Yüce Allah'ın: { قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى } [Şûrâ: 23] “De ki: 'Ben buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum'” kavli ise bir nevi ücret istediğine delalet etmektedir. Bu ikisi nasıl bağdaştırılır? Deriz ki: İkisi arasında bir tezat yoktur; bilakis hepsi haktır ve ikisi tek bir kelam gibidir. Bunun beyanı şudur: O'nun { إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى } kavlinden murat; "Ben sizden buna karşılık dünyaya dönük bir ücret istemiyorum; benim ecrim ancak Allah Teâlâ'ya yakınlıktaki sevgidir. Zira Allah'ın kâmil kulları Allah Teâlâ'ya noksan kullarından daha yakındır; Allah'ın kendileriyle konuştuğu, O'nunla konuşan ve kullarını kemale erdirsinler diye gönderip de kemale ermiş olan Allah'ın elçileri, Allah'ın [kendileriyle konuşmadığı,] göndermediği ve kemale ermemiş kimselerden Allah'a daha yakındır" demektir. Buna göre bu ayet, O'nun: { إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ } [Yûnus: 72] “Benim ecrim ancak Allah'a aittir” kavli manasındadır ve ben O'na intisap ederim.
وَقَوْلُهُ ﷺ: «فَإِنِّي أُبَاهِي بِكُمُ الْأُمَمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kıyamet gününde diğer ümmetlere karşı sizin çokluğunuzla övüneceğim» hadis-i şerifi de [bu kabildendir].
وَقَوْلُهُ فَهُمْ/ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ وَبَيْنَ مَا ذَكَرْنَا أن قوله أَمْ تَسْئَلُهُمْ أَجْراً الْمُرَادُ أَجْرُ الدُّنْيَا وَقَوْلَهُ قُلْ لَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً الْمُرَادُ الْعُمُومُ ثُمَّ اسْتَثْنَى، وَلَا حَاجَةَ إِلَى مَا قَالَهُ الْوَاحِدِيُّ إِنَّ ذَلِكَ مُنْقَطِعٌ مَعْنَاهُ لَكِنَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى، وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ هُنَاكَ فَلْيُطْلَبْ مِنْهُ.
O'nun: { فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ } kavline gelince; zikrettiğimiz açıklamadan ortaya çıkmıştır ki: { أَمْ تَسْئَلُهُمْ أَجْراً } kavlindeki murat dünya ücretidir; { قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً } kavlindeki murat ise umumdur, sonra istisna yapılmıştır. Vâhidî'nin, bunun munkatı bir istisna olup manasının: "Lakin akrabalık sevgisi..." olduğu şeklindeki sözüne gerek yoktur; biz bunu orada zikretmiştik, oraya müracaat edilsin.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ ﷺ مَا طَلَبَ مِنْهُمْ شَيْئًا وَلَوْ طَالَبَهُمْ بِأَجْرٍ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَتْرُكُوا اتِّبَاعَهُ بِأَدْنَى شَيْءٍ، اللَّهُمَّ إِلَّا إِنْ أَثْقَلَهُمُ التَّكْلِيفُ وَيَأْخُذُ كُلَّ مَا لهم ويمنعهم التخليف فيثقلهم الدين بعد ما لا يبقى لهم العين. ثم قال تعالى:
Beşinci Mesele: Yüce Allah'ın: { فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ } “onlar ağır bir borç altında ezilmekte midirler” kavli, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem onlardan hiçbir şey istemediğine bir işarettir; şayet onlardan bir ücret talep etmiş olsaydı bile en ufak bir şey yüzünden ona tabi olmayı bırakmaları kendilerine yakışmazdı; meğerki bu teklif onları ağır bir yüke soksun, ellerindeki her şeyi alıp geride bir şey bırakmalarına mani olsun ve elde avuçta somut bir mal kalmadıktan sonra borç onları ağır bir yük altına sokmuş olsun. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة الطور (٥٢) : آية ٤١]
[Sûretu't-Tûr (52): Âyet 41]
أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ (٤١)
{ أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ (٤١) } “Yoksa gayb onların yanında da onlar mı yazıyorlar?”
وَهُوَ عَلَى التَّرْتِيبِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لَهُمْ: بِمَ اطَّرَحْتُمُ الشَّرْعَ وَمَحَاسِنَهُ، وَقُلْتُمْ مَا قُلْتُمْ بِنَاءً عَلَى اتِّبَاعِكُمُ الْأَوْهَامَ الْفَاسِدَةَ الَّتِي تُسَمُّونَهَا الْمَعْقُولَاتِ، وَالنَّبِيُّ ﷺ لَا يَطْلُبُ مِنْكُمْ أَجْرًا وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ فَلَا عذر
Bu da zikrettiğimiz tertip üzeredir; sanki Yüce Allah onlara şöyle buyurmaktadır: Şeriatı ve onun güzelliklerini neye dayanarak bir kenara attınız da 'akli deliller' diye isimlendirdiğiniz bozuk kuruntuların peşine düşerek söyleyeceğinizi söylediniz? Halbuki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sizden bir ücret istemiyor, siz ise bilmiyorsunuz; o halde hiçbir mazeretiniz
لَكُمْ لِأَنَّ الْعُذْرَ إِمَّا فِي الْغَرَامَةِ وَإِمَّا فِي عَدَمِ الْحَاجَةِ إِلَى مَا جَاءَ بِهِ وَلَا غَرَامَةَ عَلَيْكُمْ فِيهِ وَلَا غِنًى لَكُمْ عَنْهُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
yoktur! Zira mazeret ya maddi bir külfette (tazminatta) ya da onun getirdiği şeye ihtiyaç duyulmamasında olur; halbuki sizin için onda bir mali külfet yoktur ve ondan müstağni de değilsiniz. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: كَيْفَ التَّقْدِيرُ؟ قُلْنَا لَا حَاجَةَ إِلَى التَّقْدِيرِ بَلْ هُوَ اسْتِفْهَامٌ مُتَوَسِّطٌ عَلَى مَا ذَكَرْنَا كَأَنَّهُ قَالَ أَتَهْدِيهِمْ لِوَجْهِ اللَّهِ تَعَالَى أَمْ تَسْأَلُهُمْ أَجْرًا فَيَمْتَنِعُونَ أَمْ لَا حَاجَةَ لَهُمْ إِلَى مَا تَقُولُ لِكَوْنِهِمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَلَا يَتَّبِعُونَ.
Birinci Mesele: Takdir nasıldır? Deriz ki: Bir takdire gerek yoktur; bilakis zikrettiğimiz üzere bu, kelamın ortasında yer alan bir istifhamdır; sanki şöyle buyurmuştur: "Sen onları Allah Teâlâ rızası için mi hidayete çağırıyorsun, yoksa onlardan bir ücret istiyorsun da bu yüzden mi kaçınıyorlar; yoksa gayb kendi yanlarında olduğu için söylediklerine bir ihtiyaçları yok da bu yüzden mi tabi olmuyorlar?"
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْأَلِفُ وَاللَّامُ فِي الْغَيْبِ لِتَعْرِيفِ مَاذَا أَلِجِنْسٍ أَوْ لِعَهْدٍ؟ نَقُولُ الظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ نَوْعُ الْغَيْبِ كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ اشْتَرَى اللَّحْمَ يُرِيدُ بَيَانَ الْحَقِيقَةِ لِأَكْلِ لَحْمٍ وَلَا لَحْمًا مُعَيَّنًا، وَالْمُرَادُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ [الْأَنْعَامِ: ٧٣] الْجِنْسُ وَاسْتِغْرَاقُهُ لِكُلِّ غَيْبٍ.
İkinci Mesele: { الْغَيْبُ } kelimesindeki elif-lam neyi tarif etmek içindir; cins için midir yoksa ahd için midir? Deriz ki: Zahir olan, bir kimsenin belirli bir eti değil de et yemeyi kast ederek hakikati beyan etmek üzere: "Et satın aldı" demesi gibi, gayb nevinden olan şeylerin kastedilmesidir. Yüce Allah'ın: { عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ } [En'âm: 73] “Gaybı ve görünen âlemi bilendir” kavlindeki murat ise cinstir ve bütün gaybı içine almasıdır (istiğraktır).
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: عَلَى هَذَا كَيْفَ يَصِحُّ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ وَمَا عِنْدَ الشَّخْصِ لَا يَكُونُ غَيْبًا؟ نَقُولُ مَعْنَاهُ حَضَرَ عِنْدَهُمْ مَا غَابَ عَنْ غَيْرِهِمْ، وَقِيلَ هَذَا مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ [الطور: ٣٠] أَيْ أَعِنْدَكُمُ الْغَيْبُ تَعْلَمُونَ أَنَّهُ يَمُوتُ قَبْلَكُمْ وَهُوَ ضَعِيفٌ، لِبُعْدِ ذَلِكَ ذُكِرَ، أَوْ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: قُلْ تَرَبَّصُوا مُتَّصِلٌ بِهِ وَذَلِكَ يَمْنَعُ اتِّصَالَ هَذَا بِذَلِكَ.
Üçüncü Mesele: Buna göre, bir kimsenin yanında bulunan şey gayb olmayacağına göre { عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ } sözü nasıl sahih olur? Deriz ki: Bunun manası: "Başkalarına gayb olan şeyler onların yanında hazır mı bulundu?" demektir. Bunun O'nun: { نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ } [Tûr: 30] “Onun başına zamanın felaketlerinin gelmesini gözetliyoruz” kavliyle irtibatlı olduğu; yani "Onun sizden önce öleceğini bilecek gayb bilgisi sizin yanınızda mı var?" manasında olduğu da söylenmiştir; fakat aradaki mesafenin uzak olması sebebiyle yahut Yüce Allah'ın: { قُلْ تَرَبَّصُوا } “De ki: Gözetleyin!” kavlinin ona bitişik olması ve bunun da bu irtibatı engellemesi sebebiyle bu zayıf bir görüştür.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ فَهُمْ يَكْتُبُونَ؟ نَقُولُ وُضُوحُ الْأَمْرِ، وَإِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ مَا عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ عِلْمِ الْغَيْبِ عَلِمَ بِالْوَحْيِ أُمُورًا وَأَسْرَارًا وَأَحْكَامًا وَأَخْبَارًا كَثِيرَةً كُلُّهَا هُوَ جَازِمٌ بِهَا وَلَيْسَ كَمَا يَقُولُ الْمُتَفَرِّسُ، الْأَمْرُ كَذَا وَكَذَا، فَإِنْ قِيلَ اكْتُبْ بِهِ خَطَّكَ أَنَّهُ يَكُونُ يَمْتَنِعُ وَيَقُولُ أَنَا لَا أَدَّعِي فِيهِ الْجَزْمَ وَالْقَطْعَ وَلَكِنْ أَذْكُرُهُ كَذَا وَكَذَا عَلَى سَبِيلِ الظَّنِّ وَالِاسْتِنْبَاطِ وَإِنْ كَانَ قَاطِعًا يَقُولُ اكْتُبُوا هَذَا عَنِّي، وَأَثْبِتُوا فِي الدَّوَاوِينِ أَنَّ فِي الْيَوْمِ الْفُلَانِيِّ يَقَعُ كَذَا وَكَذَا فَقَوْلُهُ أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ يَعْنِي هَلْ صَارُوا فِي دَرَجَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ حَتَّى اسْتَغْنَوْا عَنْهُ/ وَأَعْرَضُوا، وَنُقِلَ عَنِ ابْنِ قُتَيْبَةَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْكِتَابَةِ الْحُكْمُ مَعْنَاهُ يَحْكُمُونَ وَتَمَسَّكَ
Dördüncü Mesele: O'nun { فَهُمْ يَكْتُبُونَ } “onlar mı yazıyorlar” kavlindeki fayda nedir? Deriz ki: Meselenin apaçıklığı ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem katındaki gayb bilgisine bir işarettir; zira o, vahiy yoluyla birçok meseleyi, sırrı, hükmü ve haberi bilmiştir ve bunların hepsinde kesin bir kanaate sahiptir. Bu, feraset sahibi kimsenin: "İş şöyle şöyledir" demesi gibi değildir; nitekim ona: "Bunun gerçekleşeceğine dair kendi el yazınla yaz" denilse bundan kaçınır ve: "Ben bunda kesinlik ve kat'iyyet iddia etmiyorum; ancak bunu bir zan ve istinbat yoluyla şöyle şöyle zikrediyorum" der. Kesin bilen kimse ise: "Bunu benden yazın ve divanlara filan günde şöyle şöyle olacağını kaydedin" der. İşte O'nun: { أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ } kavli; yani "Yoksa onlar Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem derecesine mi ulaştılar da bu yüzden ondan müstağni kalıp yüz çevirdiler?" demektir. İbn Kuteybe'den, kitabetten muradın hüküm olduğu, yani "onlar mı hükmediyorlar" manasına geldiği nakledilmiş ve buna sarılmıştır...