بِقَوْلِهِ ﷺ: «اقْضِ بَيْنَنَا بِكِتَابِ اللَّهِ»
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: "Aramızda Allah'ın Kitabı ile hükmet" kavline sarılmıştır.
أَيْ حُكْمِ اللَّهِ وَلَيْسَ الْمُرَادُ ذَلِكَ، بَلْ هُوَ مِنْ بَابِ الْإِضْمَارِ مَعْنَاهُ بِمَا فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى يُقَالُ فُلَانٌ يَقْضِي بِمَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ أَيْ بِمَا فِيهِ، وَيَقُولُ الرَّسُولُ الَّذِي مَعَهُ كِتَابُ الْمَلِكِ لِلرَّعِيَّةِ اعْمَلُوا بِكِتَابِ الملك. ثم قال تعالى:
Yani Allah'ın hükmü ile [demektir]. Ancak murat edilen bu değildir; bilakis bu, izmar (sözü gizli/taktirî bırakma) kabilindendir. Manası: "Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda bulunan şeyle [hükmet]" demektir. Nitekim: "Falan kimse Şâfiî mezhebiyle hükmediyor" denilir; yani onda bulunan [hükümler] ile [hükmediyor]. Yanında hükümdarın mektubu (fermanı) bulunan elçi de tebaaya: "Hükümdarın mektubuyla amel edin" der. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة الطور (٥٢) : آية ٤٢]
[Tûr Suresi (52): Ayet 42]
أَمْ يُرِيدُونَ كَيْداً فَالَّذِينَ كَفَرُوا هُمُ الْمَكِيدُونَ (٤٢)
{ أَمْ يُرِيدُونَ كَيْداً فَالَّذِينَ كَفَرُوا هُمُ الْمَكِيدُونَ (٤٢) } “Yoksa bir tuzak mı kurmak istiyorlar? Asıl o inkâr edenlerin kendileri tuzağa düşecek olanlardır.”
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَا وَجْهُ التَّعَلُّقِ وَالْمُنَاسَبَةِ بَيْنَ الْكَلَامَيْنِ؟ قُلْنَا يُبَيَّنُ ذَلِكَ بِبَيَانِ الْمُرَادِ مِنْ قَوْلِهِ أَمْ يُرِيدُونَ كَيْداً فَبَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ قَالَ أَمْ يُرِيدُونَ أَنْ يَكِيدُوكَ فَهُمُ الْمَكِيدُونَ، أَيْ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى الْكَيْدِ فَإِنَّ اللَّهَ يَصُونُكَ بِعَيْنِهِ وَيَنْصُرُكَ بِصَوْنِهِ، وَعَلَى هَذَا إِذَا قُلْنَا بِقَوْلِ مَنْ يَقُولُ أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ [الطور: ٤١] مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Birinci Mesele: İki söz arasındaki irtibat ve münasebet vechi nedir? Deriz ki: Bu, O'nun: { أَمْ يُرِيدُونَ كَيْداً } kavlindeki muradın açıklanmasıyla beyan edilir. Bazı müfessirler şöyle demiştir: "Yoksa sana bir tuzak kurmak mı istiyorlar? [Bilsinler ki] asıl tuzağa düşürülecek olanlar kendileridir." Yani tuzağı kurmaya güç yetiremezler; zira Allah seni gözetimiyle korur ve muhafazasıyla sana yardım eder. Buna göre, { أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ } [Tûr: 41] kavlinin, Yüce Allah'ın:
نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ [الطور: ٣٠] فِيهِ تَرْتِيبٌ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ وَهُوَ أَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ قِيلَ لَهُمْ أَتَعْلَمُونَ الْغَيْبَ فَتَعْلَمُونَ أَنَّهُ يَمُوتُ قَبْلَكُمْ أَمْ تُرِيدُونَ كَيْدًا فَتَقُولُونَ نَقْتُلُهُ فَيَمُوتُ قَبْلَنَا فَإِنْ كُنْتُمْ تَدَّعُونَ الْغَيْبَ فَأَنْتُمْ كَاذِبُونَ، وَإِنْ كُنْتُمْ تَظُنُّونَ أَنَّكُمْ تَقْدِرُونَ عَلَيْهِ فَأَنْتُمْ غَالِطُونَ فَإِنَّ اللَّهَ يَصُونُهُ عَنْكُمْ وَيَنْصُرُهُ عَلَيْكُمْ، وَأَمَّا عَلَى مَا قُلْنَا إِنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ أَنَّهُ ﷺ لَا يَسْأَلُكُمْ عَلَى الهداية ما لا وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ مَا جَاءَ بِهِ لَوْلَا هِدَايَتُهُ لِكَوْنِهِ مِنَ الْغُيُوبِ، فَنَقُولُ فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْ يُرِيدُونَ كَيْداً أَيْ مِنَ الشَّيْطَانِ
{ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ } [Tûr: 30] “Onun başına zamanın felaketlerinin gelmesini gözetliyoruz” kavline bağlı olduğunu söyleyen kimsenin görüşünü kabul ettiğimizde, bunda son derece güzel bir tertip bulunur. Şöyle ki: Onlar: { نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ } dediklerinde onlara: "Siz gaybı biliyorsunuz da onun sizden önce öleceğini mi biliyorsunuz, yoksa 'Biz onu öldürürüz de bizden önce ölür' diyerek bir tuzak mı kurmak istiyorsunuz?" denildi. Eğer gaybı bildiğinizi iddia ediyorsanız yalancısınız; şayet ona güç yetirebileceğinizi zannediyorsanız yanılıyorsunuz, zira Allah onu sizden korur ve size karşı ona yardım eder. Bizim: "Ondan murat, onun sallallâhu aleyhi ve sellem hidayete karşılık sizden bir mal istemediği ve onun hidayeti olmasaydı gaybî şeylerden olduğu için getirdiği şeyleri bilemeyeceğinizdir" şeklindeki sözümüze gelince; bunda [birkaç] vecih olduğunu söyleriz: Birincisi: Yüce Allah'ın: { أَمْ يُرِيدُونَ كَيْداً } kavlinden muradın, şeytandan
وَإِزَاغَتِهِ فَيَحْصُلُ مُرَادُهُمْ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ أَنْتَ لَا تَسْأَلُهُمْ أَجْرًا وَهُمْ يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ فَهُمْ مُحْتَاجُونَ إِلَيْكَ وَأَعْرَضُوا فَقَدِ اخْتَارُوا كَيْدَ الشَّيْطَانِ وَرَضُوا بِإِزَاغَتِهِ، وَالْإِرَادَةُ بِمَعْنَى الِاخْتِيَارِ وَالْمَحَبَّةِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ [الشُّورَى: ٢٠] وَكَمَا قَالَ: أَإِفْكاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ [الصَّافَّاتِ: ٨٦] وَأَظْهَرُ مِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ [الْمَائِدَةِ: ٢٩] الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يُقَالَ إِنَّ الْمُرَادَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَمْ يُرِيدُونَ كَيْدًا لِلَّهِ فَهُوَ وَاصِلٌ إِلَيْهِمْ وَهُمْ عَنْ قَرِيبٍ مَكِيدُونَ، وَتَرْتِيبُ الْكَلَامِ هُوَ أَنَّهُمْ لَمَّا لَمْ يَبْقَ حُجَّةٌ فِي الْإِعْرَاضِ فَهُمْ يُرِيدُونَ نُزُولَ الْعَذَابِ بِهِمْ وَاللَّهُ أَرْسَلَ إِلَيْهِمْ رَسُولًا لَا يَسْأَلُهُمْ أَجْرًا وَيَهْدِيهِمْ إِلَى مَا لَا عِلْمَ لَهُمْ وَلَا كِتَابَ عِنْدَهُمْ وَهُمْ يُعْرِضُونَ، فَهُمْ يُرِيدُونَ إِذًا أَنْ يُهْلِكَهُمْ وَيَكِيدَهُمْ، لِأَنَّ الِاسْتِدْرَاجَ كَيْدٌ وَالْإِمْلَاءَ لِازْدِيَادِ الْإِثْمِ، كَذَلِكَ لَا يُقَالُ هُوَ فَاسِدٌ لِأَنَّ الْكَيْدَ وَالْإِسَاءَةَ لَا يُطْلَقُ عَلَى فِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى إِلَّا بِطَرِيقِ الْمُقَابَلَةِ، وكذلك المكر فلا يقابله أَسَاءَ اللَّهُ إِلَى الْكُفَّارِ وَلَا اعْتَدَى اللَّهُ إِلَّا إِذَا ذُكِرَ أَوَّلًا فِيهِمْ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ، ثُمَّ قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ بِسَبَبِهِ لَفْظًا فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشُّورَى: ٤٠] وَقَالَ: فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ [الْبَقَرَةِ: ١٩٤] وَقَالَ: وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ [آلِ عِمْرَانَ: ٥٤] وَقَالَ: يَكِيدُونَ كَيْداً وَأَكِيدُ كَيْداً [الطَّارِقِ: ١٥، ١٦] لِأَنَّا نَقُولُ الْكَيْدُ مَا يَسُوءُ مَنْ نَزَلَ بِهِ وَإِنْ حَسُنَ مِمَّنْ وُجِدَ مِنْهُ، أَلَا تَرَى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ قَالَ: لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٥٧] مِنْ غَيْرِ مُقَابَلَةٍ.
ve onun saptırmasından bir tuzak olmasıdır ki böylece muratları hâsıl olsun. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Sen onlardan bir ücret istemiyorsun, onlar da gaybı bilmiyorlar; dolayısıyla sana muhtaçtırlar. Fakat yüz çevirdiler; böylece şeytanın tuzağını seçtiler ve onun saptırmasına razı oldular." Buradaki irade, tercih ve sevgi manasındadır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ } [Şûrâ: 20] “Kim ahiret kazancını isterse, onun kazancını artırırız” ve şöyle buyurmuştur: { أَإِفْكاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ } [Sâffât: 86] “Allah’tan başka uydurma ilahlar mı istiyorsunuz?”. Bundan daha açık olanı ise Yüce Allah'ın şu kavlidir: { إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ } [Mâide: 29] “Şüphesiz ben, hem benim günahımı hem de kendi günahını yüklenmeni isterim”. İkinci vecih: Denilir ki murat —Allah en doğrusunu bilir ya—: "Yoksa onlar Allah'a [karşı] bir tuzak mı kurmak istiyorlar? O [tuzak] kendilerine ulaşacaktır ve onlar pek yakında tuzağa düşürüleceklerdir." Sözün tertibi şöyledir: Yüz çevirmeleri hususunda bir delilleri kalmayınca, [artık] üzerlerine azabın inmesini istemiş olurlar. Allah onlara, kendilerinden bir ücret istemeyen ve hiçbir bilgileri ve kitapları olmayan şeylere onları hidayet eden bir elçi göndermiştir; fakat onlar yüz çevirmektedirler. O halde onlar, [Allah'ın] kendilerini helak etmesini ve kendilerine tuzak kurmasını istemektedirler. Çünkü istidrac bir tuzaktır; günahın artması için mühlet vermek de böyledir. "Tuzak kurmak (keyd) ve kötülük etmek (isâe) lafızları Allah Teâlâ'nın fiili hakkında ancak mukabele (karşılık verme) yoluyla kullanılır; aynı şekilde mekir de böyledir; dolayısıyla önce onlar hakkında bunlardan bir şey zikredilmedikçe 'Allah kâfirlere kötülük etti' veya 'Allah haddi aştı' denilemez; sonra bunun sebebiyle Allah Teâlâ hakkında bir lafız söylenir; nitekim Yüce Allah'ın şu kavillerinde olduğu gibi: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } [Şûrâ: 40] “Bir kötülüğün cezası, onun gibi bir kötülüktür”, { فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ } [Bakara: 194] “Kim size saldırırsa, siz de ona misliyle saldırın”, { وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ } [Âl-i İmrân: 54] “Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu”, { يَكِيدُونَ كَيْداً وَأَكِيدُ كَيْداً } [Târık: 15-16] “Onlar bir tuzak kuruyorlar, Ben de bir tuzak kuruyorum" denilerek [bu görüşün] fasit olduğu söylenemez. Çünkü biz deriz ki: Keyd (tuzak), kendisinden sadır olan kimse açısından iyi olsa bile, başına gelen kimseyi üzen ve ona fenalık getiren şeydir. Görmez misin ki İbrahim aleyhisselâm mukabele olmaksızın: { لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ } [Enbiyâ: 57] “Siz arkanızı dönüp gittikten sonra putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım” demiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَالَّذِينَ كَفَرُوا هُمُ الْمَكِيدُونَ وَمَا الْفَرْقُ بَيْنَ مَعْنَى هَذَا الْكَلَامِ وَمَعْنَى قَوْلِ الْقَائِلِ: أَمْ يُرِيدُونَ كَيْدًا فَهُمُ الْمَكِيدُونَ؟ نَقُولُ الْفَائِدَةُ كَوْنُ الْكَافِرِ مَكِيدًا فِي مُقَابَلَةِ كُفْرِهِ لَا فِي مُقَابَلَةِ إِرَادَتِهِ الْكَيْدَ وَلَوْ قَالَ: أَمْ يُرِيدُونَ كَيْدًا فَهُمُ الْمَكِيدُونَ، كَانَ يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهُمْ إِنْ لَمْ يُرِيدُوهُ لَا يَكُونُوا مَكِيدِينَ، وَهَذَا يُؤَيِّدُ مَا ذَكَرْنَاهُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْكَيْدِ كَيْدُ الشَّيْطَانِ أَوْ كَيْدُ اللَّهِ، بِمَعْنَى عَذَابِهِ إِيَّاهُمْ لِأَنَّ قَوْلَهُ فَالَّذِينَ كَفَرُوا هُمُ الْمَكِيدُونَ عَامٌّ فِي كُلِّ كَافِرٍ كَادَهُ الشَّيْطَانُ وَيَكِيدُهُ اللَّهُ أَيْ يُعَذِّبُهُ، وَصَارَ الْمَعْنَى عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ أَتَهْدِيهِمْ لِوَجْهِ اللَّهِ أَمْ تَسْأَلُهُمْ أَجْرًا فَتُثْقِلُهُمْ فَيَمْتَنِعُونَ عَنْ الِاتِّبَاعِ، أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَلَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْكَ فَيُعْرِضُونَ عَنْكَ، أَمْ لَيْسَ شَيْءٌ مِنْ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ الْأَخِيرَيْنِ فَيُرِيدُونَ الْعَذَابَ، وَالْعَذَابُ غَيْرُ مَدْفُوعٍ عَنْهُمْ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ لِكُفْرِهِمْ فَالَّذِينَ كَفَرُوا مُعَذَّبُونَ.
İkinci Mesele: Yüce Allah'ın: { فَالَّذِينَ كَفَرُوا هُمُ الْمَكِيدُونَ } “Asıl o inkâr edenlerin kendileri tuzağa düşecek olanlardır” kavlindeki fayda nedir ve bu sözün manası ile: "Yoksa bir tuzak mı istiyorlar, asıl onlar tuzağa düşürülenlerdir" diyen kimsenin sözünün manası arasındaki fark nedir? Deriz ki: Buradaki fayda, kâfirin tuzağa düşürülmesinin, tuzak kurma iradesine karşılık değil, küfrüne karşılık olmasıdır. Eğer: "Yoksa bir tuzak mı istiyorlar, asıl onlar tuzağa düşürülenlerdir" deseydi, bundan, onlar bunu istemedikleri takdirde tuzağa düşürülmeyecekleri anlaşılırdı. Bu da bizim zikrettiğimiz; tuzaktan muradın şeytanın tuzağı yahut Allah'ın tuzağı —yani onlara azap etmesi— olduğu şeklindeki görüşü teyit eder. Zira O'nun: { فَالَّذِينَ كَفَرُوا هُمُ الْمَكِيدُونَ } kavli, şeytanın tuzak kurduğu ve Allah'ın da tuzak kurduğu —yani azap ettiği— her kâfir hakkında umumidir. Zikrettiğimize göre mana şöyle olur: Sen onları Allah rızası için mi hidayete davet ediyorsun, yoksa onlardan bir ücret isteyip de onlara ağır geliyorsun da bu yüzden mi tabi olmaktan kaçınıyorlar? Yoksa yanlarında gayb [bilgisi] var da sana muhtaç olmayıp bu yüzden mi senden yüz çeviriyorlar? Yoksa bu son iki şeyden hiçbiri olmayıp da azabı mı istiyorlar? Azap ise küfürleri sebebiyle hiçbir şekilde onlardan savuşturulamaz; zira kâfirler azap olunacak kimselerdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَا الْفَائِدَةُ فِي تَنْكِيرِ الْكَيْدِ حَيْثُ لَمْ يَقُلْ أَمْ يُرِيدُونَ كَيْدَكَ أَوِ الْكَيْدَ أَوْ غَيْرَ ذَلِكَ لِيَزُولَ الْإِبْهَامُ؟ نَقُولُ فِيهِ فَائِدَةٌ، وَهِيَ الْإِشَارَةُ إِلَى وُقُوعِ الْعَذَابِ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ فَكَأَنَّهُ قَالَ يَأْتِيهِمْ بَغْتَةً وَلَا يَكُونُ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ أَوْ يَكُونُ إِيرَادًا لِعَظَمَتِهِ كَمَا ذكرنا مرارا. ثم قال تعالى:
Üçüncü Mesele: İbhamı (belirsizliği) gidermek için "Yoksa senin için bir tuzak mı istiyorlar" yahut "el-Keyd (belirli tuzağı) mı istiyorlar" veyahut bundan başkasını söylemeyip de "keyd" kelimesini nekire (belirsiz) kılmasındaki fayda nedir? Deriz ki: Bunda bir fayda vardır; o da azabın onların hiç farkında olmadıkları bir yerden vuku bulacağına işarettir. Sanki: "Onlara ansızın gelir ve onların bundan haberi olmaz" demiştir; yahut defalarca zikrettiğimiz üzere onun büyüklüğünü ortaya koymak içindir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة الطور (٥٢) : آية ٤٣]
[Tûr Suresi (52): Ayet 43]
أَمْ لَهُمْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٤٣)
{ أَمْ لَهُمْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٤٣) } “Yoksa onların Allah’tan başka bir ilahı mı var? Allah, onların koştukları ortaklardan münezzehtir.”
أَعَادَ التَّوْحِيدَ وَهُوَ يُفِيدُ فَائِدَةَ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ لَهُ الْبَناتُ وَلَكُمُ الْبَنُونَ [الطُّورِ: ٣٩] وَفِي سُبْحانَ اللَّهِ بَحْثٌ شَرِيفٌ: وَهُوَ أَهْلَ اللُّغَةِ قَالُوا: سُبْحَانَ اسْمُ عَلَمٍ لِلتَّسْبِيحِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا ذَلِكَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Tevhidi tekrarlamıştır; bu da Yüce Allah'ın: { أَمْ لَهُ الْبَناتُ وَلَكُمُ الْبَنُونَ } [Tûr: 39] “Yoksa kızlar O’nun da oğullar sizin mi?” kavlinin faydasını ifade eder. { سُبْحانَ اللَّهِ } hakkında şerefli bir inceleme vardır: Dil ehli şöyle demiştir: Sübhân (سُبْحَانَ), tesbih için bir özel isimdir (ism-i alem). Biz bunu Yüce Allah'ın:
فَسُبْحانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ [الرُّومِ: ١٧] وَأَكْثَرْنَا مِنَ الْفَوَائِدِ، فَإِنْ قِيلَ يَجُوزُ أَنْ نَقُولَ سُبْحَانَ اللَّهِ اسْمُ مَصْدَرٍ، وَنَقُولُ سُبْحَانَ عَلَى وَزْنِ فُعْلَانَ فَنَذْكُرُ سُبْحَانَ مِنْ غَيْرِ مَوَاضِعِ الْإِيقَاعِ لِلَّهِ كَمَا يُقَالُ فِي التَّسْبِيحِ، نَقُولُ ذَلِكَ مِثْلُ قَوْلِ الْقَائِلِ مِنْ حَرْفُ جَارٍّ وَفِي كَلِمَةُ ظَرْفٍ حَيْثُ يُخْبَرُ عَنْهُ مَعَ أَنَّ الْحَرْفَ لَا يُخْبَرُ عَنْهُ فَيُجَابُ بِأَنَّ مِنْ وَفِي حِينَئِذٍ جُعِلَا كَالِاسْمِ وَلَمْ يُتْرَكَا عَلَى أَصْلِهِمَا الْمُسْتَعْمَلِ فِي مِثْلِ قَوْلِكَ أَخَذْتُ مِنْ زَيْدٍ وَالدِّرْهَمُ فِي
{ فَسُبْحانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ } [Rûm: 17] “Akşama erdiğinizde ve sabaha çıktığınızda Allah’ı tesbih edin” kavlinin tefsirinde zikrettik ve pek çok fayda sunduk. Şayet: "Sübhânellah (سُبْحَانَ اللَّهِ) terkibinin ism-i masdar olduğunu söylememiz caizdir; sübhân (سُبْحَانَ) lafzının fu'lân (فُعْلَانَ) vezninde olduğunu söyler ve tesbihte denildiği gibi sübhân lafzını Allah için kullanılma yerlerinin haricinde de zikrederiz" denilirse; deriz ki: Bu, bir kimsenin: "Min (مِنْ) cer harfidir ve fî (فِي) zarf kelimesidir" diyerek, harften haber verilmediği halde ondan haber vermesi gibidir. Buna şöyle cevap verilir: Min ve fî o vakit isim gibi kılınmış ve: "Zeyd'den aldım (أَخَذْتُ مِنْ زَيْدٍ)" ve "Dirhem
الْكِيسِ، فَكَذَلِكَ سُبْحَانَ فِيمَا ذُكِرَ مِنَ الْمَوَاضِعِ لَمْ يُتْرَكْ عَلَى مَوَاضِعِ اسْتِعْمَالِهِ فَإِنَّهُ حِينَئِذٍ لَمْ يُتْرَكْ عَلَمًا كَمَا يُقَالُ زَيْدٌ عَلَى وَزْنِ فَعْلٍ بِخِلَافِ التَّسْبِيحِ فِيمَا ذَكَرْنَا.
kesededir (وَالدِّرْهَمُ فِي الْكِيسِ)" gibi sözlerinde kullanılan asılları üzere bırakılmamıştır. Aynı şekilde sübhân kelimesi de zikredilen yerlerde kullanım mevzileri üzere bırakılmamıştır; zira o durumda, zikrettiğimiz tesbihin aksine: "Zeyd, fa'l veznindedir" denildiği gibi özel isim (alem) olarak bırakılmamıştır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: عَمَّا يُشْرِكُونَ، يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ تَكُونَ مَصْدَرِيَّةً مَعْنَاهُ سبحان عَنْ إِشْرَاكِهِمْ ثَانِيهِمَا: خَبَرِيَّةٌ مَعْنَاهُ عَنِ الَّذِينَ يُشْرِكُونَ، وَعَلَى هَذَا فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ عَنِ الْوَلَدِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ الْبَنَاتُ لِلَّهِ فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ عَلَى الْبَنَاتِ وَالْبَنِينَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ عَنْ مِثْلِ الْآلِهَةِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ هُوَ مِثْلُ مَا يَعْبُدُونَهُ فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ عَنْ مِثْلِ مَا يَعْبُدُونَهُ. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى:
Dördüncü Mesele: Yüce Allah'ın: { عَمَّا يُشْرِكُونَ } kavlindeki "mâ" [harfi], iki veçhe ihtimallidir: Birincisi: Masdariyye olmasıdır; manası: "Onların ortak koşmalarından [Allah] münezzehtir" [şeklindedir]. İkincisi: Haberiye (ism-i mevsûl) olmasıdır; manası: "Ortak koştukları kimselerden/şeylerden [Allah münezzehtir]" [şeklindedir]. Buna göre, çocuktan [münezzeh olması] ihtimali vardır; çünkü onlar: "Kızlar Allah'ındır" diyorlardı, bu sebeple: "Allah, kızlardan ve oğullardan münezzehtir" buyurmuştur. İlahların benzerinden [münezzeh olması] da muhtemeldir; zira onlar O'nun taptıkları şeylerin benzeri olduğunu söylüyorlardı, bunun üzerine: "Allah, onların taptıklarının benzerinden münezzehtir" buyurmuştur. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة الطور (٥٢) : آية ٤٤]
[Tûr Suresi (52): Ayet 44]
وَإِنْ يَرَوْا كِسْفاً مِنَ السَّماءِ ساقِطاً يَقُولُوا سَحابٌ مَرْكُومٌ (٤٤)
{ وَإِنْ يَرَوْا كِسْفاً مِنَ السَّماءِ ساقِطاً يَقُولُوا سَحابٌ مَرْكُومٌ (٤٤) } “Gökten düşmekte olan bir parça görseler, 'Üst üste yığılmış bulutlardır' derler.”
[المسألة الأولى في قَوْلُهُ تَعَالَى وَإِنْ يَرَوْا كِسْفاً مِنَ السَّماءِ] وَجْهُ التَّرْتِيبِ فِيهِ هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فَسَادَ أَقْوَالِهِمْ وَسُقُوطَهَا عَنْ دَرَجَةِ الِاعْتِبَارِ أَشَارَ إِلَى أَنَّهُ لَمْ يَبْقَ لَهُمْ شَيْءٌ مِنْ وَجْهِ الِاعْتِذَارِ، فَإِنَّ الْآيَاتِ ظَهَرَتْ وَالْحُجَجَ تَمَيَّزَتْ وَلَمْ يُؤْمِنُوا، وَبَعْدَ ذَلِكَ يَرَوْا كِسْفاً مِنَ السَّماءِ ساقِطاً يَقُولُوا سَحابٌ أَيْ يُنْكِرُونَ الْآيَةَ لَكِنَّ الْآيَةَ إِذَا أُظْهِرَتْ فِي أَظْهَرِ الْأَشْيَاءِ كَانَتْ أَظْهَرَ، وَبَيَانُهُ هُوَ أَنَّ مَنْ يَأْتِي بِجِسْمٍ مِنَ الْأَجْسَامِ مِنْ بَيْتِهِ وَادَّعَى فِيهِ أَنَّهُ فَعَلَ بِهِ كَذَا فَرُبَّمَا يَخْطُرُ بِبَالِ السَّامِعِ أَنَّهُ فِي بَيْتِهِ وَلَمَّا يُبْدِعْهُ، فَإِذَا قَالَ لِلنَّاسِ هَاتُوا جِسْمًا تُرِيدُونَ حَتَّى أَجْعَلَ لَكُمْ مِنْهُ كَذَا يَزُولُ ذَلِكَ الْوَهْمُ، لَكِنْ أَظْهَرُ الْأَشْيَاءِ عِنْدَ الْإِنْسَانِ الْأَرْضُ الَّتِي هِيَ مَهْدُهُ وَفَرْشُهُ، وَالسَّمَاءُ الَّتِي هِيَ سَقْفُهُ وَعَرْشُهُ، وَكَانَتِ الْعَرَبُ عَلَى مَذْهَبِ الْفَلَاسِفَةِ فِي أَصْلِ الْمَذْهَبِ، وَلَا يُلْتَفَتُ إِلَى قَوْلِ الْفَلْسَفِيِّ نَحْنُ نُنَزِّهُ غَايَةَ التَّنْزِيهِ حَتَّى لَا نُجَوِّزَ رُؤْيَتَهُ وَاتِّصَافَهُ بِوَصْفٍ زَائِدٍ عَلَى ذَاتِهِ لِيَكُونَ وَاحِدًا فِي الْحَقِيقَةِ، فَكَيْفَ يَكُونُ مَذْهَبُنَا مَذْهَبَ مَنْ يُشْرِكُ بِاللَّهِ صَنَمًا مَنْحُوتًا؟ نَقُولُ أَنْتُمْ لَمَّا نَسَبْتُمُ الْحَوَادِثَ إِلَى الْكَوَاكِبِ وَشَرَعْتُمْ فِي دَعْوَةِ الْكَوَاكِبِ أَخَذَ الْجُهَّالُ عَنْكُمْ ذَلِكَ وَاتَّخَذُوهُ مَذْهَبًا وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْعَرَبَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَانَتْ فِي الْأَصْلِ عَلَى مَذْهَبِ الْفَلَاسِفَةِ وَهُمْ يَقُولُونَ بِالطَّبَائِعِ فَيَقُولُونَ الْأَرْضُ طَبْعُهَا التَّكْوِينُ وَالسَّمَاءُ طَبْعُهَا يَمْنَعُ الِانْفِصَالَ وَالِانْفِكَاكَ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى رَدًّا عَلَيْهِمْ فِي مَوَاضِعَ إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفاً مِنَ السَّماءِ [سَبَأٍ: ٩] إِبْطَالًا لِلطَّبَائِعِ وَإِيثَارًا لِلِاخْتِيَارِ فِي الْوَقَائِعِ، فَقَالَ هَاهُنَا إِنْ أَتَيْنَا بِشَيْءٍ غَرِيبٍ فِي غَايَةِ الْغَرَابَةِ فِي أَظْهَرِ الْأَشْيَاءِ وَهُوَ السَّمَاءُ الَّتِي يَرَوْنَهَا أَبَدًا وَيَعْلَمُونَ أَنَّ أَحَدًا لا يصل إليها ليعمل بِالْأَدْوِيَةِ وَغَيْرِهَا مَا يَجِبُ سُقُوطُهَا لَأَنْكَرُوا ذَلِكَ، فَكَيْفَ فِيمَا دُونَ ذَلِكَ مِنَ الْأُمُورِ، وَالَّذِي يُؤَيِّدُ مَا ذَكَرْنَاهُ وَأَنَّهُمْ كَانُوا عَلَى مَذْهَبِ الْفَلَاسِفَةِ فِي أَمْرِ السَّمَاءِ أَنَّهُمْ قَالُوا أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً [الْإِسْرَاءِ: ٩٢] أَيْ ذَلِكَ فِي زَعْمِكَ مُمْكِنٌ، فَأَمَّا عِنْدَنَا فَلَا، وَالْكِسْفَةُ الْقِطْعَةُ يُقَالُ كِسْفَةٌ مِنْ ثَوْبٍ أَيْ قِطْعَةٌ، وَفِيهِ مَبَاحِثُ:
[Yüce Allah'ın: { وَإِنْ يَرَوْا كِسْفاً مِنَ السَّماءِ } kavli hakkındaki birinci mesele]: Bundaki tertip vechi şudur: Allah Teâlâ onların sözlerinin fasit olduğunu ve itibar derecesinden düştüğünü beyan edince, mazeret gösterecekleri hiçbir şeyin kalmadığına işaret etmiştir. Zira ayetler (mucizeler) zahir olmuş, deliller temayüz etmiştir fakat iman etmemişlerdir. Bundan sonra da { كِسْفاً مِنَ السَّماءِ ساقِطاً يَقُولُوا سَحابٌ } “gökten düşmekte olan bir parça görseler, 'buluttur'” derler; yani ayeti inkâr ederler. Oysa mucize en zahir şeylerde ortaya konulduğunda daha açık olur. Bunun açıklaması şudur: Bir kimse evinden bir cisim getirip onunla şöyle şöyle yaptığını iddia etse, dinleyenin aklına onun bunu evinde [hazırladığı] ve yoktan icat etmediği gelebilir. İnsanlara: "İstediğiniz bir cisim getirin de size ondan şöyle yapayım" dediğinde ise bu vehim zail olur. İnsana göre eşyanın en zahiri ise onun beşiği ve döşeği olan yer ile onun tavanı ve arşı olan göktür. Araplar, mezhebin aslı bakımından felsefecilerin mezhebi üzere idiler. Bir felsefecinin: "Biz, O'nun görülmesini ve hakikatte bir olması için zatına zait bir vasıfla vasıflanmasını caiz görmeyecek derecede son derece tenzih ederiz; öyleyse bizim mezhebimiz nasıl olur da Allah'a yontulmuş bir putu ortak koşan kimsenin mezhebi olur?" şeklindeki sözüne itibar edilmez. Deriz ki: Siz hâdiseleri yıldızlara nispet edip yıldızlara duaya başladığınızda, cahiller bunu sizden alıp mezhep edindiler. Cahiliye devrinde Arapların asıl itibarıyla felsefecilerin mezhebi üzere oldukları sabit olunca —ki onlar tabiatlara (özelliklere) inanır ve 'Yerin tabiatı oluşumdur (tekvin), göğün tabiatı ise ayrılmaya ve parçalanmaya engeldir' derler— Allah Teâlâ tabiatları iptal etmek ve olaylarda iradeyi (ihtiyarı) üstün kılmak üzere çeşitli yerlerde onlara reddiye olarak: { إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفاً مِنَ السَّماءِ } [Sebe': 9] “Dilersek onları yerin dibine geçiririz veya üzerlerine gökten parçalar düşürürüz” buyurmuştur. İşte burada da şöyle buyurmuştur: Eğer en zahir şeyde —ki o da daima gördükleri ve düşmesini gerektirecek ilaçlar ve benzeri şeylerle müdahale etmek için hiç kimsenin kendisine ulaşamayacağını bildikleri göktür— son derece harika ve garip bir şey getirsek, onu da inkâr ederlerdi. Artık bundan daha alt seviyedeki işlerde nasıl olmasın! Bizim zikrettiğimizi ve onların gök konusunda felsefecilerin mezhebi üzere olduklarını teyit eden husus, onların: { أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً } [İsrâ: 92] “Yahut iddia ettiğin gibi göğü parça parça üzerimize düşürürsün” demiş olmalarıdır; yani 'Bu senin iddiana göre mümkündür, bize göre ise [mümkün] değildir.' Kısfe (كِسْفَة), parça demektir; 'kisfetün min sevb' (kumaş parçası), yani kumaştan bir parça denilir. Bunda [bazı] bahisler vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: اسْتَعْمَلَ فِي السَّمَاءِ لَفْظَةَ الْكِسْفِ، وَاللُّغَوِيُّونَ ذَكَرُوا اسْتِعْمَالَهَا فِي الثَّوْبِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى شَبَّهَ السَّمَاءَ بِالثَّوْبِ الْمَنْشُورِ، وَلِهَذَا ذَكَرَهُ فِيمَا مَضَى فَقَالَ: وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ [الزُّمَرِ: ٦٧] وَقَالَ تَعَالَى: يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠٤] .
Birinci Bahis: Gök hakkında "kisf" (كِسْف) lafzını kullandı. Dilciler bu lafzın kumaşta kullanıldığını zikretmişlerdir; çünkü Allah Teâlâ göğü serilmiş bir kumaşa benzetmiştir. Bundan dolayı geçmişte onu zikredip: { وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ } [Zümer: 67] “Gökler dürülmüştür” ve Yüce Allah: { يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ } [Enbiyâ: 104] “Göğü düreceğimiz gün” buyurmuştur.
الْبَحْثُ الثَّانِي: اسْتَعْمَلَ الْكِسْفَ فِي السَّمَاءِ وَالْخَسْفَ فِي الْأَرْضِ فَقَالَ تَعَالَى: نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ [سَبَأٍ: ٩] وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ يُقَالُ فِي الْقَمَرِ خُسُوفٌ، وَفِي الشَّمْسِ كُسُوفٌ وَوَجْهُهُ أَنَّ مَخْرَجَ الْخَاءِ دُونَ مَخْرَجِ الْكَافِ وَمَخْرَجَ الْكَافِ فَوْقَهُ مُتَّصِلٌ بِهِ فَاسْتَعْمَلَ وَصْفَ الْأَسْفَلِ لِلْأَسْفَلِ وَالْأَعْلَى لِلْأَعْلَى، فَقَالُوا فِي الشَّمْسِ وَالسَّمَاءِ الْكُسُوفُ وَالْكَسْفُ، وَفِي الْقَمَرِ وَالْأَرْضِ الْخُسُوفُ وَالْخَسْفُ، وَهَذَا مِنْ قَبِيلِ قَوْلِهِمْ في الماتح
İkinci Bahis: Gök hakkında "el-kisf" (الْكِسْف), yer hakkında ise "el-hasf" (الْخَسْف) lafzını kullanmış ve Yüce Allah: { نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ } [Sebe': 9] “Onları yerin dibine geçiririz” buyurmuştur. Bu, ay için husûf (خُسُوفٌ), güneş için kusûf (كُسُوفٌ) denildiğini söyleyen kimsenin görüşüne delalet eder. Bunun vechi şudur: Hâ (خ) harfinin mahreci kâf (ك) harfinin mahrecinden daha aşağıdadır; kâf harfinin mahreci ise onun üstünde olup ona bitişiktir. Dolayısıyla aşağıda olanın vasfını aşağıdakine, yukarıda olanın vasfını da yukarıdakine kullanmıştır. Bu yüzden güneş ve gök hakkında "el-kusûf" ve "el-kesf", ay ve yer hakkında ise "el-husûf" ve "el-hasf" demişlerdir. Bu, onların matih (الْمَاتِح)
وَالْمَايِحِ إِنَّ مَا نَقْطُهُ فَوْقُ لِمَنْ فَوْقَ الْبِئْرِ وَمَا نَقْطُهُ مِنْ أَسْفَلَ عِنْدَ مَنْ يُجَوِّزُ نَقْطَهُ مِنْ أَسْفَلَ لِمَنْ تَحْتُ فِي أَسْفَلِ الْبِئْرِ.
ve mayih (الْمَايِح) hakkındaki: "Noktası yukarıda olan (tâ harfi), kuyunun yukarısında bulunan içindir; noktası aşağıdan olan (yâ harfi) ise —noktanın aşağıdan konulmasını caiz görenlere göre— kuyunun dibinde, aşağıda bulunan içindir" sözleri kabilindendir.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قَالَ فِي السَّحَابِ وَيَجْعَلُهُ كِسَفاً [الروم: ٤٨] مَعَ أَنَّهُ تَحْتَ الْقَمَرِ، وَقَالَ فِي الْقَمَرِ وَخَسَفَ الْقَمَرُ [الْقِيَامَةِ: ٨] وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقَمَرَ عِنْدَ الْخُسُوفِ لَهُ نَظِيرٌ فَوْقَهُ وَهُوَ الشَّمْسُ عِنْدَ الْكُسُوفِ وَالسَّحَابُ/ اعْتُبِرَ فِيهِ نِسْبَتُهُ إِلَى أَهْلِ الْأَرْضِ حَيْثُ يَنْظُرُونَ إِلَيْهِ، فَلَمْ يَقُلْ فِي الْقَمَرِ خَسْفٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى السَّحَابِ وَإِنَّمَا قِيلَ ذَلِكَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الشَّمْسِ وَفِي السَّحَابِ قِيلَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْأَرْضِ.
Üçüncü Bahis: Bulut ayın altında olmasına rağmen bulut hakkında: { وَيَجْعَلُهُ كِسَفاً } [Rûm: 48] “Onu parça parça eder” buyurmuş; ay hakkında ise: { وَخَسَفَ الْقَمَرُ } [Kıyâme: 8] “Ay tutulduğu zaman” buyurmuştur. Bunun sebebi şudur: Tutulma anında ayın, kendi üstünde bir benzeri vardır ki o da tutulma anındaki güneştir. Bulutta ise yeryüzü halkının ona bakması bakımından onlara nispeti dikkate alınmıştır. Dolayısıyla ay hakkında buluta nispetle "hasf" denilmemiş, bu ancak güneşe nispetle söylenmiştir; bulut hakkında ise yere nispetle söylenmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: سَاقِطًا يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ مَفْعُولًا ثَانِيًا يُقَالُ رَأَيْتُ زَيْدًا عَالِمًا وَثَانِيهِمَا: أَنْ يَكُونَ حَالًا كَمَا يُقَالُ ضَرْبَتُهُ قَائِمًا، وَالثَّانِي أَوَّلًا لِأَنَّ الرُّؤْيَةَ عِنْدَ التَّعَدِّي إِلَى مَفْعُولَيْنِ فِي أَكْثَرِ الْأَمْرِ تَكُونُ بِمَعْنَى الْعِلْمِ، تَقُولُ أَرَى هَذَا الْمَذْهَبَ صَحِيحًا وَهَذَا الْوَجْهَ ظَاهِرًا وَعِنْدَ التَّعَدِّي إِلَى وَاحِدٍ تَكُونُ بِمَعْنَى رَأْيِ الْعَيْنِ فِي الأكثر تقول رأيت زيدا وقال تعالى: فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا [غَافِرٍ: ٨٤] ، وَقَالَ: فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً [مَرْيَمَ: ٢٦] وَالْمُرَادُ فِي الْآيَةِ رُؤْيَةُ الْعَيْنِ.
İkinci Mesele: "Sâkıtan" (سَاقِطًا) kelimesi iki veçhe ihtimallidir: Birincisi: İkinci meful olmasıdır; "Zeyd'i âlim gördüm (رَأَيْتُ زَيْدًا عَالِمًا)" denilmesi gibi. İkincisi: Hâl olmasıdır; "Onu ayakta iken vurdum (ضَرَبْتُهُ قَائِمًا)" denilmesi gibi. İkincisi daha uygundur; çünkü rü'yet fiili iki mefule geçtiğinde çoğu zaman "bilmek/anlamak" manasında olur. "Bu mezhebi sahih görüyorum (أَرَى هَذَا الْمَذْهَبَ صَحِيحًا)" ve "bu vechi açık görüyorum" dersin. Tek mefule geçtiğinde ise çoğunlukla gözle görmek manasında olur; "Zeyd'i gördüm" dersin. Nitekim Yüce Allah: { فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا } [Gâfir: 84] “Azabımızı gördükleri zaman” ve { فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً } [Meryem: 26] “İnsanlardan birini görürsen” buyurmuştur. Ayetteki murat ise gözle görmektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي قَوْلِهِ ساقِطاً فَائِدَةٌ لَا تَحْصُلُ فِي غَيْرِ السُّقُوطِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ عندهم لا يجوز الانفصال على السموات وَلَا يُمْكِنُ نُزُولُهَا وَهُبُوطُهَا، فَقَالَ سَاقِطًا لِيَكُونَ مُخَالِفًا لِمَا يَعْتَقِدُونَهُ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا:
Üçüncü Mesele: O'nun { ساقِطاً } “düşmekte olan” kavlinde, düşmenin gayrısında hâsıl olmayan bir fayda vardır. Çünkü onlara göre göklerde parçalanma (ayrılma) caiz değildir ve onların inmesi ve düşmesi mümkün değildir. İnanmakta oldukları şeye iki yönden muhalif olması için "sâkıtan" (düşmekte olan) buyurmuştur. Bunlardan biri:
الِانْفِصَالُ وَالْآخَرُ: السُّقُوطُ وَلَوْ قَالَ وَإِنْ يَرَوْا كِسْفًا مُنْفَصِلًا أَوْ مُعَلَّقًا لَمَا حَصَلَتْ هَذِهِ الْفَائِدَةُ.
ayrılma, diğeri ise düşmedir. Şayet: "Gökten ayrılmış veya asılı bir parça görseler" deseydi bu fayda hâsıl olmazdı.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي قَوْلِهِ يَقُولُوا فَائِدَةٌ أُخْرَى، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ يُفِيدُ بَيَانَ الْعِنَادِ الَّذِي هُوَ مَقْصُودُ سَرْدِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ يَسْتَخْرِجُونَ وُجُوهًا حَتَّى لَا يَلْزَمَهُمُ التَّسْلِيمُ فَيَقُولُونَ سَحَابٌ قَوْلًا مِنْ غَيْرِ عَقِيدَةٍ، وَعَلَى هَذَا يُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ وَإِنْ يَرَوْا الْمُرَادُ الْعِلْمُ لِيَكُونَ أَدْخَلَ فِي الْعِنَادِ، أَيْ إِذَا عَلِمُوا وَتَيَقَّنُوا أَنَّ السَّمَاءَ سَاقِطَةٌ غَيَّرُوا وَعَانَدُوا، وَقَالُوا هَذَا سَحَابٌ مَرْكُومٌ.
Dördüncü Mesele: O'nun { يَقُولُوا } “derler” kavlinde başka bir fayda vardır; çünkü bu, ayetin serdedilişinin maksadı olan inadın beyanını ifade eder. Şöyle ki: Onlar o vakit, teslim olmak zorunda kalmamak için [çeşitli] yollar üretirler ve hiçbir inanç taşımaksızın sırf laf olsun diye "buluttur" derler. Buna göre: { وَإِنْ يَرَوْا } kavlinden muradın, inada daha fazla dâhil olması için "bilmek" olduğu da söylenebilir; yani göğün düşmekte olduğunu bilip kesin olarak anlasalar dahi [sözü] değiştirir, inat eder ve "Bu üst üste yığılmış bulutlardır" derler.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: يَقُولُوا سَحابٌ مَرْكُومٌ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُمْ حِينَ يَعْجِزُونَ عَنِ التَّكْذِيبِ وَلَا يُمْكِنُهُمْ أَنْ يَقُولُوا لَمْ يَقَعْ شَيْءٌ عَلَى الْأَرْضِ يَرْجِعُونَ إِلَى التَّأْوِيلِ وَالتَّخْيِيلِ وَقَوْلُهُ مَرْكُومٌ أَيْ مُرَكَّبٌ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ كَأَنَّهُمْ يَدْفَعُونَ عَنْ أَنْفُسِهِمْ مَا يُورَدُ عَلَيْهِمْ بِأَنَّ السَّحَابَ كَالْهَوَاءِ لَا يَمْنَعُ نُفُوذَ الْجِسْمِ فِيهِ، وَهَذَا أَقْوَى مَانِعٍ فَيَقُولُونَ إِنَّهُ رُكَامٌ فَصَارَ صُلْبًا قَوِيًّا.
Beşinci Mesele: Yüce Allah'ın: { يَقُولُوا سَحابٌ مَرْكُومٌ } “'Üst üste yığılmış bulutlardır' derler” kavli, yalanlamaktan aciz kaldıklarında ve 'Yere hiçbir şey düşmedi' diyemediklerinde tevil ve hayale başvurduklarına bir işarettir. O'nun: { مَرْكُومٌ } kavli; yani birbirine binmiş, üst üste yığılmış demektir. Sanki bulutun hava gibi olup cismin içine nüfuz etmesine engel olamayacağı yönünde kendilerine yöneltilecek itirazı defetmektedirler. Bu ise en güçlü engeldir; bu yüzden "O bir yığındır (rükâmdır), katı ve güçlü hale gelmiştir" derler.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: فِي إِسْقَاطِ كَلِمَةِ الْإِشَارَةِ حَيْثُ لَمْ يَقُلْ: يَقُولُوا هَذَا، إِشَارَةٌ إِلَى وُضُوحِ الْأَمْرِ وَظُهُورِ الْعِنَادِ فَلَا يَسْتَحْسِنُونَ أَنْ يَأْتُوا بِمَا لَا يَبْقَى مَعَهُ مِرَاءٌ فَيَقُولُونَ سَحابٌ مَرْكُومٌ مَعَ حَذْفِ الْمُبْتَدَأِ لِيَبْقَى لِلْقَائِلِ فِيهِ مَجَالٌ فَيَقُولُ عِنْدَ تَكْذِيبِ الْخَلْقِ إِيَّاهُمْ، قُلْنَا سَحابٌ مَرْكُومٌ شَبَهُهُ وَمِثْلُهُ، وَأَنْ يَتَمَشَّى الْأَمْرُ مَعَ عَوَامِّهِمُ اسْتَمَرُّوا، وَهَذَا مَجَالُ مَنْ يَخَافُ مِنْ كَلَامٍ وَلَا يَعْلَمُ أَنَّهُ يُقْبَلُ مِنْهُ أَوْ لَا يُقْبَلُ، فَيَجْعَلُهُ ذَا وَجْهَيْنِ، فَإِنْ رَأَى النكر على أحدهما فسّره بالآخرون وإن رأى القبول خرج بمراده. ثم قال تعالى:
Altıncı Mesele: { يَقُولُوا هَذَا } "Bu, [buluttur] derler" demeyip işaret lafzının düşürülmesinde, meselenin apaçıklığına ve inadın zahir oluşuna bir işaret vardır. Bu yüzden yanında hiçbir şüphe kalmayacak şeyi getirmeyi uygun bulmazlar ve söyleyene bir hareket alanı kalsın diye mübtedayı hazfederek { سَحابٌ مَرْكُومٌ } “üst üste yığılmış buluttur” derler; ta ki halk kendilerini yalanladığında: "Biz onun benzeri ve dengi bir yığılmış buluttur dedik" diyebilsinler ve avam halk ile iş yürürse [inadlarına] devam etsinler. Bu, bir sözden korkan ve kendisinden kabul edilip edilmeyeceğini bilmeyen kimsenin tuttuğu yoldur; böylece sözü iki yönlü kılar, şayet bir yönüne inkâr görürse diğer yönüyle tefsir eder, kabul görürse de muradına ermiş olur. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة الطور (٥٢) : آية ٤٥]
[Tûr Suresi (52): Ayet 45]
فَذَرْهُمْ حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي فِيهِ يُصْعَقُونَ (٤٥)
{ فَذَرْهُمْ حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي فِيهِ يُصْعَقُونَ (٤٥) } “Artık çarpılacakları günlerine kavuşuncaya kadar onları kendi hallerine bırak!”
أَيْ إِذَا تَبَيَّنَ أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ فَدَعْهُمْ حَتَّى يُلَاقُوا وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yani onların [haktan] dönmeyecekleri açıklık kazanınca, o halde [o güne] kavuşuncaya kadar onları bırak! Bunda [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فَذَرْهُمْ أَمْرٌ وَكَانَ يَجِبُ أَنْ يُقَالَ لَمْ يَبْقَ لِلنَّبِيِّ ﷺ جَوَازُ دُعَائِهِمْ إِلَى الْإِسْلَامِ وَلَيْسَ كَذَلِكَ،
Birinci Mesele: { فَذَرْهُمْ } bir emirdir; oysa Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem onları İslâm'a davet etmesinin caiz oluşunun kalmadığının söylenmesi gerekirdi, fakat durum böyle değildir.
وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ هَذِهِ الآيات مثل قوله تعالى: فَأَعْرِضْ [النساء: ٦٣] وتَوَلَّ عَنْهُمْ [الصَّافَّاتِ: ١٧٨] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ كُلُّهَا مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ الْقِتَالِ وَهُوَ ضَعِيفٌ، ثَانِيهَا: لَيْسَ الْمُرَادُ الْأَمْرَ وَإِنَّمَا الْمُرَادُ التَّهْدِيدُ كَمَا يَقُولُ سَيِّدُ الْعَبْدِ الْجَانِي لِمَنْ يَنْصَحُهُ دَعْهُ فَإِنَّهُ سَيَنَالُ وَبَالَ جِنَايَتِهِ ثَالِثُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ مَنْ يُعَانِدُ وَهُوَ غَيْرُ مُعَيَّنٍ وَالنَّبِيُّ ﷺ كَانَ يَدْعُو الْخَلْقَ عَلَى سَبِيلِ الْعُمُومِ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْخِطَابِ مَنْ لَمْ يَظْهَرْ عِنَادُهُ لَا مَنْ ظَهَرَ عِنَادُهُ فَلَمْ يَقُلِ اللَّهُ فِي حَقِّهِ فَذَرْهُمْ وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ مِنْ قَبْلُ فَذَكِّرْ فَما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِكاهِنٍ وَلا مَجْنُونٍ [الطُّورِ: ٢٩] وَقَالَ هَاهُنَا فَذَرْهُمْ فَمَنْ يَذْكُرُهُمْ هُمُ الْمُشْفِقُونَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّا كُنَّا قَبْلُ فِي أَهْلِنا مُشْفِقِينَ [الطُّورِ: ٢٦] وَمَنْ يَذَرُهُمُ الَّذِينَ قَالُوا شاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ [الطُّورِ: ٣٠] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ.
Buna [birkaç] vecihle cevap verilir: Birincisi: Yüce Allah'ın: { فَأَعْرِضْ } [Nisâ: 63] “Yüz çevir” ve { تَوَلَّ عَنْهُمْ } [Sâffât: 178] “Onlardan yüz çevir” gibi ayetleri ve benzerlerinin hepsi kıtal (savaş) ayeti ile neshedilmiştir; ancak bu zayıf bir görüştür. İkincisi: Murad emir değil, bilakis suç işleyen kölenin efendisinin, ona nasihat eden kimseye: "Bırak onu, o cinayetinin vebalini çekecektir" demesi gibi bir tehdittir. Üçüncüsü: Murad inat eden kimselerdir ve bunlar muayyen değildir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise insanları umumi olarak davet ediyordu. Hitaptan muradın, inadı zahir olan değil de inadı zahir olmayan kimse olması caizdir; bu yüzden Allah onun hakkında { فَذَرْهُمْ } dememiştir. Buna delil şudur: Allah Teâlâ bundan önce: { فَذَكِّرْ فَما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِكاهِنٍ وَلا مَجْنُونٍ } [Tûr: 29] “Öyleyse öğüt ver; sen Rabbinin nimeti sayesinde ne bir kâhinsin ne de bir mecnun” buyurmuş, burada ise { فَذَرْهُمْ } “onları bırak” buyurmuştur. Kendilerine hatırlatmada bulunulacak olanlar: { إِنَّا كُنَّا قَبْلُ فِي أَهْلِنا مُشْفِقِينَ } [Tûr: 26] “Biz daha önce ailemiz içinde iken [Allah'tan] korkardık” diyen korku ve endişe sahipleridir; bırakılacak olanlar ise: { شاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ } [Tûr: 30] “O bir şairdir, onun başına zamanın felaketlerinin gelmesini gözetliyoruz” ve benzeri sözleri söyleyenlerdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: حَتَّى لِلْغَايَةِ فَيَكُونُ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: ذَرْهُمْ إِلَى ذَلِكَ الْيَوْمِ وَلَا تُكَلِّمْهُمْ ثُمَّ ذَلِكَ الْيَوْمَ تُجَدِّدُ الْكَلَامَ وَتَقُولُ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ وَإِنَّ الْحِسَابَ يَقُومُ وَالْعَذَابَ يَدُومُ فَلَا تُكَلِّمْهُمْ إِلَى ذَلِكَ الْيَوْمِ ثُمَّ كَلِّمْهُمْ لِتُعْلِمَهُمْ ثَانِيهَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ حَتَّى الْغَايَةُ الَّتِي يُسْتَعْمَلُ فِيهَا اللَّامُ كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ لَا تُطْعِمْهُ حَتَّى يَمُوتَ أَيْ لِيَمُوتَ، لِأَنَّ اللَّامَ الَّتِي لِلْغَرَضِ عِنْدَهَا يَنْتَهِي الْفِعْلُ الَّذِي لِلْغَرَضِ فَيُوجَدُ فِيهَا مَعْنَى الْغَايَةِ وَمَعْنَى التَّعْلِيلِ وَيَجُوزُ اسْتِعْمَالُ الْكَلِمَتَيْنِ فِيهَا وَلَعَلَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ [الْحِجْرِ: ٩٩] هَذَا أَيْ إِلَى أَنْ يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ، فَإِنْ قِيلَ فَمَنْ لَا يَذَرُهُ أَيْضًا يُلَاقِي ذَلِكَ الْيَوْمَ، نَقُولُ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ يُصْعَقُونَ يُهْلَكُونَ فَالْمُذَكِّرُ الْمُشْفِقُ لَا يَهْلِكُ وَيَكُونُ مُسْتَثْنًى مِنْهُمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ [الزُّمَرِ: ٦٨] وقذ ذَكَرْنَا هُنَاكَ أَنَّ مَنِ اعْتَرَفَ بِالْحَقِّ وَعَلِمَ أَنَّ يَوْمَ الْحِسَابِ كَائِنٌ فَإِذَا وَقَعَتِ الصَّيْحَةُ يَكُونُ كَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّ الرَّعْدَ يَرْعَدُ وَيَسْتَعِدُّ لِسَمَاعِهِ، وَمَنْ لَا يَعْلَمُ يَكُونُ كَالْغَافِلِ، فَإِذَا وَقَعَتِ الصَّيْحَةُ ارْتَجَفَ الْغَافِلُ وَلَمْ يَرْتَجِفِ الْعَالِمُ، وَحِينَئِذٍ يَكُونُ التَّوَعُّدُ بِمُلَاقَاةِ يَوْمِهِمْ لِأَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يُلَاقِي يَوْمَهُ وَإِنَّمَا يَكُونُ بِمُلَاقَاةِ يَوْمِهِمُ الَّذِي فِيهِ يُصْعَقُونَ، أَيِ الْيَوْمِ الْمَوْصُوفِ بِهَذِهِ الصِّفَةِ، وَهَذَا كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَوْلا أَنْ تَدارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَراءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ [الْقَلَمِ: ٤٩] فَإِنَّ الْمَنْفِيَّ لَيْسَ النَّبْذَ بِالْعَرَاءِ لِأَنَّهُ تَحَقَّقَ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى:
İkinci Mesele: { حَتَّى } gaye (son sınır) içindir. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Onları o güne kadar bırak ve onlarla konuşma. Sonra o gün sözü yeniler ve: 'Ben size kıyametin geleceğini, hesabın görüleceğini ve azabın daim olacağını söylememiş miydim?' dersin. O güne kadar onlarla konuşma, sonra onlara bildirmek için onlarla konuş." İkincisi: { حَتَّى } edatından muradın, bir kimsenin: "Ölünceye kadar onu doyurma" yani "ölmesi için" demesinde olduğu gibi lâm (لِ) edatının kullanıldığı gaye olmasıdır. Çünkü gaye (amaç) bildiren lâm edatında, amaçlanan fiil nihayete erer; dolayısıyla onda hem gaye hem de ta'lil manası bulunur ve her iki kelimenin de onda kullanılması caizdir. Yüce Allah'ın: { وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ } [Hicr: 99] “Sana kesin bilgi (ölüm) gelinceye kadar Rabbine ibadet et” kavlinden murat da belki budur; yani sana yakîn gelinceye kadar. Şayet: "Onun terk etmediği kimse de o günle karşılaşacaktır" denilirse; deriz ki: { يُصْعَقُونَ } kavlinden murat "helak edilirler" demektir. Hatırlatmayı dinleyen ve korkan kimse ise helak olmaz ve Yüce Allah'ın: { فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ } [Zümer: 68] “Allah’ın diledikleri müstesna, göklerde ve yerde kim varsa hepsi çarpılıp yıkılır” buyurduğu gibi onlardan istisna edilir. Biz orada zikretmiştik ki; hakkı itiraf eden ve hesap gününün var olacağını bilen kimse, sayha koptuğunda gök gürleyeceğini bilip onu duymaya hazırlanan kimse gibidir. Bilmeyen ise gafil kimse gibidir; sayha vuku bulduğunda gafil sarsılır, bilen ise sarsılmaz. O vakit tehdit günleriyle karşılaşmaları hakkındadır; zira herkes kendi günüyle karşılaşır, fakat asıl tehdit { الَّذِي فِيهِ يُصْعَقُونَ } “içinde çarpılacakları günleriyle” karşılaşmalarıdır; yani bu sıfatla vasıflanan gün iledir. Bu, Yüce Allah'ın şu kavli gibidir: { لَوْلا أَنْ تَدارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَراءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ } [Kalem: 49] “Eğer Rabbinden ona bir nimet yetişmeseydi, kınanmış olarak ıssız bir yere atılacaktı”. Zira nefiy edilen şey ıssız yere atılmak değildir; çünkü Yüce Allah'ın:
فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَهُوَ سَقِيمٌ [الصَّافَّاتِ: ١٤٥] وَإِنَّمَا الْمَنْفِيُّ النَّبْذُ الَّذِي يَكُونُ مَعَهُ مَذْمُومًا وَهَذَا لَمْ يُوجَدْ.
{ فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَهُوَ سَقِيمٌ } [Sâffât: 145] “Biz de onu hasta bir halde ıssız bir yere attık” kavlinin delaletiyle bu gerçekleşmiştir. Nefiy edilen ancak kınanmış olarak atılmaktır; bu ise gerçekleşmemiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: حَتَّى يُنْصَبُ مَا بَعْدَهَا مِنَ الْفِعْلِ الْمُسْتَقْبَلِ تَارَةً وَيُرْفَعُ أُخْرَى وَالْفَاصِلُ بَيْنَهُمَا أَنَّ الْفِعْلَ إِذَا كَانَ مُسْتَقْبَلًا مُنْتَظَرًا لَا يَقَعُ فِي الْحَالِ يُنْصَبُ تَقُولُ تَعَلَّمْتُ الْفِقْهَ حَتَّى تَرْتَفِعَ دَرَجَتِي فَإِنَّكَ تَنْتَظِرُهُ وَإِنْ كَانَ حَالًا يُرْفَعُ تَقُولُ أُكَرِّرُ حَتَّى تَسْقُطُ قُوَّتِي ثُمَّ أَنَامُ، وَالسَّبَبُ فِيهِ هُوَ أَنَّ حَتَّى الْمُسْتَقْبَلِ لِلْغَايَةِ وَلَامَ التَّعْلِيلِ لِلْغَرَضِ وَالْغَرَضُ غَايَةُ الْفِعْلِ، تقول لم تبنى الدار يقول للسكنى أنصار قَوْلُهُ حَتَّى تُرْفَعَ كَقَوْلِهِ لِأَرْفَعَ وَفِيهِمَا إِضْمَارُ أَنْ، فَإِنْ قِيلَ مَا قُلْتَ شَيْئًا وَمَا ذَكَرْتَ السَّبَبَ فِي النَّصْبِ عِنْدَ إِرَادَةِ الِاسْتِقْبَالِ وَالرَّفْعِ عِنْدَ إِرَادَةِ الْحَالِ، نَقُولُ الْفِعْلُ الْمُسْتَقْبَلُ إذا كان منتظرا وكان/ تصب الْعَيْنِ وَمَنْصُوبًا لَدَى الذِّهْنِ يَرْقُبُهُ يُفْعَلُ بِلَفْظِهِ مَا كَانَ فِي مَعْنَاهُ، وَلِهَذَا قَالُوا فِي الْإِضَافَةِ أَنَّ الْمُضَافَ لَمَّا جَرَّ أَمْرًا إِلَى أَمْرٍ فِي الْمَعْنَى جُزِّءَ فِي اللَّفْظِ، وَالَّذِي يُؤَيِّدُ مَا ذَكَرْنَا أَنَّ الْفِعْلَ إِنَّمَا يُنْصَبُ بِأَنْ وَلَنْ وَكَيْ وَإِذَنْ، وَخُلُوصُ الْفِعْلِ لِلِاسْتِقْبَالِ فِي هَذِهِ الْمَوَاضِعِ لَازِمٌ وَالْحَرْفُ الَّذِي يَجْعَلُ الْفِعْلَ لِلْحَالِ يَمْنَعُ النَّصْبَ حَيْثُ لَا يَجُوزُ أَنْ تَقُولَ إِنَّ فُلَانًا لَيَضْرِبَ فَإِنْ قِيلَ: السِّينُ وَسَوْفَ مَعَ أَنَّهُمَا يُخَلِّصَانِ الْفِعْلَ لِلِاسْتِقْبَالِ لَا يَنْصِبَانِ وَيَمْنَعَانِ النَّصْبَ بِالنَّاصِبِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضى
Üçüncü Mesele: { حَتَّى } edatından sonraki muzari fiil bazen mansub, bazen de merfû olur. İkisinin arasındaki fark şudur: Fiil müstakbel (gelecek zamanlı) ve beklenen olup şimdiki zamanda vuku bulmuyorsa mansub olur. "Derecemin yükselmesi için fıkıh öğrendim (تَعَلَّمْتُ الْفِقْهَ حَتَّى تَرْتَفِعَ دَرَجَتِي)" dersin; çünkü sen bunu beklersin. Şayet hâl (şimdiki zaman) bildirirse merfû olur. "Gücüm tükenene kadar tekrar ederim, sonra uyurum (أُكَرِّرُ حَتَّى تَسْقُطُ قُوَّتِي ثُمَّ أَنَامُ)" dersin. Bunun sebebi şudur: Müstakbel için olan hattâ (حَتَّى) gaye bildirir; ta'lil lâm'ı ise amaç (garaz) bildirir. Amaç ise fiilin gayesidir. "Ev niçin inşa ediliyor?" dersin, "Oturmak için" der. O'nun { حَتَّى تُرْفَعَ } sözü "yükselmem için (لِأَرْفَعَ)" sözü gibidir ve ikisinde de "en" (أَنْ) takdiri vardır. Şayet: "Bir şey demedin; istikbal kastolunduğunda nasbın, hâl kastolunduğunda ise ref'in sebebini zikretmedin" denilirse; deriz ki: Müstakbel fiil beklendiğinde ve göz önünde olup zihinde dikilmiş (nasbedilmiş) olarak onu gözettiğinde, manasında olan şey lafzına da uygulanır. Bundan dolayı izafette şöyle demişlerdir: Muzâf manada bir şeyi bir şeye çektiğinde (cerr ettiğinde), lafızda cer kılınmıştır. Zikrettiğimizi teyit eden husus şudur: Fiil ancak en (أَنْ), len (لَنْ), key (كَيْ) ve izen (إِذَنْ) ile mansub olur. Bu yerlerde fiilin istikbale has kılınması lazımdır. Fiili hâl kılan harf ise nasbı engeller; nitekim: "Şüphesiz falan kimse dövmektedir (إِنَّ فُلَانًا لَيَضْرِبَ)" demen caiz olmaz. Şayet: "Sîn (س) ve sevfe (سَوْفَ), fiili istikbale tahsis etmelerine rağmen nasb etmezler ve Yüce Allah'ın: { عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضى }
[الْمُزَّمِّلِ: ٢٠] نَقُولُ: سَوْفَ وَالسِّينُ لَيْسَا بِمَعْنًى غَيْرَ اخْتِصَاصِ الْفِعْلِ بِالِاسْتِقْبَالِ وَأَنْ وَلَنْ بِمَعْنًى لَا يَصِحُّ إِلَّا فِي الِاسْتِقْبَالِ فَلَمْ يَثْبُتْ بِالسِّينِ إِلَّا الِاسْتِقْبَالُ وَلَمْ يَثْبُتْ بِهِ مَعْنًى فِي الِاسْتِقْبَالِ وَالْمُنْتَظَرُ هُوَ مَا فِي الِاسْتِقْبَالِ لَا نَفْسُ الِاسْتِقْبَالِ، مِثَالُهُ إِذَا قُلْتَ أَعْبُدُ اللَّهَ كَيْ يَغْفِرَ لِي أَوْ لِيَغْفِرَ لِي أَثْبَتَتْ كَيْ غَرَضًا وَهُوَ الْمَغْفِرَةُ، وَهِيَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ مِنَ الزَّمَانِ، وَإِذَا قُلْتَ: أَسْتَغْفِرُكَ رَبِّي أَثْبَتَتِ السِّينُ اسْتِقْبَالَ الْمَغْفِرَةِ، وَفَرْقٌ بَيْنَ مَا يَكُونُ الْمَقْصُودُ مِنَ الْكَلَامِ بَيَانَ الِاسْتِقْبَالِ، لَكِنَّ الِاسْتِقْبَالَ لَا يُوجَدُ إِلَّا فِي مَعْنًى فَأَتَى بِالْمَعْنَى لِيُبَيِّنَ بِهِ الِاسْتِقْبَالَ وَبَيْنَ مَا يَكُونُ الْمَقْصُودُ مِنْهُ مَعْنًى فِي الْمُسْتَقْبَلِ فَتَذْكُرُ الِاسْتِقْبَالَ لِتُبَيِّنَ محل مقصودك. ثم قال تعالى:
[Müzzemmil: 20] “[Allah] sizden hastalar olacağını bildi” kavlinde olduğu gibi nasb edici edatla nasbı engellerler" denilirse; deriz ki: Sevfe ve sîn, fiilin istikbale tahsisinden başka bir mana ifade etmezler; en ve len ise ancak istikbalde sahih olan bir mana içindir. Dolayısıyla sîn harfiyle istikbalden başka bir şey sabit olmamıştır ve onunla istikbal içinde bir mana sabit olmamıştır. Beklenen şey ise bizatihi istikbal değil, istikbaldeki şeydir. Bunun misali şudur: "Beni bağışlaması için Allah'a ibadet ediyorum (أَعْبُدُ اللَّهَ كَيْ يَغْفِرَ لِي أَوْ لِيَغْفِرَ لِي)" dediğinde, key bir amaç (garaz) sabit kılmıştır ki o da mağfirettir; bu ise gelecekteki zamandadır. "Rabbim, Senden bağışlanma diliyorum (أَسْتَغْفِرُكَ رَبِّي)" dediğinde ise sîn mağfiretin istikbalini sabit kılmıştır. Sözün maksadının istikbali beyan etmek olduğu —ancak istikbal bir manada bulunmadıkça var olamayacağı için onunla istikbali açıklamak üzere manayı getirdiği— durum ile maksadın gelecekteki bir mana olduğu —böylece maksadının yerini beyan etmek için istikbali zikrettiğin— durum arasında fark vardır. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة الطور (٥٢) : آية ٤٦]
[Tûr Suresi (52): Ayet 46]
يَوْمَ لَا يُغْنِي عَنْهُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٤٦)
{ يَوْمَ لَا يُغْنِي عَنْهُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٤٦) } “O gün tuzakları kendilerine hiçbir fayda vermez ve kendilerine yardım da edilmez.”
لَمَّا قَالَ: يُلاقُوا يَوْمَهُمُ [الطُّورِ: ٤٥] وَكُلُّ بَرِّ وَفَاجِرٍ يُلَاقِي يَوْمَهُ أَعَادَ صِفَةَ يَوْمِهِمْ وَذَكَرَ مَا يَتَمَيَّزُ بِهِ يَوْمُهُمْ عَنْ يَوْمِ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ: يَوْمَ لَا يُغْنِي وَهُوَ يُخَالِفُ يَوْمَ الْمُؤْمِنِينَ فَإِنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِيهِ يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ [الْمَائِدَةِ: ١١٩] وَفِيهِ مَسَائِلُ:
{ يُلاقُوا يَوْمَهُمُ } [Tûr: 45] “günlerine kavuşsunlar” buyurunca —ki her iyi ve kötü kendi gününe kavuşur— günlerinin sıfatını iade etmiş ve müminlerin gününden onların gününü ayıran şeyi zikrederek: { يَوْمَ لَا يُغْنِي } “fayda vermeyeceği gün” buyurmuştur. Bu ise müminlerin gününe muhaliftir; zira Allah Teâlâ o gün hakkında: { يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ } [Mâide: 119] “Doğrulara [doğruluklarının] fayda vereceği gündür” buyurmuştur. Bunda [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي يَوْمَ لَا يُغْنِي وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: بدل عن قوله يَوْمَهُمُ [الطور: ٤٥] ثَانِيهِمَا: ظَرْفُ يُلاقُوا أَيْ يُلَاقُوا يَوْمَهُمْ يَوْمَ، فَإِنْ قِيلَ هَذَا يَلْزَمُ مِنْهُ أَنْ يَكُونَ الْيَوْمُ فِي يَوْمٍ فَيَكُونَ الْيَوْمُ ظَرْفَ الْيَوْمِ نَقُولُ هُوَ عَلَى حَدِّ قَوْلِ مَنْ يَقُولُ يَأْتِي يَوْمُ قَتْلِ فُلَانٍ يَوْمَ تُبَيَّنُ جَرَائِمُهُ وَلَا مَانِعَ مِنْهُ، وَقَدْ ذَكَرْنَا بَحْثَ الزَّمَانِ وَجَوَازَ كَوْنِهِ ظَرْفًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَئِذٍ وَجَوَازُ إِضَافَةِ الْيَوْمِ إِلَى الزَّمَانِ مَعَ أَنَّهُ زَمَانٌ.
Birinci Mesele: { يَوْمَ لَا يُغْنِي } kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: { يَوْمَهُمُ } [Tûr: 45] kavlinden bedeldir. İkincisi: { يُلاقُوا } fiilinin zarfıdır; yani "O günde günleriyle karşılaşırlar" demektir. Şayet: "Bundan, bir günün bir gün içinde olması ve dolayısıyla günün gün için zarf olması lazım gelir" denilirse; deriz ki: Bu, "Falanın öldürülme günü, suçlarının beyan edildiği gün gelir" diyen kimsenin sözü kabilindendir ve buna hiçbir engel yoktur. Biz zaman konusunu ve Yüce Allah'ın: "Yevmeizin (يَوْمَئِذٍ)" kavlinde zamanın zarf olmasının caiz oluşunu ve zaman olmasına rağmen günün zamana izafe edilmesinin caizliğini zikretmiştik.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ لَا يُغْنِي عَنْهُمْ كَيْدُهُمْ وَلَمْ يَقُلْ يَوْمَ لَا يُغْنِيهِمْ كَيْدُهُمْ مَعَ أَنَّ الْإِغْنَاءَ يَتَعَدَّى بِنَفْسِهِ لِفَائِدَةٍ جَلِيلَةٍ وَهِيَ أَنَّ قَوْلَ الْقَائِلِ أَغْنَانِي كَذَا يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهُ نَفَعَنِي، وَقَوْلَهُ أَغْنَى عَنِّي يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهُ دَفَعَ عَنِّي الضَّرَرَ وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ أَغْنَانِي مَعْنَاهُ فِي الْحَقِيقَةِ أَفَادَنِي غَيْرَ مُسْتَفِيدٍ وَقَوْلَهُ: أَغْنَى عَنِّي، أَيْ لَمْ يُحْوِجْنِي إِلَى الْحُضُورِ فَأَغْنَى غَيْرِي عَنْ حُضُورِي يَقُولُ مَنْ يُطْلَبُ لِأَمْرٍ: خُذُوا عَنِّي وَلَدِي، فَإِنَّهُ يُغْنِي عَنِّي أَيْ يُغْنِيكُمْ عَنِّي فَيَدْفَعُ عَنِّي أَيْضًا مَشَقَّةَ الْحُضُورِ فَقَوْلُهُ لَا يُغْنِي عَنْهُمْ أَيْ لَا يَدْفَعُ عَنْهُمُ الضَّرَرَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ قَوْلَهُ لَا يَدْفَعُ عَنْهُمْ ضَرَرًا أَبْلَغُ مِنْ قَوْلِهِ لَا يَنْفَعُهُمْ نَفْعًا وَإِنَّمَا فِي الْمُؤْمِنِ لَوْ قَالَ يَوْمَ يُغْنِي عَنْهُمْ صِدْقُهُمْ لَمَا فُهِمَ مِنْهُ نَفْعُهُمْ فَقَالَ: يَوْمُ يَنْفَعُ [الْمَائِدَةِ: ١١٩] كَأَنَّهُ قَالَ يَوْمَ يُغْنِيهِمْ/ صِدْقُهُمْ، فَكَأَنَّهُ اسْتَعْمَلَ فِي الْمُؤْمِنِ يُغْنِيهِمْ وَفِي الْكَافِرِ لَا يُغْنِي عَنْهُمْ وَهُوَ مِمَّا لَا يَطَّلِعُ عَلَيْهِ إِلَّا مَنْ يَكُونُ عِنْدَهُ مِنْ عِلْمِ الْبَيَانِ طَرَفٌ وَيَتَفَكَّرُ بِقَرِيحَةٍ وَقَّادَةٍ آيَاتِ اللَّهِ وَوَفَّقَهُ اللَّهُ.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ, "iğnâ" (إِغْنَاء) fiili bizzat meful aldığı halde "yevme lâ yuğnîhim keydühüm" demeyip: { يَوْمَ لَا يُغْنِي عَنْهُمْ كَيْدُهُمْ } buyurmuştur; bu büyük bir fayda içindir. Şöyle ki: Bir kimsenin: "Bana falan şey yetti/fayda verdi (أَغْنَانِي كَذَا)" sözünden onun bana menfaat sağladığı anlaşılır; "benden savdı/bana bedel oldu (أَغْنَى عَنِّي)" sözünden ise zararı benden defettiği anlaşılır. Çünkü "ağnânî" sözünün hakiki manası, istifade etmeksizin bana fayda sağladı [demektir]; "ağnâ annî" sözünün manası ise, beni hazır bulunmaya muhtaç kılmadı, başkasını benim hazır bulunmamdan müstağni kıldı demektir. Bir iş için çağrılan kimse: "Bana bedel oğlumu alın, zira o benden yana kâfi gelir (أَغْنَى عَنِّي)" yani bana ihtiyaç bırakmaz der; böylece hazır bulunma meşakkatini de benden savar. Dolayısıyla O'nun { لَا يُغْنِي عَنْهُمْ } sözü, yani onlardan zararı defetmez demektir. Şüphe yok ki O'nun "onlardan hiçbir zararı defetmez" sözü, "onlara hiçbir menfaat sağlamaz" sözünden daha beliğdir. Mümin hakkında ise şayet "doğrulukları kendilerinden savacağı gün" deseydi onlara menfaat sağlayacağı anlaşılmazdı; bu yüzden: { يَوْمُ يَنْفَعُ } [Mâide: 119] “fayda vereceği gün” buyurmuştur; sanki "doğrulukları onlara yeteceği gün" demiştir. Sanki mümin hakkında "yuğnîhim" (onlara yetecek), kâfir hakkında ise "lâ yuğnî anhüm" (onlardan savamayacak) lafzını kullanmıştır. Bu ise ancak beyan ilminden nasibi olan, kıvrak bir zekâyla Allah'ın ayetlerini düşünen ve Allah'ın muvaffak kıldığı kimsenin muttali olabileceği hususlardandır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْأَصْلُ تَقْدِيمُ الْفَاعِلِ عَلَى الْمَفْعُولِ وَالْأَصْلُ تَقْدِيمُ الْمُضْمَرِ عَلَى الْمُظْهَرِ، أَمَّا فِي الْأَوَّلِ فَلِأَنَّ الْفَاعِلَ مُتَّصِلٌ بِالْفِعْلِ وَلِهَذَا قَالُوا فَعَلْتُ فَأَسْكَنُوا اللَّامَ لِئَلَّا يَلْزَمَ أَرْبَعُ مُتَحَرِّكَاتٍ فِي كَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ وَقَالُوا ضَرَبَكَ وَلَمْ يُسَكِّنُوا لِأَنَّ الْكَافَ ضَمِيرُ الْمَفْعُولِ وَهُوَ مُنْفَصِلٌ، وَأَمَّا تَقْدِيمُ الْمُضْمَرِ فَلِأَنَّهُ يَكُونُ أَشَدَّ اخْتِصَارًا، فَإِنَّكَ إِذَا قُلْتَ ضَرَبَنِي زَيْدٌ يَكُونُ أَقْرَبَ إِلَى الِاخْتِصَارِ مِنْ قَوْلِكَ ضَرَبَ زَيْدٌ إِيَّايَ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ اخْتِصَارٌ كقولك مربي زيد ومربي فَالْأَوْلَى تَقْدِيمُ الْفَاعِلِ، وَهَاهُنَا لَوْ قَالَ يَوْمَ لَا يُغْنِيهِمْ كَيْدُهُمْ كَانَ الْأَحْسَنُ تَقْدِيمَ الْمَفْعُولِ، فَإِذَا قَالَ يَوْمَ لَا يُغْنِي عَنْهُمْ صَارَ كَمَا قُلْنَا فِي مَرَّ زَيْدٌ بِي فَلِمَ لَمْ يُقَدِّمِ الْفَاعِلَ، نَقُولُ فِيهِ فَائِدَةٌ مُسْتَفَادَةٌ مِنْ عِلْمِ الْبَيَانِ، وَهُوَ أَنَّ تَقْدِيمَ الْأَهَمِّ أَوْلَى فَلَوْ قَالَ يَوْمُ لَا يُغْنِي كَيْدُهُمْ كَانَ السَّامِعُ لِهَذَا الْكَلَامِ رُبَّمَا يَقُولُ لَا يغني
Üçüncü Mesele: Asıl olan failin mefulden önce gelmesidir ve asıl olan zamirin zahir isimden önce gelmesidir. Birincisine gelince; çünkü fail fiile bitişiktir, bu sebeple tek kelimede dört harekeli harfin peş peşe gelmemesi için lâm harfini sakin kılarak "fa'altü" (فَعَلْتُ) demişlerdir. "Darabeke" (ضَرَبَكَ) dediklerinde ise sakin kılmamışlardır; çünkü kâf harfi mefulün zamiridir ve o munfasıldır (ayrıdır). Zamirin öne geçirilmesine gelince; çünkü bu daha fazla ihtisar (kısalık) sağlar. Zira "Zeyd bana vurdu (ضَرَبَنِي زَيْدٌ)" demen, "Zeyd bana vurdu (ضَرَبَ زَيْدٌ إِيَّايَ)" demenden ihtisara daha yakındır. Şayet "Zeyd bana uğradı (مَرَّ بِي زَيْدٌ)" sözünde olduğu gibi orada bir ihtisar yoksa faili öne geçirmek daha evladır. Burada da şayet "yevme lâ yuğnîhim keydühüm" deseydi mefulü öne geçirmek daha güzel olurdu. { يَوْمَ لَا يُغْنِي عَنْهُمْ } dediğinde ise "merra Zeydün bî" sözümüzde söylediğimiz gibi olmuştur; öyleyse fail niçin öne geçirilmemiştir? Deriz ki: Bunda beyan ilminden istifade edilen bir fayda vardır; o da daha mühim olanı öne almanın daha evla olmasıdır. Şayet "yevme lâ yuğnî keydühüm" deseydi bu sözü işiten kimse belki de:
كَيْدُهُمْ غَيْرَهُمْ فَيَرْجُو الْخَيْرَ فِي حَقِّهِمْ وَإِذَا سَمِعَ لَا يُغْنِي عَنْهُمُ انْقَطَعَ رَجَاؤُهُ وَانْتَظَرَ الْأَمْرَ الَّذِي لَيْسَ بِمُغْنٍ.
"Tuzakları başkalarına fayda vermez" deyip onlar hakkında hayır umardı; { لَا يُغْنِي عَنْهُمْ } [kavlini] işittiğinde ise umudu kesilir ve fayda vermeyecek olan şeyi bekler.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ مَعْنَى الْكَيْدِ هُوَ فِعْلٌ يَسُوءُ مَنْ نَزَلَ بِهِ وَإِنْ حَسُنَ مِمَّنْ صَدَرَ مِنْهُ، فَمَا الْفَائِدَةُ فِي تَخْصِيصِ الْعَمَلِ الَّذِي يَسُوءُ بِالذِّكْرِ وَلَمْ يَقُلْ يَوْمَ لَا يُغْنِي عَنْهُمْ أَفْعَالُهُمْ عَلَى الْإِطْلَاقِ؟ نَقُولُ هُوَ قِيَاسٌ بِالطَّرِيقِ الْأَوْلَى لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَأْتُونَ بِفِعْلِ النَّبِيِّ ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ وَكَانُوا يَعْتَقِدُونَ أَنَّهُ أَحْسَنُ أَعْمَالِهِمْ فَقَالَ مَا أَغْنَى أَحْسَنُ أَعْمَالِهِمُ الَّذِي كَانُوا يَعْتَقِدُونَ فِيهِ لِيَقْطَعَ رَجَاءَهُمْ عَمَّا دُونَهُ، وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ مِنْ قَبْلُ أَمْ يُرِيدُونَ كَيْداً [الطور: ٤٢] وَقَدْ قُلْنَا إِنَّ أَكْثَرَ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ تَدْبِيرُهُمْ فِي قَتْلِ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ:
Dördüncü Mesele: Keydin (tuzağın) manasının, kendisinden sadır olan kimse açısından iyi olsa bile, başına gelen kimseyi üzen ve ona fenalık getiren fiil olduğunu zikretmiştik. O halde mutlak olarak "günahları/yaptıkları onlara fayda vermez" demeyip de üzen/kötü olan ameli zikre tahsis etmesindeki fayda nedir? Deriz ki: Bu, evleviyet yoluyla bir kıyastır; çünkü onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlere karşı [tuzak] fiilini getiriyorlar ve bunun amellerinin en güzeli olduğuna inanıyorlardı. Dolayısıyla, bundan daha aşağısından umutlarını kesmek için inandıkları en güzel amellerinin kendilerine hiçbir fayda vermediğini beyan etmiştir. Bunda başka bir vecih daha vardır: Allah Teâlâ daha önce: { أَمْ يُرِيدُونَ كَيْداً } [Tûr: 42] buyurmuştu; biz müfessirlerin çoğunun bundan muradın Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem öldürme planları olduğu görüşünde olduklarını söylemiştik. [Ardından] şöyle buyurmuştur:
هُمُ الْمَكِيدُونَ أَيْ لَا يَنْفَعُهُمْ كَيْدُهُمْ فِي الدُّنْيَا فَمَاذَا يَفْعَلُونَ يَوْمَ لَا يَنْفَعُهُمْ ذَلِكَ الْكَيْدُ بَلْ يَضُرُّهُمْ وَقَوْلُهُ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّهُ مُتَمِّمُ بَيَانٍ وَجْهُهُ هُوَ أَنَّ الدَّاعِيَ أَوَّلًا يُرَتِّبُ أُمُورًا لِدَفْعِ الْمَكْرُوهِ بِحَيْثُ لَا يَحْتَاجُ إِلَى الِانْتِصَارِ بِالْغَيْرِ وَالْمِنَّةِ ثُمَّ إِذَا لَمْ يَنْفَعْهُ ذَلِكَ يَنْتَصِرُ بِالْأَغْيَارِ، فَقَالَ لَا يَنْفَعُهُمْ أَفْعَالُ أَنْفُسِهِمْ وَلَا يَنْصُرُهُمْ عِنْدَ الْيَأْسِ وَحُصُولِ الْيَأْسِ عَنْ إِقْبَالِهِمْ ثَانِيهَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ مَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تُغْنِ عَنِّي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً وَلا يُنْقِذُونِ [يس: ٢٣] ، فَقَوْلُهُ يَوْمَ لَا يُغْنِي عَنْهُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً أَيْ عِبَادَتُهُمُ الْأَصْنَامَ، وَقَوْلُهُمْ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا [يُونُسَ: ١٨] وَقَوْلُهُمْ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا [الزُّمَرِ: ٣] وَقَوْلُهُ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ، أَيْ لَا نَصِيرَ لَهُمْ كَمَا لَا شَفِيعَ، وَدَفْعُ الْعَذَابِ، إِمَّا بِشَفَاعَةِ شَفِيعٍ أَوْ بِنَصْرِ نَاصِرٍ ثَالِثُهَا: أَنْ نَقُولَ الْإِضَافَةُ فِي كَيْدِهِمْ إِضَافَةُ الْمَصْدَرِ إِلَى الْمَفْعُولِ، لَا إِضَافَتُهُ إِلَى الْفَاعِلِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ لَا يُغْنِي عَنْهُمْ كَيْدُ الشَّيْطَانِ إِيَّاهُمْ، وَبَيَانُهُ هو أنك تقول أعجبني ضرب زيدا عَمْرًا، وَأَعْجَبَنِي ضَرْبُ عَمْرٍو، فَإِذَا اقْتَصَرْتَ عَلَى الْمَصْدَرِ وَالْمُضَافِ إِلَيْهِ لَا يُعْلَمُ إِلَّا بِالْقَرِينَةِ وَالنِّيَّةِ، فَإِذَا سَمِعْتَ قَوْلَ الْقَائِلِ، أَعْجَبَنِي ضَرْبُ زَيْدٍ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ زَيْدٌ ضَارِبًا وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَضْرُوبًا فَإِذَا سَمِعْتَ قَوْلَ الْقَائِلِ، أَعْجَبَنِي قَطْعُ اللِّصِّ عَلَى سَرِقَتِهِ دَلَّتِ الْقَرِينَةُ عَلَى أَنَّهُ مُضَافٌ إِلَى الْمَفْعُولِ، فَإِنْ قِيلَ هَذَا فَاسِدٌ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ إِيضَاحُ وَاضِحٍ/ لِأَنَّ كَيْدَ الْمَكِيدِ لَا يَنْفَعُ قَطْعًا، وَلَا يَخْفَى عَلَى أَحَدٍ، فَلَا يَحْتَاجُ إِلَى بَيَانٍ، لَكِنَّ كَيْدَ الْكَائِدِ يَظُنُّ أَنَّهُ يَنْفَعُ فَقَالَ تَعَالَى: ذَلِكَ لَا يَنْفَعُ، نَقُولُ كَيْدَ الشَّيْطَانِ إِيَّاهُمْ عَلَى عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ وَهُمْ كَانُوا يَظُنُّونَ أَنَّهَا تَنْفَعُ، وَأَمَّا كَيْدُهُمُ النَّبِيَّ ﷺ كَانُوا يَعْلَمُونَ أَنَّهُ لَا يَنْفَعُ فِي الْآخِرَةِ وَإِنَّمَا طَلَبُوا أَنْ يَنْفَعَهُمْ فِي الدُّنْيَا لَا فِي الْآخِرَةِ فَالْإِشْكَالُ يَنْقَلِبُ عَلَى صَاحِبِ الْوَجْهِ الْأَوَّلِ وَلَا إِشْكَالَ عَلَى الْوَجْهَيْنِ جميعا إذا تفكرت فيما قلناه.
{ هُمُ الْمَكِيدُونَ } “asıl tuzağa düşecek olanlar kendileridir”; yani tuzakları dünyada kendilerine fayda vermez, o halde bu tuzağın kendilerine fayda vermeyip bilakis zarar vereceği günde ne yapacaklar! O'nun: { وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ } “onlara yardım da edilmez” kavlinde [birkaç] vecih vardır: Birincisi: Bu beyanın tamamlayıcısıdır. Vechî şudur: [Tuzak] kuran kimse önce başkasının yardımına ve minnetine muhtaç olmayacak şekilde hoşlanmadığı şeyi defetmek için işleri tertip eder; sonra bu kendisine fayda vermeyince başkalarından yardım ister. İşte kendi fiillerinin kendilerine fayda vermeyeceğini ve ye'se düştüklerinde ve yüz çevirmelerinden ötürü ümitsizlik hâsıl olduğunda kendilerine yardım edilmeyeceğini buyurmuştur. İkincisi: Ondan murat, Yüce Allah'ın: { لَا تُغْنِ عَنِّي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً وَلا يُنْقِذُونِ } [Yâsîn: 23] “Onların şefaati bana hiçbir fayda sağlamaz ve beni kurtaramazlar” kavlindeki murattır. Dolayısıyla: { يَوْمَ لَا يُغْنِي عَنْهُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً } kavli; yani putlara ibadet etmeleri ve: { هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا } [Yûnus: 18] “Bunlar bizim şefaatçilerimizdir” sözleri ile: { مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا } [Zümer: 3] “Biz onlara sadece bizi [Allah'a] yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz” sözleridir. { وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ } kavli ise; şefaatçileri olmadığı gibi yardımcıları da yoktur demektir. Azabın defedilmesi ise ya bir şefaatçinin şefaatiyle ya da bir yardımcının yardımıyla olur. Üçüncüsü: { كَيْدِهِمْ } kelimesindeki izafetin faile değil, masdarın mefule izafeti olduğunu söyleriz. Sanki: "Şeytanın onlara kurduğu tuzak kendilerine fayda vermez" demiştir. Bunun açıklaması şudur: Sen "Zeyd'in Amr'ı dövmesi hoşuma gitti (أَعْجَبَنِي ضَرْبُ زَيْدٍ عَمْرًا)" ve "Amr'ın dövülmesi hoşuma gitti (أَعْجَبَنِي ضَرْبُ عَمْرٍو)" dersin. Masdar ve muzâfun ileyh ile yetindiğinde bu ancak karine ve niyet ile bilinir. Bir kimsenin: "Zeyd'in darp etmesi/edilmesi hoşuma gitti" dediğini duyduğunda Zeyd'in döven olması da dövülen olması da muhtemeldir. "Hırsızın hırsızlığı sebebiyle [elinin] kesilmesi hoşuma gitti" diyen kimsenin sözünü duyduğunda ise karine onun mefule muzâf olduğuna delalet eder. Şayet: "Bu, apaçık olanı açıklamak (îzâhu vâzıh) olması bakımından fasittir; zira tuzağa düşürülenin tuzağının kesinlikle fayda vermeyeceği kimseye gizli değildir, dolayısıyla açıklamaya muhtaç değildir. Ancak tuzak kuran kimse bunun fayda vereceğini zanneder; bu yüzden Yüce Allah bunun fayda vermeyeceğini buyurmuştur" denilirse; deriz ki: Şeytanın onlara kurduğu tuzak putlara tapmaları hususundadır ve onlar bunun fayda vereceğini zannediyorlardı. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem kurdukları tuzağa gelince; onlar bunun ahirette fayda vermeyeceğini biliyorlardı, onlar bunun ahirette değil sadece dünyada kendilerine fayda vermesini istemişlerdi. Dolayısıyla bu itiraz birinci vech'in sahibine döner. Söylediklerimizi düşündüğün takdirde her iki vecih için de hiçbir müşkül kalmaz.
ثم قال تعالى:
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة الطور (٥٢) : آية ٤٧]
[Tûr Suresi (52): Ayet 47]
وَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا عَذاباً دُونَ ذلِكَ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٤٧)
{ وَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا عَذاباً دُونَ ذلِكَ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٤٧) } “Şüphesiz zulmedenlere bundan başka bir azap daha vardır; fakat onların çoğu bilmezler.”
فِي اتِّصَالِ الْكَلَامِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَذَرْهُمْ [الطُّورِ: ٤٥] وَذَلِكَ لِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ جَوَازِ الْقِتَالِ، وَقَدْ قِيلَ إِنَّهُ نَازِلٌ قَبْلَ شَرْعِ الْقِتَالِ، وَحِينَئِذٍ كَأَنَّهُ قَالَ فَذَرْهُمْ وَلَا تَذَرْهُمْ مُطْلَقًا مِنْ غَيْرِ قِتَالٍ، بَلْ لَهُمْ قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ عَذَابُ يَوْمِ بَدْرٍ حَيْثُ تُؤْمَرُ بِقِتَالِهِمْ، فَيَكُونُ بَيَانًا وَعْدًا يَنْسَخُ فَذَرْهُمْ بِالْعَذَابِ يَوْمَ بَدْرٍ ثَانِيهِمَا:
Sözün [önceki kısımla] irtibatı hususunda iki vecih vardır. Birincisi: Yüce Allah'ın { فَذَرْهُمْ } “Artık onları bırak...” [Tûr 45] buyruğuna bağlıdır. Zira bu ifade savaşın caiz olmadığına delalet eder; nitekim bunun savaş meşru kılınmadan önce indiği söylenmiştir. Bu durumda sanki O: "Onları bırak ama tamamen savaşsız olarak kendi hallerine bırakma; bilakis onlar için kıyamet gününden önce, kendileriyle savaşmakla emrolunacağın Bedir günü azabı vardır" demiştir. Böylece bu [ayet], { فَذَرْهُمْ } buyruğunun hükmünü Bedir günündeki azapla nesheden bir vaadin beyanı olur. İkincisi:
هُوَ مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يُغْنِي [الطور: ٤٦] وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ كَيْدَهُمْ لَا يُغْنِي عَنْهُمْ قَالَ وَلَا يَقْتَصِرُ عَلَى عَدَمِ الْإِغْنَاءِ بَلْ لَهُمْ مَعَ أَنَّ كَيْدَهُمْ لَا يُغْنِي وَيْلٌ آخَرُ وَهُوَ الْعَذَابُ الْمُعَدُّ لَهُمْ، وَلَوْ قَالَ لَا يُغْنِي عَنْهُمْ كَيْدُهُمْ كَانَ يُوهِمُ أَنَّهُ لَا يَنْفَعُ وَلَكِنْ لَا يَضُرُّ وَلَمَّا قَالَ مَعَ ذَلِكَ وَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا عَذاباً زَالَ ذَلِكَ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yüce Allah'ın { لَا يُغْنِي } “...fayda vermez” [Tûr 46] buyruğuna bağlıdır. Zira O, onların tuzaklarının kendilerine fayda vermeyeceğini beyan edince: "[Durum] sadece fayda vermemekle kalmaz; bilakis tuzaklarının fayda vermeyişiyle birlikte onlar için başka bir veyl / helak daha vardır ki o da kendileri için hazırlanan azaptır" buyurmuştur. Şayet sadece "tuzakları onlara fayda vermez" deseydi, bu durum onun fayda vermese de zarar da vermeyeceği vehmini doğurabilirdi. Bununla birlikte { وَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا عَذاباً } “Şüphesiz zulmedenlere bir azap daha vardır” buyurunca bu vehim ortadan kalktı. Bu hususta birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الَّذِينَ ظَلَمُوا هُمْ أَهْلُ مَكَّةَ إِنْ قُلْنَا الْعَذَابُ هُوَ عَذَابُ يَوْمِ بَدْرٍ، وَإِنْ قُلْنَا الْعَذَابُ هُوَ عَذَابُ الْقَبْرِ فَالَّذِينَ ظَلَمُوا عَامٌّ فِي كُلِّ ظَالِمٍ.
Birinci Mesele: Eğer azaptan maksadın Bedir günü azabı olduğunu söylersek zulmedenler Mekke ehlidir. Eğer azabın kabir azabı olduğunu söylersek zulmedenler her zalim hakkında geneldir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَا الْمُرَادُ مِنَ الظُّلْمِ هَاهُنَا؟ نَقُولُ فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: هُوَ كَيْدُهُمْ نَبِيَّهُمْ، وَالثَّانِي: عِبَادَتُهُمُ الْأَوْثَانَ، وَالثَّالِثُ: كُفْرُهُمْ وَهَذَا مُنَاسِبٌ لِلْوَجْهِ الثَّانِي.
İkinci Mesele: Buradaki zulümden murat nedir? Deriz ki: Bu hususta birkaç vecih vardır: Birincisi: Peygamberlerine kurdukları tuzaktır. İkincisi: Putlara tapmalarıdır. Üçüncüsü: İnkârlarıdır ki bu da ikinci veche uygundur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: دُونَ ذَلِكَ، عَلَى قَوْلِ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ مَعْنَاهُ قَبْلَ وَيُؤَيِّدُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذابِ الْأَدْنى دُونَ الْعَذابِ الْأَكْبَرِ [السَّجْدَةِ: ٢١] وَيَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ آخَرَيْنِ أَحَدُهُمَا: دُونَ ذَلِكَ، أَيْ أَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ فِي الدَّوَامِ وَالشِّدَّةِ يُقَالُ الضَّرْبُ دُونَ الْقَتْلِ فِي الْإِيلَامِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا دُونَ عَذَابِ الْآخِرَةِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى، وَعَلَى هَذَا فَفِيهِ فَائِدَةُ التَّنْبِيهِ عَلَى عَذَابِ الْآخِرَةِ الْعَظِيمِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ إِذَا قَالَ عَذَابًا دُونَ ذَلِكَ أَيْ قَتْلًا وَعَذَابًا فِي الْقَبْرِ فَيَتَفَكَّرُ الْمُتَفَكِّرُ وَيَقُولُ مَا يَكُونُ الْقَتْلُ دُونَهُ لَا يَكُونُ إِلَّا عَظِيمًا، فَإِنْ قِيلَ فَهَذَا الْمَعْنَى لَا يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذابِ الْأَدْنى دُونَ الْعَذابِ الْأَكْبَرِ قُلْنَا نُسَلِّمُ ذَلِكَ وَلَكِنْ لَا مَانِعَ مِنْ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ هَاهُنَا هَذَا الثَّانِي عَلَى طَرِيقَةِ قَوْلِ الْقَائِلِ: تَحْتَ لَجَاجِكَ مَفَاسِدُ وَدُونَ غَرَضِكَ مَتَاعِبُ، وَبَيَانُهُ هُوَ أَنَّهُمْ لَمَّا عَبَدُوا غَيْرَ اللَّهِ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ حَيْثُ وَضَعُوهَا فِي غَيْرِ مَوْضِعِهَا الَّذِي خُلِقَتْ لَهُ فَقِيلَ لَهُمْ إِنَّ لَكُمْ دُونَ ذَلِكَ الظُّلْمِ عَذَابًا.
Üçüncü Mesele: { دُونَ ذلِكَ } ifadesi, müfessirlerin çoğunun görüşüne göre "bundan önce" demektir. Yüce Allah'ın { وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذابِ الْأَدْنى دُونَ الْعَذابِ الْأَكْبَرِ } “Biz onlara o en büyük azaptan önce, mutlaka o daha yakın azaptan tattıracağız” [Secde 21] buyruğu da bunu destekler. Bu ifade iki veche daha ihtimallidir: Birincisi: { دُونَ ذلِكَ } devamlılık ve şiddet bakımından "bundan daha az" demektir. Nitekim elem bakımından "darp, öldürmekten daha azdır (الضَّرْبُ دُونَ الْقَتْلِ)" denilir. Bu anlama göre dünya azabının ahiret azabından daha hafif olduğunda şüphe yoktur. Buna binaen bu ifadede büyük ahiret azabına dikkat çekme faydası vardır. Çünkü O, "bundan daha hafif bir azap" yani öldürülme ve kabir azabı dediğinde düşünen kimse düşünüp şöyle der: "Öldürülmenin bile kendisinden daha hafif kaldığı bir azap ancak pek büyük olabilir." Şayet: "Bu anlamın Yüce Allah'ın { وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذابِ الْأَدْنى دُونَ الْعَذابِ الْأَكْبَرِ } buyruğunda söylenmesi mümkün değildir" denilirse; deriz ki: Bunu kabul ederiz, fakat bir kimsenin "İnadının altında fesatlar, amacının berisinde ise meşakkatler vardır (تَحْتَ لَجَاجِكَ مَفَاسِدُ وَدُونَ غَرَضِكَ مَتَاعِبُ)" sözü kabilinden burada muradın bu ikinci mana olmasına hiçbir engel yoktur. Bunun açıklaması şudur: Onlar Allah'tan başkasına ibadet ettiklerinde, nefislerini yaratıldıkları gayenin dışına koymak suretiyle kendilerine zulmettiler. Onlara: "Şüphesiz sizin için bu zulmünüzün berisinde bir azap vardır" denildi.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: ذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى مَاذَا؟ نَقُولُ الظَّاهِرُ أَنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى الْيَوْمِ وَفِيهِ وَجْهَانِ/ آخَرَانِ أَحَدُهُمَا:
Dördüncü Mesele: { ذلِكَ } neye işarettir? Deriz ki: Zahir olan, onun o güne işaret olmasıdır. Bu hususta iki vecih daha vardır: Birincisi:
فِي قوله يُصْعَقُونَ [الطور: ٤٥] وقوله يُغْنِي عَنْهُمْ [الطور: ٤٦] إِشَارَةٌ إِلَى عَذَابٍ وَاقِعٍ فَقَوْلُهُ ذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَيْهِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ قَدْ تَقَدَّمَ قَوْلُهُ إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ لَواقِعٌ [الطُّورِ: ٧] وَقَوْلُهُ دُونَ ذلِكَ، أَيْ دُونَ ذَلِكَ الْعَذَابِ ثَانِيهِمَا: دُونَ ذلِكَ، أَيْ كَيْدِهِمْ فَذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الْكَيْدِ وَقَدْ بَيَّنَّا وَجْهَهُ فِي الْمِثَالِ الَّذِي مَثَّلْنَا وَهُوَ قَوْلُ الْقَائِلِ: تَحْتَ لَجَاجِكَ حِرْمَانُكَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
{ يُصْعَقُونَ } “çarpılacakları” [Tûr 45] ve { يُغْنِي عَنْهُمْ } “onlara fayda vermez” [Tûr 46] buyruklarında gerçekleşecek bir azaba işaret vardır; dolayısıyla { ذَلِكَ } sözü ona işarettir. Şöyle de denilebilir: Daha önce { إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ لَواقِعٌ } “Şüphesiz Rabbinin azabı mutlaka gerçekleşecektir” [Tûr 7] buyruğu geçmişti; dolayısıyla { دُونَ ذلِكَ } sözü "o azaptan başka / önce" demektir. İkincisi: { دُونَ ذلِكَ } yani "onların tuzaklarından başka" demektir; bu durumda { ذَلِكَ } tuzağa işarettir. Bunun vechini getirdiğimiz misalde açıklamıştık; o da söyleyenin "İnadının altında mahrumiyetin yatar (تَحْتَ لَجَاجِكَ حِرْمَانُكَ)" sözüdür. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ ذَكَرْنَا فِيهِ وُجُوهًا أَحَدُهَا: أَنَّهُ جَرَى عَلَى عَادَةِ الْعَرَبِ حَيْثُ تُعَبِّرُ عَنِ الْكُلِّ بِالْأَكْثَرِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ [سَبَأٍ: ٤١] ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى تَكَلَّمَ عَلَى تِلْكَ الْعَادَةِ لِيُعْلَمَ أَنَّ اللَّهَ اسْتَحْسَنَهَا مِنَ الْمُتَكَلِّمِ حَيْثُ يَكُونُ ذَلِكَ بَعِيدًا عَنِ الْخُلْفِ ثَانِيهَا: مِنْهُمْ مَنْ آمَنَ فَلَمْ يَكُنْ مِمَّنْ لَا يَعْلَمُ ثَالِثُهَا: هُمْ فِي أَكْثَرِ الْأَحْوَالِ لَمْ يَعْلَمُوا وَفِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ عَلِمُوا وَأَقَلُّهُ أَنَّهُمْ عَلِمُوا حَالَ الْكَشْفِ وَإِنْ لَمْ يَنْفَعْهُمْ.
Beşinci Mesele: { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler” ifadesi hakkında birkaç vecih zikrettik: Birincisi: Yüce Allah'ın { أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ } “...çoğu onlara inanmaktadır” [Sebe 41] buyurduğu gibi, Arapların bütünü "çoğu" kelimesiyle ifade etme adetine göre varit olmuştur. Ayrıca Yüce Allah, yalandan uzak olsun diye bu üslubun konuşandan sadır olmasını güzel gördüğünü bildirmek için bu adete göre hitap etmiştir. İkincisi: Onlardan iman edenler de olmuştur, dolayısıyla onlar bilmeyenlerden olmamışlardır. Üçüncüsü: Onlar hallerin çoğunda bilmemişler, bazı hallerde ise bilmişlerdir; bunun en azı, fayda vermese de [hakikatin] perdesinin kalktığı anda bilmiş olmalarıdır.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: مَفْعُولُ لَا يَعْلَمُونَ جَازَ أَنْ يَكُونَ هُوَ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْأَمْرِ: وَهُوَ أَنَّ لَهُمْ عَذَابًا دُونَ ذَلِكَ، وَجَازَ أَنْ لَا يَكُونَ لَهُ مَفْعُولٌ أَصْلًا، فَيَكُونَ الْمُرَادُ أَكْثَرُهُمْ غافلون جاهلون. ثم قال تعالى:
Altıncı Mesele: { لَا يَعْلَمُونَ } fiilinin mefulünün, önceden geçen "onlar için bundan başka bir azap olduğu" hususu olması caiz olduğu gibi, aslen hiçbir mefulünün olmaması da caizdir; bu durumda maksat "onların çoğu gafildir, cahildir" demek olur. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة الطور (٥٢) : آية ٤٨]
[Tûr Suresi (52): Ayet 48]
وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنا وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ (٤٨)
{ وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنا وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ (٤٨) } “Rabbinin hükmüne sabret; çünkü sen gözetimimiz altındasın. Kalktığın zaman Rabbini hamd ile tesbih et.”
وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي تَفْسِيرِ قوله تعالى: فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ [طه: ١٣٠] وَنُشِيرُ إِلَى بَعْضِهِ هَاهُنَا فَإِنَّ طُولَ الْعَهْدِ يُنْسِي، فَنَقُولُ لَمَّا قَالَ تَعَالَى: فَذَرْهُمْ [الطُّورِ: ٤٥] كَانَ فِيهِ الْإِشَارَةُ إِلَى أَنَّهُ لَمْ يَبْقَ فِي نُصْحِهِمْ نَفْعٌ وَلَا سِيَّمَا وَقَدْ تَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ يَرَوْا كِسْفاً مِنَ السَّماءِ [الطُّورِ: ٤٤] وَكَانَ ذَلِكَ مِمَّا يَحْمِلُ النَّبِيَّ ﷺ عَلَى الدُّعَاءِ كَمَا قَالَ نُوحٍ ﵇ رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً [نُوحٍ: ٢٦] وَكَمَا دَعَا يُونُسُ ﵇ فَقَالَ تَعَالَى: وَاصْبِرْ وَبَدِّلِ اللَّعْنَ بِالتَّسْبِيحِ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بَدَلَ قَوْلِكَ اللَّهُمَّ أَهْلِكْهُمْ أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ
Biz bunu Yüce Allah'ın { فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ } “Onların dediklerine sabret ve güneş doğmadan önce Rabbini hamd ile tesbih et...” [Tâhâ 130] ayetinin tefsirinde zikretmiştik. Zamanın uzaması unutturabileceğinden burada da bir kısmına işaret edelim. Deriz ki: Yüce Allah { فَذَرْهُمْ } “Onları bırak” [Tûr 45] buyurunca, bunda onlara nasihat etmede bir fayda kalmadığına işaret vardı; bilhassa Yüce Allah'ın { وَإِنْ يَرَوْا كِسْفاً مِنَ السَّماءِ } “Gökten düşen bir kütle görseler...” [Tûr 44] buyruğu daha önce geçmişti. Bu durum Nûh'un aleyhisselâm { رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً } “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden hiçbir yurt tutan bırakma!” [Nûh 26] demesi gibi ve Yûnus'un aleyhisselâm beddua ettiği gibi Peygamber'i de sallallâhu aleyhi ve sellem beddua etmeye sevk edebilecek şeylerdendi. Bunun üzerine Yüce Allah: "Sabret, bedduayı tesbih ile değiştir; 'Allah'ım onları helak et' sözünün yerine de Rabbini hamd ile tesbih et" buyurdu. Yüce Allah'ın: { فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ }
الْحُوتِ
{ الْحُوتِ } “Sen Rabbinin hükmüne sabret ve balık sahibi gibi olma!”
[الْقَلَمِ: ٤٨] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنا فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُمْ يَكِيدُونَهُ كَانَ ذَلِكَ مِمَّا يَقْتَضِي فِي الْعُرْفِ الْمُبَادَرَةَ إِلَى إِهْلَاكِهِمْ لِئَلَّا يَتِمَّ كَيْدُهُمْ فَقَالَ: اصْبِرْ وَلَا تَخَفْ، فَإِنَّكَ مَحْفُوظٌ بِأَعْيُنِنَا ثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فَاصْبِرْ وَلَا تَدْعُ عَلَيْهِمْ فَإِنَّكَ بِمَرْأًى مِنَّا نَرَاكَ وَهَذِهِ الْحَالَةُ تَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ عَلَى أَفْضَلِ مَا يَكُونُ مِنَ الْأَحْوَالِ لَكِنَّ كَوْنَكَ مُسَبِّحًا لَنَا أَفْضَلَ مِنْ كَوْنِكَ دَاعِيًا عَلَى عِبَادٍ خَلَقْنَاهُمْ، فَاخْتَرِ الْأَفْضَلَ فَإِنَّكَ بِمَرْأًى مِنَّا ثَالِثُهَا: أَنَّ مَنْ يَشْكُو حَالَهُ عَنْدَ غَيْرِهِ يَكُونُ فِيهِ إِنْبَاءٌ عَنْ عَدَمِ عِلْمِ الْمَشْكُوِّ إِلَيْهِ بِحَالِ الشَّاكِي فَقَالَ تَعَالَى: اصْبِرْ وَلَا تَشْكُ حَالَكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنَا نَرَاكَ فَلَا فَائِدَةَ فِي شَكْوَاكَ، وَفِيهِ مَسَائِلُ مُخْتَصَّةٌ بِهَذَا الْمَوْضِعِ لَا تُوجَدُ فِي قَوْلِهِ فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ [طَه: ١٣٠] .
[Kalem 48] { فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ } “Sen Rabbinin hükmüne sabret ve balık sahibi gibi olma!” buyruğuna bakmaz mısın? Yüce Allah'ın { فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنا } “Çünkü sen gözetimimiz altındasın” buyruğunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Yüce Allah onların kendisine tuzak kurduklarını beyan edince bu durum örfte, tuzakları tamamlanmasın diye onların derhal helak edilmesini gerektirirdi. Bu sebeple: "Sabret ve korkma, zira sen gözlerimizle korunmaktasın" buyurdu. İkincisi: Yüce Allah: "Sabret ve onlara beddua etme; çünkü sen bizim nezaretimiz altındasın, seni görüyoruz. Bu hal ise senin hallerin en faziletlisi üzere olmanı gerektirir. Bizim için tesbih edici olman ise yarattığımız kullar aleyhine beddua edici olmandan daha faziletlidir. O halde en faziletli olanı seç; zira sen nezaretimiz altındasın" buyurdu. Üçüncüsü: Halini başkasına şikâyet eden kimsenin bu davranışı, kendisine şikâyette bulunulan zatın şikâyetçinin halini bilmediğini ihsas ettirir. Bunun üzerine Yüce Allah: "Sabret ve halini şikâyet etme; zira sen gözetimimiz altındasın, seni görüyoruz, binaenaleyh şikâyet etmende bir fayda yoktur" buyurdu. Bu ayette, { فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ } [Tâhâ 130] ayetinde bulunmayan ve bu makama has olan meseleler vardır.
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اللَّامُ فِي قَوْلِهِ وَاصْبِرْ لِحُكْمِ تَحْتَمِلُ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: هِيَ بِمَعْنَى إِلَى أَيِ اصْبِرْ إِلَى أَنْ يَحْكُمَ اللَّهُ الثَّانِي: الصَّبْرُ فِيهِ مَعْنَى الثَّبَاتِ، فَكَأَنَّهُ يَقُولُ فَاثْبُتْ لِحُكْمِ رَبِّكَ يُقَالُ/ ثَبَتَ فُلَانٌ لِحَمْلِ قَرْنِهِ الثَّالِثُ:
Birinci Mesele: { وَاصْبِرْ لِحُكْمِ } buyruğundaki lâm harfi birkaç veche ihtimallidir: Birincisi: "-e kadar (إِلَى)" anlamındadır; yani "Allah hükmedinceye kadar sabret." İkincisi: Sabırda sebat manası vardır; sanki "Rabbinin hükmü için sebat et" demektedir. Nitekim "falanca rakibinin yüküne / hücumuna karşı sebat etti (ثَبَتَ فُلَانٌ لِحَمْلِ قَرْنِهِ)" denir. Üçüncüsü:
هِيَ اللَّامُ الَّتِي تُسْتَعْمَلُ بِمَعْنَى السَّبَبِ يُقَالُ لِمَ خَرَجْتَ فَيُقَالُ لِحُكْمِ فُلَانٍ عَلَيَّ بِالْخُرُوجِ فَقَالَ: وَاصْبِرْ وَاجْعَلْ سَبَبَ الصَّبْرِ امْتِثَالَ الْأَمْرِ حَيْثُ قَالَ وَاصْبِرْ لِهَذَا الْحُكْمِ عَلَيْكَ لَا لِشَيْءٍ آخَرَ.
Sebep bildirmek üzere kullanılan lâm harfidir. "Niçin çıktın?" denildiğinde "falancanın benim aleyhime çıkma hükmü vermesi sebebiyle (لِحُكْمِ فُلَانٍ عَلَيَّ بِالْخُرُوجِ)" denilmesi gibi. Buna göre: "Sabret ve sabrının sebebini emre boyun eğmek kıl" demiştir; zira O: "Başka bir şey için değil, aleyhine olan bu hüküm için sabret" buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ هَاهُنَا بِأَعْيُنِنا وَقَالَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ وَلِتُصْنَعَ عَلى عَيْنِي [طَه: ٣٩] نَقُولُ لَمَّا وَحَّدَ الضَّمِيرَ هُنَاكَ وَهُوَ يَاءُ الْمُتَكَلِّمِ وحده وَحَّدَ الْعَيْنَ وَلَمَّا ذَكَرَ هَاهُنَا ضَمِيرَ الْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ بِأَعْيُنِنا وَهُوَ النُّونُ جَمَعَ الْعَيْنَ، وَقَالَ: بِأَعْيُنِنا هَذَا مِنْ حَيْثُ اللَّفْظُ، وَأَمَّا مِنْ حَيْثُ الْمَعْنَى فَلِأَنَّ الْحِفْظَ هَاهُنَا أَتَمُّ لِأَنَّ الصَّبْرَ مَطِيَّةُ الرَّحْمَةِ بِالنَّبِيِّ ﷺ حَيْثُ اجْتَمَعَ لَهُ النَّاسُ وَجَمَعُوا لَهُ مَكَايِدَ وَتَشَاوَرُوا فِي أَمْرِهِ، وَكَذَلِكَ أَمَرَهُ بِالْفُلْكِ وَأَمَرَهُ بِالِاتِّخَاذِ عِنْدَ عَدَمِ الْمَاءِ وَحَفَظَهُ مِنَ الْغَرَقِ مَعَ كَوْنِ كُلِّ الْبِقَاعِ مَغْمُورَةً تَحْتَ الْمَاءِ تَحْتَاجُ إِلَى حِفْظٍ عَظِيمٍ فِي نَظَرِ الْخَلْقِ فَقَالَ بِأَعْيُنِنا.
İkinci Mesele: Burada { بِأَعْيُنِنا } "gözetimimiz altında / gözlerimizle" buyurmuş, başka yerlerde ise { وَلِتُصْنَعَ عَلى عَيْنِي } “ve gözetimim altında yetiştirilmen için” [Tâhâ 39] buyurmuştur. Deriz ki: Orada tekil mütekellim zamiri olan "yâ"yı tekil getirdiğinde "göz" kelimesini de tekil getirmiştir. Burada ise { بِأَعْيُنِنا } buyruğunda "nûn" olan çoğul zamirini zikrettiğinde "göz" kelimesini de çoğul yaparak { بِأَعْيُنِنا } buyurmuştur. Bu lafız bakımındandır. Mana bakımından ise, buradaki koruma daha tamdır; çünkü insanların aleyhinde birleştiği, kendisine tuzaklar kurduğu ve durumu hakkında istişare ettiği sırada sabır, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem rahmetin vasıtasıdır. Nitekim [Nûh'a da] gemiyi yapmasını ve suyun bulunmadığı yerde bunu inşa etmesini emretmiş ve bütün mekânlar suyun altında kalmışken onu boğulmaktan koruması mahlûkatın nazarında pek büyük bir muhafazayı gerektirdiğinden { بِأَعْيُنِنا } buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَا وَجْهُ تَعَلُّقِ الْبَاءِ هَاهُنَا قُلْنَا قَدْ ظَهَرَ مِنْ جَمِيعِ الْوُجُوهِ، أَمَّا إِنْ قُلْنَا بِأَنَّهُ لِلْحِفْظِ فَتَقْدِيرُهُ مَحْفُوظٌ بِأَعْيُنِنَا، وَإِنْ قُلْنَا لِلْعِلْمِ فَمَعْنَاهُ بِمَرْأًى مِنَّا أَيْ بِمَكَانٍ نَرَاكَ وَتَقْدِيرُهُ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنَا مَرْئِيٌّ وَحِينَئِذٍ هُوَ كَقَوْلِ الْقَائِلِ رَأَيْتُهُ بِعَيْنَيَّ كَمَا يُقَالُ كُتِبَ بِالْقَلَمِ الْآلَةِ وَإِنْ كَانَ رُؤْيَةُ اللَّهِ لَيْسَتْ بِآلَةٍ، فَإِنْ قِيلَ فَمَا الْفَرْقُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ حَيْثُ قَالَ فِي طه عَلى عَيْنِي [طَه: ٣٩] وَقَالَ هَاهُنَا بِأَعْيُنِنا وَمَا الْفَرْقُ بَيْنَ عَلَى وَبَيْنَ الْبَاءِ نَقُولُ مَعْنَى عَلَى هُنَاكَ هُوَ أَنَّهُ يَرَى عَلَى مَا يَرْضَاهُ اللَّهُ تَعَالَى، كَمَا يَقُولُ أَفْعَلُهُ عَلَى عَيْنِي أَيْ عَلَى رِضَايَ تَقْدِيرُهُ عَلَى وَجْهٍ يَدْخُلُ فِي عَيْنِي وَأَلْتَفِتُ إِلَيْهِ فَإِنَّ مَنْ يَفْعَلُ شَيْئًا لِغَيْرِهِ وَلَا يَرْتَضِيهِ لَا يَنْظُرُ فِيهِ وَلَا يُقَلِّبُ عَيْنَهُ إِلَيْهِ وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَدْ ذَكَرْنَاهَا وَقَوْلُهُ حِينَ تَقُومُ فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: تَقُومُ مِنْ مَوْضِعِكَ وَالْمُرَادُ قَبْلَ الْقِيَامِ حِينَ مَا تَعْزِمُ عَلَى الْقِيَامِ وَحِينَ مَجِيءِ الْقِيَامِ،
Üçüncü Mesele: Buradaki "bâ (بِ)" harfinin taalluk vechi nedir? Deriz ki: Bu bütün vecihlerden açıkça anlaşılmıştır. Eğer onun koruma için olduğunu söylersek takdiri "gözlerimizle korunmuş olarak (مَحْفُوظٌ بِأَعْيُنِنَا)" şeklindedir. Eğer ilim için olduğunu söylersek anlamı "nezaretimiz altında, yani seni gördüğümüz bir mekândasın" demek olur ve takdiri "şüphesiz sen gözlerimizle görülmektesin (فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنَا مَرْئِيٌّ)" şeklinde olur. Bu durumda o, konuşanın "onu iki gözümle gördüm" sözü gibidir; nitekim alet olan kalemle "yazıldı" denmesi gibidir, her ne kadar Allah'ın görmesi bir aletle olmasa da. Şayet: "Tâhâ Suresi'nde { عَلى عَيْنِي } [Tâhâ 39] dediği, burada ise { بِأَعْيُنِنا } dediği iki yer arasındaki fark nedir ve 'alâ (عَلَى)' ile 'bâ (الْبَاء)' arasındaki fark nedir?" denilirse; deriz ki: Oradaki 'alâ'nın manası, Yüce Allah'ın razı olduğu şey üzere görülmesidir. Nitekim [Arapçada] kişinin "onu gözüm üstüne yaparım (أَفْعَلُهُ عَلَى عَيْنِي)" yani rızam üzerine, takdiri ise "gözüme girecek ve kendisine iltifat edeceğim bir tarzda yaparım" demesi gibidir. Zira başkası için bir şey yapıp da ondan hoşnut olmayan kimse ona bakmaz ve gözünü ona çevirmez. { وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ } buyruğundaki 'bâ' harfini ise daha önce zikretmiştik. { حِينَ تَقُومُ } “kalktığın zaman” buyruğunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Bulunduğun mekândan kalktığın zamandır. Bundan murat ise kalkmadan önce, yani kalkmaya azmettiğin ve kalkma anı geldiği vakittir.
وَقَدْ وَرَدَ فِي الْخَبَرِ أَنَّ مَنْ قَالَ: «سُبْحَانَ اللَّهِ» مِنْ قَبْلِ أَنْ يَقُومَ مِنْ مَجْلِسِهِ يُكْتَبُ ذَلِكَ كَفَارَّةً لِمَا يَكُونُ قَدْ صَدَرَ مِنْهُ مِنَ اللَّفْظِ وَاللَّغْوِ فِي ذَلِكَ الْمَجْلِسِ
Rivayette gelmiştir ki: Kim meclisinden kalkmadan önce: «سُبْحَانَ اللَّهِ» "Subhânallâh" derse, bu o mecliste kendisinden sadır olmuş lafız ve boş sözler için bir kefaret olarak yazılır.
الثَّانِي: حِينَ تَقُومُ مِنَ النَّوْمِ،
İkincisi: Uykudan kalktığın zamandır.
وَقَدْ وَرَدَ أَيْضًا فِيهِ خَبَرٌ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﷺ كَانَ «يُسَبِّحُ بَعْدَ الِانْتِبَاهِ»
Bu hususta da Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem «uyandıktan sonra tesbihte bulunduğuna» delalet eden bir rivayet gelmiştir.
الثَّالِثُ: حِينَ تَقُومُ إِلَى الصَّلَاةِ
Üçüncüsü: Namaza kalktığın zamandır.
وَقَدْ وَرَدَ فِي الْخَبَرِ أَنَّهُ ﷺ كَانَ يَقُولُ فِي افْتِتَاحِ الصَّلَاةِ «سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ وَتَبَارَكَ اسْمُكَ وَتَعَالَى جَدُّكَ وَلَا إِلَهَ غَيْرُكَ»
Rivayette gelmiştir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem namaza başlarken: «سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ وَتَبَارَكَ اسْمُكَ وَتَعَالَى جَدُّكَ وَلَا إِلَهَ غَيْرُكَ» "Allah'ım! Sen her türlü eksiklikten münezzehsin, Sana hamdederim. İsmin mübarektir, şanın yücedir ve Senden başka hiçbir ilah yoktur" derdi.
الرَّابِعُ:
Dördüncüsü:
حِينَ تَقُومُ لِأَمْرٍ مَا وَلَا سِيَّمَا إِذَا قُمْتَ مُنْتَصِبًا لِمُجَاهَدَةِ قَوْمِكَ ومعاداتهم والدعاء عليهم ف سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَبَدِّلْ قِيَامَكَ لِلْمُعَادَاةِ وَانْتِصَابَكَ لِلِانْتِقَامِ بِقِيَامِكَ لِذِكْرِ اللَّهِ وَتَسْبِيحِهِ الْخَامِسُ: حِينَ تَقُومُ أَيْ بِالنَّهَارِ، فَإِنَّ اللَّيْلَ مَحَلُّ السُّكُونِ وَالنَّهَارَ مَحَلُّ الِابْتِغَاءِ وَهُوَ بِالْقِيَامِ أَوْلَى، وَيَكُونُ كَقَوْلِهِ وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ إِشَارَةٌ إِلَى مَا
Herhangi bir iş için kalktığın zamandır; bilhassa kavminle mücadele etmek, onlara düşmanlık göstermek ve onlara beddua etmek üzere ayağa dikildiğin vakittir. Bu durumda Rabbini hamd ile tesbih et; düşmanlık için kalkmanı ve intikam için dikilmeni, Allah'ı zikretmek ve O'nu tesbih etmek için kalkmaya dönüştür. Beşincisi: { حِينَ تَقُومُ } yani gündüz kalktığın zamandır; zira gece sükûnet vaktidir, gündüz ise maişet arama vaktidir ve kalkmaya daha layıktır. Bu ifade, { وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ } buyruğunun geriye kalan vakte işaret etmesi gibi olur;
بقي من الزمان وكذلك وَإِدْبارَ النُّجُومِ [الطور: ٤٩] وهو أول الصبح. وقوله تعالى:
aynı şekilde { وَإِدْبارَ النُّجُومِ } “ve yıldızların batışının ardından” [Tûr 49] buyruğu da sabahın ilk vaktidir. Ve Yüce Allah'ın buyruğu:
[سورة الطور (٥٢) : آية ٤٩]
[Tûr Suresi (52): Ayet 49]
وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَإِدْبارَ النُّجُومِ (٤٩)
{ وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَإِدْبارَ النُّجُومِ (٤٩) } “Gecenin bir kısmında ve yıldızların batışının ardından da O'nu tesbih et.”
وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَسُبْحانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ [الرُّومِ: ١٧] وَقَدْ ذَكَرْنَا فَائِدَةَ الِاخْتِصَاصِ بِهَذِهِ الْأَوْقَاتِ وَمَعْنَاهُ، وَنَخْتِمُ هَذِهِ السُّورَةَ بِفَائِدَةٍ وَهِيَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ هَاهُنَا وَإِدْبارَ النُّجُومِ وقال في ق [٤٠] وَأَدْبارَ السُّجُودِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ الْمَعْنَى وَاحِدٌ وَالْمُرَادُ مِنَ السُّجُودِ جَمْعُ سَاجِدٍ وَلِلنُّجُومِ سُجُودٌ قَالَ تَعَالَى: وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدانِ [الرَّحْمَنِ: ٦] وَقِيلَ الْمُرَادُ مِنَ النَّجْمِ نُجُومُ السَّمَاءِ وَقِيلَ النَّجْمُ مَا لَا سَاقَ لَهُ مِنَ النَّبَاتِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ [الحج:
Bunun tefsiri daha önce geçmişti. Bu, Yüce Allah'ın { فَسُبْحانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ } “Akşama erdiğinizde ve sabaha kavuştuğunuzda Allah'ı tenzih edin” [Rûm 17] buyruğu gibidir. Bu vakitlerin tahsis edilmesinin faydasını ve anlamını zikretmiştik. Bu sureyi bir faide ile mühürleyelim: Yüce Allah burada { وَإِدْبارَ النُّجُومِ } buyurmuş, Kâf Suresi'nde [40] ise { وَأَدْبارَ السُّجُودِ } buyurmuştur. Mana birdir denilmesi muhtemeldir; zira 'sucûd'dan murat 'sâcid'in çoğuludur ve yıldızların da secdesi vardır. Nitekim Yüce Allah: { وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدانِ } “Yıldız / çim ve ağaç secde ederler” [Rahmân 6] buyurmuştur. Necm'den muradın gökteki yıldızlar olduğu söylendiği gibi, gövdesi olmayan bitkiler olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah: { يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ } “Göklerde olanlar da yerde olanlar da O'na secde eder...” [Hac:
١٨] أَوِ الْمُرَادُ مِنَ النُّجُومِ الْوَظَائِفُ وَكُلُّ وَظِيفَةِ نَجْمٍ فِي اللُّغَةِ أَيْ إِذَا فَرَغْتَ مِنْ وَظَائِفِ الصَّلَاةِ فَقُلْ سُبْحَانَ اللَّهِ،
18] buyurmuştur. Yahut nucûmdan murat vazifelerdir; zira dilde her vazifeye / takside 'necm' denir. Yani namazın vazifelerini bitirdiğinde 'Subhânallâh' de demektir.
وَقَدْ وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ: «مَنْ قَالَ عَقِيبَ الصَّلَاةِ سُبْحَانَ اللَّهِ عَشْرَ مَرَّاتٍ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ عَشْرَ مَرَّاتٍ وَاللَّهُ أَكْبَرُ عَشْرَ مَرَّاتٍ كُتِبَ لَهُ أَلْفُ حسنة»
Hadiste şöyle varit olmuştur: «Namazın peşinden on defa Sübhânallâh, on defa Elhamdülillâh, on defa da Allâhu ekber diyen kimseye bin hasene yazılır.»
فيكون المعنى في الموضعين واحد لِأَنَّ السُّجُودَ مِنَ الْوَظَائِفِ وَالْمَشْهُورُ وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ إِدْبَارِ النُّجُومِ وَقْتُ الصُّبْحِ حَيْثُ يُدْبِرُ النَّجْمُ وَيَخْفَى وَيَذْهَبُ ضِيَاؤُهُ بِضَوْءِ الشَّمْسِ، وَحِينَئِذٍ تَبَيَّنَ مَا ذَكَرْنَا مِنَ الْوَجْهِ الْخَامِسِ في قوله حِينَ تَقُومُ [الطور: ٤٨] أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ النَّهَارُ لِأَنَّهُ مَحَلُّ الْقِيَامِ وَمِنَ اللَّيْلِ القدر الذي يكون الإنسان في يَقْظَانَ فِيهِ وَإِدْبارَ النُّجُومِ وَقْتُ الصُّبْحِ فَلَا يَخْرُجُ عَنِ التَّسْبِيحِ إِلَّا وَقْتَ النَّوْمِ، وَهَذَا آخِرُ تَفْسِيرِ هَذِهِ السُّورَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى سَيِّدِنَا محمد وآله وسلّم.
Böylece her iki yerdeki mana bir olur; çünkü secde de [namazın] vazifelerindendir. Meşhur ve zahir olan ise { إِدْبَارِ النُّجُومِ } “yıldızların batışından” muradın, yıldızın batıp gizlendiği ve ışığının güneşin aydınlığıyla kaybolduğu sabah vakti olduğudur. Bu durumda, { حِينَ تَقُومُ } “kalktığın zaman” [Tûr 48] kavl-i şerifi hakkında zikrettiğimiz beşinci vecih açıklık kazanmış olur ki, bundan murat gündüz vaktidir; zira kalkma [ve hareket] vakti odur. Geceden [murat ise] insanın uyanık olduğu kısımdır; { إِدْبَارَ النُّجُومِ } “yıldızların batışı” da sabah vaktidir. Dolayısıyla uyku vakti müstesna, [hiçbir an] tesbihten hâli kalmamış olur. Bu, mezkûr surenin tefsirinin sonudur. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. Allah Efendimiz Muhammed'e ve âline salât ve selâm eylesin.