الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِنْ قُلْنَا مَعْنَاهُ رَأَى اللَّهَ كَيْفَ يُفْهَمُ عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى؟ قُلْنَا فِيهِ أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ: قَوْلُ مَنْ يَجْعَلُ اللَّهَ فِي مَكَانٍ وَهُوَ بَاطِلٌ، وَقَدْ بَالَغْنَا فِي بَيَانِ بُطْلَانِهِ فِي سُورَةِ السَّجْدَةِ الثَّانِي: رَآهُ مُحَمَّدٌ ﷺ وَهُوَ عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى لِأَنَّ الظَّرْفَ قَدْ يَكُونُ ظَرْفًا لِلرَّائِي كَمَا ذَكَرْنَا من المثال يقال رأيت الهلال، فيقاله لِقَائِلِهِ أَيْنَ رَأَيْتَهُ؟ فَيَقُولُ عَلَى السَّطْحِ وَرُبَّمَا يَقُولُ عِنْدَ الشَّجَرَةِ الْفُلَانِيَّةِ، وَأَمَّا إِنْ قُلْنَا إِنَّ الْمُرَادَ جِبْرِيلُ ﵇ فَالْوَجْهَانِ ظَاهِرَانِ وَكَوْنُ النَّبِيِّ ﷺ مَعَ جِبْرِيلَ عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى أَظْهَرُ.
Üçüncü Mesele: Şayet anlamının “Allah'ı gördü” olduğunu söylersek, { عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى } “Sidretü'l-Müntehâ'nın yanında” ifadesi nasıl anlaşılır? Deriz ki: Bu hususta [farklı] görüşler vardır: Birincisi: Allah'ı bir mekânda kılan kimsenin görüşüdür ki bu bâtıldır; onun bâtıllığını Secde Suresi'nde etraflıca açıklamıştık. İkincisi: Zarfin bazen görene ait bir zarf olabilmesi hasebiyle, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem O'nu kendisi Sidretü'l-Müntehâ'nın yanındayken görmüştür. Zikrettiğimiz misalde olduğu gibi: “Hilâli gördüm” denilir, bunu söyleyene “Onu nerede gördün?” diye sorulur; o da “Damda” der, bazen de “Falan ağacın yanında” der. Şayet kastedilenin Cebrail aleyhisselâm olduğunu söylersek, her iki vecih de açıktır ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Cebrail ile birlikte Sidretü'l-Müntehâ'nın yanında bulunması daha açıktır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: إِضَافَةُ السِّدْرَةِ إِلَى الْمُنْتَهَى مِنْ أَيِّ [أَنْوَاعِ] الْإِضَافَةِ؟ نَقُولُ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا أَحَدُهَا: إِضَافَةُ الشَّيْءِ إِلَى مَكَانِهِ يُقَالُ أَشْجَارُ بَلْدَةِ كَذَا لَا تَطُولُ مِنَ الْبَرْدِ وَيُقَالُ أَشْجَارُ الْجَنَّةِ لَا تَيْبَسُ وَلَا تَخْلُو مِنَ الثِّمَارِ، فَالْمُنْتَهَى حِينَئِذٍ مَوْضِعٌ لَا يَتَعَدَّاهُ مَلَكٌ، وَقِيلَ لَا يَتَعَدَّاهُ رُوحٌ مِنَ الْأَرْوَاحِ وَثَانِيهَا: إِضَافَةُ الْمَحَلِّ إِلَى الْحَالِّ فِيهِ، يُقَالُ: كِتَابُ الْفِقْهِ، وَمَحَلُّ السَّوَادِ، وَعَلَى هَذَا فَالْمُنْتَهَى عِنْدَ السِّدْرَةِ تَقْدِيرُهُ سِدْرَةٌ عِنْدَ مُنْتَهَى الْعُلُومِ ثَالِثُهَا:
Dördüncü Mesele: Sidre'nin Müntehâ'ya izâfeti ne tür bir izâfettir? Deriz ki: Birkaç veche ihtimali vardır: Birincisi: Bir şeyin kendi mekânına izâfetidir. “Falan beldenin ağaçları soğuktan dolayı uzamaz” ve “Cennetin ağaçları kurumaz ve meyvesiz kalmaz” denilmesi gibidir. Bu durumda Müntehâ, hiçbir meleğin ötesine geçemediği bir yerdir; ruhlardan hiçbir ruhun ötesine geçemediği bir yer olduğu da söylenmiştir. İkincisi: Mahalin onda yerleşene (hâll olana) izâfetidir. “Fıkıh kitabı” ve “siyahlık mahalli” denilmesi gibidir. Buna göre Müntehâ, Sidre'nin yanındadır; takdiri: “İlimlerin nihayet bulduğu yerin yanındaki sidre”dir. Üçüncüsü:
إِضَافَةُ الْمُلْكِ إِلَى مَالِكِهِ يُقَالُ دَارُ زَيْدٍ وَأَشْجَارُ زَيْدٍ وَحِينَئِذٍ فَالْمُنْتَهَى إِلَيْهِ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ سِدْرَةُ الْمُنْتَهَى إِلَيْهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى [النَّجْمِ: ٤٢] فَالْمُنْتَهَى إِلَيْهِ هُوَ اللَّهُ وَإِضَافَةُ السِّدْرَةِ إِلَيْهِ حِينَئِذٍ كَإِضَافَةِ الْبَيْتِ إِلَيْهِ لِلتَّشْرِيفِ وَالتَّعْظِيمِ، وَيُقَالُ فِي التَّسْبِيحِ: يَا غَايَةَ مُنَاهُ، وَيَا مُنْتَهَى أملاه. ثم قال تعالى:
Mülkün mâlikine izâfetidir. “Zeyd'in evi” ve “Zeyd'in ağaçları” denilmesi gibidir. Bu durumda kendisine varılan (müntehâ ileyh) hazfedilmiştir; takdiri: “Kendisine varılanın Sidresi”dir. Nitekim Allah Teâlâ: { إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى } “Kuşkusuz en son varış Rabbinedir” buyurmuştur. Kendisine varılan ise Allah'tır; Sidre'nin O'na izâfeti ise teşrif ve tazim için Kâbe'nin O'na izâfeti gibidir. Tesbihte de: “Ey [kulun] emellerinin gayesi ve ey ümitlerinin müntehâsı (son durağı)!” denilir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة النجم (٥٣) : آية ١٥]
[Necm Suresi (53): Ayet 15]
عِنْدَها جَنَّةُ الْمَأْوى (١٥)
{ عِنْدَها جَنَّةُ الْمَأْوى } “Onun yanında Me’vâ Cenneti vardır.”
وَفِي الْجَنَّةِ خِلَافٌ قَالَ بَعْضُهُمْ جَنَّةُ الْمَأْوَى هِيَ الْجَنَّةُ الَّتِي وُعِدَ بِهَا الْمُتَّقُونَ، وَحِينَئِذٍ الْإِضَافَةُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: دارَ الْمُقامَةِ [فَاطِرٍ: ٣٥] وَقِيلَ هِيَ جَنَّةٌ أُخْرَى عِنْدَهَا يَكُونُ أَرْوَاحُ الشُّهَدَاءِ وَقِيلَ هِيَ جَنَّةٌ لِلْمَلَائِكَةِ وَقُرِئَ جَنَّهُ بِالْهَاءِ مِنْ جَنَّ بِمَعْنَى أَجَنَّ يُقَالُ جَنَّ اللَّيْلُ وَأَجَنَّ، وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ عِنْدَها عَائِدًا إِلَى النَّزْلَةِ، أَيْ عِنْدَ النَّزْلَةِ جَنَّ مُحَمَّدًا الْمَأْوَى، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى السِّدْرَةِ وَهِيَ الْأَصَحُّ، وَقِيلَ إِنَّ عَائِشَةَ أنكرت/ هذه القراءة، وقيل إنها أجازتها وقوله تعالى:
Cennet hakkında ihtilaf edilmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Me’vâ cenneti, takva sahiplerine vaad olunan cennettir. Bu durumda izâfet, Allah Teâlâ'nın: { دارَ الْمُقامَةِ } “kalınacak yurt” kavlinde olduğu gibidir. Onun, yanında şehitlerin ruhlarının bulunduğu başka bir cennet olduğu da söylenmiştir. Meleklere ait bir cennet olduğu da söylenmiştir. Ayet, gece karanlığının örtmesi anlamında “cenne ve ecenne” kökünden gelen “cennehû” şeklinde “hâ” ile de okunmuştur; nitekim “gece karardı ve örttü” denilir. Bu kıraate göre { عِنْدَها } “onun yanında” ifadesindeki zamirin inişe (nezle) raci olması muhtemeldir; yani “o iniş vaktinde barınak Muhammed'i örttü/kuşattı” demektir. Zahir olan ise Sidre'ye raci olmasıdır ve en sahih olanı da budur. Âişe'nin bu kıraati inkâr ettiği rivayet edildiği gibi, buna cevaz verdiği de söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın buyruğuna gelince:
[سورة النجم (٥٣) : آية ١٦]
[Necm Suresi (53): Ayet 16]
إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشى (١٦)
{ إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشى } “Sidre'yi bürüyen bürüyorken.”
فِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْعَامِلُ فِي إِذْ مَا قَبْلَهَا أَوْ مَا بَعْدَهَا فِيهِ وَجْهَانِ، فَإِنْ قُلْنَا ما قبلها ففيه احتمالان:
Birinci Mesele: { إِذْ } kelimesinde amel eden [amil], kendisinden önceki mi yoksa kendisinden sonraki midir hususunda iki vecih vardır. Şayet kendisinden öncekidir dersek, bunda iki ihtimal bulunur:
أظهرهما رَآهُ [النجم: ١٣] أَيْ رَآهُ وَقْتَ مَا يَغْشَى السِّدْرَةَ الَّذِي يَغْشَى، وَالِاحْتِمَالُ الْآخَرُ الْعَامِلُ فِيهِ الْفِعْلُ الَّذِي فِي النَّزْلَةِ، تَقْدِيرُهُ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى تِلْكَ النَّزْلَةُ وَقْتَ مَا يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى، أي نزوله لم يكن إلا بعد ما ظهرت العجائب عند السدرة وغشيها ما غشى فَحِينَئِذٍ نَزَلَ مُحَمَّدٌ نَزْلَةً إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ لَمْ يَرْجِعْ مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ، وَإِنْ قُلْنَا مَا بَعْدَهُ، فَالْعَامِلُ فِيهِ مَا زاغَ الْبَصَرُ [النَّجْمِ: ١٧] أَيْ مَا زَاغَ بَصَرُهُ وَقْتَ غَشَيَانِ السِّدْرَةِ مَا غَشِيَهَا، وَسَنَذْكُرُهُ عِنْدَ تَفْسِيرِ الْآيَةِ.
Onların en zahiri olanı { رَآهُ } “onu gördü” fiilidir; yani “Sidre'yi bürüyen şeyin bürüdüğü vakitte onu gördü” demektir. Diğer ihtimal ise onda amel edenin “en-nezle” (iniş) masdarındaki fiil olmasıdır; takdiri: “Onu bir başka inişinde, yani o iniş Sidre'yi bürüyen şeyin bürüdüğü vakitte gördü” şeklindedir. Yani onun inişi, ancak Sidre'nin yanında harikalar zahir olup onu bürüyen şey bürüdükten sonra olmuştur; işte o vakit Muhammed bir inişle inmiştir ki bu da onun faydasız dönmediğine bir işarettir. Şayet kendisinden sonrakidir dersek, amil { مَا زاغَ الْبَصَرُ } “Göz kaymadı” kavlidir; yani “Sidre'yi bürüyen şeyin bürüdüğü vakitte gözü kaymadı” demektir. Bunu ayetin tefsirinde zikredeceğiz.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَدْ ذَكَرْتُ أَنَّ فِي بَعْضِ الْوُجُوهِ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى هِيَ الْحَيْرَةُ الْقُصْوَى، وَقَوْلُهُ يَغْشَى السِّدْرَةَ عَلَى ذَلِكَ الْوَجْهِ يُنَادِي بِالْبُطْلَانِ، فَهَلْ يُمْكِنُ تَصْحِيحُهُ؟ نَقُولُ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ مِنَ الْغَشَيَانِ غَشَيَانُ حَالَةٍ عَلَى حَالَةٍ، أَيْ وَرَدَ عَلَى حَالَةِ الْحَيْرَةِ حَالَةُ الرُّؤْيَةِ وَالْيَقِينِ، وَرَأَى مُحَمَّدٌ ﷺ عند ما حَارَ الْعَقْلُ مَا رَآهُ وَقْتَ مَا طَرَأَ عَلَى تِلْكَ الْحَالَةِ مَا طَرَأَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ تَعَالَى وَرَحْمَتِهِ، وَالْأَوَّلُ هُوَ الصَّحِيحُ، فَإِنَّ النَّقْلَ الَّذِي ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ السِّدْرَةَ نَبْقُهَا كَقِلَالِ هَجَرَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا شَجَرَةٌ.
İkinci Mesele: Bazı vecihlere göre { سِدْرَةِ الْمُنْتَهى } ifadesinin en son hayret anlamına geldiğini zikretmiştim; o veche göre { يَغْشَى السِّدْرَةَ } “Sidre'yi bürüyen” ifadesi bâtıl olduğunu ilan eder. Acaba bunu tashih etmek mümkün müdür? Deriz ki: Bürünmenin bir halin diğer bir hali bürümesi olduğu söylenebilir; yani hayret hali üzerine rü’yet ve yakin hali gelmiştir ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem aklın hayrete düştüğü anda, o hale Allah Teâlâ'nın lütuf ve rahmetinden arız olan şeyin arız olduğu vakitte gördüğü şeyi görmüştür. Birincisi ise sahih olandır; zira Sidre'nin meyvesinin Hecer testileri gibi olduğuna dair zikrettiğimiz nakil, onun bir ağaç olduğuna delalet etmektedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَا الَّذِي غَشَى السِّدْرَةَ؟ نَقُولُ فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: فَرَاشٌ أَوْ جَرَادٌ مِنْ ذَهَبٍ وَهُوَ ضَعِيفٌ، لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَثْبُتُ إِلَّا بِدَلِيلٍ سَمْعِيٍّ، فَإِنْ صَحَّ فِيهِ خَبَرٌ فَلَا يَبْعُدُ مِنْ جَوَازِ التَّأْوِيلِ، وَإِنْ لَمْ يَصِحَّ فَلَا وَجْهَ لَهُ الثَّانِي:
Üçüncü Mesele: Sidre'yi bürüyen şey nedir? Deriz ki: Bu hususta birkaç vecih vardır: Birincisi: Altından kelebekler veya çekirgelerdir; fakat bu zayıftır, çünkü bu ancak işitmeye dayalı naklî (sem‘î) bir delille sabit olur. Şayet bu hususta sahih bir rivayet varsa tevilin caiz olmasından uzak değildir; şayet sahih değilse bir anlamı yoktur. İkincisi:
الَّذِي يَغْشَى السِّدْرَةَ مَلَائِكَةٌ يَغْشُونَهَا كَأَنَّهُمْ طُيُورٌ، وَهُوَ قَرِيبٌ، لِأَنَّ الْمَكَانَ مَكَانٌ لَا يَتَعَدَّاهُ الْمَلَكُ، فَهُمْ يَرْتَقُونَ إِلَيْهِ مُتَشَرِّفِينَ بِهِ مُتَبَرِّكِينَ زَائِرِينَ، كَمَا يَزُورُ النَّاسُ الْكَعْبَةَ فَيَجْتَمِعُونَ عَلَيْهَا الثَّالِثُ: أَنْوَارُ اللَّهِ تَعَالَى، وَهُوَ ظَاهِرٌ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا وَصَلَ إِلَيْهَا تَجَلَّى رَبُّهُ لَهَا، كَمَا تَجَلَّى لِلْجَبَلِ، وَظَهَرَتِ الْأَنْوَارُ، لَكِنَّ السِّدْرَةَ كَانَتْ أَقْوَى مِنَ الْجَبَلِ وَأَثْبَتُ، فَجُعِلَ الْجَبَلُ دَكًّا، وَلَمْ تَتَحَرَّكِ الشَّجَرَةُ، وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا، وَلَمْ يَتَزَلْزَلْ مُحَمَّدٌ الرَّابِعُ: هُوَ مُبْهَمٌ لِلتَّعْظِيمِ، يَقُولُ الْقَائِلُ: رَأَيْتُ مَا رَأَيْتُ عِنْدَ الْمَلِكِ، يُشِيرُ إِلَى الْإِظْهَارِ مِنْ وَجْهٍ، وَإِلَى الْإِخْفَاءِ مِنْ وَجْهٍ.
Sidre'yi bürüyenler, kuşlar gibi onu kaplayan meleklerdir. Bu akla yakındır; zira o mekân meleğin ötesine geçemeyeceği bir makamdır. İnsanların Kâbe'yi ziyaret edip etrafında toplanması gibi, onlar da şereflenmek, teberrük etmek ve ziyaret etmek maksadıyla oraya yükselirler. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın nurlarıdır; bu da zahirdir. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem oraya ulaştığında Rabbi dağa tecelli ettiği gibi ona da tecelli etmiş ve nurlar zuhur etmiştir. Fakat Sidre dağdan daha kuvvetli ve daha sebatkârdı; dağ parça parça oldu da ağaç sarsılmadı; Musa bayılarak yere düştü de Muhammed sarsılmadı. Dördüncüsü: Tazim için mübhem bırakılmıştır. Söz söyleyen bir kimsenin “Hükümdarın yanında gördüğüm şeyi gördüm” demesi gibi ki bu, bir yönden açıklamaya, bir yönden de gizlemeye işaret eder.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: يَغْشَى يَسْتُرُ، وَمِنْهُ الْغَوَاشِي أَوْ مِنْ مَعْنَى الْإِتْيَانِ، يُقَالُ فَلَا يَغْشَانِي كُلَّ وَقْتٍ، أَيْ يَأْتِينِي، وَالْوَجْهَانِ مُحْتَمَلَانِ، وَعَلَى قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: اللَّهُ يَأْتِي ويذهب، فالإتيان أقرب. / ثم قال تعالى:
Dördüncü Mesele: { يَغْشَى } “örter/bürür” manasındadır, “ğavâşî” (örten şeyler) kelimesi de bundandır; yahut gelmek anlamındadır. “Falan kimse her vakit beni bürür/ziyaret eder”, yani bana gelir denilir. Her iki vecih de muhtemeldir. “Allah gelir ve gider” diyen kimsenin görüşüne göre ise gelmek manası daha yakındır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة النجم (٥٣) : آية ١٧]
[Necm Suresi (53): Ayet 17]
مَا زاغَ الْبَصَرُ وَما طَغى (١٧)
{ مَا زاغَ الْبَصَرُ وَما طَغى } “Göz kaymadı ve sınırı aşmadı.”
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اللَّامُ فِي الْبَصَرُ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: الْمَعْرُوفُ وَهُوَ بَصَرُ مُحَمَّدٍ ﷺ، أَيْ مَا زَاغَ بَصَرُ مُحَمَّدٍ، وَعَلَى هَذَا فَعَدَمُ الزَّيْغِ عَلَى وُجُوهٍ، إِنْ قُلْنَا الْغَاشِي لِلسِّدْرَةِ هُوَ الْجَرَادُ وَالْفَرَاشُ، فَمَعْنَاهُ لم يتلفت إِلَيْهِ وَلَمْ يَشْتَغِلْ بِهِ، وَلَمْ يَقْطَعْ نَظَرَهُ عَنِ الْمَقْصُودِ، وَعَلَى هَذَا فَغَشِيَانُ الْجَرَادِ وَالْفَرَاشِ يَكُونُ ابْتِلَاءً، وَامْتِحَانًا لِمُحَمَّدٍ ﷺ. وَإِنْ قُلْنَا أَنْوَارُ اللَّهِ، فَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: لَمْ يَلْتَفِتْ يَمْنَةً وَيَسْرَةً، وَاشْتَغَلَ بِمُطَالَعَتِهَا وَثَانِيهِمَا:
Birinci Mesele: { الْبَصَرُ } kelimesindeki harf-i tarif (lâm) iki veche ihtimal taşır: Birincisi: Bilinen [ahd için] olmasıdır ki o da Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem gözüdür; yani Muhammed'in gözü kaymadı demektir. Buna göre gözün kaymaması birkaç vecih üzeredir: Şayet Sidre'yi bürüyenin çekirge ve kelebekler olduğunu söylersek, bunun anlamı ona iltifat etmedi, onunla meşgul olmadı ve bakışını maksattan ayırmadı demektir. Buna göre çekirge ve kelebeklerin bürümesi, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için bir imtihan ve sınama olur. Şayet Allah'ın nurları olduğunu söylersek, bunda iki vecih vardır: Birincisi: Sağa ve sola bakmadı, sadece o nurları müşahede etmekle meşgul oldu. İkincisi:
مَا زَاغَ الْبَصَرُ بِصَعْقَةٍ بِخِلَافِ مُوسَى ﵇، فَإِنَّهُ قَطَعَ النَّظَرَ وَغُشِيَ عَلَيْهِ، وَفِي الْأَوَّلِ: بَيَانُ أَدَبِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَفِي الثَّانِي: بَيَانُ قُوَّتِهِ الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي اللَّامِ أَنَّهُ لِتَعْرِيفِ الْجِنْسِ، أَيْ مَا زَاغَ بَصَرٌ أَصْلًا فِي ذَلِكَ الْمَوْضِعِ لِعَظَمَةِ الْهَيْبَةِ، فَإِنْ قِيلَ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَقَالَ مَا زَاغَ بَصَرٌ، لِأَنَّهُ أَدَلُّ عَلَى الْعُمُومِ، لَأَنَّ النَّكِرَةَ فِي مَعْرِضِ النَّفْيِ تَعُمُّ، نَقُولُ هُوَ كَقَوْلِهِ لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ [الْأَنْعَامِ: ١٠٣] وَلَمْ يَقُلْ لَا يُدْرِكُهُ بَصَرٌ.
Göz baygınlık sebebiyle kaymadı; Musa'nın aleyhisselâm aksine, zira o bakışını kesmiş ve bayılmıştı. Birincisinde Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem edebinin beyanı, ikincisinde ise onun kuvvetinin beyanı vardır. Harf-i tarifteki ikinci vecih: Cinsin belirliliği (cins lâmı) için olmasıdır; yani o makamda heybetin büyüklüğünden ötürü hiçbir göz asla kaymadı demektir. Şayet “Eğer öyle olsaydı, umumiliği daha iyi ifade etmesi için { مَا زَاغَ بَصَرٌ } derdi; çünkü nefy makamındaki nekre umum ifade eder” denilirse; deriz ki: Bu, Allah Teâlâ'nın: { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } “Gözler O'nu idrak edemez” kavli gibidir; nitekim “O'nu hiçbir göz idrak edemez” dememiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنْ كَانَ الْمُرَادُ مُحَمَّدًا، فَلَوْ قَالَ مَا زَاغَ قَلْبُهُ كَانَ يَحْصُلُ بِهِ فَائِدَةُ قَوْلِهِ مَا زاغَ الْبَصَرُ؟
İkinci Mesele: Şayet kastedilen Muhammed ise, “kalbi kaymadı” deseydi, { مَا زاغَ الْبَصَرُ } “Göz kaymadı” kavlinin sağladığı fayda hâsıl olur muydu?
نَقُولُ لَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ يَحْضُرُ عِنْدَ مَلِكٍ عَظِيمٍ يَرَى مِنْ نَفْسِهِ أَنَّهُ يَهَابُهُ وَيَرْتَجِفُ إِظْهَارًا لِعَظَمَتِهِ مَعَ أَنَّ قَلْبَهُ قَوِيٌّ، فَإِذَا قَالَ: مَا زاغَ الْبَصَرُ يَحْصُلُ مِنْهُ فَائِدَةُ أَنَّ الْأَمْرَ كَانَ عَظِيمًا، وَلَمْ يَزِغْ بَصَرُهُ مِنْ غَيْرِ اخْتِيَارٍ مِنْ صَاحِبِ الْبَصَرِ.
Deriz ki: Hayır; zira büyük bir hükümdarın huzuruna çıkan kimse, kalbi kuvvetli olduğu halde onun büyüklüğünü izhar etmek için nefsinde bir heybet duyar ve titrer. Dolayısıyla { مَا زاغَ الْبَصَرُ } “Göz kaymadı” buyurulduğunda, meselenin çok azametli olduğu ve basiret sahibinin kendi iradesi dışında bile gözünün kaymadığı faydası hâsıl olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: وَما طَغى عَطْفُ جُمْلَةٍ مُسْتَقِلَّةٍ عَلَى جُمْلَةٍ أُخْرَى، أَوْ عَطْفُ جُمْلَةٍ مُقَدَّرَةٍ عَلَى جُمْلَةٍ، مِثَالُ الْمُسْتَقِلَّةِ: خَرَجَ زَيْدٌ وَدَخَلَ عَمْرٌو، وَمِثَالُ مقدرة: خَرَجَ زَيْدٌ وَدَخَلَ، فَنَقُولُ الْوَجْهَانِ جَائِزَانِ أَمَّا الْأَوَّلُ:
Üçüncü Mesele: { وَما طَغى } ifadesi müstakil bir cümlenin başka bir cümleye atfı mıdır, yoksa takdirî bir cümlenin bir cümleye atfı mıdır? Müstakil cümlenin misali: “Zeyd çıktı ve Amr girdi” sözüdür. Takdirî olanın misali ise: “Zeyd çıktı ve girdi” sözüdür. Deriz ki: Her iki vecih de caizdir. Birincisine gelince:
فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ عِنْدَ ظُهُورِ النُّورِ: مَا زَاغَ بَصَرُ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَمَا طَغَى مُحَمَّدٌ بِسَبَبِ الِالْتِفَاتِ، وَلَوِ الْتَفَتَ لَكَانَ طَاغِيًا وَأَمَّا الثَّانِي: فَظَاهِرٌ عَلَى الْأَوْجُهِ، أَمَّا عَلَى قَوْلِنَا: غَشِيَ السِّدْرَةَ جَرَادٌ فَلَمْ يَلْتَفِتْ إِلَيْهِ وَما طَغى أَيْ مَا الْتَفَتَ إِلَى غَيْرِ اللَّهِ، فَلَمْ يَلْتَفِتْ إِلَى الْجَرَادِ، وَلَا إِلَى غَيْرِ الْجَرَادِ سِوَى اللَّهِ. وَأَمَّا عَلَى قَوْلِنَا غَشِيَهَا نُورٌ، فَقَوْلُهُ مَا زاغَ أَيْ مَا مَالَ عَنِ الْأَنْوَارِ وَما طَغى أَيْ مَا طَلَبَ شَيْئًا وَرَاءَهَا وَفِيهِ لَطِيفَةٌ وَهِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:
Sanki Allah Teâlâ nur zuhur ettiğinde şöyle buyurmuştur: “Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem gözü kaymadı ve Muhammed başka tarafa yönelmek suretiyle haddi aşmadı.” Şayet başka tarafa yönelseydi haddi aşmış olurdu. İkincisine gelince: Bütün vecihlerde açıktır. Şayet “Sidre'yi çekirgeler bürüdü” sözümüz esas alınırsa; o çekirgelere iltifat etmedi ve { وَما طَغى } yani Allah'tan başkasına yönelmedi, ne çekirgelere ne de Allah'ın dışındaki çekirge haricindeki şeylere iltifat etti demektir. Şayet “Onu nur bürüdü” sözümüz esas alınırsa; { مَا زاغَ } kavli “nurlardan sapmadı”, { وَما طَغى } kavli ise “onların ötesinde bir şey talep etmedi” anlamına gelir. Bunda latif bir nükte vardır, o da Allah Teâlâ'nın şöyle buyurmuş olmasıdır:
مَا زَاغَ وَمَا طَغَى، وَلَمْ يَقُلْ: مَا مَالَ وَمَا جَاوَزَ، لِأَنَّ الْمَيْلَ فِي ذَلِكَ الْمَوْضِعِ وَالْمُجَاوَزَةَ مَذْمُومَانِ، فَاسْتَعْمَلَ الزَّيْغَ وَالطُّغْيَانَ فِيهِ، وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ بَيَانًا لِوُصُولِ مُحَمَّدٍ ﷺ إِلَى سِدْرَةِ الْيَقِينِ الَّذِي لَا يَقِينَ فَوْقَهُ، وَوَجْهُ ذَلِكَ أَنَّ بَصَرَ مُحَمَّدٍ ﷺ مَا زَاغَ أَيْ مَا مَالَ عَنِ الطَّرِيقِ، فَلَمْ يَرَ الشَّيْءَ عَلَى خِلَافِ مَا هُوَ عَلَيْهِ، بِخِلَافِ مَنْ يَنْظُرُ إِلَى عَيْنِ الشَّمْسِ مَثَلًا، ثُمَّ يَنْظُرُ إِلَى شَيْءٍ أَبْيَضَ، فَإِنَّهُ يَرَاهُ أَصْفَرَ أَوْ أَخْضَرَ يَزِيغُ بَصَرُهُ عَنْ جَادَّةِ الْأَبْصَارِ وَما طَغى مَا تَخَيَّلَ المعدوم موجودا فرأى المعدوم مجاوزا الحد. / ثم قال تعالى:
{ مَا زَاغَ وَمَا طَغَى } buyurmuş, “meyletmedi ve aşmadı” dememiştir; çünkü o makamda meyletmek ve sınırı aşmak yerilmiştir; bu yüzden orada zeyğ (sapma/kayma) ve tuğyan (haddi aşma) lafızlarını kullanmıştır. Bunda başka bir vecih daha vardır ki o da bunun Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem üstünde hiçbir yakinin bulunmadığı yakin sidresine ulaştığının beyanı olmasıdır. Bunun vechi şudur: Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem gözü kaymadı, yani yoldan sapmadı; dolayısıyla bir şeyi olduğu halin aksine görmedi. Mesela doğrudan güneşin aynına bakıp sonra beyaz bir şeye bakan kimsenin aksine; zira o, gözü görme caddesinden kayarak onu sarı veya yeşil görür. { وَما طَغى } ise madumu (yok olanı) mevcut vehmetmedi, böylece haddi aşarak yok olanı [var] görmedi demektir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة النجم (٥٣) : آية ١٨]
[Necm Suresi (53): Ayet 18]
لَقَدْ رَأى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى (١٨)
{ لَقَدْ رَأى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى } “Andolsun ki o, Rabbinin en büyük ayetlerinden [bir kısmını] gördü.”
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَأَى لَيْلَةَ الْمِعْرَاجِ آيَاتِ اللَّهِ وَلَمْ يَرَ اللَّهَ، وَفِيهِ خِلَافٌ وَوَجْهُهُ: هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَتَمَ قِصَّةَ الْمِعْرَاجِ هَاهُنَا بِرُؤْيَةِ الْآيَاتِ، وَقَالَ: سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا إِلَى أَنْ قَالَ: لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا [الْإِسْرَاءِ: ١] وَلَوْ كَانَ رَأَى رَبَّهُ لَكَانَ ذَلِكَ أَعْظَمَ مَا يُمْكِنُ، فَكَانَتِ الْآيَةُ الرُّؤْيَةَ، وَكَانَ أَكْبَرُ شَيْءٍ هُوَ الرُّؤْيَةَ، أَلَا تَرَى أَنَّ مَنْ لَهُ مَالٌ يُقَالُ لَهُ: سَافِرْ لِتَرْبَحْ، وَلَا يُقَالُ: سَافِرْ لِتَتَفَرَّجَ، لِمَا أَنَّ الرِّبْحَ أَعْظَمُ مِنَ التَّفَرُّجِ.
Birinci Mesele: Bunda Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Miraç gecesinde Allah'ın ayetlerini gördüğüne, fakat Allah'ı görmediğine bir delil vardır. Bu hususta ihtilaf bulunmakla beraber bunun izahı şudur: Allah Teâlâ burada Miraç kıssasını ayetlerin görülmesiyle hitama erdirmiş ve: { سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا } buyurarak { لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا } “ona ayetlerimizden gösterelim diye” kavline kadar zikretmiştir. Şayet Rabbini görmüş olsaydı, bu mümkün olan en büyük şey olurdu; dolayısıyla ayet (asıl mucize) görme olurdu ve en büyük şey de rü’yet olurdu. Görmez misin ki malı olan birine “Kâr edesin diye sefere çık” denilir de “Gezip eğlenesin diye sefere çık” denilmez; çünkü kâr etmek gezip eğlenmekten daha büyüktür.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ لَقَدْ رَأى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى وَهِيَ أَنَّهُ رَأَى جِبْرِيلَ ﵇ فِي صُورَتِهِ، فَهَلْ هُوَ عَلَى مَا قَالَهُ؟ نَقُولُ الظَّاهِرُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ غَيْرُ تِلْكَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ وَإِنْ كَانَ عَظِيمًا، لَكِنْ وَرَدَ فِي الْأَخْبَارِ أَنَّ لِلَّهِ مَلَائِكَةً أَعْظَمُ مِنْهُ، وَالْكُبْرَى تَأْنِيثُ الْأَكْبَرِ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: رَأَى مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ آيَاتٍ هُنَّ أَكْبَرُ الْآيَاتِ، فَإِنْ قِيلَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّها لَإِحْدَى الْكُبَرِ [الْمُدَّثِّرِ: ٣٥] مَعَ أَنَّ أَكْبَرَ مِنْ سَقَرَ عَجَائِبُ اللَّهِ، فَكَذَلِكَ الْآيَاتُ الْكُبْرَى تَكُونُ جِبْرِيلَ وَمَا فِيهِ، وَإِنْ كَانَ لِلَّهِ آيَاتٌ أَكْبَرُ مِنْهُ نَقُولُ سَقَرُ إِحْدَى الْكُبَرِ أَيْ إِحْدَى الدَّوَاهِي الْكُبَرِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ فِي الدَّوَاهِي سَقَرَ عَظِيمَةً كَبِيرَةً، وَأَمَّا آيَاتُ اللَّهِ فَلَيْسَ جِبْرِيلُ أَكْبَرَهَا وَلِأَنَّ سَقَرَ فِي نَفْسِهَا أَعْظَمُ وَأَعْجَبُ مِنْ جِبْرِيلَ ﵇ فَلَا يَلْزَمُ مِنْ صِفَتِهَا بِالْكِبَرِ صِفَتُهَا بِالْكُبْرَى.
İkinci Mesele: Bazı müfessirler: { لَقَدْ رَأى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى } kavlindeki en büyük ayetin Cebrail'i aleyhisselâm kendi suretinde görmesi olduğunu söylemişlerdir. Acaba bu onların dediği gibi midir? Deriz ki: Zahir olan bu ayetlerin ondan başkası olduğudur. Çünkü Cebrail aleyhisselâm her ne kadar büyük olsa da, rivayetlerde Allah'ın ondan daha büyük melekleri olduğu nakledilmiştir. “el-Kübrâ” ise “el-ekber” kelimesinin müennesidir. Sanki Allah Teâlâ: “Rabbinin ayetlerinden, ayetlerin en büyüğü olan ayetleri gördü” buyurmaktadır. Şayet: “Allah Teâlâ: { إِنَّها لَإِحْدَى الْكُبَرِ } ‘Kuşkusuz o, büyük [felaket]lerden biridir’ buyurmuştur; halbuki Sakar'dan daha büyük olanı Allah'ın harika mahluklarıdır. Tıpkı bunun gibi, Allah'ın Cebrail'den daha büyük ayetleri olsa bile en büyük ayetler Cebrail ve onda bulunan şeyler olabilir” denilirse; deriz ki: Sakar büyük felaketlerden biridir, yani en büyük musibetlerden biridir. Şüphe yok ki felaketler içinde Sakar çok büyük ve azametlidir. Allah'ın ayetlerine gelince, Cebrail onların en büyüğü değildir ve Sakar bizzat kendisi itibariyle Cebrail'den aleyhisselâm daha büyük ve daha hayret vericidir. Dolayısıyla onun “el-kiber” ile nitelenmesinden “el-kübrâ” ile nitelenmesi gerekmez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: (الْكُبْرَى) صِفَةُ مَاذَا؟ نَقُولُ فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: صِفَةُ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: لَقَدْ رَأَى مِنْ آيات
Üçüncü Mesele: { الْكُبْرَى } neyin sıfatıdır? Deriz ki: Bu hususta iki vecih vardır: Birincisi: Mahzuf bir kelimenin sıfatıdır, takdiri: “Andolsun ki o, Rabbinin ayetlerinden
رَبِّهِ الْآيَةَ الْكُبْرَى، ثَانِيهِمَا: صِفَةُ آيَاتِ رَبِّهِ وَعَلَى هَذَا يَكُونُ مَفْعُولُ رَأَى مَحْذُوفًا تَقْدِيرُهُ رَأَى مِنَ الْآيَاتِ الْكُبْرَى آيَةً أَوْ شَيْئًا ثم قال تعالى:
en büyük ayeti gördü” şeklindedir. İkincisi: “Âyâti rabbihi” tamlamasının sıfatıdır; buna göre { رَأَى } fiilinin mefulü mahzuf olur, takdiri: “En büyük ayetlerden bir ayet yahut bir şey gördü” demektir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة النجم (٥٣) : الآيات ١٩ الى ٢٠]
[Necm Suresi (53): Ayetler 19-20]
أَفَرَأَيْتُمُ اللاَّتَ وَالْعُزَّى (١٩) وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى (٢٠)
{ أَفَرَأَيْتُمُ اللاَّتَ وَالْعُزَّى (١٩) وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى (٢٠) } “Gördünüz mü Lât'ı ve Uzzâ'yı? Ve üçüncüsü olan diğer Menât'ı?”
لَمَّا قَرَّرَ الرِّسَالَةَ ذَكَرَ مَا يَنْبَغِي أَنْ يَبْتَدِئَ بِهِ الرَّسُولُ وَهُوَ التَّوْحِيدُ وَمَنْعُ الْخَلْقِ عَنِ الْإِشْرَاكِ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى:
Allah Teâlâ risaleti ispat edince, elçinin kendisiyle başlaması gereken şeyi, yani tevhidi ve mahlukatı şirkten menetmeyi zikretti. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:
أَفَرَأَيْتُمُ إِشَارَةٌ إِلَى إِبْطَالِ قَوْلِهِمْ بِنَفْسِ الْقَوْلِ كَمَا أَنَّ ضَعِيفًا إِذَا ادَّعَى الْمُلْكَ ثُمَّ رَآهُ الْعُقَلَاءُ فِي غَايَةِ الْبُعْدِ عَمَّا يَدَّعِيهِ يَقُولُونَ انْظُرُوا إِلَى هَذَا الَّذِي يَدَّعِي الْمُلْكَ، مُنْكِرِينَ عَلَيْهِ غَيْرَ مُسْتَدِلِّينَ بِدَلِيلٍ لِظُهُورِ أَمْرِهِ، فَلِذَلِكَ قَالَ:
{ أَفَرَأَيْتُمُ } sözü, onların iddialarını bizzat kendi sözleriyle iptal etmeye bir işarettir. Tıpkı aciz bir kimse hükümdarlık iddia ettiğinde, akıl sahipleri onu iddia ettiği şeyden son derece uzak gördüklerinde, durumunun açıklığından ötürü bir delile başvurmaya gerek duymaksızın onu kınayarak: “Hükümdarlık iddia eden şu adama bakın!” demeleri gibidir. İşte bundan dolayı şöyle buyurmuştur:
أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى أَيْ كَمَا هُمَا فَكَيْفَ تُشْرِكُونَهُمَا بِاللَّهِ، وَالتَّاءُ فِي اللَّاتِ تَاءُ تَأْنِيثٍ كَمَا فِي الْمَنَاةِ لَكِنَّهَا تُكْتَبُ مُطَوَّلَةً لِئَلَّا يُوقَفَ عَلَيْهَا فَتَصِيرَ هَاءً فَيَشْتَبِهُ بِاسْمِ اللَّهِ تَعَالَى، فَإِنَّ الْهَاءَ فِي اللَّهِ أَصْلِيَّةٌ لَيْسَتْ تَاءَ تَأْنِيثٍ وُقِفَ عَلَيْهَا فَانْقَلَبَتْ هَاءً، وَهِيَ صَنَمٌ كَانَتْ لِثَقِيفٍ بِالطَّائِفِ، قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ هِيَ فَعْلَةٌ مِنْ لَوَى يَلْوِي، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَلْوُونَ عَلَيْهَا، وَعَلَى مَا قَالَ فَأَصْلُهُ لَوْيَةٌ أُسْكِنَتِ الْيَاءُ/ وَحُذِفَتْ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ فَبَقِيَتْ لَوْةٌ قُلِبَتِ الْوَاوُ أَلِفًا لِفَتْحِ مَا قَبْلَهَا فَصَارَتْ لَاتَ، وَقُرِئَ اللَّاتُّ بِالتَّشْدِيدِ مِنْ لَتَّ، قِيلَ إِنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنْ رَجُلٍ كَانَ يَلُتُّ بِالسَّمْنِ الطَّعَامَ وَيُطْعِمُ النَّاسَ فَعُبِدَ وَاتُّخِذَ عَلَى صُورَتِهِ وَثَنٌ وَسَمُّوهُ بِاللَّاتِ، وَعَلَى هَذَا فَاللَّاتُ ذَكَرٌ، وَأَمَّا الْعُزَّى فَتَأْنِيثُ الْأَعَزِّ وَهِيَ شَجَرَةٌ كَانَتْ تُعْبَدُ،
{ أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى } Yani onlar nasıl iseler öylece gördünüz mü; öyleyse onları Allah'a nasıl ortak koşuyorsunuz? el-Lât'taki “tâ”, Menât'taki gibi bir dişilik (te’nis) tâ’sıdır; ancak durulduğunda “hâ”ya dönüşüp Allah Teâlâ'nın ismiyle karışmasın diye açık [uzun] yazılır. Çünkü Allah ismindeki “hâ” aslidir, vakıf yapıldığında “hâ”ya dönüşen bir te’nis tâ’sı değildir. Lât, Taif'te Sakîf kabilesine ait bir put idi. Zemahşerî: “O, leveyelvi kökünden fa‘le veznindedir; çünkü onlar onun etrafında dönüp dolaşırlardı” demiştir. Onun dediğine göre aslı levye olup yâ sakin kılınmış ve iki sakinin bir araya gelmesi sebebiyle hazfedilerek levye kalmış, vav harfi ise öncesinin fethalı olmasından ötürü elife dönüşüp Lât olmuştur. Şeddeli olarak “el-Lâtt” şeklinde de okunmuştur ki lette kökündendir. Yağ ile yemeği yoğurup insanlara yediren bir adamdan alındığı, [ölünce] ona tapınıldığı, sureti üzerine bir put yapılıp ona el-Lât adını verdikleri söylenmiştir. Buna göre el-Lât müzekkerdir. el-Uzzâ'ya gelince, el-e‘azz kelimesinin müennesidir ve kendisine tapınılan bir ağaç idi.
فَبَعَثَ النَّبِيُّ ﷺ خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ ﵁ فَقَطَعَهَا وَخَرَجَتْ مِنْهَا شَيْطَانَةٌ مَكْشُوفَةُ الرَّأْسِ مَنْشُورَةُ الشَّعْرِ تَضْرِبُ رَأْسَهَا وَتَدْعُوا بِالْوَيْلِ وَالثُّبُورِ فَقَتَلَهَا خَالِدٌ وَهُوَ يَقُولُ:
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Halid b. Velid'i radıyallâhu anh gönderdi; o da ağacı kesti. Ağacın içinden başı açık, saçları darmadağınık, başına vuran ve feryat edip helak dileyen bir dişi şeytan çıktı. Halid şöyle diyerek onu öldürdü:
يَا عُزُّ كُفْرَانَكِ لَا سُبْحَانَكِ ... إِنِّي رَأَيْتُ اللَّهَ قَدْ أَهَانَكِ
“Ey Uzzâ! Seni tenzih etmem, sana küfrederim! ... Şüphesiz gördüm ki Allah seni rezil ve zelil kılmıştır!”
وَرَجَعَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَأَخْبَرَهُ بِمَا رَأَى وَفَعَلَ فَقَالَ تِلْكَ الْعُزَّى وَلَنْ تُعْبَدَ أَبَدًا،
Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem dönüp gördüğünü ve yaptığını haber verince: “İşte o Uzzâ idi ve artık asla tapınılmayacaktır” buyurdu.
وَأَمَّا مَنَاةُ فَهِيَ فَعْلَةٌ صَنَمُ الصَّفَا، وَهِيَ صَخْرَةٌ كَانَتْ لِهُذَيْلٍ وَخُزَاعَةَ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Menât'a gelince; o, fa‘le vezninde olup Safa putudur; Hüzeyl ve Huzâa kabilelerine ait bir kaya idi. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْآخَرُ لَا يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ إِلَّا إِذَا كَانَ الْأَوَّلُ مُشَارِكًا لِلثَّانِي فَلَا يُقَالُ رَأَيْتُ امْرَأَةً وَرَجُلًا آخَرَ، وَيُقَالُ رَأَيْتُ رَجُلًا وَرَجُلًا آخَرَ لِاشْتِرَاكِ الْأَوَّلِ وَالثَّانِي فِي كَوْنِهِمَا مِنَ الرِّجَالِ وَهَاهُنَا قَوْلُهُ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى يَقْتَضِي عَلَى مَا ذَكَرْنَا أَنْ تَكُونَ الْعُزَّى ثَالِثَةً أُولَى وَمَنَاةُ ثَالِثَةً أُخْرَى وَلَيْسَ كَذَلِكَ، وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ:
Birinci Mesele: “el-Âhar” (diğer/öteki) lafzı, ancak birincinin ikinciye ortak olması durumunda söylenmesi sahih olur. Bu yüzden “Bir kadın ve diğer bir adam gördüm” denilmez; fakat hem birincinin hem ikincinin adam olmada ortak olmalarından ötürü “Bir adam ve diğer bir adam gördüm” denilir. Burada ise { الثَّالِثَةَ الْأُخْرى } “üçüncüsü olan diğer” buyruğu, zikrettiğimize göre Uzzâ'nın birinci üçüncü, Menât'ın ise diğer üçüncü olmasını gerektirir; halbuki durum böyle değildir. Buna birkaç vecihle cevap verilir: Birincisi:
الْأُخْرَى كَمَا هِيَ تُسْتَعْمَلُ لِلذَّمِّ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: قالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ [الْأَعْرَافِ: ٣٩] أَيْ لِمُتَأَخِّرَتِهِمْ وَهُمُ الْأَتْبَاعُ وَيُقَالُ لَهُمُ الْأَذْنَابُ لِتَأَخُّرِهِمْ فِي الْمَرَاتِبِ فَهِيَ صِفَةُ ذَمٍّ كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ وَمَنَاةُ الثَّالِثَةُ الْمُتَأَخِّرَةُ الذَّلِيلَةُ، وَنَقُولُ عَلَى هَذَا لِلْأَصْنَامِ الثَّلَاثَةِ تَرْتِيبٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَوَّلَ كَانَ وَثَنًا عَلَى صُورَةِ آدَمِيٍّ وَالْعُزَّى صَوُرَتُهَا صُورَةُ نَبَاتٍ وَمَنَاةُ صَوُرَتُهَا صُورَةُ صَخْرَةٍ هِيَ جَمَادٌ، فَالْآدَمِيُّ أَشْرَفُ مِنَ النَّبَاتِ، وَالنَّبَاتُ أَشْرَفُ مِنَ الْجَمَادِ، فَالْجَمَادُ مُتَأَخِّرٌ وَالْمَنَاةُ جَمَادٌ فَهِيَ فِي الْأُخْرَيَاتِ مِنَ الْمَرَاتِبِ الْجَوَابُ الثَّانِي: فِيهِ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى الْمَعْبُودَيْنِ بِالْبَاطِلِ وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْمَعْبُودَةَ الْأُخْرَى وَالْجَوَابُ الثَّالِثُ: هُوَ أَنَّ الْأَصْنَامَ كَانَ فِيهَا كَثْرَةٌ وَاللَّاتُ وَالْعُزَّى إِذَا أُخِذَتَا مُتَقَدِّمَتَيْنِ فَكُلُّ صَنَمَةٍ تُوجَدُ فَهِيَ ثَالِثَةٌ، فَهُنَاكَ ثَوَالِثُ فَكَأَنَّهُ يَقُولُ لَهُمَا ثَوَالِثُ كَثِيرَةٌ وَهَذِهِ ثَالِثَةٌ أُخْرَى، وَهَذَا كَقَوْلِ الْقَائِلِ يَوْمًا وَيَوْمًا وَالْجَوَابُ الرَّابِعُ: فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ تَقْدِيرُهُ وَمَنَاةُ الْأُخْرَى الثَّالِثَةُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ الْأُخْرَى تُسْتَعْمَلُ لِمَوْهُومٍ أَوْ مَفْهُومٍ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مَشْهُورًا وَلَا مَذْكُورًا يَقُولُ من يكثر
“el-Uhrâ” kelimesi yergi (zemm) için de kullanılır. Nitekim Allah Teâlâ: { قالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ } “Öncekileri sonrakilerine dedi ki” buyurmuştur; yani mertebeleri geri olduğu için kendilerine ayak takımı denilen tabi olan sonrakilerine demektir. Dolayısıyla bu bir yergi sıfatıdır; sanki Allah Teâlâ: “Üçüncü, geri kalmış ve zelil olan Menât” demektedir. Deriz ki: Buna göre üç put arasında bir tertip vardır; zira birincisi insan suretinde bir put idi, Uzzâ'nın sureti bitki suretiydi, Menât'ın sureti ise cansız bir varlık olan kaya suretiydi. İnsan bitkiden daha şereflidir, bitki de cansız varlıktan daha şereflidir. Cansız varlık mertebece geridedir, Menât da cansız bir varlık olduğuna göre mertebelerin en gerilerindedir. İkinci cevap: Ayette mahzuf bir kelime vardır; takdiri: “Bâtıl olarak tapınılan Lât'ı ve Uzzâ'yı, bir de bâtıl olarak tapınılan diğer üçüncü Menât'ı gördünüz mü?” şeklindedir. Üçüncü cevap: Putlar çok sayıdaydı; Lât ve Uzzâ öne geçen iki put kabul edildiğinde, bulunan her bir put üçüncü olur. Dolayısıyla orada pek çok üçüncüler vardır; sanki O: “O ikisinin pek çok üçüncüsü vardır, işte bu da bir başka üçüncüdür” demektedir. Bu, söz söyleyenin “bir gün ve bir başka gün” demesi gibidir. Dördüncü cevap: Ayette takdim ve tehir vardır; takdiri: “Diğer üçüncü olan Menât” şeklindedir. “el-Uhrâ” kelimesinin, meşhur ve zikredilmiş olmasa bile zihinde canlandırılan veya anlaşılan bir şey için kullanıldığı da söylenebilir. Nitekim
تَأَذِّيهِ مِنَ النَّاسِ إِذَا آذَاهُ إِنْسَانٌ الْآخَرُ جَاءَ يُؤْذِينَا، وَرُبَّمَا يَسْكُتُ عَلَى قَوْلِهِ أَنْتَ الْآخَرُ فَيُفْهَمُ غَرَضُهُ كَذَلِكَ هَاهُنَا.
insanlardan çokça eziyet gören kimse, bir insan kendisine eziyet ettiğinde: “Öteki de bize eziyet etmeye geldi” der. Bazen de “Sen de bir diğerisin” sözüyle yetinir ve maksadı anlaşılır; işte burada da böyledir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: وَهِيَ فِي التَّرْتِيبِ أَوْلَى مَا فَائِدَةُ الْفَاءِ فِي قَوْلِهِ أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَقَدِ اسْتُعْمِلَ فِي مَوَاضِعَ بِغَيْرِ الْفَاءِ؟ قَالَ تَعَالَى: أَرَأَيْتُمْ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ [الأحقاف: ٤] رَأَيْتُمْ شُرَكاءَكُمُ [فَاطِرٍ: ٤٠] ، نَقُولُ لَمَّا قَدَّمَ مِنْ عَظَمَةِ آيَاتِ اللَّهِ فِي مَلَكُوتِهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ إِلَى الرُّسُلِ الَّذِي يَسُدُّ الْآفَاقَ بِبَعْضِ أَجْنِحَتِهِ وَيُهْلِكُ الْمَدَائِنَ بِشِدَّتِهِ وَقُوَّتِهِ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَتَعَدَّى السِّدْرَةَ فِي مَقَامِ جَلَالِ اللَّهِ وَعِزَّتِهِ، قَالَ أَفَرَأَيْتُمْ هَذِهِ الْأَصْنَامَ مَعَ زِلَّتِهَا وَحَقَارَتِهَا شُرَكَاءَ اللَّهِ مَعَ مَا تَقَدَّمَ، فَقَالَ بِالْفَاءِ أَيْ عَقِيبَ مَا سَمِعْتُمْ مِنْ عَظَمَةِ آيَاتِ/ اللَّهِ تَعَالَى الْكُبْرَى وَنَفَاذِ أَمْرِهِ فِي الْمَلَأِ الْأَعْلَى وَمَا تَحْتَ الثَّرَى، فَانْظُرُوا إِلَى اللَّاتِ وَالْعُزَّى تَعْلَمُوا فَسَادَ مَا ذَهَبْتُمْ إِلَيْهِ وَعَوَّلْتُمْ عَلَيْهِ.
İkinci Mesele: Tertip açısından daha öncelikli olan bu mesele şudur: Bazı yerlerde “fâ”sız kullanıldığı halde { أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى } kavlindeki “fâ”nın faydası nedir? Nitekim Allah Teâlâ: { أَرَأَيْتُمْ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka yalvardıklarınızı gördünüz mü?” ve { رَأَيْتُمْ شُرَكاءَكُمُ } “Ortaklarınızı gördünüz mü?” buyurmuştur. Deriz ki: Allah Teâlâ'nın mülkündeki ayetlerinin büyüklüğünden olarak, kanatlarının bir kısmıyla ufukları kapatan, şiddeti ve kuvvetiyle şehirleri helak eden peygamberlere gönderilmiş elçinin bile Allah'ın celâl ve izzet makamında Sidre'yi geçmesinin mümkün olmadığını daha önce zikredince; geçen bu hususlarla birlikte: “Zillet ve hakaretleriyle birlikte şu putları Allah'ın ortakları olarak gördünüz mü?” buyurmuştur. Dolayısıyla “fâ” ile buyurmuştur; yani: Allah Teâlâ'nın en büyük ayetlerinin azametini, yüceler aleminde ve yerin altında emrinin geçerliliğini işittikten hemen sonra Lât'a ve Uzzâ'ya bir bakın da benimsediğiniz ve bel bağladığınız şeyin bozukluğunu anlayın!
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَيْنَ تَتِمَّةُ الْكَلَامِ الَّذِي يُفِيدُ فَائِدَةً مَا؟ نَقُولُ قَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ وَهُوَ أَنَّهُ يَقُولُ هَلْ رَأَيْتُمْ هَذِهِ حَقَّ الرُّؤْيَةِ، فَإِنْ رَأَيْتُمُوهَا عَلِمْتُمْ أَنَّهَا لَا تَصْلُحُ شُرَكَاءَ، نَظِيرُهُ مَا ذَكَرْنَا فِيمَنْ يُنْكِرُ كَوْنَ ضَعِيفٍ يَدَّعِي مُلْكًا، يَقُولُ لِصَاحِبِهِ أَمَا تَعْرِفُ فُلَانًا مُقْتَصِرًا عَلَيْهِ مُشِيرًا إِلَى بُطْلَانِ مَا يذهب إليه ثم قال تعالى:
Üçüncü Mesele: Belli bir mana ifade eden kelamın tamamı nerededir? Deriz ki: Bunun beyanı daha önce geçmişti; o da şudur: “Bunları hakkıyla gördünüz mü? Şayet onları gördüyseniz, bunların ortak olmaya elverişli olmadığını bilmişsinizdir.” Bunun benzeri, hükümdarlık iddia eden aciz bir kimsenin durumunu inkâr eden kişinin, arkadaşına sadece onunla yetinerek ve savunduğu şeyin bâtıllığına işaret ederek: “Sen falanı bilmez misin?” demesi hakkında zikrettiğimiz şeydir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة النجم (٥٣) : آية ٢١]
[Necm Suresi (53): Ayet 21]
أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى (٢١)
{ أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى } “Erkek size de dişi O'na mı?”
وَقَدْ ذَكَرْنَا مَا يَجِبُ ذِكْرُهُ فِي سُورَةِ وَالطُّورِ فِي قَوْلِهِ أَمْ لَهُ الْبَناتُ وَلَكُمُ الْبَنُونَ [الطُّورِ: ٣٩] وَنُعِيدُ هَاهُنَا بَعْضَ ذَلِكَ أَوْ مَا يَقْرُبُ مِنْهُ، فَنَقُولُ لَمَّا ذَكَرَ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَنَاةَ وَلَمْ يَذْكُرْ شَيْئًا آخَرَ قَالَ إِنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ الَّتِي رَأَيْتُمُوهَا وَعَرَفْتُمُوهَا تَجْعَلُونَهَا شُرَكَاءَ لِلَّهِ وَقَدْ سَمِعْتُمْ جَلَالَ اللَّهِ وَعَظَمَتَهُ وَإِنَّ الْمَلَائِكَةَ مَعَ رِفْعَتِهِمْ وَعُلُوِّهِمْ يَنْتَهُونَ إِلَى السِّدْرَةِ وَيَقِفُونَ هُنَاكَ لَا يَبْقَى شَكٌّ فِي كَوْنِهِمْ بَعِيدِينَ عَنْ طَرِيقَةِ الْمَعْقُولِ أَكْثَرَ مِمَّا بَعُدُوا عَنْ طَرِيقَةِ الْمَنْقُولِ، فَكَأَنَّهُمْ قَالُوا نَحْنُ لَا نَشُكُّ أَنَّ شَيْئًا مِنْهَا لَيْسَ مِثْلًا لِلَّهِ تَعَالَى وَلَا قَرِيبًا مِنْ أَنْ يُمَاثِلَهُ، وَإِنَّمَا صَوَّرْنَا هَذِهِ الْأَشْيَاءَ عَلَى صُوَرِ الْمَلَائِكَةِ الْمُعَظَّمِينَ الَّذِينَ اعْتَرَفَ بِهِمُ الْأَنْبِيَاءُ، وَقَالُوا إِنَّهُمْ يَرْتَقُونَ وَيَقِفُونَ عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى وَيَرِدُ عَلَيْهِمُ الْأَمْرُ وَالنَّهْيُ وَيُنْهُونَ إِلَى اللَّهِ مَا يَصْدُرُ مِنْ عِبَادِهِ فِي أَرْضِهِ وَهُمْ بَنَاتُ اللَّهِ، فَاتَّخَذْنَا صُوَرًا عَلَى صُوَرِ الْإِنَاثِ وَسَمَّيْنَاهَا أَسْمَاءَ الْإِنَاثِ، فَاللَّاتُ تَأْنِيثُ اللَّوَةِ وَكَانَ أَصْلُهُ أَنْ يُقَالَ اللَّاهَةُ لَكِنَّ فِي التَّأْنِيثِ يُوقَفُ عَلَيْهَا فَتَصِيرُ اللَّاهَةُ فَأُسْقِطَ إِحْدَى الْهَاءَيْنِ وَبَقِيَتِ الْكَلِمَةُ عَلَى حَرْفَيْنِ أَصْلِيَّيْنِ وَتَاءِ التَّأْنِيثِ فَجَعَلْنَاهَا كَالْأَصْلِيَّةِ كَمَا فَعَلْنَا بِذَاتِ مَالٍ وَذَا مَالِ وَالْعُزَّى تَأْنِيثُ الْأَعَزِّ، فَقَالَ لَهُمْ كَيْفَ جَعَلْتُمْ لِلَّهِ بَنَاتٍ وَقَدِ اعْتَرَفْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ أَنَّ الْبَنَاتِ نَاقِصَاتٌ وَالْبَنِينَ كَامِلُونَ، وَاللَّهُ كَامِلُ الْعَظَمَةِ فَالْمَنْسُوبُ إِلَيْهِ كَيْفَ جَعَلْتُمُوهُ نَاقِصًا وَأَنْتُمْ فِي غَايَةِ الْحَقَارَةِ وَالذِّلَّةِ حَيْثُ جعلتم أنفسكم أذل من خمار وَعَبْدٍ ثُمَّ صَخْرَةٍ وَشَجَرَةٍ ثُمَّ نَسَبْتُمْ إِلَى أنفسكم الكامل، فهذه القسمة جائزة عَلَى طَرِيقِكُمْ أَيْضًا حَيْثُ أَذْلَلْتُمْ أَنْفُسَكُمْ وَنَسَبْتُمْ إِلَيْهَا الْأَعْظَمَ مِنَ الثَّقَلَيْنِ وَأَبْغَضْتُمُ الْبَنَاتِ وَنَسَبْتُمُوهُنَّ إِلَى الْأَعْظَمِ وَهُوَ اللَّهُ تَعَالَى وَكَانَ عَلَى عَادَتِكُمْ أَنْ تَجْعَلُوا الْأَعْظَمَ لِلْعَظِيمِ وَالْأَنْقَصَ لِلْحَقِيرِ، فَإِذَنْ أَنْتُمْ خَالَفْتُمُ الْفِكْرَ وَالْعَقْلَ وَالْعَادَةَ الَّتِي لكم. وقوله تعالى:
Tûr Suresi'nde yer alan: { أَمْ لَهُ الْبَناتُ وَلَكُمُ الْبَنُونَ } “Yoksa kızlar O'na, oğullar da size mi?” kavlinde zikredilmesi gereken hususları zikretmiştik; burada da onlardan bir kısmını yahut ona yakın olanını tekrar ediyoruz. Deriz ki: Lât, Uzzâ ve Menât'ı zikredip başka bir şey zikretmeyince şöyle buyurdu: Gördüğünüz ve tanıdığınız bu şeyleri Allah'a ortak kılıyorsunuz; halbuki Allah'ın celâlini ve azametini, meleklerin yücelik ve üstünlüklerine rağmen Sidre'ye kadar varıp orada durduklarını işittiniz. Onların akıl yolundan, nakil yolundan uzaklaştıklarından çok daha fazla uzak olduklarında şüphe kalmaz. Sanki onlar şöyle demişlerdir: “Biz bunlardan hiçbirinin Allah Teâlâ'ya benzer olmadığını ve O'na benzemeye yakın dahi bulunmadığını kesinlikle biliyoruz. Biz bu şeyleri ancak peygamberlerin ikrar ettiği, Sidretü'l-Müntehâ'ya kadar yükselip orada durduklarını, emir ve nehyin kendilerine ulaştığını, yeryüzünde kullarından sadır olan şeyleri Allah'a ulaştırdıklarını söyledikleri ve Allah'ın kızları olan o muazzam meleklerin suretleri üzerine şekillendirdik. Bu yüzden dişi suretleri üzerine suretler edindik ve onlara dişilerin isimlerini verdik. Lât, el-levve kelimesinin müennesidir; aslı ‘el-lâhe’ denilmesi idi, fakat müenneste vakıf yapılınca ‘el-lâhe’ olur, böylece iki he’den biri düşürüldü ve kelime iki asli harf ile te’nis tâ’sı üzere kaldı; biz de tıpkı ‘zâtü mâl’ ve ‘zû mâl’de yaptığımız gibi onu asli harf kıldık. el-Uzzâ ise el-e‘azz kelimesinin müennesidir.” Bunun üzerine onlara şöyle buyurdu: Kendi nefislerinizde kızların noksan, erkeklerin ise kâmil olduğunu kabul ettiğiniz halde Allah'a nasıl kızlar isnat ettiniz? Allah azameti tam olandır; O'na nisbet edilen şeyi nasıl noksan kıldınız? Halbuki siz kendinizi bir şarapçıdan, bir köleden, sonra bir kaya ve ağaçtan daha zelil kıldığınız için son derece hakir ve zelil bir durumdasınız; sonra da kendi nefsinize kâmil olanı nisbet ettiniz. Kendi nefsinizi zelil kılıp iki cinsten en büyüğünü kendinize nisbet ettiğiniz, kızlardan nefret edip onları en yüce olana, yani Allah Teâlâ'ya nisbet ettiğiniz için bu taksimat sizin metodunuza göre de haksızcadır! Halbuki sizin âdetinize göre en büyüğü büyük olana, en noksanı ise hakir olana vermeniz gerekirdi. Öyleyse siz düşünceye, akla ve sahip olduğunuz âdete muhalefet ettiniz. Allah Teâlâ'nın buyruğuna gelince:
[سورة النجم (٥٣) : آية ٢٢]
[Necm Suresi (53): Ayet 22]
تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى (٢٢)
{ تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى (٢٢) } “Öyleyse bu, pek haksız bir taksimdir!”
فِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: (تِلْكَ) إِشَارَةٌ إِلَى مَاذَا؟ نَقُولُ إِلَى مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ تِلْكَ الْقِسْمَةُ قِسْمَةٌ ضِيزَى أَيْ غَيْرُ عَادِلَةٍ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ مَعْنَاهُ تِلْكَ النِّسْبَةُ قِسْمَةٌ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ مَا قَسَّمُوا وَمَا قَالُوا لَنَا الْبَنُونَ وَلَهُ الْبَنَاتُ، وَإِنَّمَا نَسَبُوا إلى
Birinci Mesele: (تِلْكَ) neye işarettir? Şöyle deriz: Takdiri "o taksim, haksız -yani adil olmayan- bir taksimdir" şeklinde olan mahzuf bir kelimeyedir. Anlamının "o nisbet bir taksimdir" şeklinde olması da muhtemeldir; çünkü onlar [bizzat] taksim yapmamışlar ve "oğullar bizim, kızlar O'nun" dememişler, sadece...
اللَّهِ الْبَنَاتِ وَكَانُوا يَكْرَهُونَهُنَّ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ [النَّحْلِ: ٦٢] / فَلَمَّا نَسَبُوا إِلَى اللَّهِ الْبَنَاتِ حَصَلَ مِنْ تِلْكَ النِّسْبَةِ قسمة جائزة وَهَذَا الْخِلَافُ لَا يُرْهِقُ.
...Allah Teâlâ'nın: { وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ } [Nahl: 62] “Hoşlanmadıkları şeyleri Allah'a isnat ederler” buyurduğu gibi, hoşlanmadıkları halde kızları Allah'a isnat etmişlerdir. Kızları Allah'a nisbet edince, bu nisbetten dolayı haksız bir taksim meydana gelmiştir. Bu ihtilaf [anlama] zarar vermez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِذاً جَوَابُ مَاذَا؟ نَقُولُ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: نِسْبَتُكُمُ الْبَنَاتِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى إِذَا كَانَ لَكُمُ الْبَنُونَ قِسْمَةٌ ضِيزَى الثَّانِي: نِسْبَتُكُمُ الْبَنَاتِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مَعَ اعْتِقَادِكُمْ أَنَّهُنَّ نَاقِصَاتٌ وَاخْتِيَارِكُمُ الْبَنِينَ مَعَ اعْتِقَادِكُمْ أَنَّهُمْ كَامِلُونَ إِذَا كُنْتُمْ فِي غَايَةِ الْحَقَارَةِ وَاللَّهُ تَعَالَى فِي نِهَايَةِ الْعَظَمَةِ قِسْمَةٌ ضِيزَى، فَإِنْ قِيلَ مَا أَصْلُ إِذاً؟ قُلْنَا هُوَ إِذَا الَّتِي لِلظَّرْفِ قُطِعَتِ الْإِضَافَةُ عَنْهَا فَحَصَلَ فِيهَا تَنْوِينٌ وَبَيَانُهُ هُوَ أَنَّكَ تَقُولُ آتِيكَ إِذَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ فَكَأَنَّكَ أَضَفْتَ إِذَا لِطُلُوعِ الشَّمْسِ وَقُلْتَ آتِيكَ وَقْتَ طُلُوعِ الشَّمْسِ، فَإِذَا قَالَ قَائِلٌ آتِيكَ فَتَقُولُ لَهُ إِذَنْ أُكْرِمُكَ أَيْ إِذَا أَتَيْتَنِي أُكْرِمُكَ فَلَمَّا حَذَفْتَ الْإِتْيَانَ لِسَبْقِ ذِكْرِهِ فِي قَوْلِ الْقَائِلِ أَتَيْتَ بَدَلَهُ بِتَنْوِينٍ وَقُلْتَ إِذَنْ كَمَا تَقُولُ: وَكُلًّا آتَيْنَاهُ.
İkinci Mesele: *İzen* (إِذاً) neyin cevabıdır? Deriz ki: [Bunun] birkaç veçhi vardır: Birincisi: Oğullar sizin olduğu takdirde kızları Allah Teâlâ'ya nisbet etmeniz haksız bir taksimdir. İkincisi: Siz son derece hakir ve Allah Teâlâ nihai azamet sahibi iken, kızların noksan olduğuna inanarak onları Allah Teâlâ'ya nisbet etmeniz ve oğulların kâmil olduğuna inanarak onları seçmeniz haksız bir taksimdir. Eğer: “*İzen* (إِذاً) kelimesinin aslı nedir?” denilirse, deriz ki: O, zarf olan *izâ* (إِذَا) kelimesidir; izafetten kesilince kendisinde tenvin hasıl olmuştur. Bunun açıklaması şudur: Sen "Güneş doğduğu zaman sana gelirim" dersin; sanki sen *izâ* kelimesini güneşin doğuşuna izafe etmiş ve "Güneşin doğuş vaktinde sana gelirim" demiş gibi olursun. Bir kimse "Sana gelirim" dediğinde, sen ona: "Öyleyse (*izen*) sana ikram ederim", yani "Bana geldiğin zaman sana ikram ederim" dersin. Konuşanın sözünde önceden geçmiş olmasından dolayı gelme fiilini hazfedince, onun yerine tenvin getirir ve tıpkı "Hepsine verdik" demen gibi *izen* dersin.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ضِيزى قُرِئَ بِالْهَمْزَةِ وَبِغَيْرِ هَمْزَةٍ وَعَلَى الْأُولَى هِيَ فِعْلَى بِكَسْرِ الْفَاءِ كَذِكْرَى عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ وُصِفَ بِهِ كَرَجُلٍ عَدْلٍ أَيْ قِسْمَةٌ ضَائِزَةٌ وَعَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ هِيَ فُعْلَى وَكَانَ أَصْلُهَا ضُوزَى لَكِنَّ عَيْنَ الْكَلِمَةِ كَانَتْ يَائِيَّةً فَكُسِرَتِ الْفَاءُ لِتَسْلَمَ الْعَيْنُ عَنِ الْقَلْبِ كَذَلِكَ فُعِلَ بِبِيضٍ فَإِنَّ جَمْعَ أَفْعَلَ فُعْلٌ تَقُولُ أَسْوَدُ وَسُودٌ وَأَحْمَرُ وَحُمْرٌ وَتَقُولُ أَبْيَضُ وَبِيضٌ وَكَانَ الْوَزْنُ بيض وَكَانَ يَلْزَمُ مِنْهُ قَلْبُ الْعَيْنِ فَكُسِرَتِ الْبَاءُ وتركت الباء عَلَى حَالِهَا، وَعَلَى هَذَا ضِيزَى لِلْمُبَالَغَةِ مِنْ ضَائِزَةٍ، تَقُولُ فَاضِلٌ وَأَفْضَلُ وَفَاضِلَةٌ وَفُضْلَى وَكَبِيرٌ وَأَكْبَرُ وَكَبِيرَى وَكُبْرَى كَذَلِكَ ضَائِزٌ وَضُوَزٌ وَضَائِزَةٌ وَضُوزَى عَلَى هَذَا نَقُولُ أَضْوَزُ مِنْ ضَائِزٍ وَضِيزَى مِنْ ضَائِزَةٍ، فَإِنْ قِيلَ قَدْ قُلْتَ مِنْ قَبْلُ إِنَّ قَوْلَهُ أَمْ لَهُ الْبَناتُ وَلَكُمُ الْبَنُونَ [الطُّورِ: ٣٩] لَيْسَ بِمَعْنَى إِنْكَارِ الْأَمْرَيْنِ بَلْ بِمَعْنَى إِنْكَارِ الْأَوَّلِ وَإِظْهَارِ النُّكْرِ بِالْأَمْرِ الثَّانِي، كَمَا تَقُولُ أَتَجْعَلُونَ لِلَّهِ أَنْدَادًا وَتَعْلَمُونَ أَنَّهُ خَلَقَ كُلَّ مَا سِوَاهُ فَإِنَّهُ لَا يُنْكَرُ الثَّانِي، وَهَاهُنَا قَوْلُهُ تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى دَلَّ عَلَى أَنَّهُ أَنْكَرَ الْأَمْرَيْنِ جَمِيعًا نَقُولُ قَدْ ذَكَرْنَا هُنَاكَ أَنَّ الْأَمْرَيْنِ مُحْتَمَلَانِ: أَمَّا إِنْكَارُ الْأَمْرَيْنِ فَظَاهِرٌ فِي الْمَشْهُورِ، أَمَّا إِنْكَارُ الْأَوَّلِ فَثَابِتٌ بِوُجُوهٍ، وَأَمَّا الثَّانِي فَلَمَّا ذَكَرْنَا أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ كَيْفَ تَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ وَقَدْ صَارَ لَكُمُ الْبَنُونَ بِقُدْرَتِهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ الشُّورَى: ٤٩] خَالِقُ الْبَنِينَ لَكُمْ لَا يَكُونُ لَهُ بَنَاتٌ، وَأَمَّا قَوْلُهُ تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى فَنَقُولُ قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ تِلْكَ عَائِدَةٌ إِلَى النِّسْبَةِ أَيْ نِسْبَتُكُمُ الْبَنَاتِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى مَعَ أَنَّ لَكُمُ الْبَنِينَ قِسْمَةٌ ضَائِزَةٌ فَالْمُنْكَرُ تِلْكَ النِّسْبَةُ وَإِنْ كَانَ الْمُنْكَرُ الْقِسْمَةَ نَقُولُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَقْدِيرُهُ أَيَجُوزُ جَعْلُ الْبَنَاتِ لِلَّهِ تَعَالَى كَمَا أَنَّ وَاحِدًا إِذَا كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ شَرِيكِهِ شَيْءٌ مُشْتَرَكٌ عَلَى السَّوِيَّةِ فَيَأْخُذُ نِصْفَهُ لِنَفْسِهِ وَيُعْطِي مِنَ النِّصْفِ الْبَاقِي نِصْفَهُ لِظَالِمِهِ وَنِصْفَهُ لِصَاحِبِهِ فَقَالَ هَذِهِ قِسْمَةٌ ضَائِزَةٌ لَا لِكَوْنِهِ أَخَذَ النِّصْفَ فَذَلِكَ حَقُّهُ بَلْ لِكَوْنِهِ لَمْ يُوصِلْ إليه النصف الباقي.
Üçüncü Mesele: *Dîzâ* (ضِيزى) kelimesi hemzeli ve hemzesiz olarak okunmuştur. Birinci [kıraate] göre o, tıpkı *adlü'r-racül* (عدل الرجل) gibi kendisiyle vasıflanmış bir masdar olarak *zikrâ* (ذِكْرَى) gibi fâ harfinin kesresiyle *fi‘lâ* (فِعْلَى) veznindedir; yani haksız (*dâize*) bir taksimdir. İkinci kıraate göre ise *fu‘lâ* (فُعْلَى) veznindedir ve aslı *dûzâ* (ضُوزَى) idi; ancak kelimenin aynü'l-fiili yâ harfi olduğu için, aynü'l-fiilin [vâva] dönüşmekten kurtulması maksadıyla fâ harfi kesrelendi. Tıpkı *bîd* (بِيض) kelimesinde yapıldığı gibi; çünkü *ef‘al*in çoğulu *fu‘l*dür. *Esved* ve *sûd*, *ahmer* ve *humr* dersin; [fakat] *ebyad* ve *bîd* dersin. Vezni *buyrun* (بيض) idi ve bundan dolayı ayn harfinin dönüşmesi gerekiyordu; bu yüzden bâ kesrelendi ve bâ [asli] hali üzere bırakıldı. Buna göre *dîzâ*, *dâize*den mübalağadır. Tıpkı *fâdıl* - *efdal* ve *fâdıla* - *fudlâ*, *kebîr* - *ekber* ve *kebîrâ* - *kübrâ* dediğin gibi; aynı şekilde *dâiz* - *duvez* ve *dâize* - *dûzâ* [dersin]. Buna binaen *dâiz*den *edvez*, *dâize*den de *dîzâ* [gelir] deriz. Eğer: "Daha önce Allah Teâlâ'nın: { أَمْ لَهُ الْبَناتُ وَلَكُمُ الْبَنُونَ } [Tûr: 39] “Yoksa kızlar O’nun da oğullar sizin mi?” buyruğunun her iki durumu da inkâr etmek manasında olmadığını, aksine birinciyi inkâr edip ikinci durumla [onların yaptığının] çirkinliğini ortaya koymak manasında olduğunu söylemiştin; nitekim 'Allah'tan başka her şeyi O'nun yarattığını bildiğiniz halde Allah'a ortaklar mı koşuyorsunuz?' dediğinde ikinci durum inkâr edilmez. Burada ise { تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى } buyruğu her iki durumu birden inkâr ettiğine delalet etmiştir" denilirse; deriz ki: Orada her iki durumun da muhtemel olduğunu zikretmiştik: İki durumun birden inkârı meşhur olanda açıktır; birincinin inkârı ise muhtelif vecihlerle sabittir. İkinciye gelince; Allah Teâlâ'nın: { يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ } [Şûrâ: 49] “Dilediğine kız çocukları bağışlar, dilediğine de erkek çocukları bağışlar” buyurduğu gibi, oğullar O'nun kudretiyle sizin olduğu halde Allah'a nasıl kız çocukları isnat edersiniz buyurduğunu zikretmiştik. Sizin için erkek çocukları yaratanın kız çocukları olmaz. { تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى } buyruğuna gelince; deriz ki: *Tilke* (تِلْكَ) lafzının nisbete raci olduğunu, yani oğullar sizin iken kızları Allah Teâlâ'ya nisbet etmenizin haksız bir taksim olduğunu açıklamıştık. Dolayısıyla inkâr edilen şey o nisbettir. Şayet inkâr edilen şey taksim ise deriz ki: Bunun takdirinin şöyle olması caizdir: Tıpkı bir kimsenin, ortağı ile arasında eşit olarak müşterek bir şey bulunup da onun yarısını kendisine alması, kalan yarının da yarısını kendisine zulmedene, diğer yarısını da ortağına vermesi durumunda ortağının; yarısını aldığı için değil -çünkü o onun hakkıdır-, fakat kalan yarısını kendisine ulaştırmadığı için "Bu haksız bir taksimdir" demesi gibi; kızların Allah Teâlâ'ya kılınması caiz olur mu?
[سورة النجم (٥٣) : آية ٢٣]
[Necm Suresi (53): Ayet 23]
إِنْ هِيَ إِلاَّ أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ وَلَقَدْ جاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدى (٢٣)
{ إِنْ هِيَ إِلاَّ أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ وَلَقَدْ جاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدى (٢٣) } “Bunlar, sizin ve atalarınızın taktığı isimlerden ibarettir; Allah onlara dair hiçbir delil indirmemiştir. Onlar sadece zanna ve nefislerin arzuladığı şeylere uyuyorlar. Halbuki kendilerine Rablerinden hidayet gelmiştir.”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ وَفِيهِ/ مَبَاحِثُ تَدُقُّ عَنْ إِدْرَاكِ اللُّغَوِيِّ إِنْ يَكُنْ عِنْدَهُ مِنَ الْعُلُومِ حَظٌّ عَظِيمٌ، وَلْنَذْكُرْ مَا قِيلَ فِيهِ أَوَّلًا فَنَقُولُ قِيلَ مَعْنَاهُ: إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْمَاءٌ، أَيْ كَوْنُهَا إِنَاثًا وَكَوْنُهَا مَعْبُودَاتٍ أَسْمَاءٌ لَا مُسَمًّى لَهَا فَإِنَّهَا لَيْسَتْ بِإِنَاثٍ حَقِيقَةً وَلَا مَعْبُودَاتٍ، وَقِيلَ أَسْمَاءٌ
Sonra Allah Teâlâ: { إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ } “Bunlar, sizin ve atalarınızın taktığı isimlerden ibarettir; Allah onlara dair hiçbir delil indirmemiştir” buyurdu. Bunda, şayet ilimlerden büyük bir nasibi yoksa lügatçinin idrak edemeyeceği kadar ince meseleler vardır. İlk önce bu hususta söylenenleri zikredelim ve şöyle diyelim: Denildi ki bunun manası şudur: "Bunlar sadece isimlerden ibarettir"; yani onların dişi olmaları ve tapılan varlıklar olmaları, gerçeği (*müsemmâsı*) bulunmayan kuru isimlerdir; zira onlar gerçekte ne dişidirler ne de tapılacak varlıklardır. Bir diğer görüşe göre: [Onlar kuru] isimlerdir...
أَيْ قُلْتُمْ بَعْضُهَا عُزَّى وَلَا عِزَّةَ لَهَا، وَقِيلَ قُلْتُمْ إِنَّهَا آلِهَةٌ وَلَيْسَتْ بِآلِهَةٍ، وَالَّذِي نَقُولُهُ هُوَ أَنَّ هَذَا جَوَابٌ عَنْ كَلَامِهِمْ، وَذَلِكَ عَلَى مَا بَيَّنَّا أَنَّهُمْ قَالُوا نَحْنُ لَا نَشُكُّ فِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يَلِدْ كَمَا تَلِدُ النِّسَاءُ وَلَمْ يُولَدْ كَمَا تُولَدُ الرِّجَالُ بِالْمُجَامَعَةِ وَالْإِحْبَالِ، غَيْرَ أَنَّا رَأَيْنَا لَفْظَ الْوَلَدِ مُسْتَعْمَلًا عِنْدَ الْعَرَبِ فِي الْمُسَبَّبِ تَقُولُ: بِنْتُ الْجَبَلِ وَبِنْتُ الشَّفَةِ لِمَا يَظْهَرُ مِنْهُمَا وَيُوجَدُ، لَكِنَّ الْمَلَائِكَةَ أَوْلَادُ اللَّهِ بِمَعْنَى أَنَّهُمْ وُجِدُوا بِسَبَبِهِ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ فَقُلْنَا إِنَّهُمْ أَوْلَادُهُ، ثُمَّ إِنَّ الْمَلَائِكَةَ فِيهَا تَاءُ التَّأْنِيثِ فَقُلْنَا هُمْ أَوْلَادٌ مُؤَنَّثَةٌ، وَالْوَلَدُ الْمُؤَنَّثُ بِنْتٌ، فَقُلْنَا لَهُمْ بَنَاتُ اللَّهِ، أَيْ لَا وَاسِطَةَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى فِي الْإِيجَادِ كَمَا تَقُولُ الْفَلَاسِفَةُ، فَقَالَ تَعَالَى: هَذِهِ الْأَسْمَاءُ اسْتَنْبَطْتُمُوهَا أَنْتُمْ بِهَوَى أَنْفُسِكُمْ وَأَطْلَقْتُمْ عَلَى اللَّهِ مَا يُوهِمُ النَّقْصَ وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ، وَقَوْلُهُ تعالى: يا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ [الزُّمَرِ: ٥٦] وقوله (بيده الْخَيْرُ) أَسْمَاءٌ مُوهَمَةٌ غَيْرَ أَنَّهُ تَعَالَى أَنْزَلَهَا، وَلَهُ أَنْ يُسَمِّيَ نَفْسَهُ بِمَا اخْتَارَ وَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يُسَمِّيَ بِمَا يُوهِمُ النَّقْصَ مِنْ غَيْرِ وُرُودِ الشَّرْعِ بِهِ، وَلْنُبَيِّنِ التَّفْسِيرَ فِي مَسَائِلَ:
Yani: "Siz onlardan bazısına hiçbir izzeti olmadığı halde 'Uzzâ' dediniz." Bir diğer görüşe göre: "Siz onların ilah olmadığını bildiğiniz halde 'ilahlar' dediniz" [demektir]. Bizim söylediğimiz ise şudur: Bu, onların sözlerine bir cevaptır. Bu da açıkladığımız üzere onların şöyle demelerinden ötürüdür: "Biz Allah Teâlâ'nın kadınların doğurması gibi doğurmadığında ve erkeklerin cinsel ilişki ve hamile bırakma yoluyla çocuk sahibi olması gibi çocuk sahibi kılınmadığında şüphe etmiyoruz. Ancak biz 'veled' (çocuk) lafzının Araplarda sebebe bağlı olan (müsebbeb) hakkında kullanıldığını gördük; nitekim onlardan ortaya çıkıp var olan şeyler için 'bintü'l-cebel' (dağın kızı / yankı) ve 'bintü'ş-şafe' (dudağın kızı / söz) derler. Melekler de hiçbir vasıta olmaksızın O'nun sebebiyle var oldukları anlamında Allah'ın çocuklarıdır; bu yüzden biz onların O'nun çocukları olduğunu söyledik. Sonra 'el-melâike' kelimesinde te'nis tâ'sı bulunmaktadır; bu sebeple biz onların müennes çocuklar olduğunu söyledik. Müennes çocuk ise kızdır; bu yüzden onlara 'Allah'ın kızları' dedik; yani tıpkı felsefecilerin söylediği gibi var edilmede kendileri ile Allah Teâlâ arasında hiçbir vasıta yoktur." Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: "Bu isimleri siz kendi nefislerinizin hevasıyla uydurdunuz ve Allah hakkında noksanlık vehmettiren şeyleri kullandınız; bu ise caiz değildir." Allah Teâlâ'nın: { يَا حَسْرَتَى عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ } [Zümer: 56] “Allah'ın yanında/hakkında yaptığım aşırılıklardan dolayı yazıklar olsun bana!” buyruğu ile { بِيَدِهِ الْخَيْرُ } “Hayır O'nun elindedir” buyruğu [zahiren] vehim uyandıran lafızlardır; ancak onları Allah Teâlâ indirmiştir. O'nun, dilediği şeyle Kendisini isimlendirme hakkı vardır; şeriatta varid olmaksızın hiç kimsenin [Allah hakkında] noksanlık vehmettirecek isimler vermesi caiz değildir. Tefsiri birtakım meseleler halinde açıklayalım:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هِيَ ضَمِيرٌ عَائِدٌ إِلَى مَاذَا؟ نَقُولُ الظَّاهِرُ أَنَّهَا عَائِدَةٌ إِلَى أَمْرٍ مَعْلُومٍ وَهُوَ الْأَسْمَاءُ كَأَنَّهُ قَالَ مَا هَذِهِ الْأَسْمَاءُ الَّتِي وَضَعْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَهُوَ الْمَشْهُورُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ هِيَ عَائِدَةٌ إِلَى الْأَصْنَامِ بِأَنْفُسِهَا أَيْ مَا هَذِهِ الْأَصْنَامُ إِلَّا أَسْمَاءٌ، وَعَلَى هَذَا فَهُوَ عَلَى سَبِيلِ الْمُبَالَغَةِ وَالتَّجَوُّزِ، يُقَالُ لِتَحْقِيرِ إِنْسَانٍ مَا زَيْدٌ إِلَّا اسْمٌ وَمَا الْمَلِكُ إِلَّا اسْمٌ إِذَا لَمْ يَكُنْ مُشْتَمِلًا عَلَى صِفَةٍ تُعْتَبَرُ فِي الْكَلَامِ بَيْنَ النَّاسِ، وَيُؤَيِّدُ هَذَا الْقَوْلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْماءً [يُوسُفَ: ٤٠] أَيْ مَا هَذِهِ الْأَصْنَامُ إِلَّا أَسْمَاءٌ.
Birinci Mesele: *Hiye* (هِيَ) zamiri neye racidir? Deriz ki: Zahir olan, onun bilinen bir hususa, yani isimlere raci olmasıdır; sanki "Sizin koyduğunuz bu isimler [kuru isimlerden başka bir şey değildir]" demiştir ki meşhur olan da budur. *Hiye* zamirinin putların bizzat kendilerine raci olması da muhtemeldir; yani "Bu putlar sadece isimlerden ibarettir". Buna göre bu [ifade], mübalağa ve mecaz yoluyladır; nitekim bir insanı hakir görmek için, insanlar arasındaki konuşmada itibar edilen bir sıfata sahip olmadığında "Zeyd sadece bir isimdir" ve "Hükümdar sadece bir isimdir" denilir. Allah Teâlâ'nın: { مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْماءً } [Yûsuf: 40] “O'nu bırakıp taptıklarınız sadece birtakım isimlerden ibarettir” buyruğu da bu görüşü teyit eder; yani "Bu putlar sadece birtakım isimlerden ibarettir".
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ سَمَّيْتُمُوها مَعَ أَنَّ جَمِيعَ الْأَسْمَاءِ وَضَعُوهَا أَوْ بَعْضَهَا هُمْ وَضَعُوهَا وَلَمْ يُنْكِرْ عَلَيْهِمْ؟ نَقُولُ الْمَسْأَلَةُ مُخْتَلَفٌ فِيهَا وَلَا يَتِمُّ الذَّمُّ إِلَّا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ وَبَيَانُهُ هُوَ أَنَّ الْأَسْمَاءَ إِنْ أَنْزَلَهَا اللَّهُ تَعَالَى فَلَا كَلَامَ فِيهَا، وَإِنْ وَضَعَهَا لِلتَّفَاهُمِ فَيَنْبَغِي أَنْ لَا يَكُونَ فِي ضِمْنِ تِلْكَ الْفَائِدَةِ مَفْسَدَةٌ أَعْظَمَ مِنْهَا لَكِنَّ إِيهَامَ النَّقْصِ فِي صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى أَعْظَمُ مِنْهَا، فَاللَّهُ تَعَالَى مَا جَوَّزَ وَضْعَ الْأَسْمَاءِ لِلْحَقَائِقِ إِلَّا حَيْثُ تَسْلَمُ عَنِ الْمُحَرَّمِ، فَلَمْ يُوجَدْ فِي هَذِهِ الْأَسْمَاءِ دَلِيلٌ نَقْلِيٌّ وَلَا وَجْهٌ عَقْلِيٌّ، لِأَنَّ ارْتِكَابَ الْمَفْسَدَةِ الْعَظِيمَةِ لِأَجْلِ الْمَنْفَعَةِ الْقَلِيلَةِ لَا يُجَوِّزُهُ الْعَاقِلُ، فَإِذَا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ وَوَضَعَ الِاسْمَ لَا يَكُونُ إِلَّا بِدَلِيلٍ نَقْلِيٍّ أَوْ عَقْلِيٍّ، وَهُوَ أَنَّهُ يَقَعُ خَالِيًا عَنْ وُجُوهِ الْمَضَارِّ الرَّاجِحَةِ.
İkinci Mesele: Bütün isimleri veya bazısını onlar koyduğu ve bu yüzden kendileri kınanmadığı halde O'nun { سَمَّيْتُمُوها } “onları taktınız” buyurmasındaki fayda nedir? Deriz ki: Bu mesele ihtilaflıdır ve kınama ancak Allah Teâlâ'nın { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ } “Allah onlara dair hiçbir delil indirmemiştir” buyruğu ile tamamlanır. Bunun açıklaması şudur: İsimleri eğer Allah Teâlâ indirmişse, onlarda bir tartışma yoktur. Şayet [insanlar] onları anlaşmak için koymuşlarsa, o faydanın zımnında ondan daha büyük bir fesadın bulunmaması gerekir; oysa Allah Teâlâ'nın sıfatlarında noksanlık vehmettirmek bundan daha büyüktür. Allah Teâlâ hakikatler için isimler koymayı ancak haramdan salim olduğu durumlarda caiz kılmıştır. Dolayısıyla bu isimlerde ne nakli bir delil ne de akli bir vecih bulunmuştur; zira az bir menfaat uğruna büyük bir fesadı irtikâp etmeyi akıl caiz görmez. Öyleyse { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ } “Allah onlara dair hiçbir delil indirmemiştir” ve isim koymak ancak nakli veya akli bir delille -ki o da galip zararlardan hali olarak vuku bulmasıdır- olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: كَيْفَ قَالَ: سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ مَعَ أَنَّ هَذِهِ الْأَسَامِي لِأَصْنَامِهِمْ كَانَتْ قَبْلَهُمْ؟ نَقُولُ فِيهِ لَطِيفَةٌ وَهِيَ أَنَّهُمْ لَوْ قَالُوا مَا سَمَّيْنَاهَا، وَإِنَّمَا هِيَ مَوْضُوعَةٌ قَبْلَنَا، قِيلَ لَهُمْ كُلُّ مَنْ يُطْلِقُ هَذِهِ الْأَلْفَاظَ فَهُوَ كَالْمُبْتَدِئِ الْوَاضِعِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْوَاضِعَ الْأَوَّلَ لِهَذِهِ الْأَسْمَاءِ لَمَّا لَمْ يَكُنْ وَاضِعًا بِدَلِيلٍ/ عَقْلِيٍّ لَمْ يَجِبِ اتِّبَاعُهُ فَمَنْ يُطْلِقُ اللَّفْظَ لِأَنَّ فُلَانًا أَطْلَقَهُ لَا يَصِحُّ مِنْهُ كَمَا لَا يَصِحُّ أَنْ يَقُولَ أَضَلَّنِي الْأَعْمَى وَلَوْ قَالَهُ لَقِيلَ لَهُ بَلْ أَنْتَ أَضْلَلْتَ نَفْسَكَ حَيْثُ اتَّبَعْتَ مَنْ عَرَفْتَ أَنَّهُ لَا يَصْلُحُ لِلِاقْتِدَاءِ بِهِ.
Üçüncü Mesele: Putlarının bu isimleri kendilerinden önce var olduğu halde nasıl { سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ } “siz taktınız” buyurmuştur? Deriz ki: Bunda latif bir nükte vardır; o da şudur: Şayet onlar "Biz onları isimlendirmedik, onlar bizden önce konulmuştur" deselerdi, kendilerine şöyle denilirdi: Bu lafızları kullanan herkes, [onları ilk defa] koyan kimse gibidir; zira bu isimleri ilk koyan kimse akli bir delille koymadığı için ona tabi olmak vacip değildir. Dolayısıyla "filanca kullandı" diye o lafzı kullanan kimseden bu [mazeret] sahih olmaz; nitekim birinin "Kör beni saptırdı" demesinin sahih olmaması gibi. Eğer böyle derse ona: "Aksine, kendisine uyulmaya elverişli olmadığını bildiğin kimseye uymakla sen kendi kendini saptırdın" denilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْأَسْمَاءُ لَا تُسَمَّى، وَإِنَّمَا يُسَمَّى بِهَا فَكَيْفَ قَالَ: سَمَّيْتُمُوها؟ نَقُولُ عَنْهُ جَوَابَانِ أَحَدُهُمَا: لُغَوِيٌّ وَهُوَ أَنَّ التَّسْمِيَةَ وَضْعُ الِاسْمِ فَكَأَنَّهُ قَالَ أَسْمَاءٌ وَضَعْتُمُوهَا فَاسْتَعْمَلَ سَمَّيْتُمُوهَا اسْتِعْمَالَ وَضَعْتُمُوهَا، وَيُقَالُ سَمَّيْتُهُ زَيْدًا وسميته يزيد فَسَمَّيْتُمُوهَا بِمَعْنَى سَمَّيْتُمْ بِهَا وَثَانِيهِمَا: مَعْنَوِيٌّ وَهُوَ أَنَّهُ لَوْ قَالَ أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمْ بِهَا لَكَانَ هُنَاكَ غَيْرُ الِاسْمِ شَيْءٌ يَتَعَلَّقُ بِهِ الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ بِها لِأَنَّ قَوْلَ الْقَائِلِ سَمَّيْتُ به يستدعي مفعولا
Dördüncü Mesele: İsimler isimlendirilmez, bilakis onlar vasıtasıyla isimlendirme yapılır. O halde nasıl { سَمَّيْتُمُوها } “onları taktınız” buyurmuştur? Deriz ki: Buna iki cevap vardır: Birincisi lügavîdir (dilbilimseldir); o da tesmiyenin (isimlendirmenin) isim koymak demek olmasıdır. Dolayısıyla sanki O, "koyduğunuz isimlerdir" demiş gibidir; böylece "سميتموها" (onları isimlendirdiniz) lafzını "وضعتموها" (onları koydunuz) anlamında kullanmıştır. Nitekim "Onu Zeyd diye isimlendirdim" ve "Onu Yezîd diye isimlendirdim" denilir. Dolayısıyla { سَمَّيْتُمُوها }, "سميتم بها" (onlarla isimlendirdiniz) anlamındadır. İkincisi ise mânevîdir (anlamsaldır); o da şudur: Şayet "سميتم بها" (kendileriyle isimlendirdiğiniz isimler) deseydi, O'nun { بِها } ifadesindeki bâ harfinin taalluk edeceği isimden başka bir şey bulunmuş olurdu. Çünkü söyleyen kimsenin "سميت به" (onunla isimlendirdim) sözü [başka] bir meful...
آخَرَ تَقُولُ سَمَّيْتُ بِزَيْدٍ ابْنِي أَوْ عَبْدِي أَوْ غَيْرَ ذَلِكَ فَيَكُونُ قَدْ جَعَلَ لِلْأَصْنَامِ اعْتِبَارًا وَرَاءَ أَسْمَائِهَا، وَإِذَا قَالَ: إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَيْ وَضَعْتُمُوهَا فِي أَنْفُسِهَا لَا مُسَمَّيَاتٌ لَهَا لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ فَإِنْ قِيلَ هَذَا بَاطِلٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ [آلِ عِمْرَانَ: ٣٦] حَيْثُ لَمْ يَقُلْ وَإِنِّي سَمَّيْتُهَا بِمَرْيَمَ وَلَمْ يَكُنْ مَا ذَكَرْتَ مَقْصُودًا وَإِلَّا لَكَانَتْ مَرْيَمُ غَيْرَ مُلْتَفَتٍ إِلَيْهَا كَمَا قُلْتَ فِي الْأَصْنَامِ؟ نَقُولُ بَيْنَهُمَا بَوْنٌ عَظِيمٌ وَذَلِكَ لِأَنَّ هُنَاكَ قَالَ: سَمَّيْتُها مَرْيَمَ فَذَكَرَ الْمَفْعُولَيْنِ فَاعْتَبَرَ حَقِيقَةَ مَرْيَمَ بِقَوْلِهِ سَمَّيْتُها وَاسْمَهَا بِقَوْلِهِ مَرْيَمَ وَأَمَّا هَاهُنَا فَقَالَ: إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَيْ مَا هُنَاكَ إِلَّا أَسْمَاءٌ مَوْضُوعَةٌ فَلَمْ تُعْتَبَرِ الْحَقِيقَةُ هَاهُنَا وَاعْتُبِرَتْ فِي مَرْيَمَ.
...gerektirir. "Oğlumu veya kölemi Zeyd diye isimlendirdim" yahut benzerini dersin. Bu durumda putlar için isimlerinin ötesinde bir varlık kabul etmiş olurdu. { إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها } “Bunlar, sizin taktığınız isimlerden ibarettir”, yani kendi kendilerine koyduğunuz, hakikatleri (*müsemmâları*) olmayan şeylerdir dediğinde ise böyle bir durum söz konusu olmaz. Eğer: "Bu, Allah Teâlâ'nın { وَإِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ } [Âl-i İmrân: 36] “Ve ben ona Meryem adını verdim” buyruğu ile boşa çıkar; zira 'ona Meryem ile ad verdim' dememiştir ve senin zikrettiğin şey kastedilmemiştir; aksi takdirde putlar hakkında söylediğin gibi Meryem'e de iltifat edilmemiş olurdu?" denilirse; deriz ki: İkisi arasında büyük bir fark vardır. Zira orada { سَمَّيْتُها مَرْيَمَ } buyurmuş ve iki mef'ûlü birden zikretmiştir; böylece { سَمَّيْتُها } sözüyle Meryem'in hakikatini, { مَرْيَمَ } sözüyle de ismini itibar etmiştir. Burada ise { إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها } buyurmuştur; yani ortada konulmuş isimlerden başka bir şey yoktur. Dolayısıyla burada hakikat itibar edilmemiş, Meryem'de ise itibar edilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ عَلَى أَيِّ وَجْهٍ اسْتُعْمِلَتِ الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ بِها مِنْ سُلْطانٍ؟
Beşinci Mesele: { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ } “Allah onlara dair hiçbir delil indirmemiştir” buyruğunda { بِها مِنْ سُلْطانٍ } ifadesindeki bâ harfi hangi vecihle kullanılmıştır?
نَقُولُ كَمَا يَسْتَعْمِلُ الْقَائِلُ ارْتَحَلَ فُلَانٌ بِأَهْلِهِ وَمَتَاعِهِ، أَيِ ارْتَحَلَ وَمَعَهُ الْأَهْلُ وَالْمَتَاعُ كَذَا هَاهُنَا.
Deriz ki: Konuşanın "Filanca ailesi ve eşyasıyla göç etti", yani "Ailesi ve eşyası beraberinde olduğu halde göç etti" şeklinde kullanması gibi, burada da böyledir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ وَلَقَدْ جاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدى وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ وَلَقَدْ جاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدى } “Onlar sadece zanna ve nefislerin arzuladığı şeylere uyuyorlar. Halbuki kendilerine Rablerinden hidayet gelmiştir” buyurdu. Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قُرِئَ إِنْ تَتَّبِعُونَ بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ، وَهُوَ ظَاهِرٌ مُنَاسِبٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ عَلَى الْمُغَايَبَةِ وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْخِطَابُ مَعَهُمْ لَكِنَّهُ يَكُونُ الْتِفَاتًا كَأَنَّهُ قَطَعَ الْكَلَامَ مَعَهُمْ، وَقَالَ لِنَبِيِّهِ: إِنَّهُمْ لَا يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ، فَلَا تَلْتَفِتْ إِلَى قَوْلِهِمْ ثَانِيهِمَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ غَيْرَهُمْ وَفِيهِ احْتِمَالَانِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ آبَاءَهُمْ وَتَقْدِيرُهُ هُوَ أَنَّهُ لَمَّا قَالَ: سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ كَأَنَّهُمْ قَالُوا هَذِهِ لَيْسَتْ أَسْمَاءً وَضَعْنَاهَا نَحْنُ، وَإِنَّمَا هِيَ كَسَائِرِ الْأَسْمَاءِ تَلَقَّيْنَاهَا مِمَّنْ قَبْلَنَا مِنْ آبَائِنَا فَقَالَ وَسَمَّاهَا آبَاؤُكُمْ وَمَا يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ، فَإِنْ قِيلَ كَانَ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ بِصِيغَةِ الْمَاضِي، نَقُولُ وَبِصِيغَةِ الْمُسْتَقْبَلِ أَيْضًا كَأَنَّهُ يَفْرِضُ الزَّمَانَ بَعْدَ زَمَانِ الْكَلَامِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَيْهِ [الْكَهْفِ: ١٨] . ثَانِيهِمَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ عَامَّةَ الْكُفَّارِ كَأَنَّهُ قَالَ: إِنْ يَتَّبِعِ الْكَافِرُونَ إِلَّا الظَّنَّ.
Birinci Mesele: [Bu ayet], muhatap sîgasıyla gaib olarak { أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ } buyruğuna uygun ve açık şekilde hitap olarak tâ ile { إِنْ تَتَّبِعُونَ } şeklinde de okunmuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Hitap onlarla olmakla birlikte iltifat sanatıdır; sanki onlarla konuşmayı kesmiş ve Peygamberine: "Onlar sadece zanna uyuyorlar, onların sözüne aldırma" demiştir. İkincisi: Muradın onların dışındakiler olmasıdır ki bunda iki ihtimal vardır: Birincisi: Muradın ataları olmasıdır. Bunun takdiri şudur: O { سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ } buyurunca sanki onlar "Bunlar bizim koyduğumuz isimler değildir, bilakis diğer isimler gibi bizden önceki atalarımızdan aldığımız şeylerdir" dediler. Bunun üzerine [Allah] "ve atalarınız da koydu; onlar ancak zanna uyuyorlar" buyurdu. Eğer: "Geçmiş zaman sîgasıyla olması gerekirdi" denilirse, deriz ki: Allah Teâlâ'nın: { وَكَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَيْهِ } [Kehf: 18] “Köpekleri de kollarını uzatmıştı” buyruğunda olduğu gibi, sanki zamanı kelam zamanından sonra varsayarak gelecek zaman sîgasıyla da [kullanılır]. İkincisi: Muradın kâfirlerin geneli olmasıdır; sanki "Kâfirler sadece zanna uyarlar" demiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَا مَعْنَى الظَّنِّ وَكَيْفَ ذَمَّهُمْ بِهِ وَقَدْ وَجَبَ عَلَيْنَا اتِّبَاعُهُ فِي الْفِقْهِ
İkinci Mesele: Zannın manası nedir ve fıkıhta ona uymak bize vacip kılındığı halde...
وَقَالَ/ ﷺ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى: «أَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِي بِي» ؟
...ve sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Teâlâ'dan rivayetle: «Ben kulumun bana olan zannı üzereyim» buyurduğu halde onları zan ile nasıl yermiştir?
نَقُولُ أَمَّا الظَّنُّ فَهُوَ خِلَافُ الْعِلْمِ وَقَدِ اسْتُعْمِلَ مَجَازًا مَكَانَ الْعِلْمِ وَالْعِلْمُ مَكَانَهُ، وَأَصْلُ الْعِلْمِ الظُّهُورُ وَمِنْهُ الْعِلْمُ وَالْعَالَمُ وَقَدْ بَيَّنَّا فِي تَفْسِيرِ الْعَالَمِينَ أَنَّ حُرُوفَ ع ل م فِي تَقَالِيبِهَا فِيهَا مَعْنَى الظُّهُورِ، وَمِنْهَا لَمَعَ الْآلُ إِذَا ظَهَرَ وَمِيضُ السَّرَابِ وَلَمَعَ الْغَزَالُ إِذَا عَدَا وَكَذَا النَّعَامُ وَفِيهِ الظُّهُورُ وَكَذَلِكَ عَلِمْتُ، وَالظَّنُّ إِذَا كَانَ فِي مُقَابَلَةِ الْعِلْمِ فَفِيهِ الْخَفَاءُ وَمِنْهُ بِئْرٌ ظَنُونٌ لَا يُدْرَى أَفِيهَا مَاءٌ أَمْ لَا، وَمِنْهُ الظَّنِينُ الْمُتَّهَمُ لَا يُدْرَى مَا يَظُنُّ، نَقُولُ يَجُوزُ بِنَاءُ الْأَمْرِ عَلَى الظَّنِّ الْغَالِبِ عِنْدَ الْعَجْزِ عَنْ دَرْكِ الْيَقِينِ وَالِاعْتِقَادُ لَيْسَ كَذَلِكَ لِأَنَّ الْيَقِينَ لم يتعذر علينا وإلى هذا إشارة بقول وَلَقَدْ جاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدى [النجم: ٢٣] أَيِ اتَّبَعُوا الظَّنَّ، وَقَدْ أَمْكَنَهُمُ الْأَخْذُ بِالْيَقِينِ وَفِي الْعَمَلِ يَمْتَنِعُ ذَلِكَ أَيْضًا.
Deriz ki: Zan, ilmin zıddıdır; mecaz yoluyla ilim yerine zan, zan yerine de ilim kullanılmıştır. İlmin aslı zuhurdur (açığa çıkmaktır); *ilm* ve *âlem* kelimeleri de bundandır. *Âlemîn* tefsirinde 'a-l-m' (ع ل م) harflerinin türevlerinde zuhur manasının bulunduğunu açıklamıştık. Serabın parıltısı göründüğünde *leme‘a'l-âlu* (لَمَعَ الْآلُ), ceylan koştuğunda *leme‘a'l-ğazâlü* (لَمَعَ الْغَزَالُ) denilmesi bundandır; devekuşu da böyledir ve bunda zuhur manası vardır; *alimtü* (عَلِمْتُ) kelimesi de böyledir. Zan ise ilmin karşılığı olduğunda onda gizlilik vardır; içinde su bulunup bulunmadığı bilinmeyen kuyuya *bi'rün zanûn* (بِئْرٌ ظَنُونٌ) denilmesi bundandır. Ne düşündüğü bilinmeyen töhmet altındaki kimseye de *zanîn* (الظَّنِينُ) denilmesi bundandır. Deriz ki: Yakîne ulaşmaktan aciz kalındığında hükmü galip zan üzerine bina etmek caizdir. İtikat ise böyle değildir; çünkü yakîn bizim için imkânsız değildir. { وَلَقَدْ جاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدى } [Necm: 23] “Halbuki kendilerine Rablerinden hidayet gelmiştir” buyruğunda buna işaret vardır; yani yakîni elde etmek mümkün olduğu halde zanna uymuşlardır. Amelde ise bu [yakîn zorunluluğu] imkânsızdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: (مَا) فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ خَبَرِيَّةٌ أَوْ مَصْدَرِيَّةٌ؟ نَقُولُ فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: مَصْدَرِيَّةٌ كَأَنَّهُ قَالَ: إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَهَوَى الْأَنْفُسِ، فَإِنْ قِيلَ مَا الْفَائِدَةُ فِي الْعُدُولِ عَنْ صَرِيحِ الْمَصْدَرِ إِلَى الْفِعْلِ مَعَ زِيَادَةِ مَا وِفِيهِ تَطْوِيلٌ؟ نَقُولُ فِيهِ فَائِدَةٌ، وَإِنَّهَا فِي أَصْلِ الْوَضْعِ ثُمَّ نَذْكُرُهَا هُنَا فَنَقُولُ إِذَا قَالَ الْقَائِلُ أَعْجَبَنِي صُنْعُكَ يُعْلَمُ مِنَ الصِّيغَةِ أَنَّ الْإِعْجَابَ مِنْ مَصْدَرٍ قَدْ تَحَقَّقَ وَكَذَلِكَ إِذَا قَالَ أَعْجَبَنِي مَا تَصْنَعُ يُعْلَمُ أَنَّ الْإِعْجَابَ مِنْ مَصْدَرٍ هُوَ فِيهِ فَلَوْ قَالَ أَعْجَبَنِي صُنْعُكَ وَلَهُ صُنْعٌ أَمْسِ وَصُنْعٌ الْيَوْمَ لَا يُعْلَمُ أَنَّ الْمُعْجَبَ أَيُّ صُنْعٍ هُوَ إِذَا عَلِمْتَ هَذَا فَنَقُولُ هَاهُنَا قَوْلُهُ وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ يُعْلَمُ مِنْهُ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُمْ يَتَّبِعُونَ مَا تَهْوَى أَنْفُسُهُمْ فِي
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ } buyruğundaki *mâ* (مَا) mevsûle (*haberiyye*) midir yoksa masdariyye midir? Deriz ki: Bunda iki vecih vardır: Birincisi masdariyyedir; sanki "Onlar ancak zanna ve nefislerin hevasına uyuyorlar" buyurmuştur. Eğer: "*Mâ* fazlalığıyla ve uzatma bulunduğu halde sarih masdardan fiile yönelmenin faydası nedir?" denilirse; deriz ki: Bunda bir fayda vardır ve o asıl vaz'dadır; sonra onu burada zikreder ve şöyle deriz: Konuşan kimse "Yaptığın şey hoşuma gitti" dediğinde, sîgadan hoşlanmanın gerçekleşmiş bir masdardan kaynaklandığı anlaşılır. Aynı şekilde "Yapmakta olduğun şey hoşuma gidiyor" dediğinde de hoşlanmanın içinde bulunduğu bir masdardan kaynaklandığı anlaşılır. Şayet "Yaptığın iş hoşuma gitti" dese ve onun dün bir işi, bugün de bir işi bulunsa, beğenilen işin hangisi olduğu bilinmez. Bunu bildiğine göre deriz ki: Burada { وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ } buyruğundan muradın, nefislerinin şu andaki ve...
الْحَالِ وَالِاسْتِقْبَالِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُمْ لَيْسُوا بِثَابِتِينَ عَلَى ضَلَالٍ وَاحِدٍ وَمَا هَوَتْ أَنْفُسُهُمْ فِي الْمَاضِي شَيْئًا مِنْ أَنْوَاعِ الْعِبَادَةِ فَالْتَزَمُوا بِهِ وَدَامُوا عَلَيْهِ بَلْ كُلُّ يَوْمٍ هُمْ يَسْتَخْرِجُونَ عِبَادَةً، وَإِذَا انْكَسَرَتْ أَصْنَامُهُمُ الْيَوْمَ أَتَوْا بِغَيْرِهَا غَدًا وَيُغَيِّرُونَ وَضْعَ عِبَادَتِهِمْ بِمُقْتَضَى شَهْوَتِهِمُ الْيَوْمَ ثَانِيهِمَا: أَنَّهَا خَبَرِيَّةٌ تَقْدِيرُهُ، وَالَّذِي تَشْتَهِيهِ أَنْفُسُهُمْ وَالْفَرْقُ بَيْنَ الْمَصْدَرِيَّةِ وَالْخَبَرِيَّةِ أَنَّ الْمُتَّبَعَ عَلَى الْأَوَّلِ الْهَوَى وَعَلَى الثَّانِي مُقْتَضَى الْهَوَى كَمَا إِذَا قُلْتُ أَعْجَبَنِي مَصْنُوعُكَ.
...gelecekteki hevasına uydukları anlaşılır; bu da onların tek bir sapıklık üzerinde sabit olmadıklarına, geçmişte ibadet türlerinden bir şeyi nefisleri arzulayıp da ona sarılarak üzerinde devam etmediklerine, aksine her gün yeni bir ibadet icat ettiklerine, bugün putları kırıldığında yarın başkasını getirdiklerine ve ibadet şekillerini bugünkü arzularının gereğine göre değiştirdiklerine işarettir. İkincisi: *Mâ*nın mevsûle (*haberiyye*) olmasıdır; takdiri "ve nefislerinin arzuladığı şeylere [uyuyorlar]" şeklindedir. Masdariyye ile mevsûle arasındaki fark şudur: Birincisine göre tabi olunan şey hevanın kendisidir; ikincisine göre ise tıpkı "Senin imal ettiğin şey hoşuma gitti" dediğimdeki gibi hevanın muktezasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: كَيْفَ قَالَ: وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ بِلَفْظِ الْجَمْعِ مَعَ أَنَّهُمْ لَا يَتَّبِعُونَ مَا تَهْوَاهُ كُلُّ نَفْسٍ فَإِنَّ مِنَ النُّفُوسِ مَا لَا تَهْوَى مَا تَهْوَاهُ غَيْرُهَا؟ نَقُولُ هُوَ مِنْ بَابِ مُقَابَلَةِ الْجَمْعِ بِالْجَمْعِ مَعْنَاهُ اتَّبَعَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مَا تَهْوَاهُ نَفْسُهُ يُقَالُ خَرَجَ النَّاسُ بِأَهْلِيهِمْ أَيْ كُلُّ وَاحِدٍ بِأَهْلِهِ لَا كُلُّ وَاحِدٍ بِأَهْلِ الْجَمْعِ.
Dördüncü Mesele: Her nefis başkasının arzuladığı şeyi arzulamazken ve onlar da her nefsin arzuladığına uymadıkları halde nasıl çoğul lafzıyla { وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ } “nefislerin arzuladığı şeylere” buyurmuştur? Deriz ki: Bu, çoğulun çoğulla karşılanması babındandır; manası: "Onlardan her biri kendi nefsinin arzuladığına uydu" demektir. Tıpkı "İnsanlar aileleriyle çıktılar" denilmesi gibi; yani herkes topluluğun ailesiyle değil, kendi ailesiyle çıktı [demektir].
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: بَيَّنَ لَنَا مَعْنَى الْكَلَامِ جُمْلَةً، نَقُولُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ أَمْرَانِ مَذْكُورَانِ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ ذِكْرُهُمَا لِأَمْرَيْنِ تَقْدِيرٌ بَيْنَ يَتَّبِعُونَ الظَّنَّ فِي الِاعْتِقَادِ وَيَتَّبِعُونَ مَا تَهْوَى الْأَنْفُسُ فِي الْعَمَلِ وَالْعِبَادَةِ وَكِلَاهُمَا فَاسِدٌ، لِأَنَّ الِاعْتِقَادَ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ مَبْنَاهُ عَلَى الْيَقِينِ، وَكَيْفَ يَجُوزُ اتِّبَاعُ الظَّنِّ فِي الْأَمْرِ الْعَظِيمِ، وَكُلَّمَا كَانَ الْأَمْرُ أَشْرَفَ وَأَخْطَرَ كَانَ الِاحْتِيَاطُ فِيهِ أَوْجَبَ وَأَحْذَرَ، وَأَمَّا الْعَمَلُ فَالْعِبَادَةُ مُخَالِفَةٌ الْهَوَى فَكَيْفَ تُنْبِئُ عَلَى مُتَابَعَتِهِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ فِي أَمْرٍ وَاحِدٍ عَلَى طَرِيقَةِ النُّزُولِ دَرَجَةً دَرَجَةً فَقَالَ:
Beşinci Mesele: Bize sözün toplu manasını açıkla. Deriz ki: Allah Teâlâ'nın: { إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ } buyruğunda iki husus zikredilmiştir. Bunların zikrinin iki hususa raci olması muhtemeldir; yani itikatta zanna uyarlar, amel ve ibadette ise nefislerin hevasına uyarlar. Her ikisi de fasittir; zira itikadın temelinin yakîn üzerine olması gerekir. Böylesine büyük bir meselede zanna uymak nasıl caiz olabilir? Bir mesele ne kadar şerefli ve tehlikeli ise, onda ihtiyatlı olmak o kadar vacip ve sakınılması gereken bir durumdur. Amele gelince; ibadet hevaya muhalefet etmektir, öyleyse hevaya uymak üzerine nasıl bina edilebilir? [Bu iki hususun] tek bir meselede derece derece iniş yoluyla olması da muhtemeldir. Şöyle buyurmuştur:
إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ أَيْ وَمَا دُونَ الظَّنِّ لِأَنَّ الْقُرُونَةَ تَهْوَى مَا لَا يُظَنُّ بِهِ خَيْرٌ وَقَوْلُهُ تَعَالَى:
{ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ } “Onlar sadece zanna ve nefislerin arzuladığı şeylere uyuyorlar”; yani zandan da aşağısına [uyuyorlar]; zira kötü nefis, hakkında hiçbir hayır zannedilmeyen şeyleri arzular. Allah Teâlâ'nın:
وَلَقَدْ جاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدى إِشَارَةٌ/ إِلَى أَنَّهُمْ عَلَى حَالٍ لَا يُعْتَدُّ بِهِ لِأَنَّ الْيَقِينَ مَقْدُورٌ عَلَيْهِ وَتَحَقَّقَ بِمَجِيءِ الرُّسُلِ وَالْهُدَى فِيهِ وُجُوهٌ ثَلَاثَةٌ الْأُولَى: القرآن الثاني: الرسل الثالث: المعجزات. ثم قال تعالى:
{ وَلَقَدْ جاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدى } “Halbuki kendilerine Rablerinden hidayet gelmiştir” buyruğu ise, onların itibar edilmeyecek bir halde olduklarına işarettir; zira yakîn güç yetirilen bir şeydir ve elçilerin gelmesiyle tahakkuk etmiştir. Hidayet hakkında üç vecih vardır: Birincisi: Kur'an'dır. İkincisi: Elçilerdir. Üçüncüsü: Mucizelerdir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة النجم (٥٣) : آية ٢٤]
[Necm Suresi (53): Ayet 24]
أَمْ لِلْإِنْسانِ مَا تَمَنَّى (٢٤)
{ أَمْ لِلْإِنْسانِ مَا تَمَنَّى (٢٤) } “Yoksa insana her arzu ettiği şey var mıdır?”
الْمَشْهُورُ أَنَّ أَمْ مُنْقَطِعَةٌ مَعْنَاهُ: أَلِلْإِنْسَانِ مَا اخْتَارَهُ وَاشْتَهَاهُ؟ وَفِي ما تَمَنَّى وجوه الأولى: الشَّفَاعَةُ تَمَنَّوْهَا وَلَيْسَ لَهُمْ شَفَاعَةٌ الثَّانِي: قَوْلُهُمْ وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى [فُصِّلَتْ: ٥٠] الثَّالِثُ:
Meşhur olan, *em* (أَمْ) edatının munkatı‘ olmasıdır; manası: "İnsan için seçtiği ve arzuladığı şey mi vardır?" demektir. { مَا تَمَنَّى } hakkında birkaç vecih vardır: Birincisi: Şefaattir; onu temenni ettiler, fakat onlar için şefaat yoktur. İkincisi: Onların: { وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى } [Fussilet: 50] “Andolsun Rabbime döndürülürsem, muhakkak O'nun katında benim için daha güzeli vardır” sözleridir. Üçüncüsü:
قَوْلُ الْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَداً [مَرْيَمَ: ٧٧] الرَّابِعُ: تَمَنَّى جَمَاعَةٌ أَنْ يَكُونُوا أَنْبِيَاءَ وَلَمْ تَحْصُلْ لَهُمْ تِلْكَ الدَّرَجَةُ الرَّفِيعَةُ، فَإِنْ قُلْتَ هَلْ يُمْكِنُ أَنْ تَكُونَ أَمْ هَاهُنَا مُتَّصِلَةً؟ نَقُولُ نَعَمْ وَالْجُمْلَةُ الْأُولَى حِينَئِذٍ تَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهَا مَذْكُورَةٌ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى [النجم: ٢١] كَأَنَّهُ قَالَ أَلْكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثَى عَلَى الْحَقِيقَةِ أَوْ تَجْعَلُونَ لِأَنْفُسِكُمْ مَا تَشْتَهُونَ وَتَتَمَنَّوْنَ وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى [النجم: ٢٢] وَغَيْرُهَا جُمَلٌ اعْتَرَضَتْ بَيْنَ كَلَامَيْنِ مُتَّصِلَيْنِ ثَانِيهِمَا: أَنَّهَا مَحْذُوفَةٌ وَتَقْرِيرُ ذَلِكَ هُوَ أَنَّا بَيَّنَّا أن قوله أَفَرَأَيْتُمُ [النجم: ١٩] لِبَيَانِ فَسَادِ قَوْلِهِمْ، وَالْإِشَارَةِ إِلَى ظُهُورِ ذَلِكَ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ، كَمَا إِذَا قَالَ قَائِلٌ فُلَانٌ يَصْلُحُ لِلْمُلْكِ فَيَقُولُ آخَرُ لِثَالِثٍ، أَمَا رَأَيْتَ هَذَا الَّذِي يَقُولُهُ فُلَانٌ وَلَا يَذْكُرُ أَنَّهُ لَا يَصْلُحُ لِلْمُلْكِ، وَيَكُونُ مُرَادُهُ ذَلِكَ فيذكره وحده منبها عَلَى عَدَمِ صَلَاحِهِ، فَهَهُنَا قَالَ تَعَالَى: أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى أَيْ يَسْتَحِقَّانِ الْعِبَادَةَ أَمْ لِلْإِنْسَانِ أَنْ يَعْبُدَ مَا يَشْتَهِيهِ طَبْعُهُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ يَسْتَحِقُّ الْعِبَادَةَ، وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ أَمْ لِلْإِنْسَانِ أَيْ هَلْ لَهُ أَنْ يَعْبُدَ بِالتَّمَنِّي وَالِاشْتِهَاءِ، وَيُؤَيِّدُ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ أَيْ عَبَدْتُمْ بِهَوَى أَنْفُسِكُمْ مَا لَا يَسْتَحِقُّ الْعِبَادَةَ فَهَلْ لَكَمَ ذَلِكَ. ثُمَّ قَالَ تعالى:
Velîd b. Mugīre'nin { لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَداً } [Meryem: 77] “Bana elbette mal ve evlat verilecektir” sözüdür. Dördüncüsü: Bir topluluğun peygamber olmayı temenni etmesidir; fakat o yüce dereceye ulaşamadılar. Eğer: "Burada *em* edatının muttasıl olması mümkün müdür?" dersen; deriz ki: Evet, bu durumda birinci cümle iki veçhi muhtemeldir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى } [Necm: 21] “Erkek sizin de dişi O'nun mu?” buyruğunda zikredilmiş olmasıdır; sanki "Hakikatte erkek sizin de dişi O'nun mudur, yoksa kendi nefisleriniz için arzuladığınız ve temenni ettiğiniz şeyleri mi kılıyorsunuz?" demiştir. Buna göre { تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزى } [Necm: 22] ve diğer buyruklar, birbiriyle irtibatlı iki kelam arasına girmiş itirazî cümlelerdir. İkincisi: Cümlenin mahzuf olmasıdır. Bunun açıklaması şudur: Biz { أَفَرَأَيْتُمُ } [Necm: 19] buyruğunun onların sözünün fasitliğini açıklamak ve bunun delilsiz olarak açıklığına işaret etmek için olduğunu belirtmiştik; nitekim bir kimse "Filanca hükümdarlığa layıktır" dediğinde, bir başkası üçüncü bir şahsa "Filancanın söylediği şu lafı gördün mü?" der ve onun hükümdarlığa layık olmadığını [ayrıca] zikretmez, muradı bu olduğu için onun ehil olmadığına dikkat çekmek üzere sadece bunu söyler. İşte burada da Allah Teâlâ: { أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى } “Gördünüz mü Lât'ı ve Uzzâ'yı?” buyurmuştur; yani "Onlar ibadete layık mıdır, yoksa insan için ibadete layık olmasa bile tabiatının arzuladığı şeye ibadet etme hakkı mı vardır?" [demektir]. Buna göre { أَمْ لِلْإِنْسانِ } buyruğu, "Onun için temenni ve arzu ile ibadet etme hakkı var mıdır?" manasındadır. Allah Teâlâ'nın: { وَما تَهْوَى الْأَنْفُسُ } “ve nefislerin arzuladığı şeylere” buyruğu da bunu destekler; yani "Siz nefislerinizin hevasıyla ibadete layık olmayan şeylere taptınız; böyle bir hakkınız var mıdır?" [demektir]. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة النجم (٥٣) : آية ٢٥]
[Necm Suresi (53): Ayet 25]
فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ وَالْأُولى (٢٥)
{ فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ وَالْأُولى (٢٥) } “Sonrası da öncesi de (ahiret de dünya da) yalnız Allah'ındır.”
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَعَلُّقِ الْفَاءِ بالكلام وفيه وجوه الأولى: أَنَّ تَقْدِيرَهُ الْإِنْسَانُ إِذَا اخْتَارَ مَعْبُودًا فِي دُنْيَاهُ عَلَى مَا تَمَنَّاهُ وَاشْتَهَاهُ فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ وَالْأُولَى يُعَاقِبُهُ عَلَى فِعْلِهِ فِي الدُّنْيَا وَإِنْ لَمْ يُعَاقِبْهُ فِي الدُّنْيَا فَيُعَاقِبُهُ فِي الْآخِرَةِ، وقوله تعالى: وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ [النَّجْمِ: ٢٦] يَكُونُ مُؤَكِّدًا لِهَذَا الْمَعْنَى أَيْ عِقَابُهُمْ يَقَعُ وَلَا يَشْفَعُ فِيهِمْ أَحَدٌ وَلَا يُغْنِيهِمْ شَفَاعَةُ شَافِعٍ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ اتِّخَاذَ اللَّاتِ وَالْعُزَّى بِاتِّبَاعِ الظَّنِّ وَهَوَى الْأَنْفُسِ كَأَنَّهُ قَرَّرَهُ وَقَالَ إِنْ لَمْ تَعْلَمُوا هَذَا فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ وَالْأُولَى، وَهَذِهِ الْأَصْنَامُ لَيْسَ لَهَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ فَكَيْفَ يَجُوزُ الْإِشْرَاكُ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ جَوَابُ كَلَامٍ كَأَنَّهُمْ قَالُوا لَا نُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا، وَإِنَّمَا هَذِهِ الْأَصْنَامُ شُفَعَاؤُنَا فَإِنَّهَا صُورَةُ مَلَائِكَةٍ مُقَرَّبِينَ، فَقَالَ: وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّماواتِ لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً الثَّالِثُ: هَذِهِ تَسْلِيَةٌ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ ذَلِكَ لِنَبِيِّهِ حَيْثُ بَيَّنَ رِسَالَتَهُ وَوَحْدَانِيَّةَ اللَّهِ وَلَمْ يُؤْمِنُوا فَقَالَ لَا تَأْسَ فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ وَالْأُولَى أَيْ لَا يُعْجِزُونَ اللَّهَ الرَّابِعُ: هُوَ تَرْتِيبُ حَقٍّ عَلَى دَلِيلِهِ/ بَيَانُهُ هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ رِسَالَةَ النَّبِيُّ ﷺ بِقَوْلِهِ إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحى [النجم: ٤] إِلَى آخِرِهِ وَبَيَّنَ بَعْضَ مَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ وَهُوَ التَّوْحِيدُ، قال إذا علمتم صدق محمد ببيان الرسالة اللَّهِ تَعَالَى: فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ وَالْأُولَى لِأَنَّهُ ﷺ أَخْبَرَكُمْ عَنِ الْحَشْرِ فَهُوَ صَادِقٌ الْخَامِسُ: هُوَ أَنَّ الْكُفَّارَ كَانُوا يَقُولُونَ لِلْمُؤْمِنِينَ أَهَؤُلَاءِ أَهْدَى مِنَّا؟ وَقَالُوا لَوْ كانَ خَيْراً مَا سَبَقُونا إِلَيْهِ [الْأَحْقَافِ: ١١] فَقَالَ تَعَالَى: إن الله اختار لكم لدنيا وَأَعْطَاكُمُ الْأَمْوَالَ وَلَمْ يُعْطِ الْمُؤْمِنِينَ بَعْضَ ذَلِكَ الْأَمْرِ بَلْ قُلْتُمْ: لَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَغْنَاهُمْ وَتَحَقَّقْتُمْ هَذِهِ الْقَضِيَّةَ فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ وَالْأُولى قُولُوا في الآخرة ما قلتم في الدنيا يهدي الله من يشاء كَمَا يُغْنِي اللَّهُ مَا يَشَاءُ.
Birinci Mesele: Fâ harfinin kelamla irtibatı hakkındadır ve bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Takdiri şudur: İnsan dünyasında temenni ettiği ve arzuladığı şeye göre bir mabut seçtiğinde, { فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ وَالْأُولى } “Sonrası da öncesi de yalnız Allah'ındır”; dünyadaki fiilinden dolayı onu cezalandırır; şayet dünyada cezalandırmazsa ahirette cezalandıracaktır. Allah Teâlâ'nın: { وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ } ayetinden { لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ } [Necm: 26] buyruğuna kadar olan kısım bu manayı tekit eder; yani onların azabı vuku bulacaktır, kendilerine hiç kimse şefaat edemez ve hiçbir şefaatçinin şefaati kendilerine fayda vermez. İkincisi: Allah Teâlâ, Lât ve Uzzâ'yı edinmenin zanna ve nefislerin hevasına uymakla olduğunu açıklayınca, sanki bunu pekiştirmiş ve: "Eğer bunu bilmiyorsanız, sonrası da öncesi de yalnız Allah'ındır; bu putların ise hiçbir yetkisi yoktur, öyleyse şirk koşmak nasıl caiz olur?" buyurmuştur. Allah Teâlâ'nın: { وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ } buyruğu bu veçhe göre bir sözün cevabıdır; sanki onlar "Biz Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmuyoruz, bu putlar sadece bizim şefaatçilerimizdir; zira onlar mukarreb meleklerin suretidir" demişler, O da: { وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّماواتِ لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً } “Göklerde nice melekler vardır ki onların şefaati hiçbir fayda vermez” buyurmuştur. Üçüncüsü: Bu bir tesellidir; sanki Allah Teâlâ peygamberliğini ve Allah'ın birliğini açıkladığı halde iman etmediklerinde bunu Peygamberine söylemiş ve: "Üzülme, sonrası da öncesi de yalnız Allah'ındır"; yani onlar Allah'ı aciz bırakamazlar buyurmuştur. Dördüncüsü: Bir hakkın deliline terettüp etmesidir. Açıklaması şudur: Allah Teâlâ: { إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحى } [Necm: 4] “O, bildirilen bir vahiyden başka bir şey değildir” ayetinden sonuna kadar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in risaletini ve Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği şeylerin bir kısmını -ki o tevhiddir- açıklayınca; Allah Teâlâ'nın risaleti açıklamasıyla Muhammed'in sadakatini bildiğiniz takdirde { فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ وَالْأُولى } “Sonrası da öncesi de yalnız Allah'ındır” buyurmuştur; zira o sallallâhu aleyhi ve sellem size haşri haber vermiştir, öyleyse o doğrudur. Beşincisi: Kâfirler müminlere: "Bunlar bizden daha mı doğru yoldadır?" diyor ve: { لَوْ كانَ خَيْراً مَا سَبَقُونا إِلَيْهِ } [Ahkāf: 11] “Eğer o hayırlı bir şey olsaydı, ona ulaşmada bizi geçemezlerdi” diyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: Allah sizin için dünyayı seçti, size mallar verdi ve müminlere bu şeyin bir kısmını bile vermedi; aksine siz: "Allah dileseydi onları zengin ederdi" dediniz ve bu hükmü kesin kabul ettiniz. { فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ وَالْأُولى } “Sonrası da öncesi de yalnız Allah'ındır”; dünyada söylediğinizi ahirette de söyleyin; Allah dilediğini zengin ettiği gibi dilediğini de hidayete erdirir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْآخِرَةُ صِفَةُ مَاذَا؟ نَقُولُ صِفَةُ الْحَيَاةِ أَوْ صِفَةُ الدَّارِ وَهِيَ اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ فِعْلٍ غَيْرِ مُسْتَعْمَلٍ، تَقُولُ أَخَّرْتُهُ فَتَأَخَّرَ وَكَانَ مِنْ حَقِّهِ أَنْ تَقُولَ فَأُخِّرَ كَمَا تَقُولُ غَبَّرْتُهُ فَغُبِّرَ فَمُنِعْتَ مِنْهُ سَمَاعًا، وَلِهَذَا الْبَحْثِ فَائِدَةٌ سَتَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
İkinci Mesele: *el-Âhire* (الْآخِرَةُ) neyin sıfatıdır? Deriz ki: Hayatın sıfatı veya yurdun sıfatıdır. O, kullanılmayan bir fiilden gelmiş bir ism-i fâildir. *Ehhartühû feteahhara* (أَخَّرْتُهُ فَتَأَخَّرَ) dersin; oysa tıpkı *ğabbertühû feğubbira* (غَبَّرْتُهُ فَغُبِّرَ) dediğin gibi *feühhira* (فَأُخِّرَ) demen gerekirdi, fakat semaî olarak bundan men edildin. Bu incelemenin inşallah ileride gelecek bir faydası vardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْأُولى فُعْلَى لِلتَّأْنِيثِ، فَالْأَوَّلُ إِذَنْ أَفْعَلُ صِفَةٌ. وَفِيهِ مَبَاحِثُ.
Üçüncü Mesele: *el-Ûlâ* (الْأُولى) müenneslik için *fu‘lâ* (فُعْلَى) veznindedir; dolayısıyla *el-Evvel* (الْأَوَّلُ) bir *ef‘al* sıfatıdır. Bunda birtakım incelemeler vardır.
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: لَا بُدَّ مِنْ فَاعِلٍ أُخِذَ مِنْهُ الْأَفْعَلُ وَالْفُعْلَى فَإِنَّ كُلَّ فُعْلَى وَأَفْعَلَ لِلتَّأْنِيثِ وَالتَّذْكِيرِ لَهُ أَصْلٌ فَلْيُؤْخَذْ مِنْهُ كَالْفُضْلَى وَالْأَفْضَلِ مِنَ الْفَاضِلَةِ وَالْفَاضِلِ، فَمَا ذَلِكَ؟ نَقُولُ هَاهُنَا أُخِذَ مِنْ أَصْلٍ غَيْرِ مُسْتَعْمَلٍ كَمَا قُلْنَا إِنَّ الْآخِرَ فَاعِلٌ مِنْ فِعْلٍ غَيْرِ مُسْتَعْمَلٍ، وَسَبَبُ ذَلِكَ هُوَ أَنَّ كُلَّ فِعْلٍ مُسْتَعْمَلٍ فَلَهُ آخَرُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ لَهُ مَاضِيًا فَإِذَا اسْتَعْمَلَتْ مَاضِيَهُ لَزِمَ فَرَاغُ الْفِعْلِ وَإِلَّا لَكَانَ الْفَاعِلُ بَعْدُ فِي الْفِعْلِ فَلَا يَكُونُ مَاضِيًا فَإِنَّكَ لَا تَقُولُ لِمَنْ هُوَ بعد الأكل أكل إلا متجوزا عند ما يَبْقَى لَهُ قَلِيلٌ، فَيَقُولُ أَكَلَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ مَا بَقِيَ غَيْرُ مُعْتَدٍّ بِهِ وَتَقُولُ لِمَنْ قَرُبَ مِنَ الْفَرَاغِ فَرَغْتَ فَيَقُولُ فَرَغْتُ بِمَعْنَى أَنَّ مَا بَقِيَ قَلِيلٌ لَا يُعْتَدُّ بِهِ فَكَأَنِّي فَرَغْتُ، وَأَمَّا الْمَاضِي فِي الْحَقِيقَةِ لَا يَصِحُّ إِلَّا عِنْدَ تَمَامِ الشَّيْءِ وَالْفَرَاغِ عنه فإذا للفعل لمستعمل آخِرٌ فَلَوْ كَانَ لِقَوْلِنَا آخِرٌ عَلَى وَزْنِ فَاعِلٍ فِعْلٌ هُوَ أَخَرَ يَأْخُرُ كَأَمَرَ يَأْمُرُ لَكَانَ مَعْنَاهُ صَدَرَ مَصْدَرُهُ كَجَلَسَ مَعْنَاهُ صَدَرَ الْجُلُوسُ مِنْهُ بِالتَّمَامِ وَالْكَمَالِ فَكَانَ يَنْبَغِي أَنَّ الْقَائِلَ إِذَا قَالَ فُلَانٌ آخَرُ كَانَ مَعْنَاهُ وُجِدَ مِنْهُ تَمَامُ الْآخِرِيَّةِ وَفَرَغَ مِنْهَا فَلَا يكون بعد ما يَكُونُ آخَرُ لَكِنْ تَقَدَّمَ أَنَّ كُلَّ فِعْلٍ فَلَهُ آخِرٌ بَعْدَهُ لَا يُقَالُ يُشَكَّلُ بِقَوْلِنَا تَأَخَّرَ فَإِنَّ مَعْنَاهُ صَارَ آخِرًا لِأَنَّا نَقُولُ وَزْنُ الْفِعْلِ يُنَادِي عَلَى صِحَّةِ مَا ذَكَرْنَا فَإِنَّهُ مِنْ بَابِ التَّكَلُّفِ وَالتَّكَبُّرِ إِذَا اسْتُعْمِلَ فِي غَيْرِ الْمُتَكَبِّرِ أَيْ يُرَى أَنَّهُ آخِرٌ، وَلَيْسَ فِي الْحَقِيقَةِ كَذَلِكَ، إِذَا عَلِمْتَ هَذَا فنقول
Birinci İnceleme: Kendisinden *ef‘al* ve *fu‘lâ* vezinlerinin alındığı bir fâilin bulunması zorunludur; çünkü müenneslik ve müzekkerlik için olan her *fu‘lâ* ve *ef‘al*in kendisinden türetildiği bir aslı vardır; nitekim *fâdıla* ve *fâdıl*dan *fudlâ* ve *efdal* türetilmiştir. Peki bu nedir? Deriz ki: Tıpkı *âhir*in kullanılmayan bir fiilden gelen bir fâil olduğunu söylediğimiz gibi, burada da kullanılmayan bir asıldan alınmıştır. Bunun sebebi şudur: Kullanılan her fiilin bir sonu vardır; çünkü onun bir geçmişi vardır. Geçmiş zamanını kullandığında fiilin sona ermesi gerekir; aksi takdirde fâil henüz fiilin içinde kalır ve geçmiş zaman olmaz. Zira yemeğin sonunda olan kimseye, ancak geriye çok az bir şey kaldığı zaman mecaz yoluyla "yedi" dersin; böylece geriye kalanın itibar edilmeyecek kadar az olduğuna işaretle "yedi" der. Bitirmeye yaklaşan kimseye de "bitirdin mi?" dersin; o da "Kalan azdır, itibar edilmez; sanki bitirdim" manasında "bitirdim" der. Hakiki geçmiş zaman ise ancak bir şeyin tamamlanması ve ondan fariğ olunması anında sahih olur. Öyleyse kullanılan fiilin bir sonu (*âhir*) vardır. Şayet *fâil* vezninde olan *âhir* sözümüz için *emere-ye'müru* (أَمَرَ يَأْمُرُ) gibi *ehere-ye'huru* (أَخَرَ يَأْخُرُ) şeklinde bir fiil bulunsaydı, bunun manası masdarının sadır olması olurdu; tıpkı *celese*nin manasının oturmanın kendisinden tam ve kâmil olarak sadır olması demek olması gibi. Bu durumda bir kimse "filanca âhirdir" dediğinde, bunun manasının "ondan sonunculuğun tamamı var oldu ve o bundan fariğ oldu" şeklinde olması gerekirdi; böylece sonuncu olandan sonra başka bir şey bulunmazdı. Oysa her fiilin ardından başka bir şeyin geldiği önceden geçti. *Teahhara* (تَأَخَّرَ) sözümüzün "sonuncu oldu" manasına gelmesi buna itiraz olarak ileri sürülemez; çünkü fiilin vezni zikrettiğimiz şeyin doğruluğunu haykırmaktadır; zira o, büyüklenmeyen kimse hakkında kullanıldığında tekellüf ve kibirlenme babındandır; yani sonuncu gibi görünür, hakikatte ise öyle değildir. Bunu bildiğine göre şöyle deriz:
الْآخِرُ فَاعِلٌ لَيْسَ لَهُ فِعْلٌ، وَمُبَالَغَتُهُ بِأَفْعَلَ وَهُوَ كَقَوْلِنَا أَأْخَرُ، فَنُقِلَتِ الْهَمْزَةُ إِلَى مَكَانِ الْأَلِفِ، وَالْأَلِفُ إِلَى مَكَانِ الْهَمْزَةِ، فَصَارَتِ الْأَلِفُ همزة وألفا، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ التَّأْوِيلُ فِي الْمَعْنَى، فَإِنَّ آخِرَ الشَّيْءِ جُزْءٌ مِنْهُ مُتَّصِلٌ بِهِ وَالْآخِرُ مُبَايِنٌ عَنْهُ مُنْفَصِلٌ وَالْمُنْفَصِلُ بَعْدَ الْمُتَّصِلِ، وَالْآخِرُ أَشَدُّ تَأَخُّرًا عَنِ الشَّيْءِ مِنْ آخِرِهِ، وَالْأَوَّلُ أَفْعَلُ لَيْسَ لَهُ فَاعِلٌ، وَلَيْسَ لَهُ فِعْلٌ، وَالْأَوَّلُ أَبْعَدُ عَنِ الْفِعْلِ مِنَ الْآخِرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْفِعْلَ الْمَاضِيَ عُلِمَ لَهُ آخِرٌ مِنْ وَصْفْهِ بِالْمَاضِي وَلَوْلَا ذَلِكَ الْوَصْفُ لَمَا عُلِمَ لَهُ آخِرٌ، وَأَمَّا الْفِعْلُ لِتَفْسِيرِ كَوْنِهِ فِعْلًا عُلِمَ لَهُ أَوَّلٌ/ لِأَنَّ الْفِعْلَ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ فَاعِلٍ يَقُومُ بِهِ، أَوْ يُوجَدُ مِنْهُ فَإِذًا الْفَاعِلُ أَوَّلًا ثُمَّ الْفِعْلُ، فَإِذَا كَانَ الْفَاعِلُ أَوَّلَ الْفِعْلِ كَيْفَ يَكُونُ الْأَوَّلُ لَهُ فِعْلٌ يُوجَدُ مِنْهُ فَلَا فِعْلَ لَهُ وَلَا فَاعِلَ فَلَا يُقَالُ آلَ الشَّيْءُ بِمَعْنَى سَبَقَ كَمَا يُقَالُ قَالَ مِنَ الْقَوْلِ، أَوْ نَالَ مِنَ النَّيْلِ، لَا يُقَالُ إِنَّ قَوْلَنَا سَبَقَ أُخِذَ مِنْهُ السَّابِقُ وَمِنَ السَّابِقِ الْأَسْبَقُ مَعَ أَنَّ الْفَاعِلَ يَسْبِقُ الْفِعْلَ، وَكَذَلِكَ يُقَالُ تَقَدَّمَ الشَّيْءُ مَعَ أَنَّ الْفَاعِلَ مُتَقَدِّمٌ عَلَى الْفِعْلِ إلى غير ذلك، فقول أَمَّا تَقَدَّمَ قَدْ مَضَى الْجَوَابُ عَنْهُ فِي تَأَخَّرَ، وَأَمَّا سَبَقَ يَقُولُ الْقَائِلُ سَابَقْتُهُ فَسَبَقْتُهُ فتجيب عَنْهُ بِأَنَّ ذَلِكَ مُفْتَقِرٌ إِلَى أَمْرٍ يَصْدُرُ مِنْ فَاعِلٍ فَالسَّابِقُ إِنِ اسْتُعْمِلَ فِي الْأَوَّلِ فَهُوَ بِطْرِيقِ الْمُشَابَهَةِ لَا بِطَرِيقِ الْحَقِيقَةِ، وَالْفَاعِلُ أَوَّلُ الْفِعْلِ بِمَعْنَى قَبْلَ الْفِعْلِ، وَلَيْسَ سَابِقَ الْفِعْلِ لِأَنَّ الْفَاعِلَ وَالْفِعْلَ لَا يَتَسَابَقَانِ فَالْفَاعِلُ لَا يَسْبِقُهُ، وَالَّذِي يُوَضِّحُ مَا ذَكَرْنَا أَنَّ الْآخِرَ أَبْعَدُ مِنَ الْأَوَّلِ عَنِ الْفِعْلِ بِخِلَافِ الْآخِرِ، وَمَا يُقَالُ إِنَّ أَوَّلَ بِمَعْنَى جَعْلِ الْآخِرِ أَوَّلًا لِاسْتِخْرَاجِ مَعْنًى مِنَ الْكَلَامِ فَبَعِيدٌ وَإِلَّا لَمْ يَكُنْ آخِرٌ دُونَهُ فِي إِفَادَةِ ذَلِكَ، بَلِ التَّأْوِيلُ مِنْ آلَ شَيْءٌ إِذَا رَجَعَ أَيْ رَجَعَهُ إِلَى الْمَعْنَى الْمُرَادِ وَأَبْعَدُ مِنَ اللَّفْظَيْنِ قَبْلُ وَبَعْدُ فَإِنَّ الْآخِرَ فَاعِلٌ مِنْ غَيْرِ فِعْلٍ وَالْأَوَّلَ أَفْعَلُ مِنْ غَيْرِ فَاعِلٍ وَلَا فِعْلَ، وَقَبْلُ وَبَعْدُ لَا فَاعِلَ وَلَا أَفْعَلَ فَلَا يُفْهَمُ مِنْ فِعْلٍ أَصْلًا لِأَنَّ الْأَوَّلَ أَوَّلٌ لِمَا فِيهِ مِنْ مَعْنَى قَبْلُ وَلَيْسَ قَبْلُ قَبْلًا لِمَا فِيهِ مِنْ مَعْنَى الْأَوَّلِ وَالْآخِرُ آخِرٌ لِمَا فِيهِ مِنْ مَعْنَى بَعْدُ، وَلَيْسَ بَعْدُ بَعْدًا لِمَا فِيهِ مِنْ مَعْنَى الْآخِرِ يَدُلُّكَ عَلَيْهِ أَنَّكَ تُعَلِّلُ أَحَدَهُمَا بِالْآخَرِ وَلَا تَعْكِسُهُ فَتَقُولُ هَذَا آخِرُ مَنْ جَاءَ لِأَنَّهُ جَاءَ بَعْدَ الْكُلِّ وَلَا تَقُولُ هُوَ جَاءَ بَعْدَ الْكُلِّ لِأَنَّهُ آخِرُ مَنْ جَاءَ، وَيُؤَيِّدُهُ أَنَّ الْآخِرَ لَا يَتَحَقَّقُ إِلَّا بِبَعْدِيَّةٍ مَخْصُوصَةٍ وَهِيَ الَّتِي لَا بَعْدِيَّةَ بَعْدَهَا وَبَعْدُ لَيْسَ لَا يَتَحَقَّقُ إِلَّا بِالْآخِرِ فَإِنَّ الْمُتَوَسِّطَ بَعْدَ الْأَوَّلِ لَيْسَ بِآخِرٍ. وَهَذَا الْبَحْثُ مِنْ أَبْحَاثِ الزَّمَانِ وَمِنْهُ يُعْلَمُ مَعْنَى
*Âhir* (الْآخِرُ), fiili olmayan bir fâildir; mübalağası *ef‘al* iledir ve bu *e'haru* (أَأْخَرُ) sözümüz gibidir. Hemze elifin yerine, elif de hemzenin yerine aktarılmış, böylece elif bir hemze ve bir elif haline gelmiştir. Manadaki tevil de buna delalet eder; zira bir şeyin sonu (*âhiruhû*), ona bitişik olan bir parçasıdır; *âhir* (الْآخِرُ) ise ondan ayrı ve müstakildir; ayrık olan ise bitişik olandan sonradır. *Âhir*, bir şeyden geri kalma bakımından onun son parçasından (*âhirihî*) daha şiddetlidir. *el-Evvel* (الْأَوَّلُ) ise fâili ve fiili olmayan bir *ef‘al* veznidir. *el-Evvel*, fiilden *âhir*e nisbetle daha uzaktır; çünkü mazi fiilin bir sonunun olduğu, onun mazi olarak nitelenmesinden bilinmiştir; bu niteleme olmasaydı onun bir sonunun olduğu bilinmezdi. Fiilin bizzat fiil oluşunun tefsirinden ise onun bir evvelinin olduğu bilinmiştir; çünkü fiilin kendisiyle kaim olduğu veya kendisinden meydana geldiği bir failinin bulunması şarttır. Öyleyse önce fail, sonra fiil vardır. Fail fiilin ilki olduğuna göre, ilkin kendisinden meydana geleceği bir fiili nasıl olabilir? Dolayısıyla onun ne bir fiili ne de bir faili vardır. Tıpkı kavilden *kāle* veya neylden *nâle* denildiği gibi, sebk manasında *âle'ş-şey'u* (آلَ الشَّيْءُ) denilmez. Fail fiilden önce olduğu halde *sebaka* sözümüzden *es-sâbık*, *es-sâbık*tan da *el-esbak*ın alınmış olması ve aynı şekilde fail fiilden önce olduğu halde *tekaddeme'ş-şey'u* denilmesi buna itiraz olarak getirilemez. Deriz ki: *Tekaddeme*ye dair cevap *teahhara* bahsinde geçti. *Sebaka*ya gelince; konuşan "onunla yarıştım ve onu geçtim" der. Buna şöyle cevap verirsin: Bu durum, failden sadır olan bir fiile muhtaçtır; dolayısıyla *es-sâbık* kelimesi ilk hakkında kullanılmışsa bu hakikat yoluyla değil, benzerlik yoluyladır. Fail, fiilden önce manasında fiilin ilkidir; fiili geçen değildir, çünkü fail ile fiil yarışmazlar, dolayısıyla fail onu geçmiş olmaz. Zikrettiğimiz hususu açıklığa kavuşturan şey şudur: *el-Âhir* [diğeri], fiilden *el-evvel*e nisbetle daha uzaktır. Kelamdan bir mana çıkarmak için sonrakini önce kılmak manasında *evvele* denildiği sözü ise uzaktır; aksi takdirde bunu ifade etmede *âhir* ondan geri kalmazdı. Bilakis tevil, bir şey döndüğü zaman kullanılan *âle*dendir; yani onu kastedilen manaya döndürdü demektir. Bu iki lafızdan daha uzak olanları ise *kablu* ve *ba‘dü*dür. Zira *el-âhir* fiilsiz bir fâil, *el-evvel* fâilsiz ve fiilsiz bir *ef‘al*dir; *kablu* ve *ba‘dü*de ise ne fâil ne de *ef‘al* vardır; dolayısıyla asla bir fiilden anlaşılmazlar. Çünkü *el-evvel*, kendisinde *kablu* manası bulunduğu için evveldir; yoksa *kablu*, kendisinde *el-evvel* manası bulunduğu için kablu değildir. *el-Âhir* de kendisinde *ba‘dü* manası bulunduğu için âhirdir; yoksa *ba‘dü*, kendisinde *el-âhir* manası bulunduğu için ba‘dü değildir. Birini diğeriyle ta'lil edip aksini yapmaman sana bunu gösterir: "Bu en son gelendir, çünkü hepsinden sonra gelmiştir" dersin; "O hepsinden sonra gelmiştir, çünkü en son gelendir" demezsin. Bunu şu da destekler: *el-Âhir* ancak kendisinden sonra hiçbir sonralığın bulunmadığı özel bir sonralıkla tahakkuk eder; *ba‘dü* ise sadece âhir ile tahakkuk etmez; nitekim ilkinden sonra gelen ortadaki [şey] âhir değildir. Bu inceleme zaman araştırmalarındandır ve...
قَوْلِهِ ﷺ: «لَا تَسُبُّوا الدَّهْرَ [فَإِنَّ الدَّهْرَ هُوَ اللَّهُ] »
...Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Zamana sövmeyiniz; [zira zaman Allah'tır]» buyruğunun manası bundan anlaşılır.
أَيِ الدَّهْرُ هُوَ الَّذِي يُفْهَمُ مِنْهُ الْقَبْلِيَّةُ وَالْبَعْدِيَّةُ وَاللَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي يُفْهَمُ مِنْهُ ذَلِكَ وَالْبَعْدِيَّةُ وَالْقَبْلِيَّةُ حَقِيقَةٌ لِإِثْبَاتِ اللَّهِ وَلَا مَفْهُومَ لِلزَّمَانِ إِلَّا مَا بِهِ الْقَبْلِيَّةُ وَالْبَعْدِيَّةُ فَلَا تَسُبُّوا الدَّهْرَ فَإِنَّ مَا تَفْهَمُونَهُ مِنْهُ لَا يَتَحَقَّقُ إلا في الله وبالله ولو لاه لَمَا كَانَ قَبْلُ وَلَا بَعْدُ.
Yani öncelik ve sonralık kendisinden anlaşılan şey zamandır; kendisinden bu anlaşılan Zat ise Allah Teâlâ'dır. Sonralık ve öncelik Allah'ı ispat için birer hakikattir; zamanın ise kendisiyle öncelik ve sonralığın oluştuğu şeyden başka bir mefhumu yoktur. Öyleyse zamana sövmeyiniz; zira ondan anladığınız şey ancak Allah'ta ve Allah ile tahakkuk eder; O olmasaydı ne önce ne de sonra olurdu.
الْبَحْثُ الثَّانِي: وَرَدَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الْأَوْلَةُ تَأْنِيثُ الْأَوَّلِ وَهُوَ يُنَافِيهِ صِحَّةُ اسْتِعْمَالِ الْأُولَى لِأَنَّ الْأُولَى تدل على أن الأول أفعل للفضيل، وَأَفْعَلُ لِلتَّفْضِيلِ لَا يَلْحَقُهُ تَاءُ التَّأْنِيثِ فَلَا يُقَالُ زَيْدٌ أَعْلَمُ وَزَيْنَبُ أَعْلَمَةٌ لِسَبَبٍ يَطُولُ ذِكْرُهُ، وَسَنَذْكُرُهُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، نَقُولُ الْجَوَابُ عَنْهُ هُوَ أَنَّ أَوَّلَ لَمَّا كَانَ أَفْعَلَ وَلَيْسَ لَهُ فَاعِلٌ شَابَهَ الْأَرْبَعَ وَالْأَرْنَبَ فَجَازَ إِلْحَاقُ التَّاءِ بِهِ وَلَمَّا كَانَ صِفَةً شَابَهَ الْأَكْبَرَ وَالْأَصْغَرَ فَقِيلَ أَوْلَى.
İkinci İnceleme: Arapların kelamında *el-evvel*in müennesi olarak *el-evle* (الْأَوْلَةُ) gelmiştir. Bu ise *el-ûlâ*nın sahih kullanımıyla çelişir; çünkü *el-ûlâ*, *el-evvel*in tafdîl için bir *ef‘al* olduğuna delalet eder. Tafdîl için olan *ef‘al*e ise müenneslik tâ'sı bitişmez; zikri uzayacak bir sebepten dolayı "Zeyd daha bilgilidir (*a‘lemu*), Zeyneb de daha bilgilidir (*a‘lemetün*)" denilmez. Bunu Allah Teâlâ dilerse başka bir yerde zikredeceğiz. Deriz ki: Buna cevap şudur: *Evvel*, bir fâili olmayan bir *ef‘al* olunca *erba‘* ve *erneb* kelimelerine benzedi; bu yüzden ona tâ'nın bitişmesi caiz oldu. Bir sıfat olunca da *el-ekber* ve *el-asgar*a benzedi; bu yüzden *evlâ* denildi.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: أُولَى تَدَلُّ عَلَى أَنَّ أَوَّلَ لَا يَنْصَرِفُ فَكَيْفَ يُقَالُ أَفْعَلُهُ أَوَّلًا وَيُقَالُ جَاءَ زَيْدٌ أَوَّلًا وَعَمْرٌو ثَانِيًا فَإِنْ قِيلَ جَازَ فِيهِ الْأَمْرَانِ بِنَاءً عَلَى أَوْلَةٍ وَأُولَى فَمَنْ قَالَ بِأَنَّ تَأْنِيثَ أَوَّلٍ أُولَةٌ فَهُوَ كَالْأَرْبَعِ وَالْأَرْبَعَةِ فَجَازَ التَّنْوِينُ، وَمَنْ قَالَ أُولَى لَا يَجُوزُ، نَقُولُ إِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ الْأَشْهَرُ تَرْكَ التَّنْوِينِ لِأَنَّ الْأَشْهَرَ أَنَّ تَأْنِيثَهُ أَوْلَى وَعَلَيْهِ اسْتِعْمَالُ الْقُرْآنِ، فَإِذَنِ الْجَوَابُ أَنَّ عِنْدَ التَّأْنِيثِ الْأَوْلَى أَنْ/ يُقَالَ أُولَى نَظَرًا إِلَى الْمَعْنَى، وَعِنْدَ الْعَرَبِ أُولَةٌ لِأَنَّهُ هُوَ الْأَصْلُ وَدَلَّ عَلَيْهِ دَلِيلٌ، وَإِنْ كَانَ أَضْعَفَ مِنَ الْغَيْرِ وَرُبَّمَا يُقَالُ بِأَنَّ مَنْعَ الصَّرْفِ مِنْ أَفْعَلَ لَا يَكُونُ إِلَّا إِذَا لَمْ يَكُنْ تَأْنِيثُهُ إِلَّا
Dördüncü Mesele: *Ûlâ*, *evvel*in gayri munsarif olduğuna delalet eder; öyleyse nasıl "bunu ilkin (*evvelen*) yaparım" ve "Zeyd birinci olarak (*evvelen*), Amr ikinci olarak geldi" denilir? Eğer: "*Evle* ve *ûlâ*ya binaen onda iki durum da caiz olmuştur; zira *evvel*in müennesinin *evle* olduğunu söyleyen kimseye göre o *erba‘* ve *erba‘a* gibidir, bu yüzden tenvin caizdir; *ûlâ* olduğunu söyleyen kimseye göre ise caiz değildir" denilirse; deriz ki: Şayet böyle olsaydı tenvini terk etmek daha meşhur olurdu; çünkü onun müennesinin *evlâ* olması daha meşhurdur ve Kur'an'ın kullanımı da bunun üzeredir. Öyleyse cevap şudur: Müennes kılındığında manaya bakılarak *ûlâ* denilmesi daha uygundur; Araplar nezdinde ise asıl olan ve başkasına nisbetle daha zayıf olsa da bir delilin delalet ettiği *evle*dir. Bazen *ef‘al*in gayri munsarif olmasının ancak müennesinin sadece...
فُعْلَى، وَأَمَّا إِذَا كَانَ تَأْنِيثُهُ بِالتَّاءِ أَوْ جَازَ ذَلِكَ فِيهِ لَا يَكُونُ غَيْرَ مُنْصَرِفٍ. ثم قال تعالى:
...*fu‘lâ* olduğu durumda geçerli olduğu, müennesi tâ ile geldiğinde veya bu caiz olduğunda gayri munsarif olmayacağı da söylenir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة النجم (٥٣) : آية ٢٦]
[Necm Suresi (53): Ayet 26]
وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّماواتِ لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً إِلاَّ مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ يَشاءُ وَيَرْضى (٢٦)
{ وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّماواتِ لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً إِلاَّ مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ يَشاءُ وَيَرْضى (٢٦) } “Göklerde nice melekler vardır ki onların şefaati, Allah'ın dilediği ve razı olduğu kimseler için izin vermesinden sonra olmadıkça hiçbir fayda vermez.”
وَقَدْ عُلِمَ وَجْهُ تَعَلُّقِهَا بِمَا قَبْلَهَا فِي الْوُجُوهِ الْمُتَقَدِّمَةِ فِي قوله تعالى: فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ [النجم: ٢٥] إِنْ قُلْنَا إِنَّ مَعْنَاهُ أَنَّ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَغَيْرَهُمَا لَيْسَ لَهُمْ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ وَالْأُولى فَلَا يَجُوزُ إِشْرَاكُهُمْ فَيَقُولُونَ نَحْنُ لَا نُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا، وَإِنَّمَا نَقُولُ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا فَقَالَ كَيْفَ تَشْفَعُ هَذِهِ وَمَنْ فِي السموات لَا يَمْلِكُ الشَّفَاعَةَ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ } [Necm: 25] buyruğundaki geçen vecihlerde bu ayetin öncesiyle irtibatının vechi bilinmiştir. Eğer manasının Lât, Uzzâ ve diğerlerinin hiçbir yetkisi bulunmadığı, dolayısıyla { فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ وَالْأُولى } "sonrası da öncesi de yalnız Allah'ındır" ve onlara şirk koşmanın caiz olmadığı şeklinde olduğunu söylersek; onlar "Biz Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmuyoruz, sadece bunlar bizim şefaatçilerimizdir diyoruz" derler. Bunun üzerine [Allah], "Göklerde bulunanlar dahi şefaate malik değilken bunlar nasıl şefaat edebilir?" buyurmuştur. Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: كَمْ كَلِمَةٌ تُسْتَعْمَلُ فِي الْمَقَادِيرِ، إِمَّا لِاسْتِبَانَتِهَا فَتَكُونُ اسْتِفْهَامِيَّةً كَقَوْلِكَ كَمْ ذِرَاعًا طُولُهُ وَكَمْ رَجُلًا جَاءَكَ أَيْ كَمْ عَدَدُ الْجَائِينَ تَسْتَبِينُ الْمِقْدَارَ وَهِيَ مِثْلُ كَيْفَ لِاسْتِبَانَةِ الْأَحْوَالِ وَأَيُّ لِاسْتِبَانَةِ الْأَفْرَادِ، وَمَا لِاسْتِبَانَةِ الْحَقَائِقِ، وَإِمَّا لِبَيَانِهَا عَلَى الْإِجْمَالِ فَتَكُونُ خَبَرِيَّةً كَقَوْلِكَ كَمْ رَجُلٌ أَكْرَمَنِي أَيْ كَثِيرٌ مِنْهُمْ أَكْرَمُونِي غَيْرَ أَنَّ عَلَيْهِ أَسْئِلَةً الْأَوَّلُ: لِمَ لَمْ يَجُزْ إِدْخَالُ مِنْ عَلَى الِاسْتِفْهَامِيَّةِ وَجَازَ عَلَى الْخَبَرِيَّةِ الثَّانِي: لِمَ نُصِبَ مُمَيَّزُ الِاسْتِفْهَامِيَّةِ وَجُرَّ الَّذِي لِلْخَبَرِيَّةِ الثَّالِثُ: هِيَ تُسْتَعْمَلُ فِي الْخَبَرِيَّةِ فِي مُقَابَلَةِ رب فلم جعل اسماء مَعَ أَنَّ رُبَّ حَرْفٌ، أَمَّا الْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ فَهُوَ أَنَّ مِنْ يُسْتَعْمَلُ فِي الْمَوْضِعِ الْمُتَعَيِّنِ بِالْإِضَافَةِ تَقُولُ خَاتَمٌ مِنْ فِضَّةٍ كَمَا تَقُولُ خَاتَمُ فِضَّةٍ، وَلَمَّا لَمْ تُضَفْ فِي الِاسْتِفْهَامِيَّةِ لَمْ يَجُزِ اسْتِعْمَالُ مَا يُضَاهِيهِ وَسَنُبَيِّنُ هَذَا الْجَوَابَ، وَالْجَوَابُ عَنِ السُّؤَالِ الثَّانِي هُوَ أَنْ نَقُولَ إِنَّ الْأَصْلَ فِي الْمُمَيَّزِ الْإِضَافَةُ، وَعَنِ الثَّالِثِ هُوَ أَنَّ كَمْ يَدْخُلُ عَلَيْهِ حَرْفُ الْجَرِّ فَتَقُولُ إِلَى كَمْ تَصْبِرُ، وَفِي كَمْ يَوْمٍ جِئْتَ، وَبِكَمْ رَجُلٍ مَرَرْتَ وَمِنْ حَيْثُ الْمَعْنَى إِنَّ كَمْ إِذَا قُرِنَ بِهَا مِنْ وَجُعِلَ مُمَيِّزُهُ جَمْعًا كَمَا فِي قَوْلِ الْقَائِلِ كَمْ مِنْ رِجَالٍ خَدَمْتُهُمْ وَيَكُونُ مَعْنَاهُ كَثِيرٌ مِنَ الرِّجَالِ خَدَمْتُهُمْ وَرُبَّ وَإِنْ كَانَتْ لِلتَّقْلِيلِ لَكِنْ لَا تَقُومُ مَقَامَ الْقَلِيلِ، فَلَا يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ فِي رُبَّ إِنَّهَا عِبَارَةٌ عَنْ قَلِيلٍ كَمَا قُلْنَا فِي كَمْ إِنَّهُ عِبَارَةٌ عَنْ كَثِيرٍ.
Birinci Mesele: *Kem* (كَمْ), miktarlarda kullanılan bir kelimedir. Ya miktarları öğrenmek için kullanılır ki "Boyu kaç (*kem*) arşındır?" ve "Sana kaç (*kem*) adam geldi?", yani miktarı öğrenmek için "Gelenlerin sayısı kaçtır?" demen gibi istifhamiye olur; bu da halleri öğrenmek için *keyfe* (كَيْفَ), fertleri öğrenmek için *eyyü* (أَيُّ) ve hakikatleri öğrenmek için *mâ* (مَا) gibidir. Ya da miktarları icmali olarak bildirmek için kullanılır ki "Bana nice (*kem*) adam ikram etti", yani "Onlardan birçoğu bana ikram etti" demen gibi haberiye olur. Ancak bunun üzerinde birtakım sorular vardır: Birincisi: İstifhamiyenin başına *min* (مِنْ) getirilmesi caiz olmazken haberiyenin başına getirilmesi niçin caiz olmuştur? İkincisi: İstifhamiyenin temyizi niçin mansub, haberiyeninki ise mecrur kılınmıştır? Üçüncüsü: O, haberiyede *rubbe* (رُبَّ) kelimesinin karşılığında kullanılır; *rubbe* bir harf olduğu halde *kem* niçin isim kılınmıştır? Birinci soruya cevap şudur: *Min*, izafetle tayin olunan yerde kullanılır; nitekim *hâtemü fiddatin* (خَاتَمُ فِضَّةٍ) dediğin gibi *hâtemün min fiddatin* (خَاتَمٌ مِنْ فِضَّةٍ) dersin. İstifhamiyede izafe edilmediği için ona benzeyen şeyin kullanılması da caiz olmamıştır; bu cevabı açıklayacağız. İkinci soruya cevap: Temyizde aslolanın izafet olduğunu söylememizdir. Üçüncü soruya cevap ise şudur: *Kem*in başına harf-i cer girer; nitekim "Kaça kadar sabredersin?", "Kaç günde geldin?" ve "Kaç adama uğradın?" dersin. Mana bakımından ise, konuşanın "Kendilerine hizmet ettiğim nice adamlar vardır" sözünde olduğu gibi *kem*in yanına *min* getirildiğinde ve temyizi çoğul yapıldığında manası "Hizmet ettiğim adamlardan birçoğu vardır" şeklinde olur. *Rubbe* ise her ne kadar azlık için olsa da "az" kelimesinin yerine geçmez; bu yüzden tıpkı *kem* hakkında "çoktan ibarettir" dediğimiz gibi *rubbe* hakkında da "azdan ibarettir" denilmesi mümkün değildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ شَفَاعَتُهُمْ عَلَى عَوْدِ الضَّمِيرِ إِلَى الْمَعْنَى، وَلَوْ قَالَ شَفَاعَتُهُ لَكَانَ الْعَوْدُ إِلَى اللَّفْظِ فَيَجُوزُ أَنْ يُقَالَ كَمْ مِنْ رَجُلٍ رَأَيْتُهُ، وَكَمْ مِنْ رَجُلٍ رَأَيْتُهُمْ، فَإِنْ قُلْتَ هَلْ بَيْنَهُمَا فَرْقٌ مَعْنَوِيٌّ؟ قُلْتُ نَعَمْ، وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ يَعْنِي شَفَاعَةَ الْكُلِّ، وَلَوْ قَالَ شَفَاعَتُهُ/ لَكَانَ مَعْنَاهُ كَثِيرٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ كُلُّ وَاحِدٍ لَا تُغْنِي شَفَاعَتُهُ فَرُبَّمَا كَانَ يَخْطُرُ بِبَالِ أَحَدٍ أَنَّ شَفَاعَتَهُمْ تُغْنِي إِذَا جُمِعَتْ، وَعَلَى هَذَا فَفِي الْكَلَامِ أُمُورٌ كُلُّهَا تُشِيرُ إِلَى عِظَمِ الْأَمْرِ أَحَدُهَا: كَمْ فَإِنَّهُ لِلتَّكْثِيرِ ثَانِيهَا: لَفْظُ الْمَلَكِ فَإِنَّهُ أَشْرَفُ أجناس المخلوقات ثالثها: في السموات فَإِنَّهَا إِشَارَةٌ إِلَى عُلُوِّ مَنْزِلَتِهِمْ وَدُنُوِّ مَرْتَبَتِهِمْ مِنْ مَقَرِّ السَّعَادَةِ رَابِعُهَا: اجْتِمَاعُهُمْ عَلَى الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ شَفاعَتُهُمْ وَكُلُّ ذَلِكَ لِبَيَانِ فَسَادِ قَوْلِهِمْ إِنَّ الْأَصْنَامَ يَشْفَعُونَ أَيْ كَيْفَ تَشْفَعُ مَعَ حَقَارَتِهَا وَضَعْفِهَا وَدَنَاءَةِ مَنْزِلَتِهَا فَإِنَّ الْجَمَادَ أَخَسُّ الْأَجْنَاسِ وَالْمَلَائِكَةَ أَشْرَفُهَا وَهُمْ فِي أَعْلَى السموات وَلَا تُقْبَلُ شَفَاعَةُ الْمَلَائِكَةِ فَكَيْفَ تُقْبَلُ شَفَاعَةُ الْجَمَادَاتِ.
İkinci Mesele: Zamirin manaya raci kılınması üzere { شَفاعَتُهُمْ } “onların şefaati” buyurmuştur; şayet lafza raci kılarak *şefâatühû* deseydi caiz olurdu; nitekim "Gördüğüm nice adam vardır" (*kem min raculin raeytühû*) ve "Gördüğüm nice adamlar vardır" (*kem min raculin raeytühüm*) denilmesi caizdir. Eğer: "İkisi arasında manevi bir fark var mıdır?" dersen; derim ki: Evet vardır; o da Allah Teâlâ'nın { لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ } “onların şefaati fayda vermez” buyurduğunda hepsinin birden şefaatini kastetmesidir. Şayet *şefâatühû* deseydi, bunun manası "Meleklerden pek çoğunun her birinin tek başına şefaati fayda vermez" şeklinde olurdu ve birinin aklına "bir araya geldiklerinde şefaatleri fayda verir" düşüncesi gelebilirdi. Buna binaen kelamda hepsi de meselenin büyüklüğüne işaret eden hususlar vardır: Birincisi: Çokluk ifade eden *kem* lafzıdır. İkincisi: Yaratılmış cinslerin en şereflisi olan melek (*el-melek*) lafzıdır. Üçüncüsü: Mertebelerinin yüceliğine ve saadet makamına yakınlıklarına işaret eden { فِي السَّماواتِ } “göklerde” buyruğudur. Dördüncüsü: { شَفاعَتُهُمْ } “onların şefaati” buyruğundaki onların bir meselede toplanmasıdır. Bütün bunlar onların "Putlar şefaat eder" sözlerinin fasitliğini beyan etmek içindir; yani melekler göklerin en yücesinde oldukları halde onların şefaati bile kabul edilmezken, cansız varlıklar cinslerin en düşüğü, melekler ise en şereflisi olduğu halde, putlar hakirlikleri, zayıflıkları ve makamlarının düşüklüğü ile nasıl şefaat edebilir ve cansız varlıkların şefaati nasıl kabul olunabilir!