الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ بِمَعْنَى كَثِيرٌ مِنَ الملائكة مع أن كل من في السموات مِنْهُمْ لَا يَمْلِكُ الشَّفَاعَةَ؟ نَقُولُ الْمَقْصُودُ الرَّدُّ عَلَيْهِمْ فِي قَوْلِهِمْ هَذِهِ الْأَصْنَامُ تَشْفَعُ، وَذَلِكَ لَا يَحْصُلُ بِبَيَانِ أَنَّ مَلَكًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ لَا تُقْبَلُ شَفَاعَتُهُ فَاكْتَفَى بِذِكْرِ الْكَثِيرَةِ، وَلَمْ يَقُلْ مَا مِنْهُمْ أَحَدٌ يَمْلِكُ الشَّفَاعَةَ لِأَنَّهُ أَقْرَبُ إِلَى الْمُنَازَعَةِ فِيهِ مِنْ قَوْلِهِ كَثِيرٌ مَعَ أَنَّ الْمَقْصُودَ حَاصِلٌ بِهِ، ثُمَّ هَاهُنَا بَحْثٌ وَهُوَ أَنَّ فِي بَعْضِ الصُّوَرِ يُسْتَعْمَلُ صيغة
Üçüncü Mesele: Göklerde bulunanların hiçbiri şefaate malik değilken, Allah Teâlâ'nın { وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ } [ifadesini] "meleklerden birçoğu" manasında buyurmasındaki fayda nedir? Deriz ki: Maksat, onların "Bu putlar şefaat eder" şeklindeki sözlerini reddetmektir. Bu da meleklerden [sadece] bir meleğin şefaatinin kabul olunmayacağının beyanıyla hasıl olmaz; bu sebeple çokluğun zikriyle yetinilmiştir. "Onlardan hiçbiri şefaate malik değildir" dememiştir, çünkü bu ifade [muhataplar nezdinde], "birçoğu" ifadesine kıyasla münakaşaya daha açıktır; üstelik maksat bununla da hasıl olmaktadır. Sonra burada bir inceleme söz konusudur: Bazı durumlarda umum (genellik) sîgası...
الْعُمُومِ وَالْمُرَادُ الْكَثِيرُ، وَفِي الْبَعْضِ يُسْتَعْمَلُ الْكَثِيرُ والمراد الكل وكلاهما على طريقة واحد، وَهُوَ اسْتِقْلَالُ الْبَاقِي وَعَدَمُ الِاعْتِدَادِ، فَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ [الْأَحْقَافِ: ٢٥] كَأَنَّهُ يَجْعَلُ الْخَارِجَ عَنِ الْحُكْمِ غَيْرَ مُلْتَفَتٍ إِلَيْهِ، وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ وَقَوْلِهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ [النَّحْلِ: ٧٥] وَقَوْلِهِ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ [سَبَأٍ: ٤١] يُجْعَلُ الْمَخْرَجُ غَيْرَ مُلْتَفَتٍ إِلَيْهِ فَيُجْعَلُ كَأَنَّهُ مَا أَخْرَجَهُ كَالْأَمْرِ الْخَارِجِ عَنِ الْحُكْمِ كَأَنَّهُ مَا خَرَجَ، وَذَلِكَ يَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ الْمَقْصُودِ مِنَ الْكَلَامِ، فَإِنْ كَانَ الْكَلَامُ مَذْكُورًا لِأَمْرٍ فِيهِ يُبَالَغُ يُسْتَعْمَلُ الْكُلُّ، مِثَالُهُ يُقَالُ لِلْمَلِكِ كُلُّ النَّاسِ يَدْعُونَ لَكَ إِذَا كَانَ الْغَرَضُ بَيَانَ كَثْرَةِ الدُّعَاءِ لَهُ لَا غَيْرَ، وَإِنْ كَانَ الْكَلَامُ مَذْكُورًا لِأَمْرٍ خَارِجٍ عَنْهُ لَا يُبَالَغُ فِيهِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ غَيْرُهُ فَلَا يُسْتَعْمَلُ الْكُلُّ، مِثَالُهُ إِذَا قَالَ الْمَلِكُ لِمَنْ قَالَ لَهُ اغْتَنِمْ دُعَائِيَ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ يَدْعُونَ لِي، إِشَارَةٌ إِلَى عَدَمِ احْتِيَاجِهِ إِلَى دُعَائِهِ لَا لِبَيَانِ كَثْرَةِ الدُّعَاءِ لَهُ، فَكَذَلِكَ هَاهُنَا.
...kullanılır ve bununla "çokluk" kastedilir; bazısında ise "çok" kullanılır ve bununla "hepsi" kastedilir. İkisi de tek bir usul üzeredir; o da geriye kalanı azımsamak ve hesaba katmamaktır. Nitekim Allah Teâlâ'nın { تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ } “Her şeyi helak eder” [Ahkâf 25] buyruğunda, sanki hükmün dışında kalan dikkate alınmamış gibidir. Allah Teâlâ'nın { وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ } [Necm 26], { بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Aksine onların çoğu bilmezler” [Nahl 75] ve { أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ } “Onların çoğu onlara inanmaktadır” [Sebe 41] buyruklarında ise istisna edilen/dışarıda bırakılan dikkate alınmaz; böylece sanki hükmün dışına çıkan şey hiç çıkmamış gibi, istisna edilen de istisna edilmemiş gibi kılınır. Bu durum, sözden kastedilen maksadın farklılığına göre değişir: Şayet söz, içinde mübalağa yapılacak bir husus için söylenmişse "bütün/hepsi" lafzı kullanılır. Bunun örneği, maksat sadece hükümdara yapılan duanın çokluğunu beyan etmek olduğunda, hükümdara "Bütün insanlar sana dua ediyor" denilmesidir. Şayet söz, onun dışındaki bir durum için söylenmişse onda mübalağa yapılmaz; çünkü asıl maksat başkadır, bu yüzden "bütün" kullanılmaz. Bunun örneği, hükümdara "Benim duamı ganimet bil!" diyen kimseye hükümdarın, ona yapılan duanın çokluğunu beyan etmek için değil de onun duasına muhtaç olmadığını ima etmek amacıyla "İnsanlardan pek çoğu bana dua ediyor" demesidir. İşte burada da durum böyledir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ: لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ وَلَمْ يَقُلْ لَا يَشْفَعُونَ مَعَ أَنَّ دَعْوَاهُمْ أَنَّ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا لَا أَنَّ شَفَاعَتَهُمْ تَنْفَعُ أَوْ تُغْنِي وَقَالَ تَعَالَى فِي مَوَاضِعَ أُخْرَى مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٥] فَنَفَى الشَّفَاعَةَ بِدُونِ الْإِذْنِ وَقَالَ: مَا لَكُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا شَفِيعٍ [السجدة: ٤] نَفَى الشَّفِيعَ وَهَاهُنَا نَفَى الْإِغْنَاءَ؟
Dördüncü Mesele: Onların iddiası şefaatin fayda vermesi veya yetmesi değil de "Bunlar bizim şefaatçilerimizdir" şeklinde olduğu halde [Cenâb-ı Hak] "şefaat etmezler" demeyip { لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ } “onların şefaati hiçbir fayda vermez” buyurmuştur. Üstelik Allah Teâlâ başka yerlerde { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ } “O'nun izni olmadan katında kim şefaat edebilir?” [Bakara 255] buyurarak izinsiz şefaati nefyetmiş ve { مَا لَكُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا شَفِيعٍ } “Sizin O'ndan başka ne bir dostunuz ne de bir şefaatçiniz vardır” [Secde 4] buyurarak şefaatçiyi nefyetmişken burada niçin fayda vermeyi (iğnâ) nefyetmiştir?
نَقُولُ هُمْ كَانُوا يَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا وَكَانُوا يَعْتَقِدُونَ نَفْعَ شَفَاعَتِهِمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى [الزُّمَرِ: ٣] ثُمَّ نَقُولُ نَفْيُ دَعْوَاهُمْ يَشْتَمِلُ عَلَى فَائِدَةٍ عَظِيمَةٍ، أَمَّا نَفْيُ دَعْوَاهُمْ لِأَنَّهُمْ قَالُوا الْأَصْنَامُ تَشْفَعُ لَنَا شَفَاعَةً مُقَرِّبَةً مُغْنِيَةً فَقَالَ: لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ بِدَلِيلِ أَنَّ شَفَاعَةَ الْمَلَائِكَةِ لَا تُغْنِي، وَأَمَّا الْفَائِدَةُ فَلِأَنَّهُ لَمَّا اسْتَثْنَى بِقَوْلِهِ:
Deriz ki: Onlar "Bunlar bizim şefaatçilerimizdir" diyorlar ve Allah Teâlâ'nın { لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى } “bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye” [Zümer 3] buyurduğu gibi onların şefaatlerinin fayda vereceğine inanıyorlardı. Sonra deriz ki: İddialarının nefyi büyük bir fayda içermektedir. İddialarının nefyedilmesine gelince; çünkü onlar "Putlar bize [Allah'a] yaklaştırıcı ve fayda verici bir şefaatle şefaat ederler" demişlerdi. Bunun üzerine [Allah Teâlâ], meleklerin şefaatinin bile bir fayda vermediği deliliyle { لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ } “onların şefaati hiçbir fayda vermez” buyurdu. Faydaya gelince; çünkü O:
إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ أَيْ فَيَشْفَعُ وَلَكِنْ لَا يَكُونُ فِيهِ بَيَانُ أَنَّهَا تُقْبَلُ وَتُغْنِي أَوْ لَا تُقْبَلُ، فَإِذَا قَالَ: لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ ثُمَّ قَالَ: إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ/ فَيَكُونُ مَعْنَاهُ تُغْنِي فَيَحْصُلُ الْبِشَارَةُ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيُؤْمِنُونَ بِهِ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا [غَافِرٍ: ٧] وَقَالَ تَعَالَى:
{ إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ } “Allah izin verdikten sonra olması müstesna” buyruğu ile istisna yapınca [bunun manası] "şefaat eder" şeklinde olurdu; fakat bunun içinde şefaatin kabul edilip fayda sağlayacağına veya kabul edilmeyeceğine dair bir açıklama bulunmazdı. Oysa { لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ } “onların şefaati hiçbir fayda vermez” buyurup ardından { إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ } “Allah izin verdikten sonra olması müstesna” buyurunca, bunun manası "[izin verildiğinde] fayda verir" şeklinde olur ve böylece müjde hasıl olur. Zira Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيُؤْمِنُونَ بِهِ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا } “Arşı taşıyanlar ve onun çevresinde bulunanlar Rablerini hamd ile tesbih ederler, O'na inanırlar ve iman edenler için bağışlanma dilerler” [Mü'min 7]. Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَيَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِي الْأَرْضِ [الشُّورَى: ٥] وَالِاسْتِغْفَارُ شَفَاعَةٌ.
{ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِي الْأَرْضِ } “ve yeryüzündekiler için bağışlanma dilerler” [Şûrâ 5]. İstiğfar ise bir şefaattir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٥] فَلَيْسَ الْمُرَادُ نَفْيَ الشَّفَاعَةِ وَقَبُولَهَا كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ حَيْثُ رَدَّ عَلَيْهِمْ قَوْلَهُمْ وَإِنَّمَا الْمُرَادُ عَظَمَةُ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَنَّهُ لَا يَنْطِقُ فِي حَضْرَتِهِ أَحَدٌ وَلَا يَتَكَلَّمُ كَمَا فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ [النَّبَأِ: ٣٨] .
Cenâb-ı Hakk'ın { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ } “O'nun izni olmadan katında kim şefaat edebilir?” [Bakara 255] buyruğuna gelince; buradaki maksat, onların sözünün reddedildiği bu ayette olduğu gibi şefaatin ve kabulünün nefyi değildir. Aksine maksat, Allah Teâlâ'nın azametini ve O'nun huzurunda hiç kimsenin nutuk edip konuşamayacağını beyan etmektir; nitekim Allah Teâlâ: { لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ } “Rahmân'ın izin verdiği kimseden başkası konuşamaz” [Nebe 38] buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اللَّامُ فِي قَوْلِهِ لِمَنْ يَشاءُ وَيَرْضى تَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ تَتَعَلَّقَ بِالْإِذْنِ وَهُوَ عَلَى طَرِيقَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يُقَالَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ يَشَاءُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فِي الشَّفَاعَةِ لِمَنْ يَشَاءُ الشَّفَاعَةَ وَيَرْضَى الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْإِذْنُ فِي الْمَشْفُوعِ لَهُ لِأَنَّ الْإِذْنَ حَاصِلٌ لِلْكُلِّ فِي الشَّفَاعَةِ لِلْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّهُمْ جَمِيعَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ لَهُمْ فَلَا مَعْنًى لِلتَّخْصِيصِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُنَازَعَ فِيهِ وَثَانِيهِمَا: أَنْ تَتَعَلَّقَ بِالْإِغْنَاءِ يَعْنِي إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لَهُمْ فِي الشَّفَاعَةِ فَتُغْنِي شَفَاعَتُهُمْ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ بِأَنَّ هَذَا بَعِيدٌ، لِأَنَّ ذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ تَشْفَعَ الْمَلَائِكَةُ، وَالْإِغْنَاءُ لَا يَحْصُلُ إِلَّا لِمَنْ يَشَاءُ، فَيُجَابُ عَنْهُ بِأَنَّ التَّنْبِيهَ عَلَى مَعْنَى عَظَمَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَإِنَّ الْمَلَكَ إِذَا شَفَعَ فَاللَّهُ تَعَالَى عَلَى مَشِيئَتِهِ بَعْدَ شَفَاعَتِهِمْ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ.
Beşinci Mesele: { لِمَنْ يَشاءُ وَيَرْضى } “dilediği ve razı olduğu kimse için” buyruğundaki lâm harf-i cerri iki ihtimal taşır: Birincisi: İzne müteallik olmasıdır ki bu da iki vecih üzeredir: Birincisi: "Allah'ın, meleklerden dilediğine, hakkında şefaat edilmesini dilediği ve razı olduğu kimse için şefaat etmesine izin vermesinden sonra" denilmesidir. İkincisi: İznin, hakkında şefaat edilen (şefaat olunan) kimse hususunda olmasıdır; zira müminlere şefaat etme konusunda izin hepsine hasıldır, çünkü onların hepsi müminler için istiğfar etmektedir, dolayısıyla tahsisin bir anlamı kalmaz (buna itiraz da edilebilir). İkincisi: [Lâm harf-i cerrinin] "iğnâ"ya (fayda vermeye) müteallik olmasıdır; yani "ancak Allah kendilerine şefaat hususunda izin verdikten sonra onların şefaati, O'nun dilediği kimse için fayda verir." Bunun uzak bir ihtimal olduğu da söylenebilir; zira bu durum meleklerin şefaat etmesini, faydanın ise ancak Allah'ın dilediği kimseye hasıl olmasını gerektirir. Buna cevaben denilir ki: Burada Allah Teâlâ'nın azametinin manasına dikkat çekilmektedir; zira melek şefaat etse bile Allah Teâlâ onların şefaatinden sonra Kendi meşîeti üzere dilediği kimseyi bağışlar.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: مَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَرْضى؟ نَقُولُ فِيهِ فَائِدَةُ الْإِرْشَادِ، وَذَلِكَ لأنه لما قال:
Altıncı Mesele: Allah Teâlâ'nın { وَيَرْضى } “ve razı olduğu” buyruğundaki fayda nedir? Biz deriz ki: Bunda irşad faydası vardır; zira O [şöyle] buyurduğunda:
لِمَنْ يَشاءُ كَانَ الْمُكَلَّفُ مُتَرَدِّدًا لَا يَعْلَمُ مَشِيئَتَهُ فَقَالَ: وَيَرْضى لِيَعْلَمَ أَنَّهُ الْعَابِدُ الشَّاكِرُ لَا الْمُعَانِدُ الْكَافِرُ، فَإِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَلا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ وَإِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ [الزُّمَرِ: ٧] فَكَأَنَّهُ قَالَ: لِمَنْ يَشاءُ ثُمَّ قَالَ: وَيَرْضى بَيَانًا لِمَنْ يَشَاءُ، وَجَوَابٌ آخَرُ عَلَى قَوْلِنَا: لَا تُغْنِي شَفَاعَتُهُمْ شَيْئًا مِمَّنْ يَشَاءُ، هُوَ أَنَّ فَاعِلَ يَرْضَى الْمَدْلُولُ عَلَيْهِ لِمَنْ يَشَاءُ كَأَنَّهُ قَالَ وَيَرْضَى هُوَ أَيْ تُغْنِيهِ الشَّفَاعَةُ شَيْئًا صَالِحًا فَيَحْصُلُ بِهِ رِضَاهُ كَمَا قَالَ: وَيَرْضَى هُوَ أَيْ تُغْنِيهِ الشَّفَاعَةُ وَحِينَئِذٍ يَكُونُ يَرْضَى لِلْبَيَانِ لِأَنَّهُ لَمَّا قَالَ: لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ إِشَارَةٌ إِلَى نَفْيِ كُلِّ قَلِيلٍ وَكَثِيرٍ كَانَ اللَّازِمُ عِنْدَهُ بِالِاسْتِثْنَاءِ أَنَّ شَفَاعَتَهُمْ تُغْنِي شَيْئًا وَلَوْ كَانَ قَلِيلًا وَيَرْضَى الْمَشْفُوعُ لَهُ لِيُعْلَمَ أَنَّهَا تُغْنِي أَكْثَرَ مِنَ اللَّازِمِ بِالِاسْتِثْنَاءِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ وَيَرْضى لِتَبْيِينِ أَنَّ قَوْلَهُ يَشاءُ لَيْسَ الْمُرَادُ الْمَشِيئَةَ الَّتِي هِيَ الرِّضَا، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِذَا شَاءَ الضَّلَالَةَ بِعَبْدٍ لَمْ يَرْضَ بِهِ، وَإِذَا شَاءَ الْهِدَايَةَ رَضِيَ فَقَالَ: لِمَنْ يَشاءُ وَيَرْضى لِيُعْلَمَ أَنَّ الْمَشِيئَةَ لَيْسَتْ هِيَ الْمَشِيئَةَ الْعَامَّةَ، إِنَّمَا هِيَ الْخَاصَّةُ. ثم قال تعالى:
{ لِمَنْ يَشاءُ } “dilediği kimse için” buyurduğunda, mükellef tereddütte kalıp O'nun meşîetini bilemeyebilirdi; bu yüzden O'nun [razı olduğu kimsenin] inatçı kâfir değil, ibadet eden şükredici bir kul olduğunu bilmesi için { وَيَرْضى } “ve razı olduğu” buyurmuştur. Nitekim Allah Teâlâ: { إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَلا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ وَإِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ } “Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz Allah size muhtaç değildir; O, kullarının inkârına razı olmaz. Eğer şükrederseniz sizden razı olur” [Zümer 7] buyurmuştur. Sanki Cenâb-ı Hak { لِمَنْ يَشاءُ } buyurmuş, sonra da dilediği kimseyi açıklamak üzere { وَيَرْضى } demiştir. "Onların şefaati dilediği kimseden bir şeyi savamaz/fayda vermez" şeklindeki sözümüze göre diğer bir cevap şudur: *Yerdâ* fiilinin faili, *limen yeşâü* ifadesinin delalet ettiği kimsedir; sanki "ve o razı olur" demiştir; yani şefaat ona layık bir fayda verir de böylece onun rızası hasıl olur; nitekim "o razı olur" yani "şefaat ona fayda verir" denilmiştir. Bu takdirde *yerdâ* beyan için olur; zira { لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ } “onların şefaati fayda vermez” buyruğunda az veya çok her şeyin nefyine işaret edilince, istisna gereğince onların şefaatinin az da olsa bir fayda vereceği ve istisna gereğince lazım olandan daha fazlasını karşılayıp fayda sağladığının bilinmesi için şefaat olunan kimsenin razı olacağı lazımdır. Şöyle de denilebilir: { وَيَرْضى } ifadesi, { يَشاءُ } buyruğundaki kastın rıza manasındaki meşîet olmadığını açıklamak içindir; zira Allah Teâlâ bir kul için dalaleti dilediğinde bundan razı olmaz, hidayeti dilediğinde ise razı olur. Dolayısıyla meşîetin genel meşîet değil, özel meşîet olduğunun bilinmesi için { لِمَنْ يَشاءُ وَيَرْضى } buyurmuştur. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة النجم (٥٣) : آية ٢٧]
[Necm Suresi (53), Ayet 27]
إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَيُسَمُّونَ الْمَلائِكَةَ تَسْمِيَةَ الْأُنْثى (٢٧)
{ إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَيُسَمُّونَ الْمَلائِكَةَ تَسْمِيَةَ الْأُنْثى } “Ahirete inanmayanlar meleklere dişilerin adlarını takarlar.” (27)
وَقَدْ بَيَّنَّا ذَلِكَ فِي سُورَةِ الطُّورِ وَاسْتَدْلَلْنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ وَنَذْكُرُ مَا يَقْرُبُ مِنْهُ هَاهُنَا فَنَقُولُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ/ هُمُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالرُّسُلِ وَلَا يَتَّبِعُونَ الشَّرْعَ، وَإِنَّمَا يَتَّبِعُونَ مَا يَدَّعُونَ أَنَّهُ عَقْلٌ فَيَقُولُونَ أَسْمَاءُ اللَّهِ تَعَالَى لَيْسَتْ تَوْقِيفِيَّةً، وَيَقُولُونَ الْوَلَدُ هُوَ الْمَوْجُودُ مِنَ الْغَيْرِ وَيَسْتَدِلُّونَ عَلَيْهِ بِقَوْلِ أَهْلِ اللُّغَةِ: كَذَا يَتَوَلَّدُ مِنْهُ كَذَا، يُقَالُ الزُّجَاجُ يَتَوَلَّدُ مِنَ الْآجُرِّ بِمَعْنَى يُوجَدُ مِنْهُ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي بِنْتِ الْكَرَمِ وَبِنْتِ الْجَبَلِ، ثُمَّ قَالُوا الْمَلَائِكَةُ وُجِدُوا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فَهُمْ أَوْلَادُهُ بِمَعْنَى الْإِيجَادِ ثُمَّ إِنَّهُمْ رَأَوْا فِي الْمَلَائِكَةِ تَاءَ التَّأْنِيثِ وَصَحَّ عِنْدَهُمْ أَنْ يُقَالَ سَجَدَتِ الْمَلَائِكَةُ فَقَالُوا: بَنَاتُ اللَّهِ، فَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَيُسَمُّونَ الْمَلائِكَةَ تَسْمِيَةَ الْأُنْثى أَيْ كَمَا سُمِّيَ الْإِنَاثُ بَنَاتٍ. وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Biz bunu Tûr Suresi'nde açıklamış ve bu ayeti delil getirmiştik. Burada da ona yakın olanı zikrederek deriz ki: Ahirete inanmayanlar, peygamberlere iman etmeyen ve şeriata tabi olmayan kimselerdir. Onlar sadece akıl olduğunu iddia ettikleri şeye uyarlar ve: "Allah Teâlâ'nın isimleri tevkîfî (vahye dayalı) değildir" derler. Yine: "Çocuk/veled, bir başkasından var olan şeydir" derler ve buna lügat ehlinin "şundan şu tevellüd etti (doğdu/çıktı)" sözünü delil getirirler; nitekim "Cam tuğladan/kilden tevellüd etti" yani "ondan var oldu" denilir. Aynı şekilde üzüm kızı (bintü'l-kerem - şarap) ve dağ kızı (bintü'l-cebel - yankı) tabirlerinde de durum böyledir. Sonra şöyle dediler: "Melekler Allah Teâlâ'dan var olmuşlardır, dolayısıyla icat manasında O'nun çocuklarıdır." Ardından melekler (*el-melâike*) kelimesinde müenneslik tâ'sını görüp "melekler secde etti" (*secedeti'l-melâiketü*) denilmesini kendilerince caiz bulunca "Allah'ın kızlarıdır" dediler. Bunun üzerine Cenâb-ı Hak: { إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَيُسَمُّونَ الْمَلائِكَةَ تَسْمِيَةَ الْأُنْثى } “Ahirete inanmayanlar meleklere dişilerin adlarını takarlar” buyurdu; yani nasıl ki dişilere kızlar deniyorsa öyle. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: كَيْفَ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَعَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ: هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ، وَكَانَ مِنْ عَادَتِهِمْ أَنْ يَرْبُطُوا مَرْكُوبًا عَلَى قَبْرِ مَنْ يَمُوتُ وَيَعْتَقِدُونَ أَنَّهُ يُحْشَرُ عَلَيْهِ؟ فَنَقُولُ الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُمْ لَمَّا كَانُوا لَا يَجْزِمُونَ بِهِ كَانُوا يَقُولُونَ لَا حَشْرَ، فَإِنْ كَانَ فَلَنَا شُفَعَاءُ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Birinci Mesele: Onlar "Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir" dedikleri ve ölen kimsenin kabri başına binek bağlayıp onun üzerinde haşrolunacağına inandıkları adetleri olduğu halde, ahirete inanmadıklarının söylenmesi nasıl sahih olur? Deriz ki: Buna cevap iki vecihledir: Birincisi: Onlar ahirete kesin olarak inanmadıkları için "Haşir yoktur; şayet varsa da bizim şefaatçilerimiz vardır" diyorlardı. Buna Allah Teâlâ'nın şu buyruğu delalet etmektedir:
وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى [فُصِّلَتْ: ٥٠] ثَانِيهِمَا: أَنَّهُمْ مَا كَانُوا يَعْتَرِفُونَ بِالْآخِرَةِ عَلَى الْوَجْهِ [الْحَقِّ] وَهُوَ مَا وَرَدَ بِهِ الرُّسُلُ.
{ وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى } “Kıyametin kopacağını da sanmıyorum. Rabbime döndürülsem bile şüphesiz O'nun katında benim için daha güzeli vardır” [Fussilet 50]. İkincisi: Onlar ahireti, peygamberlerin bildirdiği hakikat üzere [doğru] bir şekilde kabul etmiyorlardı.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ بَعْضُ النَّاسِ أُنْثَى فُعْلَى مِنْ أَفْعَلَ يُقَالُ فِي فِعْلِهَا آنَثَ وَيُقَالُ فِي فَاعِلِهَا أَنِيثٌ يُقَالُ حَدِيدٌ ذَكَرٌ وَحَدِيدٌ أَنِيثٌ، وَالْحَقُّ أَنَّ الْأُنْثَى يُسْتَعْمَلُ فِي الْأَكْثَرِ عَلَى خِلَافِ ذَلِكَ بِدَلِيلِ جَمْعِهَا عَلَى إِنَاثٍ.
İkinci Mesele: Bazı kimseler *ünsâ* (أُنْثَى) kelimesinin *ef'al* vezninden *fu'lâ* olduğunu söylemişlerdir. Bunun fiili için *ânese* (آنَثَ), faili için ise *enîs* (أَنِيثٌ) denilir; nitekim sert demire *hadîdün zekerun* (حَدِيدٌ ذَكَرٌ), yumuşak demire *hadîdün enîsün* (حَدِيدٌ أَنِيثٌ) denir. Doğrusu şudur ki *ünsâ*, çoğulunun *inâs* (إِنَاث) şeklinde gelmesi deliliyle çoğunlukla bunun aksine kullanılır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: كَيْفَ قَالَ تَسْمِيَةَ الْأُنْثَى وَلَمْ يَقُلْ تَسْمِيَةَ الْإِنَاثِ؟ نَقُولُ عَنْهُ جَوَابَانِ أَحَدُهُمَا: ظَاهِرٌ وَالْآخَرُ دَقِيقٌ، أَمَّا الظَّاهِرُ فَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ بَيَانُ الْجِنْسِ، وَهَذَا اللَّفْظُ أَلْيَقُ بِهَذَا الْمَوْضِعِ لَمَّا جَاءَ عَلَى وَفْقِهِ آخِرُ الْآيَاتِ.
Üçüncü Mesele: Niçin "dişilerin adlandırılması" (*tesmiyete'l-inâs*) demeyip { تَسْمِيَةَ الْأُنْثى } “dişinin adlandırılması” demiştir? Deriz ki: Buna iki cevap vardır; biri zahirî, diğeri dakiktir: Zahirî olana gelince; maksat cinsi beyan etmektir ve ayetlerin sonunun (fasılasının) buna uygun gelmesi sebebiyle bu lafız bu makama daha layıktır.
وَالدَّقِيقُ هُوَ أَنَّهُ لَوْ قَالَ يُسَمُّونَهُمْ تَسْمِيَةَ الْإِنَاثِ كَانَ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: الْبَنَاتُ وَثَانِيهِمَا: الْأَعْلَامُ الْمُعْتَادَةُ لِلْإِنَاثِ كَعَائِشَةَ وَحَفْصَةَ، فَإِنَّ تَسْمِيَةَ الْإِنَاثِ كَذَلِكَ تَكُونُ فَإِذَا قَالَ تَسْمِيَةَ الْأُنْثَى تَعَيَّنَ أَنْ تَكُونَ لِلْجِنْسِ وَهِيَ الْبِنْتُ وَالْبَنَاتُ، وَمُنَاسَبَةُ هَذِهِ الْآيَةِ لِمَا قَبْلَهَا هِيَ أَنَّهُمْ لَمَّا قِيلَ لَهُمْ إِنَّ الصَّنَمَ جَمَادٌ لَا يَشْفَعُ وَبَيَّنَ لَهُمْ إِنَّ أَعْظَمَ أجناس
Dakik olana gelince; şayet "onları dişilerin adlandırılması gibi adlandırırlar" (*yüsemmûnehüm tesmiyete'l-inâs*) deseydi iki ihtimal taşırdı: Birincisi "kız çocukları", ikincisi ise Âişe ve Hafsa gibi kadınlara has alışılmış özel isimler; zira dişilerin adlandırılması böyle de olur. Fakat { تَسْمِيَةَ الْأُنْثى } dediğinde, bunun "kız" ve "kızlar" gibi cins ismi olması tayin edilmiş olur. Bu ayetin öncesiyle münasebeti ise şudur: Onlara putun cansız bir varlık olup şefaat edemeyeceği söylendiğinde ve kendilerine mahlukat cinslerinin en büyüğünün...
الْخَلْقِ لَا شَفَاعَةَ لَهُمْ إِلَّا بِالْإِذْنِ قَالُوا نَحْنُ لَا نَعْبُدُ الْأَصْنَامَ لِأَنَّهَا جَمَادَاتٌ وَإِنَّمَا نَعْبُدُ الْمَلَائِكَةَ بِعِبَادَتِهَا فَإِنَّهَا عَلَى صُوَرِهَا وَنَنْصِبُهَا بين أيدينا ليذكرنا الشاهد والغائب، فَنُعَظِّمُ الْمَلَكَ الَّذِي ثَبَتَ أَنَّهُ مُقَرَّبٌ عَظِيمُ الشَّأْنِ رَفِيعُ الْمَكَانِ فَقَالَ تَعَالَى رَدًّا عَلَيْهِمْ كَيْفَ تُعَظِّمُونَهُمْ وَأَنْتُمْ تُسَمُّونَهُمْ تَسْمِيَةَ الْأُنْثَى، ثُمَّ ذَكَرَ فِيهِ مُسْتَنَدَهُمْ فِي ذَلِكَ وَهُوَ لَفْظُ الْمَلَائِكَةِ، وَلَمْ يَقُلْ إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَيُسَمُّونَ الْمَلَائِكَةَ تَسْمِيَةَ الْأُنْثَى بَلْ قَالَ: لَيُسَمُّونَ الْمَلائِكَةَ فَإِنَّهُمُ اغْتَرُّوا بِالتَّاءِ وَاغْتِرَارُهُمْ بَاطِلٌ لِأَنَّ التَّاءَ تَجِيءُ لِمَعَانٍ غَيْرِ التَّأْنِيثِ الْحَقِيقِيِّ وَالْبِنْتُ لَا تُطْلَقُ إِلَّا عَلَى الْمُؤَنَّثِ الْحَقِيقِيِّ بِالْإِطْلَاقِ وَالتَّاءُ فِيهَا لِتَأْكِيدِ مَعْنَى الْجَمْعِ كَمَا فِي صَيَاقِلَةٍ وَهِيَ تُشْبِهُ تِلْكَ التَّاءَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ فِي الْمَشْهُورِ جَمْعُ مَلَكٍ، وَالْمَلَكُ اخْتِصَارٌ مِنَ الْمَلَاكِ بِحَذْفِ الْهَمْزَةِ، وَالْمَلْأَكُ قَلْبُ الْمَأْلَكِ مِنَ الْأَلُوكَةِ وَهِيَ الرِّسَالَةُ، فَالْمَلَائِكَةُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ مَفَاعِلَةٌ، وَالْأَصْلُ مَفَاعِلُ وَرُدَّ إِلَى مَلَائِكَةٍ فِي الْجَمْعِ فَهِيَ تُشْبِهُ فَعَائِلَ وَفَعَائِلَةَ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ فَعَائِلُ جَمْعُ مَلِيكِيٍّ/ مَنْسُوبٌ إِلَى الْمَلِيكِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ [الْقَمَرِ: ٥٥] فِي وَعْدِ الْمُؤْمِنِ، وَقَالَ فِي وصف الملائكة الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ [الأعراف: ٢٠٦] وَقَالَ أَيْضًا فِي الْوَعْدِ وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى [ص: ٤٠] وقال في وصف الملائكة لَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ
...ancak izinle şefaat edebileceği beyan edildiğinde şöyle dediler: "Biz putlara cansız varlıklar oldukları için ibadet etmiyoruz; biz onlara ibadet etmekle aslında meleklere ibadet ediyoruz; çünkü bunlar onların suretleri üzeredir ve hazır olan [bu put], gaybda olanı [meleği] bize hatırlatsın diye onları önümüze dikiyoruz; böylece [Allah'a] yakın, şanı yüce ve makamı yüksek olduğu sabit olan meleği tazim ediyoruz." Bunun üzerine Allah Teâlâ onlara reddiye olarak: "Siz onları dişilerin adlarıyla adlandırırken nasıl tazim etmiş oluyorsunuz?" buyurdu. Sonra onların bu husustaki dayanaklarını, yani melekler (*el-melâike*) lafzını zikretti. Onlar [lafızdaki] tâ harfine aldandılar; oysa bu aldanışları batıldır. Çünkü tâ harfi hakiki müennesliğin dışındaki anlamlar için de gelir; "kız" (*el-bint*) kelimesi ise mutlak olarak ancak hakiki müennes için kullanılır. Buradaki tâ ise, kılıç cilalayıcıları (*sayâkıle*) kelimesinde olduğu gibi çoğul manasını tekit etmek içindir ve o tâ harfine benzer. Bu da şundandır: Meşhur görüşe göre melekler (*el-melâike*), melek (*melek*) kelimesinin çoğuludur. *Melek* ise hemzenin hazfedilmesiyle *me'lek* (veya *mel'ek*) kelimesinin kısaltmasıdır. *Mel'ek* ise risalet/elçilik demek olan *el-elûke*den türeyen *me'lek*in maklûbudur (harflerinin yer değiştirmiş halidir). Bu görüşe göre *melâike*, *mefâile* veznindedir; aslı *mefâil* olup çoğulda *melâike*ye dönüştürülmüştür, dolayısıyla *feâil* ve *feâile*ye benzer. Zahir olan ise *melâike* kelimesinin, Melîk'e (mülkün gerçek sahibine) nispet edilen *melîkî*nin çoğulu olan *feâile* vezninde olmasıdır; nitekim müminin vaadinde Allah Teâlâ'nın { عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ } “kudret sahibi bir Melîk'in katında” [Kamer 55] buyruğu delildir. Meleklerin vasfında da { الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ } “Rabbinin katında olanlar” [A'râf 206] buyurmuş, yine vaatte { وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى } “Şüphesiz katımızda onun için bir yakınlık vardır” [Sâd 40] buyururken meleklerin vasfında da { لَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ }
[النِّسَاءِ: ١٧٢] فَهُمْ إِذَنْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ اخْتَصَّهُمُ اللَّهُ بِمَزِيدِ قُرْبِهِ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ [النحل: ٥٠] كَأَمْرِ الْمُلُوكِ وَالْمُسْتَخْدَمِينَ عِنْدَ السَّلَاطِينِ الْوَاقِفِينَ بِأَبْوَابِهِمْ مُنْتَظِرِينَ لِوُرُودِ أَمْرٍ عَلَيْهِمْ، فَهُمْ مُنْتَسِبُونَ إِلَى الْمَلِيكِ الْمُقْتَدِرِ فِي الْحَالِ فَهُمْ مَلِيكِيُّونَ وَمَلَائِكَةٌ فَالتَّاءُ لِلنِّسْبَةِ فِي الْجَمْعِ كَمَا فِي الصَّيَارِفَةِ وَالْبَيَاطِرَةِ.
{ وَلَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ } “ne de [Allah'a] yakın melekler” [Nisâ 172] buyurmuştur. Şu halde onlar, Allah'ın Kendisine ziyade bir yakınlıkla tahsis ettiği ikram olunmuş kullardır ve kralların emri altındakiler ile sultanların kapılarında kendilerine bir emir gelmesini bekleyerek duran hizmetkârlar gibi { وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ } “kendilerine emredileni yaparlar” [Nahl 50]. Onlar hâlihazırda Muktedir olan Melîk'e mensupturlar; dolayısıyla onlar *melîkiyyûn* ve *melâike*dirler. Buradaki tâ harfi, sarraflar (*sayârife*) ve baytarlar (*beyâtıra*) kelimelerinde olduğu gibi çoğulda nispet içindir.
فَإِنْ قِيلَ هَذَا بَاطِلٌ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ أَحَدًا لَمْ يُسْتَعْمَلْ لِوَاحِدٍ مِنْهُمْ مَلِيكِيٌّ كَمَا اسْتُعْمِلَ صَيْرَفِيٌّ وَالثَّانِي:
Eğer denilirse ki: Bu [açıklama] birkaç yönden batıldır: Birincisi: Sarraf (*sayrafî*) kelimesinin kullanıldığı gibi, meleklerin tekili için hiç kimse tarafından *melîkî* kullanılmamıştır. İkincisi:
أَنَّ الْإِنْسَانَ عند ما يَصِيرُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَفْهُومَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ جِنْسٌ غَيْرُ الْآدَمِيِّ الثَّالِثُ: هُوَ أَنَّ فَعَائِلَةَ فِي جَمْعِ فَعِيلِيَّ لَمْ يُسْمَعْ وَإِنَّمَا يُقَالُ فَعِيلَةٌ كَمَا يُقَالُ جَاءَ بِالنَّمِيمَةِ وَالْحَقِيبَةِ الرَّابِعُ: لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لِمَا جُمِعَ مَلَكٌ؟ نَقُولُ:
İnsan Allah Teâlâ'nın katında olduğunda meleklerden biri olması gerekirdi; oysa durum böyle değildir, zira meleklerden anlaşılan insan dışındaki bir cinstir. Üçüncüsü: *Fa'îlî* kelimesinin çoğulunda *feâile* vezni işitilmemiştir; zira *nemîme* ve *hakîbe* kelimelerinde olduğu gibi ancak *fa'île* denilir. Dördüncüsü: Şayet böyle olsaydı *melek* kelimesi nasıl çoğul yapılırdı? Deriz ki:
الْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَمَّا عَدَمُ اسْتِعْمَالِ وَاحِدِهِ فَمُسَلَّمٌ وَهُوَ لِسَبَبٍ وَهُوَ أَنَّ الْمَلِكَ كُلَّمَا كَانَ أَعْظَمَ كَانَ حُكْمُهُ وَخَدَمُهُ وَحَشَمُهُ أَكْثَرَ، فَإِذَا وُصِفَ بِالْعَظَمَةِ وُصِفَ بِالْجَمْعِ فَيُقَالُ صَاحِبُ الْعَسْكَرِ الْكَثِيرِ وَلَا يُوصَفُ بِوَاحِدٍ وَصْفَ تَعْظِيمٍ، وَأَمَّا ذَلِكَ الْوَاحِدُ فَإِنْ نُسِبَ إِلَى الْمَلِيكِ عُيِّنَ لِلْخَبَرِ بِأَنْ يُقَالَ هَذَا مَلِيكِيٌّ وذلك عند ما تُعْرَفُ عَيْنُهُ فَتَجْعَلُهُ مُبْتَدَأً وَتُخْبِرُ بِالْمَلِيكِيِّ عَنْهُ، وَالْمَلَائِكَةُ لَمْ يُعْرَفُوا بِأَعْيَانِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ كَجِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ، وَحِينَئِذٍ لَا فَائِدَةَ فِي قَوْلِنَا جِبْرِيلُ مَلِيكِيٌّ، لِأَنَّ مَنْ عَرَّفَ الْخَبَرَ وَلَا يُصَاغُ الْحَمْلُ إِلَّا لِبَيَانِ ثُبُوتِ الْخَبَرِ لِلْمُبْتَدَأِ فَلَا يُقَالُ لِلْإِنْسَانِ حَيَوَانٌ أَوْ جِسْمٌ لِأَنَّهُ إِيضَاحُ وَاضِحٍ، اللَّهُمَّ إِلَّا أَنْ يُسْتَعْمَلَ ذَلِكَ فِي ضَرْبِ مِثَالٍ أَوْ فِي صُورَةٍ نَادِرَةٍ لِغَرَضٍ، وَأَمَّا أَنْ يُنْسَبَ إِلَى الْمَلِيكِ وَهُوَ مُبْتَدَأٌ فَلَا، لِأَنَّ الْعَظَمَةَ فِي أَنْ يَقُولَ وَاحِدٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَنَبَّهَ عَلَى كَثْرَةِ الْمُقَرَّبِينَ إِلَيْهِ كَمَا تَقُولُ وَاحِدٌ مِنْ أَصْحَابِ الْمَلِكِ وَلَا تَقُولُ صَاحِبُ الْمَلِكِ، فَإِذَا أَرَدْتَ التَّعْظِيمَ الْبَالِغَ فَعِنْدَ الْوَاحِدِ اسْتَعْمَلَ اسْمَ الْمَلَكِ غَيْرَ مَنْسُوبٍ بَلْ هُوَ مَوْضُوعٌ لِشِدَّتِهِ وَقُوَّتِهِ كَمَا قال تعالى: ذُو مِرَّةٍ [النجم: ٦] وذِي قُوَّةٍ [التكوير: ٢٠] فقال: شَدِيدُ الْقُوى [النجم: ٥] وم ل ك تَدُلُّ عَلَى الشِّدَّةِ فِي تَقَالِيبِهَا عَلَى مَا عُرِفَ وَعِنْدَ الْجَمْعِ اسْتَعْمَلَ الْمَلَائِكَةَ لِلتَّعْظِيمِ، كَمَا قَالَهُ تَعَالَى: وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ [الْمُدَّثِّرِ: ٣١] .
Birinciye cevap: Tekilinin kullanılmadığı kabul edilir; bunun da bir sebebi vardır: Hükümdar ne kadar büyük olursa, hâkimiyeti, hizmetkârları ve maiyeti o kadar çok olur. Dolayısıyla azametle nitelendiğinde çoğulla nitelenir ve "çok ordusu olan" denilir; tazim vasfı olarak tekille nitelenmez. O tekile gelince, şayet Melîk'e nispet edilirse "Bu melîkîdir" denilerek haber için belirlenir; bu da onun zatı bilindiğinde onu mübteda yapıp *melîkî*yi de onun haberi kıldığın zaman olur. Melekler ise Cebrail ve Mikail gibi pek azı müstesna şahıslarıyla bilinmezler. Bu durumda "Cebrail melîkîdir" dememizde bir fayda yoktur; zira haberi bilen kimse [için malumu ilam olur] ve yüklem ancak haberin mübtedaya sübutunu beyan etmek için kurulur; nitekim malumu ilam (açık olanı açıklamak) olduğu için insana "hayvandır" veya "cisimdir" denilmez; meğerki bir gaye için örnek getirmede veya nadir bir surette kullanılmış olsun. Mübteda iken Melîk'e nispet edilmesine gelince bu olmaz; çünkü azamet, "hükümdarın adamı" demeyip "hükümdarın adamlarından biri" dediğin gibi, O'na yakın olanların çokluğuna dikkat çekmek için "meleklerden biri" denilmesindedir. Son derece tazim kastettiğinde, tekilde nispet yapılmamış melek (*el-melek*) ismini kullanmıştır; aksine bu isim meleklerin şiddet ve kuvveti için konulmuştur; nitekim Allah Teâlâ: { ذُو مِرَّةٍ } “üstün akıl ve kuvvet sahibi” [Necm 6] ve { ذِي قُوَّةٍ } “kuvvet sahibi” [Tekvîr 20] buyurarak { شَدِيدُ الْقُوى } “çetin bir kuvvet sahibi” [Necm 5] demiştir. *M-l-k* (م ل ك) kökü de bilindiği üzere türevlerinde şiddete delalet eder. Çoğulda ise Allah Teâlâ'nın: { وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ } “Rabbinin ordularını ancak Kendisi bilir” [Müddessir 31] buyurduğu gibi tazim için *el-melâike* lafzını kullanmıştır.
الْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي: نَقُولُ قَدْ يَكُونُ الِاسْمُ فِي الْأَوَّلِ لِوَصْفٍ يَخْتَصُّ بِبَعْضِ مَنْ يَتَّصِفُ بِهِ وَغَيْرُهُ لَوْ صَارَ مُتَّصِفًا بِذَلِكَ الْوَصْفِ لَا يُسَمَّى بِذَلِكَ الِاسْمِ كَالدَّابَّةِ فَاعِلَةٌ مِنْ دَبَّ، وَلَا يُقَالُ لِلْمَرْأَةِ ذَاتِ الدَّبِّ دَابَّةٌ اسْمًا وَرُبَّمَا
İkinciye cevap: Deriz ki: Bir isim başlangıçta o vasıfla nitelenenlerin bir kısmına has bir vasıf için verilmiş olabilir; başkası sonradan o vasıfla nitelense bile o isimle adlandırılmaz. Nitekim yürüyen/debelenen (*dâbbe*), *debbe* fiilinden ism-i faildir; ancak [yavaşça] yürüyen bir kadına isim olarak *dâbbe* denilmez; bazen...
يُقَالُ لَهَا صِفَةً عِنْدَ حَالَةِ مَا تَدِبُّ بِدَبٍّ مَخْصُوصٍ غَيْرِ الدَّبِّ الْعَامِّ الَّذِي فِي الْكُلِّ كَمَا لَوْ دَبَّتْ بِلَيْلٍ لِأَخْذِ شَيْءٍ أَوْ غَيْرِهِ، أَوْ يُقَالُ إِنَّمَا سُمِّيَتِ الْمَلَائِكَةُ مَلَائِكَةً لِطُولِ انْتِسَابِهِمْ مِنْ قَبْلِ خَلْقِ الْآدَمِيِّ بِسِنِينَ لَا يَعْلَمُ عَدَدَهَا إِلَّا اللَّهُ، فَمَنْ لم يصل إلى الله ويقوم بِبَابِهِ لَا يَحْصُلُ لَهُ الْعَهْدُ وَالِانْتِسَابُ فَلَا يُسَمَّى بِذَلِكَ الِاسْمِ.
...bir şeyi almak için veya başka bir sebeple geceleyin gizlice yürüdüğünde olduğu gibi, herkeste bulunan genel yürümenin dışında özel bir yürüyüşle yürüdüğü andaki bir sıfat olarak ona [dâbbe] denilebilir. Yahut şöyle denilir: Meleklere *melâike* denilmesi, insanın yaratılmasından önce sayısını ancak Allah'ın bildiği seneler boyunca [Melîk'e] olan intisaplarının kıdeminden ötürüdür. Dolayısıyla Allah'a [o derece] ulaşmayan ve kapısında durmayan kimse için o ahid ve intisap hasıl olmaz ve o isimle adlandırılmaz.
الْجَوَابُ عَنِ الثَّالِثِ: نَقُولُ الْجُمُوعُ الْقِيَاسِيَّةُ لَا مَانِعَ لَهَا كَفِعَالٍ فِي جمع فعل كجمال وَثِمَارٍ وَأَفْعَالٍ كَأَثْقَالٍ وَأَشْجَارٍ وَفَعْلَانَ وَغَيْرِهَا، وَأَمَّا السَّمَاعُ وَإِنْ لَمْ يَرِدْ إِلَّا قَلِيلًا فَاكْتُفِيَ بِمَا فِيهِ مِنَ التَّعْظِيمِ مِنْ نِسْبَةِ الْجَمْعِ إِلَّا بَابَ اللَّهِ وَيَكُونُ مِنْ بَابِ الْمَرْأَةِ وَالنِّسَاءِ.
Üçüncüye cevap: Deriz ki: Kıyasî çoğullara hiçbir engel yoktur; nitekim *fi'âl* vezninin *fe'l* vezninin çoğulu olması (*cemel/cimâl*, *semer/simâr* gibi), *ef'âl* (*eskâl*, *eşcâr* gibi) ve *fa'lân* ile diğerleri böyledir. Semâî (işitmeye dayalı) kullanıma gelince, her ne kadar az gelmiş olsa da, çoğulun Allah'ın kapısına nispet edilmesindeki tazimle yetinilmiştir ve bu da *el-mer'e* ile *en-nisâ* babından (kural dışı çoğullardan) olur.
الْجَوَابُ عَنِ الرَّابِعِ: فَالْمَنْعُ وَلَعَلَّ هَذَا مِنْهُ أَوْ نَقُولُ حُمِلَ فَعِيلِيٌّ عَلَى فَعِيلٍ فِي الْجَمْعِ كَمَا حُمِلَ فَيْعِلٌ فِي الْجَمْعِ عَلَى فَعِيلٍ فَقِيلَ فِي جَمْعِ جَيِّدٍ جِيَادٌ وَلَا يُقَالُ فِي فَعِيلٍ أَفَاعِلُ، وَيُؤَيِّدُ مَا ذكرنا أن إبليس عند ما كَانَ وَاقِفًا بِالْبَابِ كَانَ دَاخِلًا فِي جُمْلَةِ الْمَلَائِكَةِ، فَنَقُولُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ [الكهف: ٥٠] عند ما صُرِفَ وَأُبْعِدَ خَرَجَ عَنْهُمْ وَصَارَ مِنَ الْجِنِّ.
Dördüncüye cevap: [Bunun tekili olmadığını söyleyerek] men etmektir; belki de bu [durum] bundandır. Yahut deriz ki: Tıpkı *fey'ıl* vezninin çoğulda *fe'îl* veznine hamledilip *ceyyid*in çoğuluna *ciyâd* denildiği ve *fe'îl* için *efâ'ıl* denilmediği gibi, *fe'îlî* de çoğulda *fe'îl* veznine hamledilmiştir. Zikrettiğimiz hususu teyit eden şey şudur: İblis kapıda beklediği sırada melekler zümresine dâhildi. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ } “Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik; İblis müstesna hepsi secde ettiler” [Kehf 50] buyruğuna göre, kovulup uzaklaştırıldığında onların arasından çıktı ve cinlerden oldu.
وَأَمَّا مَا قَالَهُ بَعْضُ أَهْلِ اللُّغَةِ مِنْ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ جَمْعُ مَلْأَكٍ، وَأَصْلُ مَلْأَكٍ مَأْلَكٌ مِنَ الْأَلُوكَةِ وَهِيَ الرِّسَالَةُ فَفِيهِ تَعَسُّفَاتٌ أَكْثَرُ مِمَّا ذَكَرْنَا بِكَثِيرٍ، مِنْهَا أَنَّ الْمَلَكَ لَا يَكُونُ فَعَلٌ بَلْ هُوَ مَفْعَلٌ وَهُوَ خِلَافُ الظَّاهِرِ، وَلِمَ لَمْ يُسْتَعْمَلْ مَآلِكُ عَلَى أَصْلِهِ كَمَآرِبَ وَمَآثِمَ وَمَآكِلَ وَغَيْرِهَا مِمَّا لَا يُعَدُّ إِلَّا بِتَعَسُّفٍ؟ وَمِنْهَا أَنَّ مَلَكًا لِمَ جُعِلَ مَلْأَكٌ وَلَمْ يُفْعَلْ ذَلِكَ بِأَخَوَاتِهِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا؟ وَمِنْهَا أَنَّ التَّاءَ لِمَ أُلْحِقَتْ بِجَمْعِهِ وَلِمَ لَمْ يَقُلْ مَلَائِكُ كَمَا فِي جَمْعِ كُلِّ مَفْعَلٍ؟ وَالَّذِي يَرُدُّ قَوْلَهُمْ قَوْلُهُ تَعَالَى: جاعِلِ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا [فَاطِرٍ: ١] فَهِيَ غَيْرُ الرُّسُلِ فَلَا يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ جُعِلَتِ الْمَلَائِكَةُ رُسُلًا كَمَا لَا يَصِحُّ جُعِلَتِ الرُّسُلُ مُرْسَلِينَ وَجُعِلَ الْمُقْتَرِبُ قَرِيبًا، لِأَنَّ الْجَعْلَ لَا بُدَّ فِيهِ مِنْ تَغْيِيرٍ وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى خِلَافِ مَا ذَكَرُوا أَنَّ الْكُلَّ مَنْسُوبُونَ إِلَيْهِ مَوْقُوفُونَ بَيْنَ يَدَيْهِ منتظرون أمره لورود الأوامر عليهم. ثم قال تعالى:
Bazı lügat ehlinin, *el-melâike*nin *mel'ek*in çoğulu olduğu ve *mel'ek*in aslının risalet/elçilik demek olan *el-elûke*den türeyen *me'lek* olduğu yönündeki sözlerine gelince; bunda bizim zikrettiğimizden çok daha fazla zorlamalar (taassüf) vardır. Bunlardan biri: *Melek* kelimesinin *fa'al* vezninde olmayıp *mef'al* vezninde olmasıdır ki bu zahire aykırıdır. Ayrıca *meârib*, *meâsim*, *meâkil* ve benzerlerinde olduğu gibi niçin aslı üzere *meâlik* şeklinde kullanılmamıştır da ancak bir zorlamayla izah edilebilmektedir? Diğer bir husus: *Melek* niçin *mel'ek* yapılmıştır da zikrettiğimiz benzerlerinde bu yapılmamıştır? Bir başkası: Niçin çoğuluna tâ harfi eklenmiştir de her *mef'al*in çoğulunda olduğu gibi *melâik* denilmemiştir? Onların bu sözünü reddeden husus ise Allah Teâlâ'nın { جاعِلِ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا } “Melekleri elçiler yapan” [Fâtır 1] buyruğudur; dolayısıyla onlar elçilerden (rusül) başkadır. Nitekim "elçiler elçi kılındı" veya "yaklaşan yakın kılındı" denilmesi sahih olmadığı gibi, "melekler [zaten elçi iken] elçi kılındı" denilmesi de sahih olmaz; çünkü kılmak (ce'l) fiilinde mutlaka bir değişiklik bulunmalıdır. Zikrettiklerinin aksine delalet eden şeylerden biri de hepsinin O'na mensup olmaları, O'nun huzurunda durmaları ve kendilerine emirlerin gelmesi için O'nun emrini beklemeleridir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة النجم (٥٣) : آية ٢٨]
[Necm Suresi (53), Ayet 28]
وَما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً (٢٨)
{ وَما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً } “Halbuki onların buna dair hiçbir bilgileri yoktur. Onlar sadece zanna uyuyorlar. Şüphesiz zan ise haktan hiçbir şeyin yerini tutmaz.” (28)
وَفِيمَا يَعُودُ إِلَيْهِ الضَّمِيرُ فِي بِهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: مَا نَقَلَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ وَهُوَ أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى مَا كَانُوا يَقُولُونَ مِنْ غَيْرِ عِلْمٍ ثَانِيهَا: أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى مَا تَقَدَّمَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ مِنْ عِلْمٍ، أَيْ مَا لَهُمْ بِاللَّهِ مِنْ عِلْمٍ فَيُشْرِكُونَ وَقُرِئَ مَا لَهُمْ بِهَا. وَفِيهِ وُجُوهٌ أَيْضًا أَحَدُهَا: مَا لَهُمْ بِالْآخِرَةِ وَثَانِيهَا: مَا لَهُمْ بِالتَّسْمِيَةِ ثَالِثُهَا: مَا لهم بالملائكة، فإن قلنا (ما لهم بالآخرة) فَهُوَ جَوَابٌ لِمَا قُلْنَا إِنَّهُمْ وَإِنْ كَانُوا يَقُولُونَ الْأَصْنَامُ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ وَكَانُوا يَرْبُطُونَ الْإِبِلَ عَلَى قُبُورِ الْمَوْتَى لِيَرْكَبُوهَا لَكِنْ مَا كَانُوا يَقُولُونَ بِهِ عَنْ عِلْمٍ، وَإِنْ قُلْنَا بِالتَّسْمِيَةِ قَدْ تَكُونُ وَهُوَ أَنَّ الْعِلْمَ بِالتَّسْمِيَةِ حَاصِلٌ لَهُمْ، فَإِنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّهُمْ لَيْسُوا فِي شَكٍّ، إِذِ التَّسْمِيَةُ قَدْ تَكُونُ وَضْعًا أَوَّلِيًّا وَهُوَ لَا يَكُونُ بِالظَّنِّ بَلْ بِالْعِلْمِ بِأَنَّهُ وَضْعٌ، وَقَدْ يَكُونُ اسْتِعْمَالًا مَعْنَوِيًّا وَيَتَطَرَّقُ إِلَيْهِ الْكَذِبُ وَالصِّدْقُ وَالْعِلْمُ، مِثَالُ الْأَوَّلِ: مَنْ وَضَعَ أولا اسم السماء لموضوعها وقال هذا سَمَاءٌ، مِثَالُ الثَّانِي: إِذَا قُلْنَا بَعْدَ ذَلِكَ لِلْمَاءِ وَالْحَجَرِ هَذَا سَمَاءٌ، فَإِنَّهُ كَذِبٌ، وَمَنْ يَعْتَقِدُهُ فَهُوَ جَاهِلٌ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُمْ فِي الْمَلَائِكَةِ إِنَّهَا بَنَاتُ اللَّهِ، لَمْ تَكُنْ تَسْمِيَةً وَضْعِيَّةً، وَإِنَّمَا أَرَادُوا بِهِ أَنَّهُمْ مَوْصُوفُونَ بِأَمْرٍ يَجِبُ اسْتِعْمَالُ لَفْظِ الْبَنَاتِ فِيهِمْ، وَذَلِكَ كَذِبٌ وَمُعْتَقِدُهُ جَاهِلٌ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ الظَّنَّ يُتَّبَعُ فِي الْأُمُورِ الْمَصْلَحِيَّةِ، وَالْأَفْعَالِ الْعُرْفِيَّةِ أَوِ الشَّرْعِيَّةِ عِنْدَ عَدَمِ الْوُصُولِ إِلَى الْيَقِينِ، وَأَمَّا فِي الِاعْتِقَادَاتِ فَلَا يُغْنِي الظَّنُّ شَيْئًا مِنَ الْحَقِّ، فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ الظَّنُّ قَدْ يُصِيبُ، فَكَيْفَ يُحْكَمُ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ لَا يُغْنِي أصلا؟ نقول
{ بِهِ } “buna dair” ifadesindeki zamirin raci olduğu merci hususunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Zemahşerî'nin naklettiği görüştür ki bu da bilgisizce söyledikleri söze raci olmasıdır. İkincisi: Geçen ayetteki ilme raci olmasıdır; yani "Onların Allah'a dair bir bilgileri yoktur ki şirk koşuyorlar." [Zamir müennes olarak] *mâ lehum bihâ* şeklinde de okunmuştur. Bunda da birkaç vecih vardır: Birincisi: "Onların ahirete dair [bir bilgileri yoktur]", ikincisi: "adlandırmaya dair", üçüncüsü: "meleklere dair". Şayet "Ahirete dair bir bilgileri yoktur" dersek, bu; onların "Putlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir" demelerine ve binmek üzere develeri ölülerin kabirlerine bağlamalarına rağmen bunu bir bilgiye dayanarak söylemedikleri yönündeki sözümüzün cevabıdır. Şayet "adlandırmaya dair" dersek şöyle olabilir: Adlandırmaya dair bilgi onlarda mevcuttur; zira onlar şüphe içinde olmadıklarını bilirler. Çünkü adlandırma bazen ilk vaz' (isim koyma) şeklinde olur ki bu zanla değil, onun bir vaz' olduğu bilgisiyle gerçekleşir. Bazen de manevi bir kullanım olur ki buna yalan, doğruluk ve bilgi dahil olabilir. Birincinin örneği: Semâ ismini ilk defa konusu için vaz' edip "Bu semâdır" diyen kimsedir. İkincinin örneği: Bundan sonra su veya taş için "Bu semâdır" dediğimiz zamandır ki bu yalandır ve buna inanan kimse de cahildir. İşte melekler hakkında "Onlar Allah'ın kızlarıdır" şeklindeki sözleri de vaz'î bir adlandırma değildi; aksine bununla onların hakkında kızlar lafzının kullanılmasını gerektiren bir vasıfla nitelendiklerini kastettiler. Bu ise yalandır ve buna inanan kimse de cahildir. İşte yakîne ulaşılamadığı zaman maslahata dayalı işlerde, örfî veya şer'î fiillerde zanna uyulacağı, itikatlarda ise zannın haktan hiçbir şeyin yerini tutmayacağı yönünde zikrettiğimiz şeyden kastedilen budur. Eğer: "Zan bazen isabet etmez mi? O halde nasıl hiçbir fayda vermediğine hükmedilebilir?" denilirse, deriz ki:
الْمُكَلَّفُ يَحْتَاجُ إِلَى يَقِينٍ يُمَيِّزُ الْحَقَّ مِنَ الْبَاطِلِ، لِيَعْتَقِدَ الْحَقَّ وَيُمَيِّزَ الْخَيْرَ/ مِنَ الشَّرِّ لِيَفْعَلَ الْخَيْرَ، لَكِنَّ فِي الْحَقِّ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ جَازِمًا لِاعْتِقَادِ مُطَابِقِهِ، وَالظَّانُّ لَا يَكُونُ جَازِمًا، وَفِي الْخَيْرِ رُبَّمَا يُعْتَبَرُ الظَّنُّ فِي مَوَاضِعَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ مِنَ الْحَقِّ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَمَعْنَاهُ أَنَّ الظَّنَّ لَا يُفِيدُ شَيْئًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، أَيِ الْأَوْصَافُ الْإِلَهِيَّةُ لَا تُسْتَخْرَجُ بِالظُّنُونِ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلِهِ تَعَالَى: ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ [الْحَجِّ: ٦] وَفِيهِ لَطِيفَةٌ، وَهِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى فِي ثَلَاثَةِ مَوَاضِعَ مَنَعَ مِنَ الظَّنِّ، وَفِي جَمِيعِ تِلْكَ الْمَوَاضِعِ كَانَ الْمَنْعُ عَقِيبَ التَّسْمِيَةِ، وَالدُّعَاءُ بِاسْمٍ مَوْضِعَانِ مِنْهَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ أَحَدُهُمَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ [النجم: ٢٣] . وَالثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً، وَالثَّالِثُ: فِي الْحُجُرَاتِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَلا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ [الْحُجُرَاتِ: ١١، ١٢] عَقِيبَ الدُّعَاءِ بِالْقَلْبِ، وَكُلُّ ذَلِكَ دليل على أن حفظ اللسن أَوْلَى مِنْ حِفْظِ غَيْرِهِ مِنَ الْأَرْكَانِ، وَأَنَّ الْكَذِبَ أَقْبَحُ مِنَ السَّيِّئَاتِ الظَّاهِرَةِ مِنَ الْأَيْدِي وَالْأَرْجُلِ، وَهَذِهِ الْمَوَاضِعُ الثَّلَاثَةُ أَحَدُهَا: مَدْحُ مَنْ لا يستحق المدح كاللّات والعزى من العزو ثانيها: ذَمُّ مَنْ لَا يَسْتَحِقُّ الذَّمَّ، وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ الَّذِينَ هُمْ عِبَادُ الرَّحْمَنِ يُسَمُّونَهُمْ تَسْمِيَةَ الْأُنْثَى وَثَالِثُهَا: ذَمُّ مَنْ لَمْ يُعْلَمْ حَالُهُ، وَأَمَّا مَدْحُ مَنْ حَالُهُ لَا يُعْلَمُ، فَلَمْ يَقُلْ فِيهِ: لَا يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ، بَلِ الظَّنُّ فِيهِ مُعْتَبَرٌ، وَالْأَخْذُ بِظَاهِرِ حَالِ الْعَاقِلِ وَاجِبٌ. ثم قال تعالى:
Mükellef, hakkı batıldan ayırt edip hakka inanmak, hayrı şerden ayırt edip hayrı işlemek için yakîne muhtaçtır. Fakat hak konusunda [inancın] gerçeğe uygunluğu hususunda kesin olması gerekir; zanda bulunan ise kesinlik sahibi değildir. Hayırda ise zan bazı yerlerde muteber sayılabilir. Haktan maksadın Allah Teâlâ olduğu da söylenebilir; bunun manası, zannın Allah Teâlâ katında hiçbir fayda sağlamayacağı, yani ilahî vasıfların zanlarla çıkarılamayacağıdır. Buna Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ } “İşte böyle; çünkü Allah hakkın ta kendisidir” [Hac 6] buyruğu delalet eder. Bunda latif bir nükte vardır: Allah Teâlâ üç yerde zandan nehyetmiştir ve bütün bu yerlerde nehiy, adlandırmanın ve bir isimle çağırmanın hemen ardından gelmiştir. Bunlardan ikisi bu surededir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın { إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ } “Onlar sizin ve atalarınızın taktığı isimlerden ibarettir; Allah onlara dair hiçbir delil indirmemiştir. Onlar sadece zanna uyuyorlar” [Necm 23] buyruğudur. İkincisi: { إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً } “Onlar sadece zanna uyuyorlar. Şüphesiz zan ise haktan hiçbir şeyin yerini tutmaz” buyruğudur. Üçüncüsü Hucurât Suresi'ndedir; Allah Teâlâ kötü lakapla çağırmanın hemen ardından: { وَلا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ } “Birbirinizi kötü lakaplarla çağırmayın. İmandan sonra fasıklık ne kötü bir addır! Kim de tövbe etmezse işte onlar zalimlerin ta kendileridir. Ey iman edenler! Zannın çoğundan sakının” [Hucurât 11-12] buyurmuştur. Bütün bunlar, dili korumanın diğer azaları korumaktan daha evla olduğuna ve yalanın el ve ayaklardan kaynaklanan zahiri günahlardan daha çirkin olduğuna delildir. Bu üç yer şunlardır: Birincisi: [İlaha] nispet etmekten dolayı Lât ve Uzzâ gibi övülmeyi hak etmeyeni övmek; ikincisi: Rahmân'ın kulları olan meleklere dişilerin adlarını takarak yerilmeyi hak etmeyeni yermek; üçüncüsü: Durumu bilinmeyen kimseyi yermektir. Durumu bilinmeyen kimseyi övmeye gelince; onun hakkında "sadece zanna uyuyorlar" dememiştir, bilakis onda zan muteberdir ve akıl sahibinin zahiri haline göre hüküm vermek vaciptir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة النجم (٥٣) : آية ٢٩]
[Necm Suresi (53), Ayet 29]
فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا وَلَمْ يُرِدْ إِلاَّ الْحَياةَ الدُّنْيا (٢٩)
{ فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا وَلَمْ يُرِدْ إِلاَّ الْحَياةَ الدُّنْيا } “Artık sen Bizi anmaktan yüz çeviren ve dünya hayatından başkasını istemeyen kimseden yüz çevir.” (29)
أَيِ اتْرُكْ مُجَادَلَتَهُمْ فَقَدْ بَلَّغْتَ وَأَتَيْتَ بِمَا كَانَ عَلَيْكَ، وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ يَقُولُونَ: بِأَنَّ كُلَّ مَا فِي الْقُرْآنِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَعْرِضْ مَنْسُوخٌ بِآيَةِ الْقَتْلِ وَهُوَ بَاطِلٌ، فَإِنَّ الْأَمْرَ بِالْإِعْرَاضِ مُوَافِقٌ لِآيَةِ الْقِتَالِ، فَكَيْفَ يُنْسَخُ بِهِ؟
Yani onlarla mücadeleyi bırak; zira sen tebliğ ettin ve üzerine düşeni yerine getirdin. Müfessirlerin çoğu Kur'an'da geçen Allah Teâlâ'nın { فَأَعْرِضْ } “yüz çevir” şeklindeki bütün buyruklarının kital (savaş) ayetiyle neshedildiğini söylerler ki bu batıldır; zira yüz çevirme emri kital ayetine uygundur, o halde onunla nasıl neshedilsin?
وَذَلِكَ لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ مَأْمُورًا بِالدُّعَاءِ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ، فَلَمَّا عَارَضُوهُ بِأَبَاطِيلِهِمْ قِيلَ لَهُ وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [النَّحْلِ: ١٢٥] ثُمَّ لَمَّا لَمْ يَنْفَعْ، قَالَ لَهُ رَبُّهُ: فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَلَا تُقَابِلْهُمْ بِالدَّلِيلِ وَالْبُرْهَانِ، فَإِنَّهُمْ لَا يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ، وَلَا يَتَّبِعُونَ الْحَقَّ، وَقَابِلْهُمْ بِالْإِعْرَاضِ عَنِ الْمُنَاظَرَةِ بِشَرْطِ جَوَازِ الْمُقَابَلَةِ، فَكَيْفَ يَكُونُ مَنْسُوخًا، وَالْإِعْرَاضُ مِنْ بَابِ أَشْكَاهُ وَالْهَمْزَةُ فِيهِ لِلسَّلْبِ، كَأَنَّهُ قَالَ: أَزِلِ الْعَرْضَ، وَلَا تُعْرِضْ عَلَيْهِمْ بَعْدَ هَذَا أَمْرًا، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا لِبَيَانِ تَقْدِيمِ فَائِدَةِ الْعَرْضِ وَالْمُنَاظَرَةِ، لِأَنَّ مَنْ لَا يُصْغِي إِلَى الْقَوْلِ كَيْفَ يَفْهَمُ مَعْنَاهُ؟ وَفِي ذِكْرِنا وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: الْقُرْآنُ الثَّانِي: الدَّلِيلُ وَالْبُرْهَانُ الثَّالِثُ: ذِكْرُ اللَّهِ تَعَالَى، فَإِنَّ مَنْ/ لَا يَنْظُرُ فِي الشَّيْءِ كَيْفَ يَعْرِفُ صِفَاتِهِ؟ وَهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ: نَحْنُ لَا نَتَفَكَّرُ فِي آلَاءِ اللَّهِ لِعَدَمِ تَعَلُّقِنَا بِاللَّهِ، وَإِنَّمَا أَمْرُنَا مَعَ مَنْ خَلَقَنَا، وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ أَوِ الدَّهْرُ عَلَى اخْتِلَافِ أَقَاوِيلِهِمْ وَتَبَايُنِ أَبَاطِيلِهِمْ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا إِشَارَةٌ إِلَى إِنْكَارِهِمُ الْحَشْرَ، كَمَا قَالُوا إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا [الْمُؤْمِنُونَ: ٣٧] وَقَالَ تَعَالَى: أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا [التَّوْبَةِ: ٣٨] يَعْنِي لَمْ يُثْبِتُوا وَرَاءَهَا شَيْئًا آخَرَ يَعْمَلُونَ لَهُ، فَقَوْلُهُ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا إِشَارَةٌ إِلَى إِنْكَارِهِمُ الْحَشْرَ، لِأَنَّهُ إِذَا تَرَكَ النَّظَرَ فِي آلَاءِ اللَّهِ تَعَالَى لَا يَعْرِفُهُ فَلَا يَتَّبِعُ رَسُولَهُ فَلَا يَنْفَعُهُ كَلَامُهُ. وَإِذَا لَمْ يَقُلْ بِالْحَشْرِ وَالْحِسَابِ لَا يَخَافُ فَلَا يَرْجِعُ عَمَّا هُوَ عَلَيْهِ، فَلَا يَبْقَى إِذَنْ فَائِدَةٌ فِي الدُّعَاءِ، وَاعْلَمْ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ طَبِيبَ الْقُلُوبِ، فَأَتَى عَلَى تَرْتِيبِ الْأَطِبَّاءِ، وَتَرْتِيبُهُمْ أَنَّ الْحَالَ إِذَا أَمْكَنَ إِصْلَاحُهُ بِالْغِذَاءِ لَا يَسْتَعْمِلُونَ الدَّوَاءَ، وَمَا أَمْكَنَ إِصْلَاحُهُ بِالدَّوَاءِ الضَّعِيفِ لَا يَسْتَعْمِلُونَ الدَّوَاءَ الْقَوِيَّ، ثُمَّ إِذَا عَجَزُوا عَنِ الْمُدَاوَاةِ
Bu da şundandır: Peygamber *sallallâhu aleyhi ve sellem* hikmetle ve güzel öğütle davet etmekle emrolunmuştu. Müşrikler batıllarıyla ona karşı çıkınca kendisine: { وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Onlarla en güzel şekilde mücadele et” [Nahl 125] denildi. Bu da fayda vermeyince Rabbi ona: "Onlardan yüz çevir, delil ve bürhan ile onlara karşılık verme; zira onlar sadece zanna uyarlar, hakka uymazlar. Karşılık verme cevazı şartıyla münazaradan yüz çevirerek onlara karşılık ver" buyurdu. O halde bu nasıl mensuh olabilir? Yüz çevirmek (*i'râd*), *eşkehü* (şikayetini giderdi) babındandır ve oradaki hemze selb (giderme) içindir; sanki "Arzı (sunmayı) kaldır ve bundan sonra onlara hiçbir mesele sunma" demiştir. Allah Teâlâ'nın { عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا } “Bizi anmaktan yüz çeviren kimseden” buyruğu, arz ve münazara faydasının öne geçirilmesini beyan içindir; zira söze kulak vermeyen kimse onun manasını nasıl anlayabilir? *Zikrinâ* (Bizi anmaktan) ifadesinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Kur'an; ikincisi: Delil ve bürhan; üçüncüsü: Allah Teâlâ'yı zikretmektir. Çünkü bir şeye bakıp tefekkür etmeyen kimse onun sıfatlarını nasıl bilebilir? Onlar ise farklı sözleri ve değişken batılları uyarınca: "Biz Allah ile bir bağımız olmadığı için O'nun nimetlerini düşünmeyiz; bizim işimiz ancak bizi yaratanlarladır, onlar da melekler yahut dehirdir (zamandır)" diyorlardı. Allah Teâlâ'nın { وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا } “ve dünya hayatından başkasını istemeyen” buyruğu ise onların, { إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا } “O ancak bizim dünya hayatımızdır” [Mü'minûn 37] dedikleri ve Allah Teâlâ'nın { أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا } “Dünya hayatına mı razı oldunuz?” [Tevbe 38] buyurduğu gibi haşri inkârlarına işarettir; yani onlar arkasında uğruna amel edecekleri başka bir şey kabul etmemişlerdir. Dolayısıyla { عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا } buyruğu onların haşri inkârlarına işarettir; çünkü Allah Teâlâ'nın nimetlerini tefekkür etmeyi bırakan kimse O'nu tanımaz, O'nu tanımayınca da peygamberine uymaz ve peygamberin sözü ona fayda vermez. Haşri ve hesabı kabul etmeyince de korkmaz ve üzerinde bulunduğu durumdan dönmez; böylece davette hiçbir fayda kalmaz. Bil ki Peygamber *sallallâhu aleyhi ve sellem* kalplerin tabibiydi; dolayısıyla tabiplerin sırasına göre davrandı. Tabiplerin tertibi ise şöyledir: Durum gıda ile ıslah edilebildiğinde ilaç kullanmazlar; hafif ilaçla ıslah edilebildiğinde ise kuvvetli ilacı kullanmazlar. Şayet içeceklerle ve diğer şeylerle tedavi etmekten aciz kalırlarsa...
بِالْمَشْرُوبَاتِ وَغَيْرِهَا عَدَلُوا إِلَى الْحَدِيدِ وَالْكَيِّ وَقِيلَ آخِرُ الدَّوَاءِ الْكَيُّ، فَالنَّبِيُّ ﷺ أَوَّلًا أَمَرَ الْقُلُوبَ بِذِكْرِ اللَّهِ فَحَسْبُ فإن بذكر الله تطمئن القلوب كَمَا أَنَّ بِالْغِذَاءِ تَطْمَئِنُّ النُّفُوسُ، فَالذِّكْرُ غِذَاءُ الْقَلْبِ، وَلِهَذَا قَالَ أَوَّلًا: قُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ أَمَرَ بِالذِّكْرِ لِمَنِ انْتَفَعَ مِثْلُ أَبِي بَكْرٍ وَغَيْرِهِ مِمَّنِ انْتَفَعَ، وَمَنْ لَمْ يَنْتَفِعْ ذَكَرَ لَهُمُ الدَّلِيلَ، وَقَالَ: أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا [الْأَعْرَافِ: ١٨٤] قُلِ انْظُرُوا [يُونُسَ: ١٠١] أَفَلا يَنْظُرُونَ [الْغَاشِيَةِ: ١٧] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ، ثُمَّ أَتَى بِالْوَعِيدِ وَالتَّهْدِيدِ، فَلَمَّا لَمْ يَنْفَعْهُمْ قَالَ: أَعْرِضْ عَنِ الْمُعَالَجَةِ، وَاقْطَعِ الْفَاسِدَ لِئَلَّا يُفْسِدَ الصَّالِحَ.
...demire (ameliyata) ve dağlamaya başvururlar; nitekim "İlacın son çaresi dağlamaktır" denilmiştir. İşte Peygamber *sallallâhu aleyhi ve sellem* de başlangıçta kalplere sadece Allah'ı zikretmeyi emretti; zira gıda ile nefisler mutmain olduğu gibi Allah'ın zikriyle de kalpler mutmain olur; dolayısıyla zikir kalbin gıdasıdır. Bu sebeple başlangıçta: "Lâ ilâhe illallâh deyin" buyurdu; Hz. Ebû Bekir ve bundan faydalanan diğer kimseler gibi fayda görecek olanlara zikri emretti. Faydalanmayanlara ise delili zikretti ve: { أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا } “Hiç düşünmediler mi?” [A'râf 184], { قُلِ انْظُرُوا } “De ki: Bakın...” [Yûnus 101], { أَفَلا يَنْظُرُونَ } “Bakmazlar mı?” [Gâşiye 17] ve benzeri ayetleri söyledi. Sonra vaîd (tehdit) ve korkutmayı getirdi. Bu da onlara fayda vermeyince [Allah Teâlâ]: "Tedaviden yüz çevir ve sağlam olanı bozmasın diye bozuk olanı kesip at" buyurdu.
تَمَّ الْجُزْءُ الثَّامِنُ وَالْعِشْرُونَ، وَيَلِيهِ الْجُزْءُ التَّاسِعُ وَالْعِشْرُونَ وَأَوَّلُهُ تَفْسِيرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ
Yirmi sekizinci cüz tamamlandı. Bunu, başı Allah Teâlâ'nın { ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ } buyruğunun tefsiri olan yirmi dokuzuncu cüz takip edecektir.
الجزء التاسع والعشرون
Yirmi Dokuzuncu Cüz
[تتمة سورة النجم]
[Necm Suresi'nin Devamı]
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Bismillâhirrahmânirrahîm
[سورة النجم (٥٣) : آية ٣٠]
[Necm Suresi (53), Ayet 30]
ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدى (٣٠)
{ ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدى } “İşte onların ilimden ulaşabildikleri nokta budur. Şüphesiz senin Rabbin, Kendi yolundan sapanı en iyi bilendir; O, doğru yolda olanı da en iyi bilendir.” (30)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ ذلِكَ في وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَظْهَرُهَا أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الظَّنِّ، أَيْ غَايَةُ مَا يَبْلُغُونَ بِهِ أَنَّهُمْ يَأْخُذُونَ بِالظَّنِّ وَثَانِيهَا: إِيثَارُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ، أَيْ ذَلِكَ الْإِيثَارُ غَايَةُ مَا بَلَغُوهُ مِنَ الْعِلْمِ ثَالِثُهَا: فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى [النَّجْمِ: ٢٩] وَذَلِكَ الْإِعْرَاضُ غَايَةُ مَا بَلَغُوهُ مِنَ الْعِلْمِ، وَالْعِلْمُ عَلَى هَذَا يَكُونُ الْمُرَادُ مِنْهُ الْعِلْمَ بِالْمَعْلُومِ، وَتَكُونُ الْأَلِفُ وَاللَّامُ لِلتَّعْرِيفِ، وَالْعِلْمُ بِالْمَعْلُومِ هُوَ مَا فِي الْقُرْآنِ، وَتَقْرِيرُ هَذَا أَنَّ الْقُرْآنَ لَمَّا وَرَدَ بَعْضُهُمْ تَلَقَّاهُ بِالْقَبُولِ وَانْشَرَحَ صَدْرُهُ فَبَلَغَ الْغَايَةَ الْقُصْوَى، وَبَعْضُهُمْ قَبِلَهُ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ مُعْجِزَةٌ، وَاتَّبَعَ الرَّسُولَ فَبَلَغَ الدَّرَجَةَ الْوُسْطَى، وَبَعْضُهُمْ تَوَقَّفَ فِيهِ كَأَبِي طَالِبٍ، وَذَلِكَ أَدْنَى الْمَرَاتِبِ، وَبَعْضُهُمْ رَدَّهُ وَعَابَهُ، فَالْأَوَّلُونَ لَمْ يَجُزِ الْإِعْرَاضُ عَنْهُمْ، وَالْآخَرُونَ وَجَبَ الْإِعْرَاضُ عَنْهُمْ، وَكَانَ مَوْضِعُ بُلُوغِهِ مِنَ الْعِلْمِ أَنَّهُ قَطَعَ الْكَلَامَ مَعَهُ الْإِعْرَاضُ عَنْهُ، وَعَلَيْهِ سُؤَالٌ وَهُوَ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ غَايَتَهُمْ ذلك: ولا يكلف الله نفسا إلا وسعها وَالْمَجْنُونُ الَّذِي لَا عِلْمَ لَهُ، وَالصَّبِيُّ لَا يُؤْمَرُ بِمَا فَوْقَ احْتِمَالِهِ فَكَيْفَ يُعَاقِبُهُمُ اللَّهُ؟.
Sonra Allah Teâlâ: { ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ } “İşte onların ilimden ulaşabildikleri nokta budur” buyurdu. *Zâlike* (İşte bu) lafzında birkaç vecih vardır: Birincisi: En zahir olanı, bunun zanna raci olmasıdır; yani onların ulaşabilecekleri son nokta zanna sarılmalarıdır. İkincisi: Dünya hayatını tercih etmelerinin ilimden ulaştıkları nokta olmasıdır; yani o tercih, onların ilimden eriştikleri son noktadır. Üçüncüsü: { فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى } “yüz çevirenden yüz çevir” [Necm 29] buyruğuna raci olup, bu yüz çevirmenin onların ilimden eriştikleri son nokta olmasıdır. Buna göre "ilim"den maksat malumun ilmi olur; elif-lâm da ahd (belirlilik) içindir ve malumun ilmi ise Kur'an'da olandır. Bunun açıklaması şudur: Kur'an geldiğinde kimisi onu kabul ile karşılayıp göğsü açıldı ve en yüksek dereceye ulaştı; kimisi onun bir mucize olması cihetiyle kabul edip Peygambere uydu ve orta dereceye ulaştı; kimisi Ebû Tâlib gibi onda duraksadı ki bu en alt mertebedir; kimisi de onu reddedip ayıpladı. Dolayısıyla birincilerden yüz çevirmek caiz olmadı; sonunculardan ise yüz çevirmek vacip oldu. İşte onun ilimden eriştiği yer, kendisiyle kelamı kesip ondan yüz çevirmek oldu. Buna şöyle bir soru yöneltilir: Allah Teâlâ onların gayesinin bu olduğunu beyan etmiştir; { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez” buyrulmuştur; ilmi olmayan mecnun ile çocuk da güçlerinin yetmeyeceği şeyle emrolunmazlar; o halde Allah onları nasıl cezalandırır?
نَقُولُ ذُكِرَ قَبْلَ ذَلِكَ أَنَّهُمْ تَوَلَّوْا عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ، فَكَأَنَّ عَدَمَ عِلْمِهِمْ لِعَدَمِ قَبُولِهِمُ الْعِلْمَ، وَإِنَّمَا قَدَّرَ اللَّهُ تَوَلِّيَهُمْ لِيُضَافَ الْجَهْلُ إِلَى ذَلِكَ فَيُحَقِّقَ الْعِقَابَ، قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ كَلَامٌ مُعْتَرِضٌ بَيْنَ كَلَامَيْنِ، وَالْمُتَّصِلُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا ... إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ [النَّجْمِ: ٢٩، ٣٠] وَعَلَى مَا ذَكَرْنَا الْمَقْصُودُ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِهِ، يَكُونُ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: أَعْرِضْ عَنْهُمْ فَإِنَّ ذَلِكَ غَايَتُهُمْ، وَلَا يُوجَدُ وَرَاءَ مَا ظَهَرَ مِنْهُمْ شَيْءٌ، وَكَأَنَّ قَوْلَهُ: عَنْ مَنْ تَوَلَّى إِشَارَةٌ إِلَى قَطْعِ عُذْرِهِمْ بِسَبَبِ الْجَهْلِ، فَإِنَّ الْجَهْلَ كَانَ بِالتَّوَلِّي وَإِيثَارِ الْعَاجِلِ.
Deriz ki: Bundan önce onların Allah'ın zikrinden yüz çevirdikleri zikredilmişti; dolayısıyla sanki onların bilgisizlikleri, ilmi kabul etmemelerinden ötürüdür. Allah Teâlâ, cehalet buna eklenip azap hak olsun diye onların yüz çevirmesini takdir etmiştir. Zemahşerî şöyle demiştir: { ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ } ifadesi iki kelam arasında bir ara cümledir (cümle-i mu'teriza); bitişik olan ise Allah Teâlâ'nın: { فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا ... إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ } [Necm 29-30] buyruğudur. Zikrettiğimiz üzere maksat ancak bununla tamam olur; sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Onlardan yüz çevir, zira onların varacağı son nokta budur ve onlardan ortaya çıkanın ötesinde hiçbir şey bulunmaz." Cenâb-ı Hakk'ın { عَنْ مَنْ تَوَلَّى } buyruğu ise cehalet sebebiyle mazeretlerinin kesilmesine bir işaret gibidir; zira cehalet, yüz çevirmek ve peşin olan [dünyayı] tercih etmekten ileri gelmiştir.
ثُمَّ ابْتَدَأَ وَقَالَ: إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدى وَفِي الْمُنَاسَبَةِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: لِلنَّبِيِّ ﷺ، أَعْرِضْ وَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ شَدِيدَ الْمَيْلِ إِلَى إِيمَانِ قَوْمِهِ وَكَانَ رُبَّمَا هَجَسَ فِي خَاطِرِهِ، أَنَّ فِي الذِّكْرَى بَعْدُ مَنْفَعَةٌ، وَرُبَّمَا يُؤْمِنُ مِنَ الْكَافِرِينَ قَوْمٌ آخَرُونَ مِنْ غَيْرِ قِتَالٍ فَقَالَ لَهُ: إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ علم أنه يؤمن بمجرد الدعاء أَحَدٍ مِنَ الْمُكَلَّفِينَ، وَإِنَّمَا يَنْفَعُ فِيهِمْ أَنْ يَقَعَ السَّيْفُ وَالْقِتَالُ فَأَعْرِضْ عَنِ الْجِدَالِ وَأَقْبِلْ عَلَى/ الْقِتَالِ، وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ: بِمَنِ اهْتَدى أَيْ عَلِمَ فِي الْأَزَلِ، مَنْ ضَلَّ فِي تَقْدِيرِهِ وَمَنِ اهْتَدَى، فَلَا يَشْتَبِهُ عَلَيْهِ الْأَمْرَانِ، وَلَا يَأْسَ فِي الْإِعْرَاضِ وَيُعَدُّ فِي الْعُرْفِ مَصْلَحَةً ثَانِيهَا: هُوَ عَلَى مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ [سَبَأٍ: ٢٤] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا
Sonra [yeni bir cümleye] başlayarak: { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدى } “Şüphesiz senin Rabbin, Kendi yolundan sapanı en iyi bilendir; O, doğru yolda olanı da en iyi bilendir” buyurdu. [Bu cümlenin öncesiyle] münasebetinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ, Peygamber *sallallâhu aleyhi ve sellem*'e "yüz çevir" buyurunca ve Peygamber *sallallâhu aleyhi ve sellem* de kavminin iman etmesine karşı son derece arzulu olup aklına hatırına belki hatırlatmanın bundan sonra da bir faydası olur ve belki kâfirlerden başka bir topluluk savaşsız iman eder düşüncesi gelebilecekken, ona: { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ } buyurdu; [yani] mükelleflerden herhangi birinin sırf davetle iman edip etmeyeceğini bildi ve onlara ancak kılıç ve savaşın fayda vereceğini takdir etti; "dolayısıyla cidalden yüz çevir ve savaşa yönel." Buna göre { بِمَنِ اهْتَدى } buyruğu; yani O, takdirinde kimin saptığını ve kimin hidayete erdiğini ezelde bilmiştir; bu iki durum O'na gizli kalmaz, yüz çevirmede de bir beis yoktur ve örfte bir maslahat sayılır. İkincisi: Allah Teâlâ'nın { وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Doğrusu ya biz veya siz, elbette ya doğru bir hidayet üzerindeyiz ya da apaçık bir sapıklık içindeyiz” [Sebe 24] ve { يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا }
[الْأَعْرَافِ: ٨٧] وَوَجْهُهُ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ: نَحْنُ عَلَى الْهُدَى وَأَنْتُمْ مُبْطِلُونَ وَأَقَامَ النَّبِيُّ ﷺ الْحُجَّةَ عَلَيْهِمْ فَلَمْ يَنْفَعْهُمْ، فَقَالَ تَعَالَى: أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَأَجْرُكَ وَقَعَ عَلَى اللَّهِ، فَإِنَّهُ يَعْلَمُ أَنَّكُمْ مُهْتَدُونَ، وَيَعْلَمُ أَنَّهُمْ ضَالُّونَ، وَالْمُتَنَاظِرَانِ إِذَا تَنَاظَرَا عِنْدَ مَلِكٍ قَادِرٍ مَقْصُودُهُمْ ظُهُورُ الْأَمْرِ عِنْدَ الْمَلِكِ فَإِنِ اعْتَرَفَ الْخَصْمُ بِالْحَقِّ فَذَاكَ، وَإِلَّا فَغَرَضُ الْمُصِيبِ يَظْهَرُ عِنْدَ الْمَلِكِ فَقَالَ تَعَالَى: جَادَلْتَ وَأَحْسَنْتَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالْمُحِقِّ مِنَ الْمُبْطِلِ ثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ نَبِيَّهُ بِالْإِعْرَاضِ وَكَانَ قَدْ صَدَرَ مِنْهُمْ إِيذَاءٌ عَظِيمٌ وَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَتَحَمَّلُهُ رَجَاءَ أَنْ يُؤْمِنُوا، فَنُسِخَ جَمِيعُ ذَلِكَ فَلَمَّا لَمْ يُؤْمِنُوا فَكَأَنَّهُ قَالَ: سَعْيِي وَتَحَمُّلِي لِإِيذَائِهِمْ وَقَعَ هَبَاءً، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إن الله يعلم حال المضلين والمهتدين: لله ما في السموات والأرض ليجزي الذين أساؤوا بما عملوا ويجزي الذين أحسنوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ. وَفِيهِ مَسَائِلُ:
{ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا } “...ta ki Allah aramızda hükmedinceye kadar” [A'râf 87] buyrukları manasındadır. Bunun izahı şudur: Onlar "Biz hidayet üzereyiz, siz ise batıl üzeresiniz" diyorlardı; Peygamber *sallallâhu aleyhi ve sellem* onlara karşı delil getirdi ama fayda vermedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: "Onlardan yüz çevir, senin ecrin Allah'a aittir; zira O sizin hidayet üzere olduğunuzu, onların ise sapık olduklarını bilmektedir" buyurdu. Kudret sahibi bir hükümdarın huzurunda münazara eden iki hasmın maksadı meselenin hükümdar nezdinde açıklığa kavuşmasıdır; hasım hakkı itiraf ederse ne ala, etmezse haklı olanın maksadı hükümdar nezdinde açığa çıkar. Dolayısıyla Allah Teâlâ: "Sen mücadele ettin ve güzel yaptın; Allah haklıyı haksızdan en iyi bilendir" buyurmuştur. Üçüncüsü: Allah Teâlâ Peygamberine yüz çevirmeyi emrettiğinde ve onlardan da büyük bir eziyet sadır olmuşken, Peygamber *sallallâhu aleyhi ve sellem* iman ederler ümidiyle buna katlanıyordu; fakat iman etmeyince bütün bunlar neshedilmiş oldu. Sanki o: "Benim gayretim ve onların eziyetlerine katlanmam boşa gitti" demiş gibi oldu; bunun üzerine Allah Teâlâ: Şüphesiz Allah saptıranların ve hidayete erenlerin halini bilir; göklerde ve yerde olanlar Allah'ındır; kötülük edenleri yaptıklarıyla cezalandırmak, hidayete erenlerden güzel davrananları da [mükâfatlandırmak için] buyurdu. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: (هُوَ) يُسَمَّى عِمَادًا وَفَصْلًا، وَلَوْ قَالَ: إِنَّ رَبَّكَ أَعْلَمُ لَتَمَّ الْكَلَامُ، غَيْرَ أَنَّ عِنْدَ خُلُوِّ الْكَلَامِ عَنْ هَذَا الْعِمَادِ رُبَّمَا يَتَوَقَّفُ السَّامِعُ عَلَى سَمَاعِ مَا بَعْدَهُ، لِيَعْلَمَ أَنَّ: أَعْلَمُ خَبَرُ: رَبَّكَ أَوْ هُوَ مَعَ شَيْءٍ آخَرَ خَبَرٌ، مِثَالُهُ لَوْ قَالَ: إِنَّ زَيْدًا أَعْلَمُ مِنْهُ عَمْرٌو يَكُونُ خَبَرُ زَيْدٍ الْجُمْلَةَ الَّتِي بَعْدَهُ، فَإِنْ قَالَ: هُوَ أَعْلَمُ انْتَفَى ذَلِكَ التَّوَهُّمُ.
Birinci Mesele: *(Hüve)* zamiri imad (dayanak) ve fasl zamiri olarak adlandırılır. Şayet *İnne Rabbeke a'lemü* deseydi kelam tamam olurdu; ne var ki kelam bu imaddan hali olduğunda dinleyen kimse *a'lemü* lafzının *Rabbeke*nin haberi mi olduğunu yoksa başka bir şeyle beraber mi haber olduğunu anlamak için sonrasını duymayı bekleyebilirdi. Bunun örneği: *İnne Zeyden a'lemü minhü Amrün* (Zeyd'den Amr daha bilgilidir) denildiğinde Zeyd'in haberinin kendisinden sonraki cümle olmasıdır. Şayet *Hüve a'lemü* derse bu vehim ortadan kalkar.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَعْلَمُ يَقْتَضِي مُفَضَّلًا عَلَيْهِ يُقَالُ: زَيْدٌ أَعْلَمُ مِنْ عَمْرٍو وَاللَّهُ أَعْلَمُ مِمَّنْ؟ نَقُولُ: أَفْعَلُ يَجِيءُ كَثِيرًا بِمَعْنَى عَالِمٍ لَا عَالِمَ مِثْلُهُ، وَحِينَئِذٍ إِنْ كَانَ هُنَاكَ عَالِمٌ فَذَلِكَ مُفَضَّلٌ عَلَيْهِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فَفِي الْحَقِيقَةِ هُوَ الْعَالِمُ لَا غَيْرَ، وَفِي كَثِيرٍ مِنَ الْمَوَاضِعِ أَفْعَلُ فِي صِفَاتِ اللَّهِ بِذَلِكَ الْمَعْنَى يُقَالُ: اللَّهُ أَكْبَرُ وَفِي الْحَقِيقَةِ لَا كَبِيرَ مِثْلُهُ وَلَا أَكْبَرَ إِلَّا هُوَ، وَالَّذِي يُنَاسِبُ هَذَا أَنَّهُ وَرَدَ فِي الدَّعَوَاتِ يَا أَكْرَمَ الْأَكْرَمِينَ كَأَنَّهُ قَالَ: لَا أَكْرَمَ مِثْلُكَ، وَفِي الْحَقِيقَةِ لَا أَكْرَمَ إِلَّا هُوَ وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: أَعْلَمُ بِمَعْنَى عَالِمٍ بِالْمُهْتَدِي وَالضَّالِّ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ:
İkinci Mesele: *A'lem* (daha iyi bilen) ismi kendisinden üstün kılınan bir muhatabı (mufaddalun aleyh) gerektirir; nitekim "Zeyd Amr'dan daha bilgilidir" denir. Peki, Allah kimden daha bilgilidir? Deriz ki: *Ef'al* vezni çok kere "benzeri hiçbir âlim bulunmayan âlim" manasında gelir. Bu takdirde şayet orada bir âlim varsa o mufaddalun aleyhtir (kendisinden üstün olunandır); şayet yoksa hakikatte O'ndan başka âlim yoktur. Birçok yerde Allah'ın sıfatlarındaki *ef'al* vezni bu manadadır; nitekim *Allâhu Ekber* denilir, hakikatte O'nun gibi bir büyük ve O'ndan başka en büyük yoktur. Buna uygun düşen husus şudur ki dualarda "Ey keremlilerin en keremlisi" (*Yâ ekrame'l-ekramîn*) diye varid olmuştur; sanki "Senin gibi keremlisi yoktur" demiştir, hakikatte O'ndan başka keremli yoktur. *A'lem* lafzının "hidayete ereni ve sapanı bilen" manasında olduğunu söyleyen kimsenin sözünün manası da budur. Şöyle denilmesi de mümkündür:
أَعْلَمُ مِنْ كُلِّ عَالِمٍ بِفَرْضِ عَالِمٍ غَيْرِهِ.
O'nun dışında bir âlim varsayıldığında, her âlimden daha iyi bilendir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: عَلِمْتُهُ وَعَلِمْتُ بِهِ مُسْتَعْمَلَانِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْأَنْعَامِ: هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ [الأنعام: ١١٧] ثُمَّ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْمَعْلُومِ الْعِلْمَ إِذَا كَانَ تَعَلُّقُهُ بِالْمَعْلُومِ أَقْوَى، إِمَّا لِقُوَّةِ الْعِلْمِ وَإِمَّا لِظُهُورِ الْمَعْلُومِ وَإِمَّا لِتَأْكِيدِ وُجُوبِ الْعِلْمِ بِهِ، وَإِمَّا لِكَوْنِ الْفِعْلِ لَهُ قُوَّةٌ، أَمَّا قُوَّةُ الْعِلْمِ فَكَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنِصْفَهُ [الْمُزَّمِّلِ: ٢٠] وَقَالَ: أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرى [الْعَلَقِ: ١٤] لَمَّا كَانَ عِلْمُ اللَّهِ تَعَالَى تَامًّا شَامِلًا عَلَّقَهُ بِالْمَفْعُولِ الَّذِي هُوَ حَالٌ مِنْ أَحْوَالِ عَبْدِهِ الَّذِي هُوَ بِمَرْأَى مِنْهُ مِنْ غَيْرِ حَرْفٍ، وَلَمَّا كَانَ عِلْمُ الْعَبْدِ ضَعِيفًا حَادِثًا عَلَّقَهُ بِالْمَفْعُولِ الَّذِي هُوَ صِفَةٌ مِنْ صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى الَّذِي لَا يُحِيطُ بِهِ عِلْمُ الْبَشَرِ بِالْحَرْفِ أَوْ لَمَّا كَانَ كَوْنُ اللَّهِ رَائِيًا لَمْ يَكُنْ مَحْسُوسًا بِهِ مُشَاهَدًا عُلِّقَ الْفِعْلُ بِهِ بِنَفْسِهِ وَبِالْآخَرِ بِالْحَرْفِ، وَأَمَّا ظُهُورُ الْمَعْلُومِ فَكَمَا قَالَ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ/ لِمَنْ يَشاءُ [الزُّمَرِ: ٥٢] وَهُوَ مَعْلُومٌ ظَاهِرٌ وَأَمَّا تَأْكِيدُ وُجُوبِ الْعِلْمِ بِهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ [مُحَمَّدٍ: ١٩] وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ:
Üçüncü Mesele: *(Alimtühû)* ve *(Alimtü bihî)* [ifadelerinin her ikisi de] kullanılmaktadır. Nitekim Allah Teâlâ En'âm Suresi'nde: {هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ} “O, Kendi yolundan sapanı en iyi bilendir” [En'âm 117] buyurmuştur. Sonra, ilmin malum ile irtibatı daha güçlü olduğunda —bu ya ilmin kuvvetinden ya malumun açıklığından ya onu bilmenin gerekliliğini tekit etmekten yahut fiilin güçlü olmasından kaynaklanır— malumdan kastın bizzat ilim olması gerekir. İlmin kuvvetine gelince; Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنِصْفَهُ} “Şüphesiz Rabbin, senin gecenin üçte ikisinden daha azını, yarısını kalktığını bilir” [Müzzemmil 20] buyurması böyledir. Yine: {أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرى} “Allah'ın gördüğünü bilmedi mi?” [Alak 14] buyurmuştur. Allah Teâlâ'nın ilmi tam ve kuşatıcı olduğunda, O'nun [açıkça] gördüğü kulu hallerinden bir hal olan mef'ule [fiil] harf-i cer olmaksızın bağlanmıştır. Kulun ilmi ise zayıf ve sonradan olma olduğu vakit, beşer ilminin kuşatamayacağı Allah Teâlâ'nın sıfatlarından bir sıfat olan mef'ule [fiil] harf-i cer ile bağlanmıştır. Yahut Allah'ın görücü olması duyularla algılanan ve müşahede edilen bir husus olmadığından dolayı fiil O'na bizzat, diğerine ise harf-i cer ile bağlanmıştır. Malumun açıklığına gelince; Allah Teâlâ'nın: {أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ} “Bilmediler mi ki şüphesiz Allah rızkı dilediğine genişletir” [Zümer 52] buyruğu gibidir ve bu, açıkça bilinen bir husustur. Onu bilmenin gerekliliğini tekit etmeye gelince; Allah Teâlâ'nın: {فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ} “Bil ki Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur” [Muhammed 19] buyruğunda olduğu gibidir. Şöyle denilmesi de mümkündür:
هُوَ مِنْ قَبِيلِ الظَّاهِرِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ [التَّوْبَةِ: ٢] وَأَمَّا قُوَّةُ الْفِعْلِ فَقَالَ تَعَالَى: عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ [الْمُزَّمِّلِ: ٢٠] وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنى لَمَّا كَانَ الْمُسْتَعْمَلُ صِفَةَ الْفِعْلِ عَلَّقَهُ بِالْمَفْعُولِ بِغَيْرِ حَرْفٍ وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ كَمَا كَانَ الْمُسْتَعْمَلُ اسْمًا دَالًّا عَلَى فِعْلٍ ضَعُفَ عَمَلُهُ لِتَعَلُّقِهِ بِالْمَفْعُولِ.
Bu da açık olanlar kabilindendir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: {وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ} “Ve bilin ki siz Allah'ı aciz bırakacak değilsiniz” [Tevbe 2] buyruğu da böyledir. Fiilin kuvvetine gelince; Allah Teâlâ: {عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ} “[Allah] sizin onu sayıp bitiremeyeceğinizi bildi” [Müzzemmil 20] ve {إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنى} “Şüphesiz Rabbin senin daha azını kalktığını bilir” buyurmuştur. Kullanılan lafız fiil sıfatı olduğunda onu mef'ule harf-i cersiz bağlamıştır. Allah Teâlâ: {إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ} “Şüphesiz Rabbin kimin [saptığını] en iyi bilendir” buyurduğunda ise, kullanılan lafız fiile delalet eden bir isim [ism-i tafdil] olduğu için onun ameli mef'ule taalluku sebebiyle zayıflamıştır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قُدِّمَ الْعِلْمُ بِمَنْ ضَلَّ عَلَى الْعِلْمِ بِالْمُهْتَدِي فِي كَثِيرٍ مِنَ الْمَوَاضِعِ مِنْهَا فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ وَمِنْهَا فِي سُورَةِ: ن وَمِنْهَا فِي السُّورَةِ، لِأَنَّ فِي الْمَوَاضِعِ كُلِّهَا الْمَذْكُورُ نَبِيُّهُ ﷺ وَالْمُعَانِدُونَ، فَذَكَرَهُمْ أَوَّلًا تَهْدِيدًا لَهُمْ وَتَسْلِيَةً لِقَلْبِ نَبِيِّهِ ﵊.
Dördüncü Mesele: Birçok yerde sapanı bilmek, hidayete ereni bilmekten önce zikredilmiştir; bunlardan biri En'âm Suresi'nde, biri Nûn Suresi'nde ve biri de bu surededir. Çünkü bu yerlerin hepsinde zikredilen peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem ile inatçılardır. Dolayısıyla onları tehdit etmek ve Peygamberinin aleyhisselâm kalbine teselli vermek maksadıyla önce onları zikretmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ فِي مَوْضِعٍ وَاحِدٍ مِنَ الْمَوَاضِعِ: هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ [الأنعام: ١١٧] وفي غيره قال: بِمَنْ ضَلَّ فَهَلْ عِنْدَكَ فِيهِ شَيْءٌ؟ قُلْتُ: نَعَمْ، وَنُبَيِّنُ ذَلِكَ بِبَحْثٍ عَقْلِيٍّ وَآخَرَ نَقْلِيٍّ: أَمَّا الْعَقْلِيُّ: فَهُوَ أَنَّ الْعِلْمَ الْقَدِيمَ يَتَعَلَّقُ بِالْمَعْلُومِ عَلَى مَا هُوَ عَلَيْهِ، إِنْ وُجِدَ أَمْسِ عُلِمَ أَنَّهُ وُجِدَ أَمْسِ فِي نَهَارِ أَمْسِ، وَلَيْسَ مِثْلَ عِلْمِنَا حَيْثُ يَجُوزُ أَنْ يَتَحَقَّقَ الشَّيْءُ أَمْسِ، وَنَحْنُ لَا نَعْلَمُهُ إِلَّا فِي يَوْمِنَا هَذَا بَلْ: لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ وَلَا يَتَأَخَّرُ الْوَاقِعُ عَنْ عِلْمِهِ طَرْفَةَ عَيْنٍ وَأَمَّا النَّقْلِيُّ: فَهُوَ أَنَّ اسْمَ الْفَاعِلِ يَعْمَلُ عَمَلَ الْفِعْلِ إِذَا كَانَ بِمَعْنَى الْمُسْتَقْبَلِ وَلَا يَعْمَلُ عَمَلَهُ إِذَا كَانَ مَاضِيًا فَلَا تَقُولُ: أَنَا ضَارِبٌ زَيْدًا أَمْسِ، وَالْوَاجِبُ إِنْ كُنْتَ تَنْصِبُ أَنْ تَقُولَ: ضَرَبْتُ زَيْدًا وَإِنْ كُنْتَ تَسْتَعْمِلُ اسْمَ الْفَاعِلِ فَالْوَاجِبُ الْإِضَافَةُ تَقُولُ: ضَارِبُ زَيْدٍ أَمْسِ أَنَا وَيَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: أَنَا غَدًا ضَارِبٌ زَيْدًا وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ الْفِعْلَ إِذَا وُجِدَ فَلَا تَجَدُّدَ لَهُ فِي [غَيْرِ] الِاسْتِقْبَالِ، وَلَا تَحَقُّقَ لَهُ فِي الْحَالِ فَهُوَ عَدَمٌ وَضَعْفٌ عَنْ أَنْ يَعْمَلَ، وَأَمَّا الْحَالُ وَمَا يُتَوَقَّعُ فَلَهُ وُجُودٌ فَيُمْكِنُ إِعْمَالُهُ. إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: لَمَّا قَالَ ضَلَّ كَانَ الْأَمْرُ مَاضِيًا وَعِلْمُهُ تَعَلَّقَ بِهِ وَقْتَ وُجُودِهِ فَعُلِمَ، وَقَوْلُهُ أَعْلَمُ بِمَعْنَى عَالِمٍ فَيَصِيرُ كَأَنَّهُ قَالَ: عَالِمٌ بِمَنْ ضَلَّ فَلَوْ تَرَكَ الْبَاءَ لَكَانَ إِعْمَالًا لِلْفَاعِلِ بِمَعْنَى الْمَاضِي، وَلَمَّا قَالَ: يَضِلُّ كَانَ يَعْلَمُ الضَّلَالَ عِنْدَ الْوُقُوعِ وَإِنْ كَانَ قَدْ عَلِمَ فِي الْأَزَلِ أَنَّهُ سَيَضِلُّ لَكِنْ لِلْعِلْمِ بَعْدَ ذَلِكَ تَعَلُّقٌ آخَرُ سَيُوجَدُ، وَهُوَ تَعَلُّقُهُ بِكَوْنِ الضَّلَالِ قَدْ وَقَعَ وَحَصَلَ وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ فِي الْأَزَلِ، فَإِنَّهُ لَا يُقَالُ: إِنَّهُ تَعَالَى عَلِمَ أَنَّ فُلَانًا ضَلَّ فِي الْأَزَلِ، وَإِنَّمَا الصَّحِيحُ أَنْ يُقَالَ: عُلِمَ فِي الْأَزَلِ، فَإِنَّهُ سَيَضِلُّ، فَيَكُونُ كَأَنَّهُ يَعْلَمُ أَنَّهُ يَضِلُّ فَيَكُونُ اسْمُ الْفَاعِلِ بِمَعْنَى الْمُسْتَقْبَلِ وَهُوَ يَعْمَلُ عَمَلَ الْفِعْلِ، فَلَا يُقَالُ: زَيْدٌ أَعْلَمُ مَسْأَلَتَنَا مِنْ عَمْرٍو، وَإِنَّمَا الْوَاجِبُ أَنْ يُقَالَ: زَيْدٌ أَعْلَمُ بِمَسْأَلَتِنَا مِنْ عَمْرٍو، وَلِهَذَا قَالَتِ النُّحَاةُ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ يَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ وَقَالُوا:
Beşinci Mesele: [Ayetlerin geçtiği] yerlerden sadece birinde: {هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ} “O, Kendi yolundan sapanı en iyi bilendir” [En'âm 117] demiş, diğerlerinde ise: *Bi-men dalle* (sapan kimseyi) demiştir. Bu hususta senin yanında [bir bilgi] var mıdır? Derim ki: Evet; bunu biri aklî, diğeri naklî iki araştırma ile açıklarız: Aklî olan şudur: Ezeli ilim maluma nasılsa öyle taalluk eder; şayet dün meydana gelmişse, dün gündüzün meydana geldiği bilinir. Bu, bir şeyin dün gerçekleşip bizim onu ancak bugün bilmemizin caiz olduğu bizim ilmimiz gibi değildir; bilakis: {لا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ} “Göklerde ve yerde bir zerre ağırlığı bile O'ndan gizli kalmaz” ve vaki olan hiçbir şey O'nun ilminden göz açıp kapayıncaya kadar bile geri kalmaz. Naklî olan husus ise şudur: İsm-i fail gelecek manasında olduğunda fiil gibi amel eder, geçmiş manasında olduğunda ise onun gibi amel etmez. Bu yüzden: *Ene dâribün Zeyden emsi* (Ben dün Zeyd'i dövenim) denilmez. Şayet nasb yapacaksan: *Darabtü Zeyden* (Zeyd'i dövdüm) demen gerekir. Eğer ism-i fail kullanacaksan izafet yapman gerekir ve: *Dâribü Zeydin emsi ene* dersin. *Ene gaden dâribün Zeyden* (Ben yarın Zeyd'i döveceğim) denilmesi ise caizdir. Bunun sebebi şudur: Fiil var olduğunda, artık gelecek dışında bir yenilenmesi kalmaz ve şu anda bir gerçekleşmesi yoktur; dolayısıyla o yokluk hükmündedir ve amel etmekten zayıftır. Şimdiki zaman ile beklenilen şeye gelince, onun bir varlığı vardır; binaenaleyh amel ettirilmesi mümkündür. Bu sabit olunca deriz ki: *Dalle* (saptı) dediğinde iş geçmişte kalmıştır ve O'nun ilmi var olduğu vakit ona taalluk edip bilinmiştir. *A'lem* lafzı da *âlim* manasındadır; dolayısıyla sanki: *Âlimün bi-men dalle* (sapan kimseyi bilendir) demiş gibi olur. Şayet bā harf-i cerini terk etseydi, geçmiş manasındaki faili amel ettirmiş olurdu. *Yadıllü* (sapıyor/sapacak) dediğinde ise sapmayı vuku bulduğu anda bilir; her ne kadar ezelde onun sapacağını bilmiş olsa da ilmin bundan sonra var olacak başka bir taalluku vardır ki o da sapmanın vuku bulmuş ve gerçekleşmiş olmasına olan taallukudur; bu ise ezelde mevcut değildi. Zira: "Allah Teâlâ filancanın saptığını ezelde bildi" denilmez, bilakis doğru olan: "Onun sapacağı ezelde bilindi" denilmesidir. Böylece sanki O, onun sapacağını biliyor gibi olur ve ism-i fail gelecek manasında olup fiil gibi amel eder. Nitekim: *Zeydün a'lemü mes'eletenâ min Amrin* denilmez; doğru olan: *Zeydün a'lemü bi-mes'eletinâ min Amrin* (Zeyd bizim meselemizi Amr'dan daha iyi bilendir) denilmesidir. Bu sebeple nahivciler En'âm Suresi'ndeki {إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ} ayeti hakkında: "Kimin saptığını bilir" demişler ve şöyle söylemişlerdir:
أَعْلَمُ لِلتَّفْضِيلِ لَا يُبْنَى إِلَّا مِنْ فِعْلٍ لَازِمٍ غَيْرِ مُتَعَدٍّ، فَإِنْ كَانَ مُتَعَدِّيًا يُرَدُّ إِلَى لَازِمٍ. وَقَوْلُنَا: عَلِمَ كَأَنَّهُ مِنْ بَابِ عَلُمَ بِالضَّمِّ وَكَذَا فِي التَّعَجُّبِ إِذَا قُلْنَا: مَا أَعْلَمَهُ بِكَذَا كَأَنَّهُ مِنْ فِعْلٍ لَازِمٍ. وَأَمَّا أَنَا فَقَدَ أَجَبْتُ عَنْ هَذَا بِأَنَّ قَوْلَهُ:
Tafdil için olan *a'lem* lafzı ancak geçişsiz (lâzım) bir fiilden türetilir, geçişli (müteaddî) değil. Şayet müteaddî ise lâzıma döndürülür. Bizim *alime* sözümüz sanki ötre ile *alüme* babındandır. Nitekim taaccüb kipinde: *Mâ a'lemehû bi-kezâ* (O bunu ne kadar da iyi biliyor!) dediğimizde sanki lâzım bir fiildendir. Bana gelince, ben buna şöyle cevap verdim:
أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ مَعْنَاهُ عَالِمٌ، وَقَدْ قَدَّمْنَا مَا يَجِبُ أَنْ يُعْتَقَدَ فِي أَوْصَافِ اللَّه فِي أَكْثَرِ الْأَمْرِ أَنَّ مَعْنَاهُ أَنَّهُ عَالِمٌ وَلَا عَالِمَ مِثْلُهُ فَيَكُونُ أَعْلَمَ عَلَى حَقِيقَتِهِ وَهُوَ أَحْسَنُ مِنْ أَنْ يُقَالَ: هُوَ بِمَعْنَى عَالِمٍ لَا غَيْرَ، فَإِنْ قِيلَ: فَلِمَ قَالَ هَاهُنَا: بِمَنْ ضَلَّ وَقَالَ هُنَاكَ: يَضِلُّ؟ قُلْنَا: لِأَنَّ/ هَاهُنَا حَصَلَ الضَّلَالُ فِي الْمَاضِي وَتَأَكَّدَ حَيْثُ حَصَلَ يَأْسُ الرَّسُولِ ﷺ وَأُمِرَ بِالْإِعْرَاضِ، وَأَمَّا هُنَاكَ فَقَالَ تَعَالَى مِنْ قَبْلُ: وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ [الْأَنْعَامِ: ١١٦] .
*A'lemü men yadıllü* lafzının manası *âlim*dir. Allah'ın sıfatları hakkında inanılması gereken hususu çoğunlukla daha önce açıklamıştık ki o da O'nun âlim olduğu ve O'nun gibi bir âlimin bulunmadığıdır; dolayısıyla *a'lem* lafzı hakikati üzere olur ve bu, onun sadece *âlim* manasında olduğunu söylemekten daha güzeldir. Şayet: "Burada niçin *Bi-men dalle* (sapan kimseyi) dedi de orada *Yadıllü* (sapanı) dedi?" denilirse, deriz ki: Çünkü burada sapma geçmişte vuku bulmuş ve Resul'ün sallallâhu aleyhi ve sellem ümitsizliğe düşüp yüz çevirmesi emredildiğinde tekit edilmiştir. Oraya gelince; Allah Teâlâ daha önce: {وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Yeryüzünde bulunanların çoğuna uyarsan, seni Allah'ın yolundan saptırırlar” [En'âm 116] buyurmuştu.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ بِمَعْنَى إِنْ ضَلَلْتَ يَعْلَمُكَ اللَّه فَكَانَ الضَّلَالُ غَيْرَ حَاصِلٍ فِيهِ فَلَمْ يَسْتَعْمِلْ صِيغَةَ الْمَاضِي.
Sonra Allah Teâlâ: {إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ} “Şüphesiz Rabbin, sapanı en iyi bilendir” buyurdu; yani "Şayet saparsan Allah seni bilir" demektir. Dolayısıyla onda sapma henüz vuku bulmamıştı; bu sebeple mazi kipini kullanmadı.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَالَ فِي الضَّلَالِ عَنْ سَبِيلِهِ وَلَمْ يَقُلْ فِي الِاهْتِدَاءِ إِلَى سَبِيلِهِ، لِأَنَّ الضَّلَالَ عَنِ السَّبِيلِ هُوَ الضَّلَالُ وَهُوَ كَافٍ فِي الضَّلَالِ لِأَنَّ الضَّلَالَ لَا يَكُونُ إِلَّا فِي السَّبِيلِ، وَأَمَّا بَعْدَ الْوُصُولِ فَلَا ضَلَالَ أَوْ لِأَنَّ مَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ لَا يَصِلُ إِلَى الْمَقْصُودِ سَوَاءٌ سَلَكَ سَبِيلًا أَوْ [لَمْ] يَسْلُكْ وَأَمَّا مَنِ اهْتَدَى إِلَى سَبِيلٍ فَلَا وُصُولَ إِنْ لَمْ يَسْلُكْهُ، وَيُصَحِّحُ هَذَا أَنَّ مَنْ ضَلَّ فِي غَيْرِ سَبِيلِهِ فَهُوَ ضَالٌّ وَمَنِ اهْتَدَى إِلَيْهَا لَا يَكُونُ مُهْتَدِيًا إِلَّا إِذَا اهْتَدَى إِلَى كُلِّ
Altıncı Mesele: Sapma hakkında *an sebîlihî* (O'nun yolundan) dediği halde hidayete erme hakkında *ilâ sebîlihî* (O'nun yoluna) demedi; çünkü yoldan sapmak bizzat sapıklıktır ve sapıklık için yeterlidir, zira sapıklık ancak yolda olur; ulaştıktan sonra ise sapıklık olmaz. Yahut Kendi yolundan sapan kimse bir yola girsin veya girmesin hedefine ulaşamaz; bir yola hidayet bulan kimse ise o yolda yürümedikçe vuslat gerçekleşmez. Şunun doğruluğu bunu teyit eder: O'nun yolunun dışına sapan kimse sapıktır; o yola eren kimse ise ancak
مَسْأَلَةٍ يَضُرُّ الْجَهْلُ بِهَا بِالْإِيمَانِ فَكَانَ الِاهْتِدَاءُ الْيَقِينِيُّ هُوَ الِاهْتِدَاءُ الْمُطْلَقُ فَقَالَ بِمَنِ اهْتَدى وقال بِالْمُهْتَدِينَ [القلم: ٧] ثم قال تعالى:
bilinmemesi imana zarar veren her meselede doğru yolu bulduğu zaman tam anlamıyla hidayete ermiş olur; bu yüzden kesin olan hidayet, mutlak hidayetin ta kendisidir. Nitekim: {بِمَنِ اهْتَدى} “hidayete ereni” demiş ve [diğer ayette]: {بِالْمُهْتَدِينَ} “doğru yolda olanları” [Kalem 7] buyurmuştur. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة النجم (٥٣) : آية ٣١]
[Necm Suresi (53), Ayet 31]
وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى (٣١)
{وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى} “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır; kötülük edenleri yaptıklarıyla cezalandırsın, güzel davrananları da daha güzeliyle mükâfatlandırsın diye.” (31)
إِشَارَةٌ إِلَى كَمَالِ غِنَاهُ وَقُدْرَتِهِ لِيَذْكُرَ بَعْدَ ذَلِكَ وَيَقُولَ: إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مِنَ الْغَنِيِّ الْقَادِرِ لِأَنَّ مَنْ عَلِمَ وَلَمْ يَقْدِرْ لَا يَتَحَقَّقُ مِنْهُ الْجَزَاءُ فَقَالَ: وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Bu ayet], bundan sonra O'nun: *İnne Rabbeke hüve a'lem* (Şüphesiz Rabbin en iyi bilendir) buyurması için zenginliğinin ve kudretinin kemaline bir işarettir; zira bilip de gücü yetmeyen kimseden karşılık verme fiili gerçekleşmez. Bu yüzden: *Ve lillâhi mâ fi's-semâvâti ve mâ fi'l-ard* buyurmuştur. Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يُعْتَقَدُ أَنَّ اللَّامَ فِي قَوْلِهِ: لِيَجْزِيَ كَاللَّامِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْخَيْلَ وَالْبِغالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها [النَّحْلِ: ٨] وَهُوَ جَرَى فِي ذَلِكَ عَلَى مَذْهَبِهِ فَقَالَ: وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مَعْنَاهُ خَلَقَ مَا فِيهِمَا لِغَرَضِ الْجَزَاءِ وَهُوَ لَا يَتَحَاشَى مِمَّا ذَكَرَهُ لِمَا عُرِفَ مِنْ مَذْهَبِ الِاعْتِزَالِ، وَقَالَ الْوَاحِدِيُّ: اللَّامُ لِلْعَاقِبَةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا [الْقَصَصِ: ٨] أَيْ أَخَذُوهُ وَعَاقِبَتُهُ أَنَّهُ يَكُونُ لَهُمْ عَدُوًّا، وَالتَّحْقِيقُ فِيهِ وَهُوَ أَنَّ حَتَّى وَلَامَ الْغَرَضِ مُتَقَارِبَانِ فِي الْمَعْنَى، لِأَنَّ الْغَرَضَ نهاية الفعل، وحتى لِلْغَايَةِ الْمُطْلَقَةِ فَبَيْنَهُمَا مُقَارَبَةٌ فَيُسْتَعْمَلُ أَحَدُهُمَا مَكَانَ الْآخَرِ، يُقَالُ: سِرْتُ حَتَّى أَدْخُلَهَا وَلِكَيْ أَدْخُلَهَا، فَلَامُ الْعَاقِبَةِ هِيَ الَّتِي تُسْتَعْمَلُ فِي مَوْضِعِ حَتَّى لِلْغَايَةِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: هُنَا وَجْهٌ أَقْرَبُ مِنَ الْوَجْهَيْنِ وَإِنْ كَانَ أَخْفَى مِنْهُمَا وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ قَوْلَهُ: لِيَجْزِيَ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: ضَلَّ وَاهْتَدَى لَا بِالْعِلْمِ وَلَا بِخَلْقِ ما في السموات، تَقْدِيرُهُ كَأَنَّهُ قَالَ: هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ وَاهْتَدَى: لِيَجْزِيَ أَنَّ مَنْ ضَلَّ وَاهْتَدَى يُجْزَى الْجَزَاءَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِهِ، فَيَصِيرُ قَوْلُهُ: وَلِلَّهِ مَا فِي/ السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ كَلَامًا مُعْتَرِضًا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: هُوَ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ تعالى: فَأَعْرِضْ [النجم: ٢٩] أَيْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ لِيَقَعَ الْجَزَاءُ، كَمَا يَقُولُ المريد فعلا لمن يمنعه منه زرني لِأَفْعَلَهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَا دَامَ النَّبِيُّ ﷺ لم ييأس مَا كَانَ الْعَذَابُ يَنْزِلُ وَالْإِعْرَاضُ وَقْتَ الْيَأْسِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى:
Birinci Mesele: Zemahşerî, {لِيَجْزِيَ} buyruğundaki lâm harfinin, Allah Teâlâ'nın: {وَالْخَيْلَ وَالْبِغالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها} “Binmeniz için atları, katırları ve eşekleri [yarattı]” [Nahl 8] ayetindeki lâm gibi olduğuna inanıldığına delalet eden bir ifade kullanmıştır. O, bu hususta kendi mezhebine göre hareket ederek: "{وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ} ifadesinin manası; o ikisinde olanları ceza ve mükâfat gayesiyle yarattı demektir" demiştir. O, İ'tizâl mezhebinden bilinen ilkeler sebebiyle bu zikrettiği görüşten çekinmemiştir. Vâhidî ise şöyle demiştir: Buradaki lâm, Allah Teâlâ'nın: {لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا} “Kendilerine bir düşman olsun diye” [Kasas 8] ayetinde olduğu gibi akıbet (netice) lâmıdır; yani onu aldılar ve neticesi kendilerine düşman olması oldu. Bu husustaki tahkik şudur: *Hattâ* ve gaye (illet) lâmı mana bakımından birbirine yakındır; çünkü gaye fiilin nihayetidir, *hattâ* ise mutlak nihayet içindir; dolayısıyla ikisi arasında bir yakınlık vardır ve biri diğerinin yerine kullanılır. Nitekim: *Sirtü hattâ edhulehâ* ve *li-key edhulehâ* (Oraya girmek için / girinceye kadar yürüdüm) denilir. Akıbet lâmı da gaye bildiren *hattâ* makamında kullanılan lâmdır. Şöyle denilmesi de mümkündür: Burada bu iki vecihten daha yakın, her ne kadar onlardan daha kapalı olsa da bir vecih vardır; o da şudur: {لِيَجْزِيَ} ifadesi ilme de göklerdekilerin yaratılmasına da değil, {ضَلَّ} ve {اهْتَدَى} fiillerine taalluk etmektedir. Takdiri sanki şöyledir: O, sapanı ve hidayete ereni en iyi bilendir; sapan ve hidayete eren kimseye karşılığı verilsin diye [böyle yapmıştır] ve Allah onu en iyi bilendir. Böylece: {وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ} buyruğu bir ara cümle (cümle-i mu'teriza) olur. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: Bu ifade Allah Teâlâ'nın: {فَأَعْرِضْ} “Yüz çevir” [Necm 29] buyruğuna taalluk etmektedir; yani karşılık vuku bulsun diye onlardan yüz çevir demektir. Nitekim bir işi yapmak isteyen kimse, kendisini o işten alıkoyana: "Beni bırak da onu yapayım" der. Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ümitsizliğe düşmediği müddetçe azap inmezdi ve yüz çevirme ümitsizlik anındadır. Allah Teâlâ'nın:
وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى حِينَئِذٍ يَكُونُ مَذْكُورًا لِيَعْلَمَ أَنَّ الْعَذَابَ الَّذِي عِنْدَ إِعْرَاضِهِ يَتَحَقَّقُ لَيْسَ مِثْلَ الَّذِي قَالَ تَعَالَى فِيهِ: وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً [الْأَنْفَالِ: ٢٥] بَلْ هُوَ مُخْتَصٌّ بِالَّذِينِ ظَلَمُوا وَغَيْرُهُمْ لَهُمُ الْحُسْنَى، وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي حَقِّ الْمُسِيءِ بِما عَمِلُوا وَفِي حَقِّ الْمُحْسِنِ بِالْحُسْنَى فِيهِ لَطِيفَةٌ لِأَنَّ جَزَاءَ الْمُسِيءِ عَذَابٌ فَنَبَّهَ عَلَى مَا يَدْفَعُ الظُّلْمَ فَقَالَ: لَا يُعَذِّبُ إِلَّا عَنْ ذَنْبٍ، وَأَمَّا فِي الْحُسْنَى فَلَمْ يَقُلْ:
{وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى} buyruğu ise bu takdirde, onun yüz çevirmesi anında gerçekleşen azabın, Allah Teâlâ'nın hakkında: {وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً} “İçinizden sadece zulmedenlere isabet etmeyecek bir fitneden sakının” [Enfâl 25] buyurduğu azap gibi olmadığını, bilakis sadece zulmedenlere mahsus olup diğerleri için en güzel mükâfatın olduğunu bildirmek için zikredilmiş olur. Kötülük yapan hakkında {بِما عَمِلُوا} “yaptıklarıyla” ve iyilik yapan hakkında {بِالْحُسْنَى} “daha güzeliyle” buyurmasında latif bir nükte vardır; zira kötülük yapanın karşılığı azaptır, bu yüzden zulmü defeden şeye dikkat çekerek: "Ancak günahtan dolayı azap eder" buyurmuştur. *El-Hüsnâ* hakkında ise:
بِمَا عَمِلُوا لِأَنَّ الثَّوَابَ إِنْ كَانَ لَا عَلَى حَسَنَةٍ يَكُونُ فِي غَايَةِ الْفَضْلِ فَلَا يُخِلُّ بِالْمَعْنَى هَذَا إِذَا قُلْنَا الْحُسْنَى هِيَ الْمَثُوبَةُ بِالْحُسْنَى، وَأَمَّا إِذَا قُلْنَا الْأَعْمَالُ الْحُسْنَى فَفِيهِ لَطِيفَةٌ غَيْرُ ذَلِكَ، وَهِيَ أَنَّ أَعْمَالَهُمْ لَمْ يُذْكَرْ فِيهَا التَّسَاوِي، وَقَالَ فِي أَعْمَالِ الْمُحْسِنِينَ الْحُسْنَى إِشَارَةً إِلَى الْكَرَمِ وَالصَّفْحِ حَيْثُ ذَكَرَ أَحْسَنَ الِاسْمَيْنِ وَالْحُسْنَى صِفَةٌ أُقِيمَتْ مَقَامَ الْمَوْصُوفِ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بِالْأَعْمَالِ الْحُسْنَى كَقَوْلِهِ تَعَالَى: الْأَسْماءُ الْحُسْنى [الْأَعْرَافِ: ١٨٠] وَحِينَئِذٍ هُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَنُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَحْسَنَ الَّذِي كانُوا يَعْمَلُونَ [العنكبوت: ٧] أَيْ يَأْخُذُ أَحْسَنَ أَعْمَالِهِمْ وَيَجْعَلُ ثَوَابَ كُلِّ مَا وُجِدَ مِنْهُمْ لِجَزَاءٍ ذَلِكَ الْأَحْسَنِ أَوْ هِيَ صِفَةُ الْمَثُوبَةِ، كَأَنَّهُ قَالَ:
{بِمَا عَمِلُوا} (yaptıklarıyla) dememiştir; çünkü sevap, bir iyilik karşılığında olmasa bile son derece büyük bir lütuf olur ve bu durum manaya halel getirmez. Bu, hüsnânın "en güzel mükâfat" olduğunu söylediğimiz takdirdedir. Şayet "en güzel ameller" olduğunu söylersek bunda bundan başka bir nükte vardır ki o da şudur: Onların amellerinde denklik zikredilmemiştir; iyilik edenlerin amelleri hakkında ise iki ismin en güzelini zikrederek kerem ve bağışlamaya işaret etmek üzere *el-hüsnâ* denilmiştir. *El-Hüsnâ*, mevsun yerine kaim kılınmış bir sıfattır; sanki Allah Teâlâ, O'nun: {الْأَسْماءُ الْحُسْنى} “En güzel isimler” [A'râf 180] buyruğu gibi "en güzel amellerle" buyurmuştur. Bu durumda ayet, Allah Teâlâ'nın: {لَنُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَحْسَنَ الَّذِي كانُوا يَعْمَلُونَ} “Elbette onların kötülüklerini örteriz ve onları yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandırırız” [Ankebût 7] buyruğu gibi olur; yani onların en güzel amellerini alır ve kendilerinden sadır olan her şeyin sevabını o en güzelin mükâfatı kılar. Yahut o mükâfatın sıfatıdır; sanki şöyle demiştir:
وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْمَثُوبَةِ الْحُسْنَى أَوْ بِالْعَاقِبَةِ الْحُسْنَى أَيْ جَزَاؤُهُمْ حَسْنُ الْعَاقِبَةِ وَهَذَا جَزَاءٌ فَحَسْبُ، وَأَمَّا الزِّيَادَةُ الَّتِي هِيَ الْفَضْلُ بَعْدَ الْفَضْلِ فَغَيْرُ داخلة فيه.
{وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْمَثُوبَةِ الْحُسْنَى} (İyilik edenleri en güzel mükâfatla mükâfatlandırsın) veya en güzel akıbetle [mükâfatlandırsın]; yani onların karşılığı güzel bir akıbettir ve bu sadece bir karşılıktır. Lütuf üstüne lütuf olan fazlalık ise buna dahil değildir.
[سورة النجم (٥٣) : آية ٣٢]
[Necm Suresi (53), Ayet 32]
الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّكَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى (٣٢)
{الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّكَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى} “Onlar ki, küçük günahlar (lemem) müstesna, günahın büyüklerinden ve çirkin hayasızlıklardan (fevâhiş) kaçınırlar. Şüphesiz Rabbin mağfireti pek geniş olandır. O, sizi hem topraktan yarattığı zaman hem de annelerinizin karınlarında ceninler halinde bulunduğunuz zaman en iyi bilendir. O halde kendinizi temize çıkarmayın; O, sakınanı en iyi bilendir.” (32)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ (الَّذِينَ) يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ بَدَلًا عَنِ الَّذِينَ أَحْسَنُوا وَهُوَ الظَّاهِرُ، وَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَسَاءُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا، وَيَتَبَيَّنَ بِهِ أَنَّ الْمُحْسِنَ لَيْسَ يَنْفَعُ اللَّهَ بِإِحْسَانِهِ شَيْئًا وَهُوَ الَّذِي لَا يُسِيءُ وَلَا يَرْتَكِبُ الْقَبِيحَ الَّذِي هُوَ سَيِّئَةٌ فِي نَفْسِهِ عِنْدَ رَبِّهِ فَالَّذِينَ أَحْسَنُوا هُمُ الَّذِينَ اجْتَنَبُوا وَلَهُمُ الْحُسْنَى، وَبِهَذَا يَتَبَيَّنُ الْمُسِيءُ وَالْمُحْسِنُ لِأَنَّ مَنْ لَا يَجْتَنِبُ كَبَائِرَ الْإِثْمِ يَكُونُ مُسِيئًا وَالَّذِي يَجْتَنِبُهَا يَكُونُ مُحْسِنًا، وَعَلَى هَذَا فَفِيهِ لَطِيفَةٌ وَهُوَ أَنَّ الْمُحْسِنَ لَمَّا كَانَ هُوَ مَنْ يَجْتَنِبُ الْآثَامَ فَالَّذِي يَأْتِي بِالنَّوَافِلِ يَكُونُ فَوْقَ الْمُحْسِنِ، لَكِنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَعَدَ الْمُحْسِنَ بِالزِّيَادَةِ فَالَّذِي فَوْقَهُ يَكُونُ لَهُ زِيَادَاتٌ فَوْقَهَا وَهُمُ الَّذِينَ لَهُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ ابْتِدَاءَ كَلَامٍ تَقْدِيرُهُ الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ يَغْفِرُ اللَّهُ لَهُمْ وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ رَبَّكَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ وَعَلَى هَذَا تَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ مَعَ مَا قَبْلَهَا مُبَيِّنَةً لِحَالِ الْمُسِيءِ وَالْمُحْسِنِ وَحَالِ مَنْ لم يحسن ولم يسيء وَهُمُ الَّذِينَ لَمْ يَرْتَكِبُوا سَيِّئَةً وَإِنْ لَمْ تَصْدُرْ مِنْهُمُ الْحَسَنَاتُ، وَهُمْ كَالصِّبْيَانِ الَّذِينَ لَمْ يُوجَدُ فِيهِمْ شَرَائِطُ التَّكْلِيفِ وَلَهُمُ الْغُفْرَانُ وَهُوَ دُونَ الْحُسْنَى، وَيَظْهَرُ هَذَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَهُ: هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ أَيْ يَعْلَمُ الْحَالَةَ الَّتِي لَا إِحْسَانَ فِيهَا وَلَا/ إِسَاءَةَ، كَمَا عَلِمَ مَنْ أَسَاءَ وَضَلَّ وَمَنْ أَحْسَنَ وَاهْتَدَى، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: {الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ} buyurdu. *(Ellezîne)* lafzının {الَّذِينَ أَحْسَنُوا} ifadesinden bedel olması muhtemeldir ve zahir olan da budur. Sanki Allah Teâlâ: "Kötülük edenleri cezalandırmak ve iyilik edenleri mükâfatlandırmak için" buyurmuştur. Bununla anlaşılır ki iyilik eden kimse ihsanıyla Allah'a hiçbir fayda sağlamaz; o sadece kötülük etmeyen ve Rabbi katında bizatihi günah olan çirkin fiili işlemeyen kimsedir. Dolayısıyla iyilik edenler [günahlardan] kaçınanlardır ve en güzel mükâfat onlaradır. Bununla kötülük eden ve iyilik eden ayırt edilir; çünkü günahın büyüklerinden kaçınmayan kimse kötülük eden, onlardan kaçınan ise iyilik eden olur. Buna göre bunda latif bir nükte vardır ki o da şudur: İyilik eden kimse günahlardan kaçınan kişi olduğuna göre, nafile ibadetleri yerine getiren kimse muhsinin (iyilik edenin) üstünde olur. Fakat Allah Teâlâ muhsine fazlalık vaat etmiştir; dolayısıyla onun üstündeki kimseye onun da üstünde fazlalıklar verilir ki onlar kat kat mükâfatı olan kimselerdir. *(Ellezîne)* lafzının yeni bir cümlenin başlangıcı (istînâf) olması da muhtemeldir; takdiri: "Büyük günahlardan kaçınanları Allah bağışlar" şeklindedir. Buna delalet eden husus Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ رَبَّكَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ} buyruğudur. Buna göre bu ayet kendisinden önceki ile birlikte kötülük edenin, iyilik edenin ve ne iyilik ne de kötülük edenin halini açıklar; onlar iyilikler sadır olmasa bile kötülük işlememiş kimselerdir. Bunlar kendilerinde teklif şartları bulunmayan çocuklar gibidir ve onlar için mağfiret vardır ki bu da hüsnâdan (en güzel mükâfattan) daha aşağı bir derecedir. Bu durum, Allah Teâlâ'nın bundan sonraki: {هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ} buyruğu ile ortaya çıkar; yani kötülük edip sapanı ve iyilik edip hidayete ereni bildiği gibi, içinde ne iyilik ne de kötülük bulunmayan hali de bilir. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِذَا كَانَ بَدَلًا عَنِ الَّذِينَ أَحْسَنُوا فَلِمَ خَالَفَ مَا بَعْدَهُ بِالْمُضِيِّ وَالِاسْتِقْبَالِ حَيْثُ قَالَ تعالى:
Birinci Mesele: Şayet bu, {الَّذِينَ أَحْسَنُوا} ifadesinden bedel ise Allah Teâlâ:
الَّذِينَ أَحْسَنُوا [النجم: ٣١] وَقَالَ: الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ وَلَمْ يَقُلِ اجْتَنَبُوا؟ نَقُولُ: هُوَ كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ الَّذِينَ سَأَلُونِي أَعْطَيْتُهُمْ، الَّذِينَ يَتَرَدَّدُونَ إِلَيَّ سَائِلِينَ أَيِ الَّذِينَ عَادَتُهُمُ التَّرَدُّدُ وَالسُّؤَالُ سَأَلُونِي وَأَعْطَيْتُهُمْ فَكَذَلِكَ هَاهُنَا قَالَ: الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ أَيِ الَّذِينَ عَادَتُهُمْ وَدَأْبُهُمُ الِاجْتِنَابُ لَا الَّذِينَ اجْتَنَبُوا مَرَّةً وَقَدِمُوا عَلَيْهَا أُخْرَى، فَإِنْ قِيلَ:
{الَّذِينَ أَحْسَنُوا} [Necm 31] buyurup [ardından] {الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ} dediği ve *İctenebû* demediği halde niçin mazi ve muzari bakımından sonrasına muhalefet etmiştir? Deriz ki: Bu, bir kimsenin: "Benden isteyenlere verdim; bana isteyerek gelip gidenlere" demesi gibidir; yani gelip gitmek ve istemek âdetleri olan kimseler benden istedi ve ben de onlara verdim demektir. İşte burada da böyledir; {الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ} yani bir kere kaçınıp başka bir zaman ona cüret edenler değil, âdetleri ve sürekli halleri kaçınmak olanlar buyurmuştur. Şayet:
فِي كَثِيرٍ مِنَ الْمَوَاضِعِ قَالَ فِي الْكَبَائِرِ وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ، وَإِذا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ [الشُّورَى: ٣٧] وَقَالَ فِي عُبَّادِ الطَّاغُوتِ: وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوها وَأَنابُوا إِلَى اللَّهِ [الزُّمَرِ: ١٧] فَمَا الْفَرْقُ؟ نَقُولُ: عِبَادَةُ الطَّاغُوتِ رَاجِعَةٌ إِلَى الِاعْتِقَادِ وَالِاعْتِقَادُ إِذَا وُجِدَ دَامَ ظَاهِرًا فَمَنِ اجْتَنَبَهَا اعْتَقَدَ بُطْلَانَهَا فَيَسْتَمِرُّ، وَأَمَّا مَثَلُ الشُّرْبِ وَالزِّنَا أَمْرٌ يَخْتَلِفُ أَحْوَالُ النَّاسِ فِيهِ فَيَتْرُكُهُ زَمَانًا وَيَعُودُ إِلَيْهِ وَلِهَذَا يُسْتَبْرَأُ الْفَاسِقُ إِذَا تَابَ وَلَا يُسْتَبْرَأُ الْكَافِرُ إِذَا أَسْلَمَ، فَقَالَ فِي الْآثَامِ: الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ دَائِمًا، وَيُثَابِرُونَ عَلَى التَّرْكِ أَبَدًا، وفي عبادة الأصنام: فَاجْتَنِبُوا بِصِيغَةِ الْمَاضِي لِيَكُونَ أَدَلَّ عَلَى الْحُصُولِ، وَلِأَنَّ كَبَائِرَ الْإِثْمِ لَهَا عَدَدُ أَنْوَاعٍ فَيَنْبَغِي أَنْ يَجْتَنِبَ عَنْ نَوْعٍ وَيَجْتَنِبَ عَنْ آخَرَ وَيَجْتَنِبَ عَنْ ثَالِثٍ فَفِيهِ تَكَرُّرٌ وَتَجَدُّدٌ فَاسْتُعْمِلَ فِيهِ صِيغَةُ الِاسْتِقْبَالِ، وَعِبَادَةُ الصَّنَمِ أَمْرٌ وَاحِدٌ مُتَّحِدٌ، فَتَرَكَ فِيهِ ذَلِكَ الِاسْتِعْمَالَ وَأَتَى بِصِيغَةٍ الْمَاضِي الدَّالَّةِ عَلَى وُقُوعِ الِاجْتِنَابِ لَهَا دُفْعَةً.
"Birçok yerde büyük günahlar hakkında: {وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ، وَإِذا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ} [Şûrâ 37] buyurmuş, tağuta tapanlar hakkında ise: {وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوها وَأَنابُوا إِلَى اللَّهِ} [Zümer 17] buyurmuştur; aralarındaki fark nedir?" denilirse, deriz ki: Tağuta ibadet itikada racidir ve itikat mevcut olduğunda zahiren devam eder; dolayısıyla ondan kaçınan kimse onun batıl olduğuna inanmış olur ve bu hali sürdürür. İçki ve zina gibi şeylere gelince, insanların bundaki halleri farklılık arz eder; kişi onu bir süre terk eder sonra tekrar döner. Bu sebeple fasık tövbe ettiğinde hali araştırılır (istibrâ edilir), kâfir ise müslüman olduğunda hali araştırılmaz. Dolayısıyla günahlar hakkında daima kaçınmaları ve terki sürekli sürdürmeleri anlamında: {الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ} [muzari kipiyle] buyurmuş; putlara tapma hususunda ise meydana gelmeye daha çok delalet etsin diye mazi kipiyle {فَاجْتَنِبُوا} buyurmuştur. Ayrıca günahın büyüklerinin birçok türü vardır; dolayısıyla bir türünden kaçınması, diğer bir türünden kaçınması ve üçüncü bir türünden kaçınması gerekir, bunda bir tekrarlanma ve yenilenme vardır; bu yüzden muzari kipi kullanılmıştır. Puta tapmak ise tek ve birleşik bir şeydir; bu sebeple onda bu kullanımı terk etmiş ve ondan kaçınmanın bir defada vuku bulduğuna delalet eden mazi kipini getirmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْكَبَائِرُ جَمْعُ كَبِيرَةٍ وَهِيَ صِفَةٌ فَمَا الْمَوْصُوفُ؟ نَقُولُ: هِيَ صِفَةُ الْفِعْلَةِ كَأَنَّهُ يَقُولُ: الْفِعْلَاتُ الْكَبَائِرُ مِنَ الْإِثْمِ، فَإِنْ قِيلَ: فَمَا بَالُ اخْتِصَاصِ الْكَبِيرَةِ بِالذُّنُوبِ فِي الِاسْتِعْمَالِ، وَلَوْ قَالَ قَائِلٌ: الْفِعْلَةُ الْكَبِيرَةُ الْحَسَنَةُ لَا يَمْنَعُهُ مَانِعٌ؟ نَقُولُ: الْحَسَنَةُ لَا تَكُونُ كَبِيرَةً لِأَنَّهَا إِذَا قُوبِلَتْ بِمَا يَجِبُ أَنْ يُوجَدَ مِنَ الْعَبْدِ فِي مُقَابَلَةِ نِعَمِ اللَّهِ تَعَالَى تَكُونُ فِي غَايَةِ الصِّغَرِ، وَلَوْلَا أَنَّ اللَّهَ يَقْبَلُهَا لَكَانَتْ هَبَاءً لَكِنَّ السَّيِّئَةَ مِنَ الْعَبْدِ الَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِأَنْوَاعِ النِّعَمِ كَبِيرَةٌ، وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ لَكَانَ الِاشْتِغَالُ بِالْأَكْلِ وَالشُّرْبِ وَالْإِعْرَاضِ عَنْ عِبَادَتِهِ سَيِّئَةً، وَلَكِنَّ اللَّهَ غَفَرَ بَعْضَ السَّيِّئَاتِ وَخَفَّفَ بَعْضَهَا.
İkinci Mesele: *Kebâir* lafzı *kebîre*nin çoğuludur ve bir sıfattır; peki mevsufu nedir? Deriz ki: O fiilin sıfatıdır; sanki: "Günahtan olan büyük fiiller" demektedir. Şayet: "Kullanımda kebîrenin günahlara tahsis edilmesinin sebebi nedir? Biri 'Büyük güzel fiil' dese buna engel bir durum var mıdır?" denilirse, deriz ki: İyilik (hasene) büyük olmaz; çünkü Allah Teâlâ'nın nimetleri karşısında kuldan sadır olması gereken şeyle mukayese edildiğinde son derece küçük kalır. Şayet Allah onu kabul etmeseydi heba olurdu. Fakat Allah'ın türlü nimetlerle nimetlendirdiği kuldan sadır olan kötülük büyüktür. Eğer Allah'ın lütfu olmasaydı yeme içmeyle meşgul olmak ve O'na ibadetten yüz çevirmek bile bir kötülük olurdu; lakin Allah Teâlâ bazı kötülükleri bağışlamış ve bazısını da hafifletmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِذَا ذُكِرَ الْكَبَائِرُ فَمَا الْفَوَاحِشُ بَعْدَهَا؟ نَقُولُ: الْكَبَائِرُ إِشَارَةٌ إِلَى مَا فِيهَا مِنْ مِقْدَارِ السَّيِّئَةِ، وَالْفَوَاحِشُ إِشَارَةٌ إِلَى مَا فِيهَا مِنْ وَصْفِ الْقُبْحِ كَأَنَّهُ قَالَ: عَظِيمَةُ الْمَقَادِيرِ قَبِيحَةُ الصُّوَرِ، وَالْفَاحِشُ فِي اللُّغَةِ مُخْتَصٌّ بِالْقَبِيحِ الْخَارِجِ قُبْحُهُ عَنْ حَدِّ الْخَفَاءِ وَتَرْكِيبُ الْحُرُوفِ فِي التَّقَالِيبِ يَدُلُّ عَلَيْهِ فَإِنَّكَ إِذَا قَلَبْتَهَا وَقُلْتَ:
Üçüncü Mesele: Kebâir (büyük günahlar) zikredildikten sonra fevâhiş (çirkin hayasızlıklar) ne demektir? Deriz ki: Kebâir, ondaki kötülüğün miktarına bir işarettir; fevâhiş ise ondaki çirkinliğin niteliğine bir işarettir. Sanki: "Miktarları büyük, suretleri çirkindir" demiştir. Lügatte fahiş lafzı, çirkinliği gizlilik sınırını aşan şeylere mahsustur. Kelimenin harflerinin yer değiştirmesindeki türevleri de buna delalet eder; zira harfleri ters çevirip:
حَشَفَ كَانَ فِيهِ مَعْنَى الرَّدَاءَةِ الخارجة عن الحد، ويقال: فشحت النَّاقَةُ إِذَا وَقَفَتْ عَلَى هَيْئَةٍ مَخْصُوصَةٍ لِلْبَوْلِ فَالْفُحْشُ يُلَازِمُهُ الْقُبْحُ، وَلِهَذَا لَمْ يَقُلِ: الْفَوَاحِشُ مِنَ الْإِثْمِ وَقَالَ فِي الْكَبَائِرِ: كَبائِرَ الْإِثْمِ لِأَنَّ الْكَبَائِرَ إِنْ لَمْ يُمَيِّزْهَا بِالْإِضَافَةِ إِلَى الْإِثْمِ لَمَا حَصَلَ الْمَقْصُودُ بِخِلَافِ الْفَوَاحِشِ.
*Haşefe* (حَشَفَ) desen, onda haddi aşan kötülük manası bulunur. Nitekim deve bevletmek için özel bir heyet üzere durduğunda: *Feşehati'n-nâkatu* denilir. Dolayısıyla fuhuş kelimesinden çirkinlik ayrılmaz. Bu sebeple: "Günahtan olan fevâhiş" dememiş, kebâir hakkında ise: {كَبائِرَ الْإِثْمِ} buyurmuştur; çünkü kebâir lafzı günaha izafe edilerek ayırt edilmeseydi kastedilen mana hasıl olmazdı; fevâhiş ise böyle değildir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: كَثُرَتِ الْأَقَاوِيلُ فِي الْكَبَائِرِ وَالْفَوَاحِشِ، فَقِيلَ: الْكَبَائِرُ مَا أَوْعَدَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِالنَّارِ/ صَرِيحًا وَظَاهِرًا، وَالْفَوَاحِشُ مَا أَوْجَبَ عَلَيْهِ حَدًّا فِي الدُّنْيَا، وَقِيلَ: الْكَبَائِرُ مَا يَكْفُرُ مُسْتَحِلُّهُ، وَقِيلَ: الكبائر مالا يَغْفِرُ اللَّهُ لِفَاعِلِهِ إِلَّا بَعْدَ التَّوْبَةِ وَهُوَ عَلَى مَذْهَبِ الْمُعْتَزِلَةِ، وَكُلُّ هَذِهِ التَّعْرِيفَاتِ تَعْرِيفُ الشَّيْءِ بِمَا هُوَ مِثْلُهُ فِي الْخَفَاءِ أَوْ فَوْقَهُ، وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْكَبَائِرَ هِيَ الَّتِي مِقْدَارُهَا عَظِيمٌ، وَالْفَوَاحِشَ هِيَ الَّتِي قُبْحُهَا وَاضِحٌ فَالْكَبِيرَةُ صِفَةٌ عَائِدَةٌ إِلَى الْمِقْدَارِ، وَالْفَاحِشَةُ صِفَةٌ عَائِدَةٌ إِلَى الْكَيْفِيَّةِ، كَمَا يُقَالُ مَثَلًا: فِي الْأَبْرَصِ عَلَتْهُ بَيَاضُ لَطْخَةٍ كَبِيرَةٍ ظَاهِرَةِ اللَّوْنِ فَالْكَبِيرَةُ لِبَيَانِ الْكِمِّيَّةِ وَالظُّهُورُ لِبَيَانِ الْكَيْفِيَّةِ وَعَلَى هَذَا فَنَقُولُ عَلَى مَا قُلْنَا: إِنَّ الْأَصْلَ فِي كُلِّ مَعْصِيَةٍ أَنْ تَكُونَ كَبِيرَةً، لِأَنَّ نِعَمَ اللَّهِ كَثِيرَةٌ وَمُخَالَفَةَ الْمُنْعِمِ سَيِّئَةٌ عَظِيمَةٌ، غَيْرَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَطَّ عَنْ عِبَادِهِ الْخَطَأَ وَالنِّسْيَانَ لِأَنَّهُمَا لَا يَدُلَّانِ عَلَى تَرْكِ التَّعْظِيمِ، إِمَّا لِعُمُومِهِ فِي الْعِبَادِ أَوْ لِكَثْرَةِ وَجُودِهِ مِنْهُمْ كَالْكَذِبَةِ وَالْغِيبَةِ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ وَالنَّظْرَةِ وَالْقَبَائِحِ الَّتِي فِيهَا شُبْهَةٌ، فَإِنَّ الْمُجْتَنِبَ عَنْهَا قَلِيلٌ فِي جَمِيعِ الْأَعْصَارِ، وَلِهَذَا قَالَ أَصْحَابُنَا: إِنَّ اسْتِمَاعَ الْغِنَاءِ الَّذِي مَعَ الْأَوْتَارِ يُفَسَّقُ بِهِ، وَإِنِ اسْتَمَعَهُ مِنْ أَهْلِ بَلْدَةٍ لا يعتدون أَمْرَ ذَلِكَ لَا يُفَسَّقُ فَعَادَتِ الصَّغِيرَةُ إِلَى مَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ الْعُقَلَاءَ إِنْ لَمْ يُعِدُّوهُ تَارِكًا لِلتَّعْظِيمِ لَا يَكُونُ مُرْتَكِبًا لِلْكَبِيرَةِ، وَعَلَى هَذَا تَخْتَلِفُ الْأُمُورُ بِاخْتِلَافِ الْأَوْقَاتِ وَالْأَشْخَاصِ فَالْعَالِمُ الْمُتَّقِي إِذَا كَانَ يَتْبَعُ النِّسَاءَ أَوْ يُكْثِرُ مِنَ اللَّعِبِ يَكُونُ مُرْتَكِبًا لِلْكَبِيرَةِ، وَالدَّلَّالُ وَالْبَاعَةُ وَالْمُتَفَرِّغُ الَّذِي لَا شُغْلَ لَهُ لَا يَكُونُ كَذَلِكَ، وَكَذَلِكَ اللَّعِبُ وَقْتَ الصَّلَاةِ، وَاللَّعِبُ فِي غَيْرِ ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَعَلَى هَذَا كُلُّ ذَنْبٍ كَبِيرَةٌ إِلَّا مَا عَلِمَ الْمُكَلَّفُ أَوْ ظَنَّ خُرُوجَهُ بِفَضْلِ اللَّهِ وَعَفْوِهِ عَنِ الْكَبَائِرِ.
Dördüncü Mesele: Kebâir ve fevâhiş hakkında pek çok söz söylenmiştir. Denilmiştir ki: Kebâir, Allah'ın üzerine açıkça ve zahiren cehennem tehdidinde bulunduğu şeylerdir; fevâhiş ise dünyada üzerine had cezası vacip kıldığı şeylerdir. Denilmiştir ki: Kebâir, onu helal sayanın kâfir olduğu şeylerdir. Denilmiştir ki: Kebâir, failini Allah'ın ancak tövbeden sonra bağışlayacağı şeylerdir; bu, Mu'tezile mezhebine göredir. Bütün bu tarifler bir şeyi kapalılıkta kendisi gibi olan veya kendisinden daha kapalı bir şeyle tarif etmektir. Biz ise kebâirin miktarı büyük olanlar, fevâhişin ise çirkinliği açık olanlar olduğunu zikretmiştik. Dolayısıyla kebîre miktara raci bir sıfat, fâhişe ise keyfiyete raci bir sıfattır. Nitekim alaca hastalığına yakalanmış kimse hakkında: "Üzerinde rengi belirgin, büyük bir beyaz leke vardır" denilmesi gibidir; büyüklük kemiyeti (miktarı), belirginlik ise keyfiyeti açıklamak içindir. Buna göre söylediğimiz üzere deriz ki: Her günahta asıl olan onun büyük olmasıdır; çünkü Allah'ın nimetleri pek çoktur ve Nimet Sahibine muhalefet etmek büyük bir kötülüktür. Ancak Allah Teâlâ, tazimi terk etmeye delalet etmediği için kullarından hata ve unutmayı kaldırmıştır; bu ya kullar arasında yaygın olmasından yahut bir iki defa yalan söylemek ve gıybet etmek, [harama] bakmak ve içinde şüphe bulunan çirkinlikler gibi onlardan çokça sadır olmasındandır. Zira bütün asırlarda bunlardan kaçınan kimse pek azdır. Bu sebeple ashabımız şöyle demiştir: Çalgı aletleriyle birlikte şarkı dinlemekle kişi fasık olur; şayet bunu, bu işi [günah] saymayan bir belde halkından dinlerse fasık olmaz. Dolayısıyla küçük günah, akıl sahiplerinin o kişiyi tazimi terk etmiş saymamaları halinde büyük günah işlemiş olmayacağı şeklinde zikrettiğimiz esasa döner. Buna göre durumlar vakitlerin ve şahısların değişmesiyle farklılık gösterir. Takva sahibi bir âlim kadınların peşine düşer veya oyunu çoğaltırsa büyük günah işlemiş olur; dellal, satıcı ve hiçbir işi olmayan boş kimse ise böyle olmaz. Aynı şekilde namaz vaktindeki oyun ile o vaktin dışındaki oyun da böyledir. Buna göre mükellefin, Allah'ın lütfu ve affıyla büyük günah olmaktan çıktığını bildiği veya zannettiği şeyler hariç her günah büyük günahtır.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: فِي اللَّمَمِ وَفِيهِ أَقْوَالٌ: أَحَدُهَا: مَا يَقْصِدُهُ الْمُؤْمِنُ وَلَا يُحَقِّقُهُ وَهُوَ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ مِنْ لَمَّ يَلُمُّ إِذَا جَمَعَ فَكَأَنَّهُ جَمَعَ عَزْمَهُ وَأَجْمَعَ عَلَيْهِ وَثَانِيهَا: مَا يَأْتِي بِهِ الْمُؤْمِنُ وَيَنْدَمُ فِي الْحَالِ وَهُوَ مِنَ اللَّمَمِ الَّذِي هُوَ مَسٌّ مِنَ الْجُنُونِ كَأَنَّهُ مَسَّهُ وَفَارَقَهُ وَيُؤَيِّدُ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ [آل عمران: ١٣٥] ثَالِثُهَا: اللَّمَمُ الصَّغِيرُ مِنَ الذَّنْبِ مِنْ أَلَمَّ إِذَا نَزَلَ نُزُولًا مِنْ غَيْرِ لُبْثٍ طَوِيلٍ، وَيُقَالُ: أَلَمَّ بِالطَّعَامِ إِذَا قَلَّلَ مِنْ أَكْلِهِ، وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ: إِلَّا اللَّمَمَ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ اسْتِثْنَاءً مِنَ الْفَوَاحِشِ وَحِينَئِذٍ فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ لِأَنَّ اللَّمَمَ لَيْسَ مِنَ الْفَوَاحِشِ وَثَانِيهِمَا:
Beşinci Mesele: Lemem (küçük günahlar) hakkındadır ve bu hususta birkaç görüş vardır: Birincisi: Müminin kastettiği fakat fiiliyata dökmediği şeylerdir; bu görüşe göre bu lafız, toplamak manasındaki *lemme yelümmü* kökündendir; sanki azmini toplamış ve ona kesin karar vermiştir. İkincisi: Müminin işleyip hemen ardından pişman olduğu şeylerdir; bu da cinnetten bir dokunuş olan lememdendir, sanki ona dokunmuş ve ayrılmıştır. Allah Teâlâ'nın: {وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ} “Onlar çirkin bir hayasızlık işledikleri veya kendilerine zulmettikleri zaman Allah'ı anıp günahları için bağışlanma dilerler” [Âl-i İmrân 135] buyruğu bunu destekler. Üçüncüsü: Lemem günahın küçüğüdür; bu da uzun süre kalmaksızın inmek manasındaki *elemme* fiilindendir. Nitekim yemeğinden az yediğinde: *Elemme bi't-taâm* denir. Buna göre: {إِلَّا اللَّمَمَ} ifadesi birkaç vechi muhtemeldir: Birincisi: Bunun fevâhişten bir istisna olmasıdır ki bu durumda iki vecih vardır: Birincisi munkatı bir istisna olmasıdır; çünkü lemem fevâhişten değildir. İkincisi ise:
غَيْرُ مُنْقَطِعٍ لِمَا بَيَّنَّا أَنَّ كُلَّ مَعْصِيَةٍ إِذَا نُظِرَتْ إِلَى جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى وَمَا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ عَلَيْهِ فَهِيَ كَبِيرَةٌ وَفَاحِشَةٌ، وَلِهَذَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً [الْأَعْرَافِ: ٢٨] غَيْرَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى اسْتَثْنَى مِنْهَا أُمُورًا يُقَالُ: الْفَوَاحِشُ كُلُّ مَعْصِيَةٍ إِلَّا مَا اسْتَثْنَاهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْهَا وَوَعَدَنَا بِالْعَفْوِ عَنْهُ ثَانِيهَا: إِلَّا بِمَعْنَى غَيْرَ وَتَقْدِيرُهُ وَالْفَوَاحِشَ غَيْرَ اللَّمَمِ وَهَذَا لِلْوَصْفِ إِنْ كَانَ لِلتَّمْيِيزِ كَمَا يُقَالُ: الرِّجَالُ غَيْرُ أُولِي الْإِرْبَةِ فَاللَّمَمُ عَيْنُ الْفَاحِشَةِ، وَإِنْ كَانَ لِغَيْرِهِ كَمَا يُقَالُ الرِّجَالُ غَيْرُ النِّسَاءِ جَاءُونِي لِتَأْكِيدٍ وَبَيَانٍ فَلَا وَثَالِثُهَا: هُوَ اسْتِثْنَاءٌ من الفعل الذي يدل عليه قوله تعالى:
munkatı olmamasıdır; çünkü açıkladığımız üzere her günah, Allah Teâlâ'nın zatı ve O'na karşı olunması gereken saygı açısından bakıldığında büyüktür ve fahişedir. Bu sebeple Allah Teâlâ: {وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً} “Bir hayasızlık işledikleri zaman” [A'râf 28] buyurmuştur. Ancak Allah Teâlâ bunlardan birtakım hususları istisna etmiştir. Şöyle denilir: Fevâhiş, Allah Teâlâ'nın ondan istisna ettiği ve bizi affedeceğini vaat ettiği şeyler müstesna her günahtır. İkincisi: *İllâ* lafzının *gayr* manasında olmasıdır; takdiri: "Lememden başka fevâhiş" şeklindedir. Şayet ayırt etmek için ise bu sıfat içindir; nitekim *Er-Ricâlü gayru üli'l-irbeh* (ihtiyaç sahibi olmayan erkekler) denildiğinde lemem bizzat fahişenin kendisi olur. Şayet bunun dışında bir şey için ise; nitekim tekit ve açıklama için *Er-Ricâlü gayru'n-nisâi câûnî* (Kadınlar değil, erkekler bana geldi) denildiğinde ise böyle olmaz. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın:
الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ لِأَنَّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ لَا يَقْرَبُونَهُ فَكَأَنَّهُ قَالَ: لَا يَقْرَبُونَهُ إِلَّا مقاربة من غير مواقعة وهو اللمم.
{الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ} buyruğunun delalet ettiği fiilden yapılan bir istisnadır; zira bu ifade onların ona yaklaşmadıklarına delalet eder. Sanki: "Fiili işlemeksizin sadece yaklaşmak olan lemem müstesna, ona yaklaşmazlar" demiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ رَبَّكَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ وَذَلِكَ عَلَى قَوْلِنَا: الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ ابْتِدَاءُ الْكَلَامِ فِي غَايَةِ الظُّهُورِ، لِأَنَّ الْمُحْسِنَ مُجْزَى وَذَنْبُهُ مَغْفُورٌ، وَمُجْتَنِبَ الْكَبَائِرِ كَذَلِكَ ذَنَبُهُ الصَّغِيرُ مَغْفُورٌ، وَالْمُقْدِمُ عَلَى الْكَبَائِرِ إِذَا تَابَ مَغْفُورُ الذَّنْبِ، فَلَمْ يَبْقَ مِمَّنْ لَمْ تَصِلُ إِلَيْهِمْ مَغْفِرَةٌ إلا الذين أساؤا وَأَصَرُّوا عَلَيْهَا، فَالْمَغْفِرَةُ وَاسِعَةٌ وَفِيهِ مَعْنًى آخَرُ لَطِيفٌ، وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَخْرَجَ الْمُسِيءَ عَنِ الْمَغْفِرَةِ بَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ لِضِيقٍ فِيهَا، بَلْ ذَلِكَ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَوْ أَرَادَ اللَّهُ مَغْفِرَةَ كُلِّ مَنْ أَحْسَنَ وَأَسَاءَ لَفَعَلَ، وَمَا كَانَ يَضِيقُ عَنْهُمْ مَغْفِرَتُهُ، وَالْمَغْفِرَةُ مِنَ السَّتْرِ، وَهُوَ لَا يَكُونُ إِلَّا عَلَى قَبِيحٍ، وَكُلُّ مَنْ خَلَقَهُ اللَّهُ إِذَا نَظَرْتَ فِي فِعْلِهِ، وَنِسْبَتِهِ إِلَى نِعَمِ اللَّهِ تَجِدُهُ مُقَصِّرًا مُسِيئًا، فَإِنَّ مَنْ جَازَى الْمُنْعِمَ بِنِعَمٍ لَا تُحْصَى مَعَ اسْتِغْنَائِهِ الظَّاهِرِ، وَعَظَمَتِهِ الْوَاضِحَةِ بِدِرْهَمٍ أَوْ أَقَلَّ مِنْهُ يَحْتَاجُ إِلَى سَتْرِ مَا فَعَلَهُ.
Sonra Allah Teâlâ: {إِنَّ رَبَّكَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ} buyurdu. Bu, {الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ} ifadesinin yeni bir cümlenin başlangıcı olduğunu söyleyen görüşümüze göre son derece açıktır; çünkü iyilik eden mükâfatlandırılır ve günahı bağışlanır, büyük günahlardan kaçınanın da aynı şekilde küçük günahı bağışlanır, büyük günahlara cüret eden kimse de tövbe ettiğinde günahı bağışlanır. Dolayısıyla kötülük işleyip onda ısrar edenler müstesna, mağfiretin ulaşmadığı kimse kalmamıştır; öyleyse mağfiret geniştir. Bunda diğer bir latif mana daha vardır ki o da şudur: Allah Teâlâ kötülük edeni mağfiretin dışına çıkardığı vakit, bunun mağfiretteki bir darlıktan ötürü olmadığını, bilakis Allah Teâlâ'nın dilemesiyle olduğunu beyan etmiştir. Şayet Allah iyilik eden ve kötülük eden herkesi bağışlamak isteseydi bunu yapardı ve mağfireti onlara dar gelmezdi. Mağfiret örtmekten gelir ve örtme ancak çirkin bir şeyin üzerinde olur. Allah'ın yarattığı her kimsenin fiiline ve onun Allah'ın nimetlerine olan nispetine bakarsan onu kusurlu ve kötülük eden olarak bulursun; zira apaçık zenginliği ve aşikâr azametiyle birlikte sayılamayacak nimetlerle nimetlendiren zata bir dirhem veya daha azıyla karşılık veren kimse, yaptığını örtmeye muhtaçtır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى وَفِي الْمُنَاسَبَةِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: هُوَ تَقْرِيرٌ لِمَا مَرَّ مِنْ قَوْلِهِ: هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ [النجم: ٣٠] كَأَنَّ الْعَامِلَ مِنَ الْكُفَّارِ يَقُولُ: نَحْنُ نَعْمَلُ أُمُورًا فِي جَوْفِ اللَّيْلِ الْمُظْلِمِ، وَفِي الْبَيْتِ الْخَالِي فَكَيْفَ يَعْلَمُهُ اللَّهُ تَعَالَى؟ فَقَالَ: لَيْسَ عَمَلُكُمْ أَخْفَى مِنْ أَحْوَالِكُمْ وَأَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ، وَاللَّهُ عَالِمٌ بِتِلْكَ الْأَحْوَالِ ثَانِيهَا: هُوَ إِشَارَةٌ إِلَى الضَّالِّ وَالْمُهْتَدِي حَصَلَا عَلَى مَا هُمَا عَلَيْهِ بِتَقْدِيرِ اللَّهِ، فَإِنَّ الْحَقَّ عَلِمَ أَحْوَالَهُمْ وَهُمْ فِي بُطُونِ الْأُمَّهَاتِ، فَكَتَبَ عَلَى الْبَعْضِ أَنَّهُ ضَالٌّ، وَالْبَعْضِ أَنَّهُ مُهْتَدٍ ثَالِثُهَا: تَأْكِيدٌ وَبَيَانٌ لِلْجَزَاءِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا قال: لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا [النجم: ٣١] قَالَ الْكَافِرُونَ: هَذَا الْجَزَاءُ لَا يَتَحَقَّقُ إِلَّا بِالْحَشْرِ، وَجَمْعُ الْأَجْزَاءِ بَعْدَ تَفَرُّقِهَا وَإِعَادَةُ مَا كَانَ لِزَيْدٍ مِنَ الْأَجْزَاءِ فِي بَدَنِهِ مِنْ غَيْرِ اخْتِلَاطٍ غَيْرِ مُمْكِنٍ، فَقَالَ تَعَالَى: هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ فَيَجْمَعُهَا بِقُدْرَتِهِ عَلَى وَفْقِ عِلْمِهِ كَمَا أَنْشَأَكُمْ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: {هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى} buyurdu. Münasebet hakkında birkaç vecih vardır: Birincisi: Daha önce geçen: {هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ} “O, sapanı en iyi bilendir” [Necm 30] buyruğunu teyittir. Sanki kâfirlerden ameli işleyen kimse: "Biz karanlık gecenin bağrında ve boş evde işler yapıyoruz, Allah Teâlâ bunu nasıl bilir?" demektedir. Bunun üzerine O: "Sizin ameliniz, siz annelerinizin karınlarında ceninler halinde iken olan hallerinizden daha gizli değildir ve Allah o halleri bilendir" buyurmuştur. İkincisi: Sapanın ve hidayete erenin bulundukları hal üzere olmalarının Allah'ın takdiriyle olduğuna bir işarettir; zira Hak Teâlâ onlar henüz annelerinin karnında iken hallerini bilmiş, bazısının sapan, bazısının da hidayete eren olduğunu yazmıştır. Üçüncüsü: Karşılığın tekidi ve beyanıdır. Çünkü O: {لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا} “Kötülük edenleri yaptıklarıyla cezalandırsın diye” [Necm 31] buyurunca kâfirler: "Bu ceza ancak haşir ile gerçekleşir; parçaların dağıldıktan sonra toplanması ve Zeyd'in bedenine ait parçaların karışmaksızın ona iade edilmesi ise mümkün değildir" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ} buyurdu; yani sizi [ilk defa] yarattığı gibi kudretiyle ilmine uygun olarak o parçaları toplar. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْعَامِلُ فِي: إِذْ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ: أَعْلَمُ أَيْ عَلِمَكُمْ وَقْتَ الْإِنْشَاءِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ اذْكُرُوا فَيَكُونُ تَقْرِيرًا لِكَوْنِهِ عَالِمًا وَيَكُونُ تَقْدِيرُهُ: هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ وَقَدْ تَمَّ الْكَلَامُ، ثُمَّ يَقُولُ:
Birinci Mesele: {إِذْ} zarfında amel eden lafzın, {أَعْلَمُ} kelimesinin delalet ettiği fiil olması muhtemeldir; yani: "Sizi yaratma vaktinde bildi" demektir. [Gizli bir] *Uzkürû* (hatırlayın) fiili olması da muhtemeldir; bu takdirde O'nun âlim oluşunu teyit eder ve takdiri şöyle olur: "O sizi en iyi bilendir" ve söz tamamlanmıştır; sonra şöyle der:
إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ عِلْمِهِ بِكُمْ فَاذْكُرُوا حَالَ إِنْشَائِكُمْ مِنَ التُّرَابِ.
"Şayet O'nun sizi bildiğinden şüphe içindeyseniz, topraktan yaratılış halinizi hatırlayın."
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرْنَا مِرَارًا أَنَّ قَوْلَهُ: مِنَ الْأَرْضِ مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ آدَمُ فَإِنَّهُ مِنْ تُرَابٍ، وَقَرَّرْنَا أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ أَصْلُهُ مِنَ التُّرَابِ، فَإِنَّهُ يَصِيرُ غِذَاءً، ثُمَّ يَصِيرُ نُطْفَةً.
İkinci Mesele: {مِنَ الْأَرْضِ} buyruğu hakkında defalarca zikrettik ki insanlardan bazıları: "Bu Âdem'dir, zira o topraktandır" demiştir. Biz ise herkesin aslının topraktan olduğunu ortaya koyduk; çünkü o gıda haline gelir, sonra nutfe olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لَوْ قَالَ قَائِلٌ: لَا بُدَّ مِنْ صَرْفِ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ إِلَى آدَمَ، لِأَنَّ وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ عَائِدٌ إِلَى غَيْرِهِ، فَإِنَّهُ لَمْ يَكُنْ جَنِينًا، وَلَوْ قُلْتَ بِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى/ إِذْ أَنْشَأَكُمْ عَائِدٌ إِلَى جَمِيعِ النَّاسِ، فَيَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ جَمِيعُ النَّاسِ أَجِنَّةً فِي بُطُونِ الْأُمَّهَاتِ، وَهُوَ قَوْلُ الْفَلَاسِفَةِ؟ نَقُولُ لَيْسَ كَذَلِكَ، لِأَنَّا نَقُولُ: الْخِطَابُ مَعَ الْمَوْجُودِينَ حَالَةَ الْخِطَابِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ خِطَابٌ مَعَ كُلِّ مَنْ بَعْدَ الْإِنْزَالِ عَلَى قَوْلٍ، وَمَعَ مَنْ حَضَرَ وَقْتَ الْإِنْزَالِ عَلَى قَوْلٍ، وَلَا شَكَّ أَنَّ كُلَّ هَؤُلَاءِ مِنَ الْأَرْضِ وَهُمْ كَانُوا أَجِنَّةً.
Üçüncü Mesele: Biri çıkıp: "{إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ} ifadesini Âdem'e hamletmek zorunludur; çünkü {وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ} ifadesi ondan başkasına aittir, zira o bir cenin olmamıştır. Şayet Allah Teâlâ'nın: {إِذْ أَنْشَأَكُمْ} buyruğunun bütün insanlara ait olduğunu söylersen, bütün insanların annelerinin karınlarında ceninler olması gerekir ki bu da felsefecilerin görüşüdür" derse; deriz ki: Bu böyle değildir. Çünkü biz deriz ki: Hitap, hitap anında mevcut olanlaradır. Allah Teâlâ'nın: {هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ} buyruğu, bir görüşe göre [Kur'an'ın] inişinden sonraki herkesle, diğer bir görüşe göre ise iniş anında hazır bulunanlarladır. Şüphe yok ki bütün bunlar topraktandır ve onlar [bir zamanlar] cenin idiler.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْأَجِنَّةُ هُمُ الَّذِينَ فِي بُطُونِ الْأُمَّهَاتِ، وَبَعْدَ الْخُرُوجِ لَا يُسَمَّى إِلَّا وَلَدًا أَوْ سَقْطًا، فما فائدة
Dördüncü Mesele: Ceninler (*Ecinneh*), annelerinin karınlarında bulunanlardır; çıktıktan sonra ise ona ancak çocuk veya düşük denir. Öyleyse
قَوْلِهِ تَعَالَى: فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ؟ نَقُولُ: التَّنْبِيهُ عَلَى كَمَالِ الْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ، فَإِنَّ بَطْنَ الْأُمِّ فِي غَايَةِ الظُّلْمَةِ، وَمَنْ عَلِمَ بِحَالِ الْجَنِينِ فِيهَا لَا يَخْفَى عَلَيْهِ مَا ظَهَرَ مِنْ حَالِ الْعِبَادِ.
Allah Teâlâ'nın: {فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ} buyurmasının faydası nedir? Deriz ki: İlim ve kudretin kemaline dikkat çekmektir; zira anne karnı son derece karanlıktır ve oradaki ceninin halini bilen kimseye kulların açığa çıkan halleri gizli kalmaz.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِذَا قُلْنَا إِنَّ قَوْلَهُ هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ تَقْرِيرٌ لِكَوْنِهِ عَالِمًا بِمَنْ ضَلَّ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ تَعَلُّقُهُ بِهِ ظَاهِرٌ، وَأَمَّا إِنْ قُلْنَا إِنَّهُ تَأْكِيدٌ وَبَيَانٌ لِلْجَزَاءِ، فَإِنَّهُ يَعْلَمُ الْأَجْزَاءَ فَيُعِيدُهَا إِلَى أَبْدَانِ أَشْخَاصِهَا، فَكَيْفَ يَتَعَلَّقُ بِهِ فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ؟ نَقُولُ: مَعْنَاهُ حِينَئِذٍ فَلَا تُبْرِئُوا أَنْفُسَكُمْ مِنَ الْعَذَابِ، وَلَا تَقُولُوا تَفَرَّقَتِ الْأَجْزَاءُ فَلَا يَقَعُ الْعَذَابُ، لِأَنَّ الْعَالِمَ بِكُمْ عِنْدَ الْإِنْشَاءِ عَالِمٌ بِكُمْ عِنْدَ الْإِعَادَةِ، وَعَلَى هَذَا قَوْلُهُ:
Beşinci Mesele: Birisi şöyle diyebilir: Şayet O'nun {هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ} buyruğunun sapanı bildiğini teyit olduğunu söylersek, Allah Teâlâ'nın: {فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ} buyruğunun onunla irtibatı açıktır. Fakat bunun karşılığın tekidi ve beyanı olduğunu, zira O'nun parçaları bilip onları şahıslarının bedenlerine iade edeceğini söylersek, {فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ} buyruğu buna nasıl bağlanır? Deriz ki: Bu takdirde manası şudur: Kendinizi azaptan beri kılmayın ve "Parçalar dağıldı, artık azap vuku bulmaz" demeyin; çünkü ilk yaratılış anında sizi bilen, tekrar diriltme anında da sizi bilendir. Buna göre O'nun:
أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى أَيْ يَعْلَمُ أَجْزَاءَهُ فَيُعِيدُهَا إِلَيْهِ، وَيُثِيبُهُ بِمَا أَقْدَمَ عَلَيْهِ.
{أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى} buyruğunun manası; yani onun parçalarını bilir ve onları kendisine iade eder, işlediği şey sebebiyle de onu mükâfatlandırır demektir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: الْخِطَابُ مَعَ مَنْ؟ فِيهِ ثَلَاثَةُ احْتِمَالَاتٍ الْأَوَّلُ: مَعَ الْكُفَّارِ، وَهَذَا عَلَى قَوْلِنَا إِنَّهُمْ قَالُوا كَيْفَ يَعْلَمُهُ اللَّهُ، فَرُدَّ عَلَيْهِمْ قَوْلُهُمُ الثَّانِي كُلُّ مَنْ كَانَ زَمَانَ الْخِطَابِ وَبَعْدَهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْكُفَّارِ الثَّالِثُ هُوَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ، وَتَقْرِيرُهُ: هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا [النَّجْمِ: ٢٩] قَالَ لِنَبِيِّهِ ﷺ:
Altıncı Mesele: Hitap kimedir? Bunda üç ihtimal vardır: Birincisi: Kâfirlere hitaptır; bu, onların: "Allah bunu nasıl bilir?" dediklerini ve sözlerinin kendilerine reddedildiğini söylediğimiz görüşe göredir. İkincisi: Hitap zamanında ve sonrasında bulunan mümin ve kâfir herkesedir. Üçüncüsü: Müminlere hitaptır. Bunun açıklaması şudur: Allah Teâlâ: {فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا} “Bizi anmaktan yüz çevirenden sen de yüz çevir” [Necm 29] buyurduğu zaman Peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle demiştir:
قَدْ عُلِمَ كَوْنُكَ وَمَنْ مَعَكَ عَلَى الْحَقِّ، وَكَوْنُ الْمُشْرِكِينَ عَلَى الْبَاطِلِ، فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَلَا تَقُولُوا: نَحْنُ عَلَى الْحَقِّ وَأَنْتُمْ عَلَى الضَّلَالِ، لِأَنَّهُمْ يُقَابِلُونَكُمْ بِمِثْلِ ذَلِكَ، وَفَوِّضِ الْأَمْرَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، فَهُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَى وَمَنْ طَغَى، وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُ مَنْ قَالَ: فَأَعْرِضْ مَنْسُوخٌ أَظْهَرُ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ [سَبَأٍ: ٢٤] وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِجُمْلَةِ الْأُمُورِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: عَلَى هَذَا الْوَجْهِ الثَّالِثِ إِنَّهُ إِرْشَادٌ لِلْمُؤْمِنِينَ، فَخَاطَبَهُمُ اللَّهُ وَقَالَ: هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ، عَلِمَ مَا لَكَمَ مِنْ أَوَّلِ خَلْقِكُمْ إِلَى آخِرِ يَوْمِكُمْ، فَلَا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ رِيَاءً وَخُيَلَاءَ، وَلَا تَقُولُوا لِآخَرَ أَنَا خَيْرٌ مِنْكَ وَأَنَا أَزْكَى مِنْكَ وَأَتْقَى، فَإِنَّ الْأَمْرَ عِنْدَ اللَّهِ، وَوَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى وُجُوبِ الْخَوْفِ مِنَ الْعَاقِبَةِ، أَيْ لَا تَقْطَعُوا بِخَلَاصِكُمْ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ، فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ عَاقِبَةَ مَنْ يَكُونُ عَلَى التُّقَى، وَهَذَا يُؤَيِّدُ قَوْلَ مَنْ يَقُولُ: أَنَا مُؤْمِنٌ إِنْ شاء الله للصرف إلى العاقبة ثم قال تعالى:
"Senin ve seninle beraber olanların hak üzere olduğu, müşriklerin ise batıl üzere olduğu bilinmiştir; öyleyse onlardan yüz çevir ve 'Biz hak üzereyiz, siz ise sapıklık üzeresiniz' demeyin; çünkü onlar da size benzeriyle karşılık verirler. İşi Allah Teâlâ'ya havale et; zira O sakınanı da azanı da en iyi bilendir." Buna göre: *Fe-a'rıd* (Yüz çevir) emrinin neshedildiğini söyleyen kimsenin sözü daha açıktır; bu da Allah Teâlâ'nın: {وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ} “Şüphesiz ya biz ya da siz açık bir hidayet üzere veya apaçık bir sapıklık içindeyiz” [Sebe' 24] buyruğu gibidir. Bütün işleri Allah en iyi bilendir. Bu üçüncü veche göre şöyle denilmesi de muhtemeldir: Bu, müminler için bir irşattır; Allah onlara hitap edip şöyle buyurmuştur: "Ey müminler! O sizi en iyi bilendir; ilk yaratılışınızdan son gününüze kadar sizin neyiniz olduğunu bilmiştir; öyleyse gösteriş ve kibirle kendinizi temize çıkarmayın, bir başkasına 'Ben senden daha hayırlıyım, ben senden daha temiz ve daha takvalıyım' demeyin; çünkü iş Allah katındadır." Diğer bir vecih de şudur: Bu, akıbetten korkmanın gerekliliğine bir işarettir; yani ey müminler, kurtulacağınıza kesin hüküm vermeyin; çünkü Allah kimin takva üzere son bulacağını en iyi bilendir. Bu da akıbete raci kılması sebebiyle: "İnşallah ben müminim" diyen kimsenin sözünü destekler. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة النجم (٥٣) : الآيات ٣٣ الى ٣٥]
[Necm Suresi (53), Ayetler 33-35]
أَفَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلَّى (٣٣) وَأَعْطى قَلِيلاً وَأَكْدى (٣٤) أَعِنْدَهُ عِلْمُ الْغَيْبِ فَهُوَ يَرى (٣٥)
{أَفَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلَّى (٣٣) وَأَعْطى قَلِيلاً وَأَكْدى (٣٤) أَعِنْدَهُ عِلْمُ الْغَيْبِ فَهُوَ يَرى (٣٥)} “Şimdi gördün mü o yüz çevireni? (33) Ve azıcık verip sonra vermemekte direneni? (34) Gaybın ilmi onun yanında mıdır da o görüyor? (35)”
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي الْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ جَلَسَ عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ وَسَمِعَ وَعْظَهُ، وَأَثَّرَتِ الْحِكْمَةُ فِيهِ تَأْثِيرًا قَوِيًّا، فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ: لِمَ تَتْرُكُ دِينَ آبَائِكَ، ثُمَّ قَالَ لَهُ: لَا تَخَفْ وَأَعْطِنِي كَذَا وَأَنَا أَتَحَمَّلُ عَنْكَ أَوْزَارَكَ، فَأَعْطَاهُ بَعْضَ مَا الْتَزَمَهُ، وَتَوَلَّى عَنِ الْوَعْظِ وَسَمَاعِ الْكَلَامِ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ:
Birinci Mesele: Bazı müfessirler şöyle demiştir: Bu ayet Velîd b. Mugîre hakkında inmiştir. O, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanında oturup onun vaazını dinlemiş ve hikmet ona güçlü bir şekilde tesir etmişti. Bunun üzerine bir adam ona: "Niçin atalarının dinini terk ediyorsun?" dedi, sonra da ona: "Korkma, bana şu kadar [mal] ver, ben senin günahlarını üstlenirim" dedi. O da üstlendiği şeyin bir kısmını ona verdi ve Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem vaaz ile kelam dinlemekten yüz çevirdi. Bazıları da şöyle demiştir:
نَزَلَتْ فِي عُثْمَانَ ﵁، كَانَ يُعْطِي مَالَهُ عَطَاءً كَثِيرًا، فَقَالَ لَهُ أَخُوهُ مِنْ أُمِّهِ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَعْدِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ:
Osman radıyallâhu anh hakkında inmiştir; o malından çokça verirdi. Anne bir kardeşi Abdullah b. Sa'd b. Ebî Serh ona:
يُوشِكُ أَنْ يَفْنَى مَالُكَ فَأَمْسِكْ، فَقَالَ لَهُ عُثْمَانُ: إِنَّ لِي ذُنُوبًا أَرْجُو أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لِي بِسَبَبِ الْعَطَاءِ، فَقَالَ لَهُ أَخُوهُ:
"Malının tükenmesi yakındır, elini tut" dedi. Osman da ona: "Benim günahlarım var, Allah'ın bu verme sebebiyle beni bağışlamasını umuyorum" dedi. Kardeşi ona:
أَنَا أَتَحَمَّلُ عَنْكَ ذُنُوبَكَ إِنْ تُعْطِي نَاقَتَكَ مَعَ كَذَا، فَأَعْطَاهُ مَا طَلَبَ وَأَمْسَكَ يَدَهُ عَنِ الْعَطَاءِ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ، وَهَذَا قَوْلٌ بَاطِلٌ لَا يَجُوزُ ذِكْرُهُ، لِأَنَّهُ لَمْ يَتَوَاتَرْ ذَلِكَ وَلَا اشْتُهِرَ، وَظَاهِرُ حَالِ عُثْمَانَ ﵁ يَأْبَى ذَلِكَ، بَلِ الْحَقُّ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا قَالَ لِنَبِيِّهِ ﷺ مِنْ قَبْلُ فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا
"Şununla beraber deveni bana verirsen ben senin günahlarını üstlenirim" dedi. O da istediğini ona verdi ve vermekten elini çekti, bunun üzerine ayet indi. Bu, zikredilmesi caiz olmayan batıl bir sözdür; çünkü bu mütevatir olmamış ve meşhur da olmamıştır; Osman'ın radıyallâhu anh zahir hali de bunu reddeder. Bilakis hak olan şöyle denilmesidir: Allah Teâlâ daha önce Peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem: {فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا} “Bizi anmaktan yüz çeviren ve dünya hayatından başkasını istemeyen kimseden yüz çevir”
[النَّجْمِ: ٢٩] وَكَانَ التَّوَلِّي مِنْ جُمْلَةِ أَنْوَاعِهِ تَوَلِّي الْمُسْتَغْنِي، فَإِنَّ الْعَالِمَ بِالشَّيْءِ لَا يَحْضُرُ مَجَالِسَ ذِكْرِ ذَلِكَ الشَّيْءِ، وَيَسْعَى فِي تَحْصِيلِ غَيْرِهِ، فَقَالَ أَفَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلَّى عَنِ اسْتِغْنَاءٍ، أَعَلِمَ بِالْغَيْبِ؟.
[Necm 29] buyurmuştu. Yüz çevirmenin çeşitlerinden biri de kendini müstağni görenin yüz çevirmesidir; zira bir şeyi bilen kimse o şeyin anıldığı meclislerde bulunmaz ve başkasını elde etmeye çalışır. Bunun üzerine O: "Kendini müstağni görerek yüz çevireni gördün mü, o gaybı mı bildi?" buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْفَاءُ تَقْتَضِي كَلَامًا يَتَرَتَّبُ هَذَا عَلَيْهِ، فَمَاذَا هُوَ؟ نَقُولُ: هُوَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ بَيَانِ عِلْمِ اللَّهِ وَقُدْرَتِهِ، وَوَعْدِهِ الْمُسِيءَ وَالْمُحْسِنَ بِالْجَزَاءِ وَتَقْدِيرُهُ هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الْجَزَاءَ لَا بُدَّ مِنْ وُقُوعِهِ عَلَى الْإِسَاءَةِ وَالْإِحْسَانِ، وَأَنَّ الْمُحْسِنَ هُوَ الَّذِي يَجْتَنِبُ كَبَائِرَ الْإِثْمِ، فَلَمْ يَكُنِ الْإِنْسَانُ مُسْتَغْنِيًا عَنْ سَمَاعِ كَلَامِ النَّبِيِّ ﷺ وَأَتْبَاعِهِ، فَبَعْدَ هَذَا مَنْ تَوَلَّى لَا يَكُونُ تَوَلِّيهِ إِلَّا بَعْدَ غَايَةِ الْحَاجَةِ وَنِهَايَةِ الِافْتِقَارِ.
İkinci Mesele: [Ayetin başındaki] fâ harfi, bu sözün üzerine bina kılındığı bir önceki kelamı gerektirir; peki o nedir? Deriz ki: O, daha önce geçen Allah'ın ilmi ve kudretinin beyanı ile kötülük ve iyilik edene karşılık vaadidir. Takdiri şudur: Allah Teâlâ kötülük ve iyiliğe karşılık verilmesinin muhakkak vuku bulacağını ve iyilik edenin günahın büyüklerinden kaçınan kimse olduğunu beyan edince, insan Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ve ona tabi olanların kelamını dinlemekten müstağni kalamazdı; bundan sonra yüz çeviren kimsenin yüz çevirmesi ancak son derece muhtaç ve alabildiğine fakir olduktan sonra vaki olmuştur.