الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الَّذِي عَلَى مَا قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ عَائِدٌ إِلَى مَعْلُومٍ، وَهُوَ ذَلِكَ الرَّجُلُ وَهُوَ الْوَلِيدُ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى مَذْكُورٍ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ مِنْ قَبْلُ فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا وَهُوَ الْمَعْلُومُ لِأَنَّ الْأَمْرَ بِالْإِعْرَاضِ غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِوَاحِدٍ مِنَ الْمُعَانِدِينَ فَقَالَ: أَفَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلَّى أَيِ الَّذِي سَبَقَ ذِكْرُهُ، فَإِنْ قِيلَ:
Üçüncü Mesele: [Ayetteki] {الَّذِي} "o kimse" ifadesi, bazı müfessirlerin dediğine göre bilinen bir şahsa râcidir; o da bahsi geçen adam, yani Velîd'dir. Zahir olan ise onun zikredilmiş birine râci olmasıdır. Zira Allah Teâlâ daha önce: {فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا} “Bizi anmaktan yüz çeviren kimseden yüz çevir” buyurmuştur; bilinen de budur. Çünkü yüz çevirme emri inatçılardan tek bir kişiye has değildir. Dolayısıyla: {أَفَرَأَيْتَ الَّذِي تَوَلَّى} “Gördün mü o yüz çevireni?” yani zikri geçen kimseyi buyurmuştur. Eğer şöyle denilirse:
كَانَ يَنْبَغِي أَنْ يَقُولَ الَّذِينَ تَوَلَّوْا، لِأَنَّ (من) في قوله: عَنْ مَنْ تَوَلَّى لِلْعُمُومِ؟ نَقُولُ: الْعَوْدُ إِلَى اللَّفْظِ كَثِيرٌ شَائِعٌ قال تعالى: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ [القصص: ٨٤] وَلَمْ يَقُلْ فَلَهُمْ.
{عَنْ مَنْ تَوَلَّى} kavlindeki (men / مَنْ) lafzı umum (genellik) ifade ettiği için {الَّذِينَ تَوَلَّوْا} "o yüz çevirenleri" demesi gerekmez miydi? Deriz ki: Lafza [müfret olarak] rücû etmek çoktur, yaygındır. Nitekim Allah Teâlâ: {مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ} “Kim bir iyilikle gelirse, ona vardır...” [Kasas 84] buyurmuş, "onlara vardır" (felehüm) dememiştir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَعْطى قَلِيلًا مَا الْمُرَادُ مِنْهُ؟ نَقُولُ: عَلَى مَا تَقَدَّمَ هُوَ الْمِقْدَارُ الَّذِي أَعْطَاهُ الْوَلِيدُ، وَقَوْلُهُ: وَأَكْدى هُوَ مَا أَمْسَكَ عَنْهُ وَلَمْ يُعْطِ الْكُلَّ، وَعَلَى هَذَا لَوْ قَالَ قَائِلٌ إِنَّ الْإِكْدَاءَ لَا يَكُونُ مَذْمُومًا لِأَنَّ الْإِعْطَاءَ كَانَ بِغَيْرِ حَقٍّ، فَالِامْتِنَاعُ لَا يُذَمُّ عَلَيْهِ، وَأَيْضًا فَلَا يَبْقَى لِقَوْلِهِ قَلِيلًا فَائِدَةٌ، لِأَنَّ الْإِعْطَاءَ حِينَئِذٍ نَفْسَهُ يَكُونُ مَذْمُومًا، نَقُولُ فِيهِ بَيَانُ خُرُوجِهِمْ عَنِ الْعَقْلِ وَالْعُرْفِ/ أَمَّا الْعَقْلُ فَلِأَنَّهُ مَنَعَ مِنَ الْإِعْطَاءِ لِأَجْلِ حَمْلِ الْوِزْرِ، فَإِنَّهُ لَا يَحْصُلُ بِهِ، وَأَمَّا الْعُرْفُ فَلِأَنَّ عَادَةَ الْكِرَامِ مِنَ الْعَرَبِ الْوَفَاءُ بِالْعَهْدِ، وَهُوَ لَمْ يَفِ بِهِ حَيْثُ الْتَزَمَ الْإِعْطَاءَ وَامْتَنَعَ، وَالَّذِي يَلِيقُ بِمَا ذَكَرْنَا هُوَ أَنْ نَقُولَ: تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنَا وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا، يَعْنِي إِعْطَاءَ مَا وَجَبَ إِعْطَاؤُهُ فِي مُقَابَلَةِ مَا يَجِبُ لِإِصْلَاحِ أُمُورِ الْآخِرَةِ، وَيَقَعُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَعِنْدَهُ عِلْمُ الْغَيْبِ فِي مُقَابَلَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ [النَّجْمِ: ٣٠] أَيْ لَمْ يَعْلَمِ الْغَيْبَ وَمَا فِي الْآخِرَةِ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِما فِي صُحُفِ مُوسى وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى [النَّجْمِ: ٣٦- ٣٨] فِي مُقَابَلَةِ قوله: هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ إلى قوله: لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا [النَّجْمِ: ٣٠، ٣١] لِأَنَّ الْكَلَامَيْنِ جَمِيعًا لِبَيَانِ الْجَزَاءِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ حَالَ الْمُشْرِكِينَ الْمُعَانِدِينَ الْعَابِدِينَ لِلَّاتِ وَالْعُزَّى وَالْقَائِلِينَ بِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ شَرَعَ فِي بَيَانِ أهل الكتاب، وقال بعد ما رَأَيْتَ حَالَ الْمُشْرِكِ الَّذِي تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنَا، أَفَرَأَيْتَ حَالَ مَنْ تَوَلَّى وَلَهُ كِتَابٌ وَأَعْطَى قَلِيلًا مِنَ الزَّمَانِ حُقُوقَ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَمَّا بَلَغَ زَمَانَ مُحَمَّدٍ أَكْدَى فَهَلْ عَلِمَ الْغَيْبَ فَقَالَ شَيْئًا لَمْ يَرِدْ فِي كُتُبِهِمْ وَلَمْ يَنْزِلْ عَلَيْهِمْ فِي الصُّحُفِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَوَجَدَ فِيهَا بِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ يُؤَاخَذُ بِفِعْلِهِ وَيُجَازَى بِعَمَلِهِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِما فِي صُحُفِ مُوسى وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى يُخْبِرُ أَنَّ الْمُتَوَلِّيَ الْمَذْكُورَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ.
Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: {وَأَعْطى قَلِيلًا} “Ve azıcık verip” buyruğundan murat nedir? Deriz ki: Daha önce geçtiği üzere, bu Velîd'in verdiği miktardır. {وَأَكْدى} “Sonra da vermemekte direneni?” buyruğu ise elini tutup hepsini vermemesidir. Buna göre şayet biri: "Vermeyi kesmek (ikdâ) yerilmez, çünkü vermek haksız yere idi; dolayısıyla imtina etmekten ötürü yerilmez. Ayrıca bu durumda {قَلِيلًا} (azıcık) kelimesinin bir faydası kalmaz, çünkü o vakit vermenin kendisi yerilmiş olur" derse, deriz ki: Bunda onların akıl ve örfün dışına çıktıklarının beyanı vardır. Akla gelince; çünkü o, günahın yüklenilmesi uğruna vermekten imtina etmiştir, oysa bununla [günahın yüklenilmesi] hâsıl olmaz. Örfe gelince; çünkü şerefli Arapların âdeti ahde vefadır; o ise vermeyi taahhüt ettiği halde imtina ederek ahdine vefa göstermemiştir. Zikrettiğimiz hususa uygun olan ise şöyle dememizdir: "Bizi anmaktan yüz çevirdi ve sadece dünya hayatını istedi", yani ahiret işlerinin ıslahı için verilmesi gereken şeye karşılık verilmesi vacip olanı vermeyi [kastetmiştir]. Allah Teâlâ'nın: {أَعِنْدَهُ عِلْمُ الْغَيْبِ} “Gaybın ilmi onun yanında mıdır?” buyruğu, {ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ} “Onların ilimden ulaşabildikleri derece işte budur” [Necm 30] kavlinin mukabilinde yer alır; yani o, gaybı ve ahirette olanı bilmemiştir. Allah Teâlâ'nın: {أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِما فِي صُحُفِ مُوسى وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى} “Yoksa Musa'nın ve ahdine son derece vefalı olan İbrahim'in sahifelerindekiler ona haber verilmedi mi: Hiçbir günahkâr bir başkasının günahını yüklenmez” [Necm 36-38] buyruğu ise: {هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ} “O, sapanı en iyi bilendir” ifadesinden {لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا} “kötülük edenleri cezalandırmak için” [Necm 30-31] kavline kadar olan kısmın mukabilindedir; zira her iki kelam da ceza ve karşılığı beyan etmek içindir. Şöyle de denilebilir: Allah Teâlâ, Lât ve Uzzâ'ya tapan, meleklerin Allah'ın kızları olduğunu söyleyen inatçı müşriklerin durumunu beyan ettikten sonra Ehl-i Kitab'ın durumunu beyana başlamış ve şöyle demiştir: Zikrimizden yüz çeviren müşrikin durumunu gördükten sonra; bir kitabı olduğu halde yüz çeviren, bir müddet Allah Teâlâ'nın haklarını [azıcık] veren, Muhammed'in zamanına ulaştığında ise büsbütün vermeyi kesen (ekdâ) kimsenin durumunu gördün mü? Yoksa o gaybı bildi de kitaplarında yer almayan, önceki sahifelerde kendilerine indirilmeyen bir şey mi söyledi? Halbuki o sahifelerde herkesin kendi fiilinden sorumlu tutulacağını ve kendi ameliyle cezalandırılacağını bulmuştur. Allah Teâlâ'nın: {أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِما فِي صُحُفِ مُوسى وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى} “Yoksa Musa'nın ve ahdine vefa gösteren İbrahim'in sahifelerindekiler ona haber verilmedi mi?” buyruğu, zikredilen yüz çevirenin Ehl-i Kitap'tan olduğunu haber vermektedir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: أَكْدى قِيلَ هُوَ مَنْ بَلَغَ الْكُدْيَةَ وَهِيَ الْأَرْضُ الصُّلْبَةُ لَا تُحْفَرُ، وَحَافِرُ الْبِئْرِ إِذَا وَصَلَ إِلَيْهَا فَامْتَنَعَ عَلَيْهِ الْحَفْرُ أَوْ تَعَسَّرَ يُقَالُ: أَكْدَى الْحَافِرُ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ الرَّدُّ وَالْمَنْعُ يُقَالُ: أَكْدَيْتُهُ أَيْ رَدَدْتُهُ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَعِنْدَهُ عِلْمُ الْغَيْبِ فَهُوَ يَرى قَدْ عُلِمَ تَفْسِيرُهُ جُمْلَةً أَنَّ الْمُرَادَ جَهْلُ الْمُتَوَلِّي وَحَاجَتُهُ وَبَيَانُ قُبْحِ التَّوَلِّي مَعَ الْحَاجَةِ إِلَى الْإِقْبَالِ وَعِلْمُ الْغَيْبِ، أَيِ الْعِلْمُ بِالْغَيْبِ، أَيْ عِلْمُ مَا هُوَ غَائِبٌ عَنِ الْخَلْقِ وَقَوْلُهُ: فَهُوَ يَرى تَتِمَّةُ بَيَانِ وَقْتَ جَوَازِ التَّوَلِّي وَهُوَ حُصُولُ الرُّؤْيَةِ وَهُوَ الْوَقْتُ الَّذِي لَا يَنْفَعُ الْإِيمَانُ فِيهِ، وَهُنَاكَ لَا يَبْقَى وُجُوبُ
Beşinci Mesele: Ekdâ (أَكْدَى) kelimesinin, kazılamayan sert toprak anlamına gelen kudye (كُدْيَة) tabakasına ulaşan kimse için kullanıldığı söylenmiştir. Kuyu kazan kimse oraya ulaşıp kazmak imkânsız veya güç hale geldiğinde ekde'l-hâfiru (أَكْدَى الْحَافِرُ / kuyucu sert kayaya tosladı/tıkandı) denir. Daha zahir olan ise bunun geri çevirme ve menetme anlamında olmasıdır; nitekim ekdeytühü (أَكْدَيْتُهُ) yani "onu geri çevirdim" denilir. Allah Teâlâ'nın: {أَعِنْدَهُ عِلْمُ الْغَيْبِ فَهُوَ يَرى} “Gaybın ilmi onun yanında mıdır ki o görüyor?” buyruğunun icmâlî tefsirinden anlaşılan şudur: Muradı, yüz çevirenin cehaleti, muhtaçlığı ve yönelmeye muhtaç olduğu halde yüz çevirmesinin çirkinliğinin beyanıdır. Gaybın ilmi (ilmu'l-gayb), gaybı bilmek yani yaratılmışlardan gizli olan şeyin ilmidir. {فَهُوَ يَرى} “o görüyor [mu?]” kavli ise, yüz çevirmenin caiz olacağı vaktin beyanının tamamlayıcısıdır; o da [hakikatin] bizzat görülmesi vaktidir ki, imanın fayda vermeyeceği vakittir. Orada [başkasına] tâbi olma vacipliği kalmaz;
مُتَابَعَةِ أَحَدٍ فِيمَا رَآهُ، لِأَنَّ الْهَادِيَ يَهْدِي إِلَى الطَّرِيقِ فَإِذَا رَأَى الْمُهْتَدِي مَقْصِدَهُ بِعَيْنِهِ لَا يَنْفِيهِ السَّمَاعُ، فَقَالَ تَعَالَى: هَلْ عَلِمَ الْغَيْبَ بِحَيْثُ رَآهُ فَلَا يَكُونُ عِلْمُهُ عِلْمًا نَظَرِيًّا بَلْ عِلْمًا بَصَرِيًّا فَعَصَى فَتَوَلَّى وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَهُوَ يَرى يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَفْعُولَ يَرى هُوَ احْتِمَالُ الْوَاحِدِ وِزْرَ الْآخَرِ كَأَنَّهُ قَالَ فَهُوَ يَرَى أَنَّ وِزْرَهُ مَحْمُولٌ أَلَمْ يَسْمَعْ أَنَّ وِزْرَهُ غَيْرُ مَحْمُولٍ فَهُوَ عَالِمٌ بِالْحِمْلِ وَغَافِلٌ عَنْ عَدَمِ الْحِمْلِ لِيَكُونَ مَعْذُورًا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ لَا يَكُونَ لَهُ مَفْعُولٌ تَقْدِيرُهُ فَهُوَ يَرَى رَأْيَ نَظَرٍ غَيْرُ مُحْتَاجٍ إِلَى هاد ونذير.
bizzat gördüğü şeyde bir kimseye uyma zorunluluğu kalmaz. Çünkü rehber yola iletir; doğru yolu arayan kimse hedefini kendi gözüyle gördüğünde, [başkalarından] işitmeye ihtiyaç duymaz. Dolayısıyla Allah Teâlâ: "O gaybı bizzat görecek şekilde bildi de -böylece ilmi nazarî bir ilim değil, basarî (gözle görülür) bir ilim oldu da- mı isyan edip yüz çevirdi?" buyurmuştur. Allah Teâlâ'nın: {فَهُوَ يَرى} kavlinde, yerâ (يَرى) fiilinin mef'ûlünün (nesnesinin), bir kimsenin diğerinin günahını yüklenmesi olması muhtemeldir; sanki şöyle demiştir: "O, kendi günahının yüklendiğini mi görüyor? Kendi günahının başkası tarafından yüklenilmeyeceğini işitmedi mi ki, günahın yüklendiğini bilip yüklenilmeyeceğinden gafil kalsın da mazur sayılsın?" Mef'ûlünün bulunmaması da muhtemeldir; bu takdirde anlamı: "O, bir yol göstericiye ve uyarıcıya muhtaç olmaksızın kendi görüşüyle bakan bir bakışla mı görüyor?" şeklinde olur.
[سورة النجم (٥٣) : الآيات ٣٦ الى ٣٩]
[Necm Suresi (53), Âyetler 36-39]
أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِما فِي صُحُفِ مُوسى (٣٦) وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى (٣٧) أَلاَّ تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى (٣٨) وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاَّ مَا سَعى (٣٩)
{أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِما فِي صُحُفِ مُوسى (٣٦) وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى (٣٧) أَلاَّ تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى (٣٨) وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاَّ مَا سَعى (٣٩)} “Yoksa Musa'nın ve ahdine vefa gösteren İbrahim'in sahifelerindekiler ona haber verilmedi mi? Ki hiçbir günahkâr bir başkasının günahını yüklenmez. Ve insana ancak kendi çalıştığı vardır.”
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِما فِي صُحُفِ مُوسى وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى حَالٌ أُخْرَى مُضَادَّةٌ لِلْأُولَى يُعْذَرُ فِيهَا الْمُتَوَلِّي وَهُوَ الْجَهْلُ الْمُطْلَقُ فَإِنَّ مَنْ عَلِمَ الشَّيْءَ عِلْمًا تَامًّا لَا يُؤْمَرُ بِتَعَلُّمِهِ، وَالَّذِي جَهِلَهُ جَهْلًا مُطْلَقًا وَهُوَ الْغَافِلُ عَلَى الْإِطْلَاقِ كَالنَّائِمِ أَيْضًا لَا يُؤْمَرُ فَقَالَ: هَذَا الْمُتَوَلِّي هَلْ عَلِمَ الْكُلَّ فَجَازَ لَهُ التَّوَلِّي/ أَوَلَمْ يَسْمَعْ شَيْئًا وَمَا بَلَغَهُ دَعْوَةٌ أَصْلًا فَيُعْذَرُ، وَلَا وَاحِدٌ مِنَ الْأَمْرَيْنِ بِكَائِنٍ فَهُوَ فِي التَّوَلِّي غَيْرُ مَعْذُورٍ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: {أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِما فِي صُحُفِ مُوسى وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى} “Yoksa Musa'nın ve ahdine vefa gösteren İbrahim'in sahifelerindekiler ona haber verilmedi mi?” buyruğu, yüz çevirenin mazur sayılabileceği birinci duruma zıt başka bir durumdur ki o da mutlak cehalettir. Zira bir şeyi tam bir ilimle bilen kimseye onu öğrenmesi emredilmez; onu mutlak olarak bilmeyen yani uyuyan kişi gibi mutlak gafil olan kimseye de emredilmez. Dolayısıyla şöyle buyurmuştur: Bu yüz çeviren kimse her şeyi bildi de bundan dolayı mı yüz çevirmesi caiz oldu, yoksa hiçbir şey işitmedi ve kendisine asla bir davet ulaşmadı da mazur mu sayılacak? Bu iki durumdan hiçbiri mevcut değildir; dolayısıyla o, yüz çevirmesinde mazur değildir. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: بِما فِي يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَا فِيهَا لَا بِصِفَةِ كَوْنِهِ فِيهَا، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِالتَّوْحِيدِ وَالْحَشْرِ وَغَيْرِ ذَلِكَ، وَهَذِهِ أُمُورٌ مَذْكُورَةٌ فِي صُحُفِ موسى، مثاله:
Birinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: {بِما فِي} “...içindekiler” kavli iki ihtimal taşır: Birincisi: Murâdın, sahifelerde bulunma vasfıyla kayıtlı olmaksızın bizzat o sahifelerdeki hususlar olmasıdır. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: "Ona tevhid, haşir ve benzeri şeyler haber verilmedi mi?" ki bunlar Musa'nın sahifelerinde zikredilmiş hususlardır. Bunun misali şudur:
يَقُولُ الْقَائِلُ لِمَنْ تَوَضَّأَ بِغَيْرِ الْمَاءِ تَوَضَّأْ بِمَا تَوَضَّأَ بِهِ النَّبِيِّ ﷺ وَعَلَى هَذَا فَالْكَلَامُ مَعَ الْكُلِّ لِأَنَّ الْمُشْرِكَ وَأَهْلَ الْكِتَابِ نَبَّأَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ بِمَا فِي صُحُفِ مُوسَى ثَانِيهِمَا: أَنَّ الْمُرَادَ بِمَا فِي الصُّحُفِ مَعَ كَوْنِهِ فِيهَا، كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ فِيمَا ذَكَرْنَا مِنَ الْمِثَالِ تَوَضَّأْ بِمَا فِي الْقِرْبَةِ لَا بِمَا فِي الْجَرَّةِ فَيُرِيدُ عَيْنَ ذَلِكَ لَا جِنْسَهُ وَعَلَى هَذَا فَالْكَلَامُ مَعَ أَهْلِ الْكِتَابِ لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ نَبَّئُوا بِهِ.
Bir kimse su dışında bir şeyle abdest alana: "Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendisiyle abdest aldığı şeyle abdest al" der. Buna göre hitap herkesedir; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hem müşrike hem de Ehl-i Kitab'a Musa'nın sahifelerinde bulunan şeyleri haber vermiştir. İkincisi: Murâdın bizzat sahifelerde bulunması şartıyla o sahifelerdekiler olmasıdır. Nitekim zikrettiğimiz misalde bir kimsenin "Testideki ile değil, kırbadaki su ile abdest al" demesi gibi ki, burada cinsini değil bizzat o nesneyi kastetmektedir. Buna göre hitap Ehl-i Kitap'ladır; çünkü onlar kendilerine bu haber verilmiş olan kimselerdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: صُحُفُ مُوسَى وَإِبْرَاهِيمَ، هَلْ جَمَعَهَا لِكَوْنِهَا صُحُفًا كَثِيرَةً أَوْ لِكَوْنِهَا مُضَافَةً إِلَى اثْنَيْنِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما [التَّحْرِيمِ: ٤] ؟ الظَّاهِرُ أَنَّهَا كَثِيرَةٌ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: أَخَذَ الْأَلْواحَ [الْأَعْرَافِ: ١٥٤] وَقَالَ تَعَالَى: وَأَلْقَى الْأَلْواحَ [الْأَعْرَافِ: ١٥٠] وَكُلُّ لَوْحٍ صَحِيفَةٌ.
İkinci Mesele: Musa ve İbrahim'in sahifeleri; [ayet-i kerimede] gerçekten çok sayıda sahife oldukları için mi çoğul kılınmıştır, yoksa Allah Teâlâ'nın: {فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما} “İkinizin kalpleri kaymıştı” [Tahrîm 4] buyruğunda olduğu gibi iki kişiye muzaf kılındığı için midir? Zahir olan, onların çok sayıda olmasıdır. Nitekim Allah Teâlâ: {أَخَذَ الْأَلْواحَ} “Levhaları aldı” [A'râf 154] ve {وَأَلْقَى الْأَلْواحَ} “Levhaları bıraktı” [A'râf 150] buyurmuştur ve her bir levha bir sahifedir.
المسألة الثالثة: ما المراد بالذي فِيهَا؟ نَقُولُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى وَمَا بَعْدَهُ مِنَ الْأُمُورِ الْمَذْكُورَةِ عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ أَنَّ بِالْفَتْحِ وَعَلَى قِرَاءَةِ مَنْ يَكْسِرُ وَيَقُولُ: وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى [النَّجْمِ: ٤٢] ففيه وجوه أحدها: هو ما ذكره بقوله: أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى وَهُوَ الظَّاهِرُ، وَإِنَّمَا احْتَمَلَ غَيْرَهُ، لِأَنَّ صُحُفَ مُوسَى وَإِبْرَاهِيمَ لَيْسَ فِيهَا هَذَا فَقَطْ، وَلَيْسَ هَذَا مُعْظَمَ الْمَقْصُودِ بِخِلَافِ قِرَاءَةِ الْفَتْحِ، فَإِنَّ فِيهَا تَكُونُ جَمِيعُ الْأُصُولِ عَلَى مَا بُيِّنَ ثَانِيهَا: هُوَ أَنَّ الْآخِرَةَ خَيْرٌ مِنَ الْأُولَى يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولى صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى [الْأَعْلَى: ١٨، ١٩] ثَالِثُهَا: أُصُولُ الدِّينِ كُلُّهَا مَذْكُورَةٌ فِي الْكُتُبِ بِأَسْرِهَا، وَلَمْ يُخْلِ اللَّهُ كِتَابًا عَنْهَا، وَلِهَذَا قَالَ لِنَبِيِّهِ ﷺ: فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ [الْأَنْعَامِ: ٩٠] وَلَيْسَ الْمُرَادُ فِي الْفُرُوعِ، لِأَنَّ فُرُوعَ دِينِهِ مُغَايِرَةٌ لِفُرُوعِ دِينِهِمْ مِنْ غَيْرِ شَكٍّ.
Üçüncü Mesele: Sahifelerde bulunan şeyden murat nedir? Deriz ki: [Hemze'yi] fetha ile (enne / أَنَّ) okuyanların kıraatine göre Allah Teâlâ'nın: {أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى} “Hiçbir günahkâr bir başkasının günahını yüklenmez”, {وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى} “Ve insana ancak kendi çalıştığı vardır” buyrukları ve bundan sonra zikredilen hususlardır. Kesra ile okuyup: {وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى} [Necm 42] diyenin kıraatine göre ise bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: {أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى} “Hiçbir günahkâr bir başkasının günahını yüklenmez” kavliyle zikrettiği şeydir; zahir olan da budur. Başka bir anlama ihtimali ise, Musa ve İbrahim'in sahifelerinde sadece bunun bulunmaması ve fetha kıraatinin aksine en büyük maksadın bu olmamasından ötürüdür; zira fetha kıraatinde beyan edildiği üzere bütün asıllar (temel ilkeler) yer almaktadır. İkincisi: Ahiretin dünyadan daha hayırlı olmasıdır; nitekim Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولى صُحُفِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى} “Şüphesiz bu, ilk sahifelerde, İbrahim'in ve Musa'nın sahifelerinde de vardır” [A'lâ 18-19] kavli buna delalet eder. Üçüncüsü: Dinin asıllarının tamamı kitapların hepsinde zikredilmiştir ve Allah hiçbir kitabı bunlardan hali kılmamıştır; bundan dolayı Peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem: {فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ} “Sen de onların hidayetine uy” [En'âm 90] buyurmuştur. Yoksa murat furûat (ayrıntılı hükümler) değildir; çünkü onun dininin furûatı şüphesiz onların dininin furûatından farklıdır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَدَّمَ مُوسَى هَاهُنَا وَلَمْ يَقُلْ كَمَا قَالَ فِي سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى [الْأَعْلَى: ١] فَهَلْ فِيهِ فَائِدَةٌ؟ نَقُولُ: مِثْلُ هَذَا فِي كَلَامِ الْفُصَحَاءِ لَا يُطْلَبُ لَهُ فَائِدَةٌ، بَلِ التَّقْدِيمُ وَالتَّأْخِيرُ سَوَاءٌ فِي كَلَامِهِمْ فَيَصِحُّ أَنْ يَقْتَصِرَ عَلَى هَذَا الْجَوَابِ، وَيُمْكِنَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الذِّكْرَ هُنَاكَ لِمُجَرَّدِ الْإِخْبَارِ وَالْإِنْذَارِ وَهَاهُنَا الْمَقْصُودُ بَيَانُ انْتِفَاءِ الْأَعْذَارِ، فَذَكَرَ هُنَاكَ عَلَى تَرْتِيبِ الْوُجُودِ صُحُفَ إِبْرَاهِيمَ قَبْلَ صُحُفِ مُوسَى فِي الْإِنْزَالِ، وَأَمَّا هَاهُنَا فَقَدْ قُلْنَا إِنَّ الْكَلَامَ مَعَ أَهْلِ الْكِتَابِ وَهُمُ الْيَهُودُ فَقَدَّمَ كِتَابَهُمْ، وَإِنْ قُلْنَا الْخِطَابُ عَامٌّ فَصُحُفُ مُوسَى ﵇ كَانَتْ كَثِيرَةَ الْوُجُودِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ لَهُمْ انْظُرُوا فِيهَا تَعْلَمُوا أَنَّ الرِّسَالَةَ حَقٌّ، وَأُرْسِلَ مِنْ قَبْلِ مُوسَى رُسُلٌ وَالتَّوْحِيدُ صِدْقٌ وَالْحَشْرُ وَاقِعٌ فَلَمَّا كَانَتْ صُحُفُ مُوسَى عِنْدَ الْيَهُودِ كَثِيرَةَ الْوُجُودِ قَدَّمَهَا، وَأَمَّا صُحُفُ إِبْرَاهِيمَ فَكَانَتْ بَعِيدَةً وَكَانَتِ الْمَوَاعِظُ الَّتِي فِيهَا غَيْرَ مَشْهُورَةٍ فِيمَا بَيْنَهُمْ كَصُحُفِ مُوسَى فَأَخَّرَ ذِكْرَهَا.
Dördüncü Mesele: [Allah Teâlâ] burada Musa'yı öne almış, {سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى} [A'lâ 1] suresinde dediği gibi dememiştir; peki bunda bir nükte var mıdır? Deriz ki: Fasihlerin kelamında böylesi durumlar için bir nükte aranmaz, aksine onların kelamında öne almakla arkaya bırakmak birdir; dolayısıyla bu cevapla yetinmek caizdir. Şöyle de denilebilir: Oradaki zikir sırf haber verme ve uyarma içindir; buradaki maksat ise mazeretlerin ortadan kalktığını beyan etmektir. Dolayısıyla orada indirilişteki varlık sırasına göre İbrahim'in sahifelerini Musa'nın sahifelerinden önce zikretmiştir. Buraya gelince; hitabın Ehl-i Kitap'la, yani Yahudilerle olduğunu söylemiştik, bu yüzden onların kitabını öne almıştır. Hitabın genel olduğunu söylersek; Musa'nın aleyhisselâm sahifeleri çokça mevcuttu; sanki onlara: "Ona bakın ki peygamberliğin hak olduğunu, Musa'dan önce de elçiler gönderildiğini, tevhidin gerçek ve haşrin vaki olacağını bilesiniz" denilmiştir. Musa'nın sahifeleri Yahudilerin nezdinde çokça mevcut olduğu için onu öne almıştır; İbrahim'in sahifelerine gelince, onlar uzaktı ve içindeki öğütler Musa'nın sahifeleri gibi aralarında meşhur değildi, bu yüzden onun zikrini tehir etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: كَثِيرًا مَا ذَكَرَ اللَّهُ مُوسَى فَأَخَّرَ ذِكْرَهُ ﵇ لِأَنَّهُ كَانَ مُبْتَلَى فِي/ أَكْثَرِ الْأَمْرِ بِمَنْ حَوَالَيْهِ وَهُمْ كَانُوا مُشْرِكِينَ وَمُتَهَوِّدِينَ وَالْمُشْرِكُونَ كَانُوا يُعَظِّمُونَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لِكَوْنِهِ أَبَاهُمْ، وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَفَّى فَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ الْوَفَاءُ الَّذِي يُذْكَرُ فِي الْعُهُودِ وَعَلَى هَذَا فَالتَّشْدِيدُ لِلْمُبَالَغَةِ يُقَالُ وَفَى وَوَفَّى كَقَطَعَ وَقَطَّعَ وَقَتَلَ وَقَتَّلَ، وَهُوَ ظَاهِرٌ لِأَنَّهُ وَفَّى بِالنَّذْرِ وَأَضْجَعَ ابْنَهُ لِلذَّبْحِ، وَوَرَدَ فِي حَقِّهِ: قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا [الصَّافَّاتِ: ١٠٥] وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ [الصَّافَّاتِ: ١٠٦] وَثَانِيهِمَا: أَنَّهُ مِنَ التَّوْفِيَةِ الَّتِي من الوفاء وهو التمام والتوفية الإتمام يُقَالُ وَفَّاهُ أَيْ أَعْطَاهُ تَامًّا، وَعَلَى هَذَا فَهُوَ مِنْ قَوْلُهُ: وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ [الْبَقَرَةِ: ١٢٤] وَقِيلَ: وَفَّى أَيْ أَعْطَى حُقُوقَ اللَّهِ فِي بَدَنِهِ، وَعَلَى هَذَا فَهُوَ عَلَى ضِدِّ مَنْ قَالَ تَعَالَى فِيهِ: وَأَعْطى قَلِيلًا وَأَكْدى مَدَحَ إِبْرَاهِيمَ وَلَمْ يَصِفْ مُوسَى ﵇، نَقُولُ: أَمَّا بَيَانُ تَوْفِيَتِهِ فَفِيهِ لَطِيفَةٌ وَهِيَ أَنَّهُ لَمْ يَعْهَدْ عَهْدًا إِلَّا وَفَّى بِهِ، وَقَالَ لِأَبِيهِ: سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي [يوسف: ٩٨] فَاسْتَغْفَرَ وَوَفَّى بِالْعَهْدِ وَلَمْ يَغْفِرِ اللَّهُ لَهُ، فعلم أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى وَأَنَّ وِزْرَهُ لَا تَزِرُهُ نَفْسٌ أُخْرَى، وَأَمَّا مَدْحُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ فَلِأَنَّهُ كَانَ مُتَّفَقًا عَلَيْهِ بَيْنَ الْيَهُودِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُسْلِمِينَ وَلَمْ يُنْكِرْ أَحَدٌ كَوْنَهُ وَفِيًّا، وَمُوفِيًا، وَرُبَّمَا كَانَ الْمُشْرِكُونَ يَتَوَقَّفُونَ فِي وَصْفِ مُوسَى ﵇، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ فِي سُورَةِ الْمَلَائِكَةِ، وَالَّذِي يَحْسُنُ بِهَذَا الْمَوْضِعِ مَسَائِلُ:
Beşinci Mesele: Allah Teâlâ Musa'yı aleyhisselâm zikrettiğinde çoğunlukla onun zikrini geriye bırakmıştır; çünkü o, ekseriyetle etrafındakilerle imtihan olunuyordu ki onlar müşrikler ve Yahudileşen kimselerdi. Müşrikler ise babaları olması hasebiyle İbrahim'i aleyhisselâm yüceltiyorlardı. Allah Teâlâ'nın: {وَفَّى} “Ahdine vefa gösteren” buyruğuna gelince, bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bunun ahitlerde zikredilen "vefa" olmasıdır; buna göre şedde mübalağa içindir; tıpkı kata'a ve katta'a, katele ve kattele denildiği gibi vefâ ve veffâ denilir. Bu da açıktır; zira o adağına vefa göstermiş ve oğlunu kurban etmek üzere yatırmıştır. Onun hakkında: {قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا} “Rüyayı doğruladın” [Sâffât 105] ve {إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ} “Şüphesiz bu apaçık bir imtihandır” [Sâffât 106] buyrulmuştur. İkincisi: Bunun, tamam olmak anlamına gelen "el-vefâ" kökünden türeyen ve tamamlamak demek olan "et-tevfiye"den gelmesidir; nitekim veffâhu (وَفَّاهُ) yani "ona tam olarak verdi" denir. Buna göre bu mana: {وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ} “Hani Rabbi İbrahim'i birtakım kelimelerle sınamış, o da onları tamamen yerine getirmişti” [Bakara 124] kavlindendir. Şöyle de denilmiştir: {وَفَّى}, yani bedeninde Allah'ın haklarını tastamam ödedi demektir. Buna göre bu sıfat, Allah Teâlâ'nın hakkında: {وَأَعْطى قَلِيلًا وَأَكْدى} “Azıcık verip sonra vermemekte direnen” buyurduğu kimsenin zıddınadır. [Neden] İbrahim'i övüp Musa'yı aleyhisselâm [bu sıfatla] vasfetmemiştir? Deriz ki: Onun vefasının beyanında şöyle latif bir nükte vardır: O hiçbir ahitte bulunmamıştır ki onu tastamam yerine getirmiş olmasın. Babasına: {سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي} “Senin için Rabbimden bağışlanma dileyeceğim” [Meryem 47] demiş, bağışlanma dilemiş ve ahdine vefa göstermiştir; fakat Allah onu bağışlamamıştır. Böylece {أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى} “insana ancak kendi çalıştığı vardır” hakikati ve bir kimsenin günahını başka bir nefsin yüklenmeyeceği anlaşılmıştır. İbrahim'in aleyhisselâm övülmesine gelince; çünkü o Yahudiler, müşrikler ve Müslümanlar arasında üzerinde ittifak edilmiş bir şahsiyetti; hiç kimse onun vefalı ve ahdini tastamam yerine getiren biri olduğunu inkâr etmemiştir. Müşrikler ise bazen Musa'nın aleyhisselâm vasfında tereddüt ediyorlardı. Sonra Allah Teâlâ: {أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى} “Hiçbir günahkâr bir başkasının günahını yüklenmez” buyurmuştur; bunun tefsiri daha önce Melâike (Fâtır) Suresi'nde geçmişti. Bu makama uygun düşen meseleler şunlardır:
الْأُولَى: أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: بِما فِي صُحُفِ مُوسى هُوَ مَا بَيَّنَهُ بِقَوْلِهِ أَلَّا تَزِرُ فَيَكُونُ هَذَا بَدَلًا عَنْ مَا وَتَقْدِيرُهُ أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِأَلَّا تَزِرُ وَذَكَرْنَا هُنَاكَ وَجْهَيْنِ أحدهما: المراد أن الآخرة خير وأبقى الأصول.
Birincisi: Biz, {بِما فِي صُحُفِ مُوسى} kavlinden murâdın zahir olarak {أَلَّا تَزِرُ} kavliyle beyan ettiği husus olduğunu açıklamıştık. Dolayısıyla bu ifade (mâ / مَا) lafzından bedel olur ve takdiri: "Ona, hiçbir günahkârın başkasının günahını yüklenmeyeceği haber verilmedi mi?" şeklinde olur. Orada iki vecih zikretmiştik; birincisi: Murâdın, ahiretin daha hayırlı ve daha kalıcı olduğu asıllar olmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَلَّا تَزِرُ أَنْ خَفِيفَةٌ مِنَ الثَّقِيلَةِ كَأَنَّهُ قَالَ: أَنَّهُ لَا تَزِرُ وَتَخْفِيفُ الثَّقِيلَةِ لَازِمٌ وَغَيْرُ لَازِمٍ جَائِزٌ وَغَيْرُ جَائِزٍ، فاللازم عند ما يَكُونُ بَعْدَهَا فِعْلٌ أَوْ حَرْفٌ دَاخِلٌ عَلَى فِعْلٍ، وَلَزِمَ فِيهَا التَّخْفِيفُ، لِأَنَّهَا مُشَبَّهَةٌ بِالْفِعْلِ فِي اللَّفْظِ وَالْمَعْنَى، وَالْفِعْلُ لَا يُمْكِنُ إِدْخَالُهُ عَلَى فِعْلٍ فَأُخْرِجَ عَنْ شَبَهِ الْفِعْلِ إِلَى صُورَةٍ تَكُونُ حَرْفًا مُخْتَصًّا بِالْفِعْلِ فَتُنَاسِبُ الْفِعْلَ فَتَدْخُلُ عَلَيْهِ.
İkinci Mesele: {أَلَّا تَزِرُ} kavlindeki (en / أَنْ) edatı, şeddeli (enne / أَنَّ)'den hafifletilmiş (muhaffefe)tir; sanki: "Şüphesiz hiçbir günahkâr yüklenmez" (ennehû lâ teziru) demiştir. Şeddeli olanın hafifletilmesi bazen lâzım (zorunlu), bazen de gayr-i lâzım (câiz veya gayr-i câiz) olur. Lâzım olanı, sonrasında bir fiil veya fiilin üzerine dahil olan bir harf bulunduğu zamandır. Onda hafifletilmenin zorunlu olması, lafız ve mana bakımından fiile benzemesindendir; fiil ise fiilin üzerine dahil edilemez. Bu sebeple fiile benzemekten çıkarılıp fiile mahsus bir harf suretine sokulmuş, böylece fiile uygun düşüp onun üzerine dahil olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِنْ قَالَ قَائِلٌ: الْآيَةُ مَذْكُورَةٌ لِبَيَانِ أَنَّ وِزْرَ الْمُسِيءِ لَا يُحْمَلُ عَنْهُ وَبِهَذَا الْكَلَامِ لَا تَحْصُلُ هَذِهِ الْفَائِدَةُ لِأَنَّ الْوَازِرَةَ تَكُونُ مُثْقَلَةً بِوِزْرِهَا فَيَعْلَمُ كُلُّ أَحَدٍ أَنَّهَا لَا تُحْمَلُ شَيْئًا وَلَوْ قَالَ لَا تَحْمِلُ فَارِغَةٌ وِزْرَ أُخْرَى كَانَ أبلغ تقول لَيْسَ كَمَا ظَنَنْتَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْوَازِرَةِ هِيَ الَّتِي يُتَوَقَّعُ مِنْهَا الْوِزْرُ وَالْحِمْلُ لَا الَّتِي وَزَرَتْ
Üçüncü Mesele: Eğer bir kimse: "Ayet, kötülük edenin günahının kendisinden başkası tarafından yüklenilmeyeceğini beyan etmek için zikredilmiştir; ancak bu ifadeyle bu fayda hâsıl olmamaktadır. Çünkü günahkâr (vâzire), kendi günahıyla ağırlaşmış olandır; dolayısıyla herkes onun başka bir şey yüklenemeyeceğini bilir. Şayet: 'Yüksüz (günahsız) olan da başkasının günahını yüklenmez' deseydi daha beliğ olurdu" derse, deriz ki: Durum zannettiğin gibi değildir. Zira günahkâr (vâzire) ile murat, günah işlemiş ve yüklenmiş olan değil, kendisinden günah ve yük beklenendir;
وَحَمَلَتْ كَمَا يُقَالُ: شَقَانِي الْحِمْلُ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ فِي الْحَالِ حِمْلٌ، وَإِذَا لَمْ تَزِرْ تِلْكَ النَّفْسُ الَّتِي يُتَوَقَّعُ مِنْهَا ذَلِكَ فَكَيْفَ تَتَحَمَّلُ وِزْرَ غَيْرِهَا فَتَكُونُ الْفَائِدَةُ كَامِلَةً.
nitekim o anda üzerinde yük bulunmasa bile "Yük bana meşakkat verdi" denilmesi gibidir. Kendisinden bu beklenen nefis [başkası için] yüklenmeyince, başkasının günahını nasıl yüklensin? Böylece fayda eksiksiz tamamlanmış olur.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى تَتِمَّةُ بَيَانِ أَحْوَالِ الْمُكَلَّفِ فَإِنَّهُ لَمَّا بَيَّنَ لَهُ/ أَنَّ سَيِّئَتَهُ لَا يَتَحَمَّلُهَا عَنْهُ أَحَدٌ بَيَّنَ لَهُ أَنَّ حَسَنَةَ الْغَيْرِ لَا تُجْدِي نَفْعًا وَمَنْ لَمْ يَعْمَلْ صَالِحًا لَا يَنَالُ خَيْرًا فَيُكْمِلُ بِهَا وَيُظْهِرُ أَنَّ الْمُسِيءَ لَا يَجِدُ بِسَبَبِ حَسَنَةِ الْغَيْرِ ثَوَابًا وَلَا يَتَحَمَّلُ عَنْهُ أَحَدٌ عِقَابًا، وَفِيهِ أَيْضًا مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: {وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى} “Ve insana ancak kendi çalıştığı vardır” buyruğu, mükellefin hallerinin beyanının tamamlayıcısıdır. Zira [Allah Teâlâ] ona kötülüğünü kendisinden başkasının yüklenmeyeceğini beyan edince, başkasının iyiliğinin de [kendisine] fayda sağlamayacağını ve salih amel işlemeyen kimsenin hayra nail olamayacağını beyan etmiş, böylece bununla [beyanı] ikmal edip kötülük edenin başkasının iyiliği sebebiyle sevap bulamayacağını ve cezasını da başkasının yüklenmeyeceğini ortaya koymuştur. Bunda da birtakım meseleler vardır:
الْأُولَى: لَيْسَ لِلْإِنْسانِ فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ عَامٌّ وَهُوَ الْحَقُّ وَقِيلَ عَلَيْهِ بِأَنَّ فِي الْأَخْبَارِ أَنَّ مَا يَأْتِي بِهِ الْقَرِيبُ مِنَ الصَّدَقَةِ وَالصَّوْمِ يَصِلُ إِلَى الْمَيِّتِ وَالدُّعَاءُ أَيْضًا نافع فللإنسان شيء لم يسمع فِيهِ، وَأَيْضًا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها [الْأَنْعَامِ: ١٦٠] وَهِيَ فَوْقَ مَا سَعَى، الْجَوَابُ عَنْهُ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِنْ لَمْ يَسْعَ فِي أَنْ يَكُونَ لَهُ صَدَقَةُ الْقَرِيبِ بِالْإِيمَانِ لَا يَكُونُ لَهُ صَدَقَتُهُ فَلَيْسَ لَهُ إِلَّا مَا سَعَى، وَأَمَّا الزِّيَادَةُ فَنَقُولُ: اللَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَعَدَ الْمُحْسِنَ بِالْأَمْثَالِ وَالْعَشَرَةِ وَبِالْأَضْعَافِ الْمُضَاعَفَةِ فَإِذَا أَتَى بِحَسَنَةٍ رَاجِيًا أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ مَا يَتَفَضَّلُ بِهِ فَقَدْ سَعَى فِي الْأَمْثَالِ، فَإِنْ قِيلَ: أَنْتُمْ إِذَنْ حَمَلْتُمُ السَّعْيَ عَلَى الْمُبَادَرَةِ إِلَى الشَّيْءِ، يُقَالُ: سَعَى فِي كَذَا إِذَا أَسْرَعَ إِلَيْهِ، وَالسَّعْيُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا مَا سَعى مَعْنَاهُ الْعَمَلُ يُقَالُ: سَعَى فُلَانٌ أَيْ عَمِلَ، وَلَوْ كَانَ كَمَا ذَكَرْتُمْ لَقَالَ: إِلَّا مَا سَعَى فِيهِ نَقُولُ عَلَى الْوَجْهَيْنِ جَمِيعًا: لَا بُدَّ مِنْ زِيَادَةٍ فَإِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ لَهُ عَيْنَ مَا سَعَى، بَلِ الْمُرَادُ عَلَى مَا ذَكَرْتَ لَيْسَ لَهُ إِلَّا ثَوَابُ مَا سَعَى، أَوْ إِلَّا أَجْرُ مَا سَعَى، أَوْ يُقَالُ: بِأَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ مَا سَعَى مَحْفُوظٌ لَهُ مَصُونٌ عَنِ الْإِحْبَاطِ فَإِذَنْ لَهُ فِعْلُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْإِنْسَانِ الْكَافِرُ دُونَ الْمُؤْمِنِ وَهُوَ ضَعِيفٌ، وَقِيلَ بِأَنَّ قَوْلَهُ: لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى كَانَ فِي شَرْعِ مَنْ تَقَدَّمَ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَسَخَهُ فِي شَرْعِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَجَعَلَ لِلْإِنْسَانِ مَا سَعَى وَمَا لَمْ يَسْعَ وَهُوَ بَاطِلٌ إِذْ لَا حَاجَةَ إلى هذا التكلف بعد ما بَانَ الْحَقُّ، وَعَلَى مَا ذُكِرَ فَقَوْلُهُ: مَا سَعى مُبْقًى عَلَى حَقِيقَتِهِ مَعْنَاهُ لَهُ عَيْنُ مَا سَعَى مَحْفُوظٌ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى وَلَا نُقْصَانَ يَدْخُلُهُ ثُمَّ يُجْزَى بِهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ [الزَّلْزَلَةِ: ٧] .
Birincisi: {لَيْسَ لِلْإِنْسانِ} “İnsana yoktur” ifadesinde iki vecih vardır: Birincisi: Bunun umumî olmasıdır ki hak olan da budur. Buna karşı şöyle denilmiştir: Rivayetlerde akrabanın yaptığı sadaka ve tuttuğu orucun ölüye ulaştığı, duanın da fayda verdiği zikredilmektedir; dolayısıyla insana bizzat çalışmadığı bir şey de vardır. Ayrıca Allah Teâlâ: {مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها} “Kim bir iyilikle gelirse, ona onun on katı vardır” [En'âm 160] buyurmuştur ki bu da onun çalıştığının üzerindedir. Buna cevap şudur: İnsan iman ederek akrabanın sadakasının kendisine ulaşması için bir çaba sarf etmemiş olsaydı, o sadaka ona ait olmazdı; dolayısıyla ona ancak kendi çalıştığı vardır. Fazlalığa gelince deriz ki: Allah Teâlâ iyilik yapana kat kat fazlasını, on mislini ve katbekatını vadettiğine göre, o kişi Allah'ın lütufta bulunacağı şeyi umarak bir iyilik yaptığında bu kat kat mükâfatlar için çalışmış olur. Eğer: "Siz o takdirde 'sa'y' (çalışma) kelimesini bir şeye girişmek ve koşmak manasına hamletmiş oluyorsunuz; nitekim bir kimse bir şeye koştuğunda sa'â fî kezâ denir. Halbuki Allah Teâlâ'nın: {إِلَّا مَا سَعى} kavlindeki sa'y, amel manasınadır; nitekim filanca amel etti anlamında sa'â fülânün denir. Zikrettiğiniz gibi olsaydı {إِلَّا مَا سَعَى فِيهِ} derdi" denilirse; deriz ki: Her iki vecihte de bir ziyadelik (takdir) kaçınılmazdır. Zira Allah Teâlâ'nın: {لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى} kavlinden murat, bizzat çalıştığı şeyin kendisine ait olması değildir; bilakis zikrettiğin üzere murat, ona ancak çalıştığının sevabının veya çalıştığının ecrinin olmasıdır. Yahut şöyle denilir: Muradı, çalıştığı şeyin onun için mahfuz olup boşa çıkmaktan (ihbâttan) korunmuş olmasıdır; dolayısıyla kıyamet gününde ameli kendisine aittir. İkinci vecih: İnsandan murâdın mümin değil kâfir olmasıdır ki bu zayıftır. {لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى} kavlinin öncekilerin şeriatında olduğu, sonra Allah Teâlâ'nın bunu Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem şeriatında neshedip insana hem çalıştığını hem de çalışmadığını verdiği de söylenmiştir ki bu batıldır; zira hak açığa çıktıktan sonra böyle bir külfete (zorlamaya) gerek yoktur. Zikredilene göre {مَا سَعى} kavli hakikati üzere bırakılır; manası: Çalıştığı şeyin kendisi Allah Teâlâ katında mahfuzdur, ona hiçbir noksanlık girmez ve sonra onunla mükâfatlandırılır; nitekim Allah Teâlâ: {فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ} “Kim zerre ağırlığınca bir hayır işlerse onu görür” [Zilzâl 7] buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ (مَا) خَبَرِيَّةٌ أَوْ مَصْدَرِيَّةٌ؟ نَقُولُ: كَوْنُهَا مَصْدَرِيَّةً أَظْهَرُ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تعالى: وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى أَيْ سَوْفَ يُرَى الْمَسْعِيُّ، وَالْمَصْدَرُ لِلْمَفْعُولِ يَجِيءُ كَثِيرًا يُقَالُ: هَذَا خَلْقُ اللَّهِ أَيْ مَخْلُوقُهُ.
İkinci Mesele: (Mâ / مَا) haberiye (ism-i mevsûl) midir, yoksa masdariye midir? Deriz ki: Masdariye olması daha zahirdir; delili ise Allah Teâlâ'nın: {وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى} “Ve şüphesiz onun çalışması yakında görülecektir” buyruğudur; yani çalışılan şey (mes'iyy) görülecektir. Masdarın mef'ûl (ism-i mef'ûl) manasında kullanılması çokça vuku bulur; nitekim "Bu Allah'ın halkıdır", yani mahlûkudur denilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ بَيَانُ ثَوَابِ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ أَوْ بَيَانُ كُلِّ عَمَلٍ، نَقُولُ: المشهور أنها لِكُلِّ عَمَلٍ فَالْخَيْرُ مُثَابٌ عَلَيْهِ وَالشَّرُّ مُعَاقَبٌ بِهِ وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لِبَيَانِ الْخَيْرَاتِ يَدُلُّ عَلَيْهِ اللَّامُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لِلْإِنْسانِ فَإِنَّ اللَّامَ لعود المنافع وعلى لِعُودِ الْمَضَارِّ تَقُولُ: هَذَا لَهُ، وَهَذَا عَلَيْهِ، وَيَشْهَدُ لَهُ وَيَشْهَدُ عَلَيْهِ فِي الْمَنَافِعِ وَالْمَضَارِّ، وَلِلْقَائِلِ الْأَوَّلِ أَنْ يَقُولَ: بِأَنَّ الْأَمْرَيْنِ إِذَا اجْتَمَعَا غَلَبَ الْأَفْضَلُ كَجُمُوعِ السَّلَامَةِ تُذْكَرُ إِذَا اجْتَمَعَتِ الْإِنَاثُ مَعَ الذُّكُورِ، وَأَيْضًا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ يُجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفى [النَّجْمِ: ٤١] وَالْأَوْفَى لَا يَكُونُ إِلَّا فِي مُقَابَلَةِ الْحَسَنَةِ، وَأَمَّا فِي السَّيِّئَةِ فَالْمِثْلُ أَوْ دُونَهُ الْعَفْوُ بِالْكُلِّيَّةِ.
Üçüncü Mesele: Ayetten murat salih amellerin sevabını beyan mıdır, yoksa her ameli beyan mıdır? Deriz ki: Meşhur olan, her amele şamil olmasıdır; dolayısıyla hayra sevap verilir, şerre de azap edilir. Zahir olan ise hayırları beyan için olmasıdır; buna Allah Teâlâ'nın: {لِلْإِنْسانِ} kavlindeki lâm harfi delalet eder. Zira lâm harfi menfaatlerin dönüşü için, alâ (عَلَى) ise zararların dönüşü içindir. Nitekim menfaat ve zararlar hakkında: "Bu onun lehinedir (lehu), şu da aleyhinedir (aleyhi)" ve "onun lehine şahitlik eder, onun aleyhine şahitlik eder" dersin. Birinci görüş sahibinin ise şöyle deme hakkı vardır: İki husus bir araya geldiğinde daha üstün olan galip gelir; tıpkı dişiler erkeklerle bir arada bulunduğunda müzekker kurallı çoğulların (cümû-i selâme) kullanılması gibi. Ayrıca buna Allah Teâlâ'nın: {ثُمَّ يُجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفى} “Sonra ona karşılığı tastamam verilecektir” [Necm 41] buyruğu da delalet eder; zira "en tam karşılık" (el-evfâ) ancak iyiliğin mukabilinde olur. Kötülükte ise karşılık dengi kadardır yahut büsbütün affedilmek suretiyle onun altındadır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: إِلَّا مَا سَعى بِصِيغَةِ الْمَاضِي دُونَ الْمُسْتَقْبَلِ لِزِيَادَةِ الْحَثِّ عَلَى السَّعْيِ فِي الْعَمَلِ الصَّالِحِ وَتَقْرِيرُهُ هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ قَالَ: لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا يَسْعَى، تَقُولُ النَّفْسُ إِنِّي أُصَلِّي غَدًا/ كَذَا رَكْعَةً وَأَتَصَدَّقُ بِكَذَا دِرْهَمًا، ثُمَّ يُجْعَلُ مُثْبَتًا فِي صَحِيفَتِي الْآنَ لِأَنَّهُ أَمْرٌ يُسْعَى وَلَهُ فِيهِ مَا يَسْعَى فِيهِ، فَقَالَ: لَيْسَ لَهُ إِلَّا مَا قَدْ سَعَى وَحَصَلَ وَفُرِغَ مِنْهُ، وَأَمَّا تَسْوِيلَاتُ الشَّيْطَانِ وَعِدَاتُهُ فَلَا اعْتِمَادَ عَلَيْهَا ثُمَّ قال تعالى:
Dördüncü Mesele: {إِلَّا مَا سَعى} kavlinin muzari (gelecek/şimdiki) sığasıyla değil de mazi (geçmiş) sığasıyla gelmesi, salih amelde çalışmaya teşviki artırmak içindir. Bunun açıklaması şudur: Şayet Allah Teâlâ: "İnsana ancak çalışacağı şey vardır" (mâ yes'â) buyursaydı, nefis: "Ben yarın şu kadar rekât namaz kılarım, şu kadar dirhem sadaka veririm; o halde bu, peşinen çalışılacak bir iş olduğu ve onda çalışacağı şey kendisine ait sayıldığı için şimdi amel defterime kaydedilsin" derdi. Bu sebeple: "Ona ancak bizzat çalışıp elde ettiği ve tamamladığı şey vardır; şeytanın aldatmacalarına ve vaatlerine ise güvenilmez" buyurmuştur. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة النجم (٥٣) : الآيات ٤٠ الى ٤١]
[Necm Suresi (53), Âyetler 40-41]
وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى (٤٠) ثُمَّ يُجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفى (٤١)
{وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى (٤٠) ثُمَّ يُجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفى (٤١)} “Ve şüphesiz onun çalışması yakında görülecektir. Sonra ona karşılığı tastamam verilecektir.”
أَيْ يُعْرَضُ عَلَيْهِ وَيُكْشَفُ لَهُ مِنْ أَرَيْتُهُ الشَّيْءَ، وَفِيهِ بِشَارَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا ذَكَرْنَا، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ يُرِيهِ أَعْمَالَهُ الصَّالِحَةَ لِيَفْرَحَ بِهَا، أَوْ يَكُونُ يُرِي مَلَائِكَتَهُ وَسَائِرَ خَلْقِهِ لِيَفْتَخِرَ الْعَامِلُ بِهِ عَلَى مَا هُوَ الْمَشْهُورُ وَهُوَ مَذْكُورٌ لِفَرَحِ الْمُسْلِمِ وَلِحُزْنِ الْكَافِرِ، فَإِنَّ سَعْيَهُ يُرَى لِلْخَلْقِ، وَيُرَى لِنَفْسِهِ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: هُوَ مِنْ رَأَى يَرَى فَيَكُونُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ [التَّوْبَةِ: ١٠٥] وَفِيهَا وَفِي الْآيَةِ الَّتِي بَعْدَهَا مَسَائِلُ:
Yani ereytühü'ş-şey'e (ona o şeyi gösterdim) kökünden hareketle, ona arz olunacak ve önüne serilecektir. Zikrettiğimiz üzere bunda müminler için bir müjde vardır; zira Allah, sevinsin diye ona salih amellerini gösterir yahut meşhur olduğu üzere amel eden kimse onunla iftihar etsin diye meleklerine ve diğer yaratılmışlarına gösterir. Bu, Müslümanın sevinmesi ve kâfirin hüzünlenmesi için zikredilmiştir; çünkü onun çalışması hem yaratılmışlara gösterilir hem de kendisine gösterilir. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: Bu, reâ-yerâ (gördü-görür) fiilindendir; böylece Allah Teâlâ'nın: {وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ} “De ki: Çalışın! Allah da, Resulü de amelinizi görecektir” [Tevbe 105] buyruğu gibi olur. Bu ayette ve bundan sonraki ayette birtakım meseleler vardır:
الْأُولَى: الْعَمَلُ كَيْفَ يُرَى بَعْدَ وُجُودِهِ وَمُضِيِّهِ؟ نَقُولُ فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: يَرَاهُ عَلَى صُورَةٍ جَمِيلَةٍ إِنْ كَانَ الْعَمَلُ صَالِحًا ثَانِيهِمَا: هُوَ عَلَى مَذْهَبِنَا غَيْرُ بَعِيدٍ فَإِنَّ كُلَّ مَوْجُودٍ يُرَى، وَاللَّهُ قَادِرٌ عَلَى إِعَادَةِ كُلِّ مَعْدُومٍ فَبَعْدَ الْفِعْلِ يُرَى وَفِيهِ وَجْهٌ ثَالِثٌ: وَهُوَ أَنَّ ذَلِكَ مَجَازٌ عَنِ الثَّوَابِ يُقَالُ: سَتَرَى إِحْسَانَكَ عِنْدَ الْمَلِكِ أَيْ جَزَاءَهُ عَلَيْهِ وَهُوَ بَعِيدٌ لِمَا قَالَ بَعْدَهُ: ثُمَّ يُجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفى.
Birincisi: Amel var olup geçtikten sonra nasıl görülür? Deriz ki: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Amel salih ise onu güzel bir surette görür. İkincisi: Bizim mezhebimize göre bu uzak bir ihtimal değildir; zira var olan her şey görülebilir ve Allah yok olan her şeyi iade etmeye kadirdir; dolayısıyla fiilden sonra o görülür. Üçüncü bir vecih daha vardır: Bu, sevaptan mecazdır; nitekim: "Hükümdarın yanında iyiliğini göreceksin", yani ona karşılık mükâfatını göreceksin denilir. Fakat bu, ardından: {ثُمَّ يُجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفى} “Sonra ona karşılığı tastamam verilecektir” buyurduğu için uzak bir ihtimaldir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْهَاءُ ضَمِيرُ السَّعْيِ أَيْ ثُمَّ يُجْزَى الْإِنْسَانُ سَعْيَهُ بِالْجَزَاءِ، وَالْجَزَاءُ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ قَالَ تَعَالَى: وَجَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيراً [الْإِنْسَانِ: ١٢] وَيُقَالُ: جَزَاكَ اللَّهُ خَيْرًا، وَيَتَعَدَّى إِلَى ثَلَاثَةِ مَفَاعِيلَ بِحَرْفٍ يُقَالُ: جَزَاهُ اللَّهُ عَلَى عَمَلِهِ الْخَيْرَ الْجَنَّةَ، وَيُحْذَفُ الْجَارُّ وَيُوصَلُ الْفِعْلُ فَيُقَالُ: جَزَاهُ اللَّهُ عَمَلَهُ الْخَيْرَ الْجَنَّةَ، هَذَا وَجْهٌ، وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ الضَّمِيرَ لِلْجَزَاءِ، وَتَقْدِيرُهُ ثُمَّ يُجْزَى جَزَاءً وَيَكُونُ قَوْلُهُ: الْجَزاءَ الْأَوْفى تَفْسِيرًا أَوْ بَدَلًا مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَسَرُّوا النَّجْوَى الَّذِينَ ظَلَمُوا [الْأَنْبِيَاءِ: ٣] فَإِنَّ التَّقْدِيرَ وَالَّذِينَ ظَلَمُوا أَسَرُّوا النَّجْوَى، الَّذِينَ ظَلَمُوا، وَالْجَزَاءُ الْأَوْفَى عَلَى مَا ذَكَرْنَا يَلِيقُ بِالْمُؤْمِنِينَ الصَّالِحِينَ لِأَنَّهُ جَزَاءُ الصَّالِحِ، وَإِنْ قَالَ تَعَالَى: فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً [الْإِسْرَاءِ: ٦٣] وَعَلَى مَا قِيلَ: يُجَابُ أَنَّ الْأَوْفَى بِالنَّظَرِ إِلَيْهِ فَإِنَّ جَهَنَّمَ ضَرَرُهَا أَكْثَرُ بِكَثِيرٍ مَعَ نَفْعِ الْآثَامِ فَهِيَ فِي نَفْسِهَا أَوْفَى.
İkinci Mesele: [Yüczâhu'daki] hâ (هـ) zamiri sa'ye (çalışmaya) aittir; yani sonra insana çalışmasının karşılığı tastamam verilir. Cezâ fiili iki mef'ûle geçişli olur; nitekim Allah Teâlâ: {وَجَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيراً} “Sabretmelerine karşılık onlara bir cennet ve ipek verdi” [İnsân 12] buyurmuştur ve cezâkellâhu hayran (Allah sana hayırlı karşılık versin) denilir. Harf-i cer ile üç mef'ûle de geçer; nitekim cezâhullâhu alâ amelihil-hayral-cenneh (Allah ona hayırlı ameline karşılık cenneti verdi) denilir; harf-i cer hazfedilip fiil doğrudan bitiştirilerek cezâhullâhu amelehul-hayral-cenneh de denilebilir. Bu bir vecihtir. Diğer bir vecih ise zamirin cezaya ait olmasıdır; takdiri: "Sonra ona bir ceza (karşılık) verilir" şeklinde olup {الْجَزاءَ الْأَوْفى} kavli de tıpkı Allah Teâlâ'nın: {وَأَسَرُّوا النَّجْوَى الَّذِينَ ظَلَمُوا} “O zulmedenler fısıldaşmayı gizlediler” [Enbiyâ 3] buyruğunda olduğu gibi tefsir veya bedel olur; zira takdiri: "Zulmedenler fısıldaşmayı gizlediler; [o fısıldaşanlar] zulmedenlerdir" şeklindedir. Zikrettiğimiz üzere "en tam karşılık" (el-cezâü'l-evfâ), salih müminlere layıktır; çünkü o salih kimsenin karşılığıdır. Her ne kadar Allah Teâlâ: {فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً} “Şüphesiz cehennem sizin tastamam karşılığınızdır” [İsrâ 63] buyurmuşsa da, denildiğine göre buna şöyle cevap verilir: Günahların [geçici] menfaati yanında cehennemin zararı katbekat fazla olduğu için ona nispetle el-evfâ (en tam)dır; dolayısıyla o kendi içinde en tam karşılıktır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: (ثُمَّ) لِتَرَاخِي الْجَزَاءِ أَوْ لِتَرَاخِي الْكَلَامِ أَيْ ثُمَّ نَقُولُ يُجْزَاهُ فَإِنْ كَانَ لِتَرَاخِي الْجَزَاءِ فَكَيْفَ يُؤَخَّرُ الْجَزَاءُ عَنِ الصَّالِحِ، وَقَدْ ثَبَتَ أَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الصَّالِحُ؟ نَقُولُ: الْوَجْهَانِ مُحْتَمَلَانِ وَجَوَابُ السُّؤَالِ هُوَ أَنَّ الْوَصْفَ بِالْأَوْفَى يَدْفَعُ مَا ذَكَرْتَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مِنْ أَوَّلِ زَمَانٍ يَمُوتُ الصَّالِحُ يَجْزِيهِ جَزَاءً عَلَى خَيْرِهِ وَيُؤَخِّرُ لَهُ الْجَزَاءَ الْأَوْفَى، وَهِيَ الْجَنَّةُ أَوْ نَقُولُ الْأَوْفَى إِشَارَةٌ إِلَى الزِّيَادَةِ فَصَارَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى [يُونُسَ: ٢٦] وَهِيَ الْجَنَّةُ: وَزِيادَةٌ وَهِيَ الرُّؤْيَةُ فَكَأَنَّهُ/ تَعَالَى قَالَ وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرَى ثُمَّ يُرْزَقُ الرُّؤْيَةَ، وَهَذَا الْوَجْهُ يَلِيقُ بِتَفْسِيرِ اللَّفْظِ فَإِنَّ الْأَوْفَى مُطْلَقٌ غَيْرُ مُبَيَّنٍ فَلَمْ يَقُلْ: أَوْفَى مِنْ كَذَا، فَيَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ أَوْفَى مِنْ كُلِّ وَافٍ وَلَا يَتَّصِفُ بِهِ غَيْرُ رُؤْيَةِ اللَّهِ تَعَالَى.
Üçüncü Mesele: {ثُمَّ} (sonra) edatı, cezanın (karşılığın) gecikmesi (terâhî) için midir, yoksa kelamın terâhîsi için midir; yani "sonra deriz ki ona karşılığı verilir" manasında mıdır? Şayet cezanın gecikmesi içinse, murâdın salih kimse olduğu zahir olarak sabit olduğu halde karşılık salih kimseden nasıl geciktirilir? Deriz ki: İki vecih de muhtemeldir; sorunun cevabı ise, "en tam" (el-evfâ) vasfının zikrettiğin hususu defetmesidir. Zira Allah Teâlâ, salih kimsenin öldüğü ilk andan itibaren hayrına karşılık bir mükâfat verir; en tam karşılık olan cenneti ise onun için sonraya bırakır. Yahut deriz ki: "El-Evfâ" fazlalığa (ziyadeye) işarettir; böylece Allah Teâlâ'nın: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى} “Güzel davrananlara daha güzeli” [Yûnus 26] -ki o cennettir- {وَزِيادَةٌ} “ve bir de fazlası vardır” -ki o da [Allah'ı] görmektir (rü'yetullah)- kavli gibi olur. Sanki Allah Teâlâ: "Onun çalışması görülecektir, sonra ona rü'yet rızık olarak verilecektir" buyurmuştur. Bu vecih lafzın tefsirine de uygundur; zira "el-evfâ" mutlak olup beyan edilmemiştir, nitekim "şundan daha tam" denilmemiştir. Dolayısıyla onun her tamdan daha tam olması gerekir ve buna da Allah Teâlâ'yı görmekten başkası layık olamaz.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي بَيَانِ لَطَائِفَ فِي الْآيَاتِ الْأُولَى: قَالَ فِي حَقِّ الْمُسِيءِ: أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى
Dördüncü Mesele: Ayetlerdeki [bazı] inceliklerin beyanı hakkındadır: [Bunların] birincisi: [Allah Teâlâ], kötülük eden hakkında: {أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى} “Hiçbir günahkâr bir başkasının günahını yüklenmez”
[النجم: ٣٨] وَهُوَ لَا يَدُلُّ إِلَّا عَلَى عَدَمِ الْحِمْلِ عَنِ الْوَازِرَةِ وَهَذَا لَا يَلْزَمُ مِنْهُ بَقَاءُ الْوِزْرِ عَلَيْهَا مِنْ ضَرُورَةِ اللَّفْظِ، لِجَوَازِ أَنْ يَسْقُطَ عَنْهَا وَيَمْحُوَ اللَّهُ ذَلِكَ الْوِزْرَ فَلَا يَبْقَى عَلَيْهَا وَلَا يَتَحَمَّلُ عَنْهَا غَيْرُهَا وَلَوْ قَالَ: لَا تَزِرُ وَازِرَةٌ إِلَّا وِزْرَ نَفْسِهَا كَانَ مِنْ ضَرُورَةِ الِاسْتِثْنَاءِ أَنَّهَا تَزِرُ، وَقَالَ فِي حَقِّ الْمُحْسِنِ: لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى، وَلَمْ يَقُلْ:
[Necm 38] “Hiçbir günahkâr bir başkasının günahını yüklenmez” buyurmuştur. Bu ise sadece günahkârın üzerinden yükün taşınmayacağına delalet eder; lafzın gereği olarak günahın onun üzerinde kalması bundan lâzım gelmez. Zira günahın onun üzerinden düşmesi ve Allah'ın o günahı silmesi caizdir; böylece günah ne onun üzerinde kalır ne de bir başkası onu onun adına yüklenir. Şayet: "Hiçbir günahkâr kendi günahından başkasını yüklenmez" deseydi, istisnanın zorunlu gereği olarak o günahı yüklenmiş olurdu. İyilik eden hakkında ise: "İnsana ancak çalıştığı vardır" buyurmuş;
لَيْسَ لَهُ مَا لَمْ يَسْعَ لِأَنَّ الْعِبَارَةَ الثَّانِيَةَ لَيْسَ فِيهَا أَنَّ لَهُ مَا سَعَى، وَفِي الْعِبَارَةِ الْأُولَى أَنَّ لَهُ مَا سَعَى، نَظَرًا إِلَى الِاسْتِثْنَاءِ، وَقَالَ: فِي حَقِّ الْمُسِيءِ بِعِبَارَةٍ لَا تَقْطَعُ رَجَاءَهُ، وَفِي حَقِّ الْمُحْسِنِ بِعِبَارَةٍ تَقْطَعُ خَوْفَهُ، كُلُّ ذلك إشارة إلى سبق الرحمة الغضب ثم قال تعالى:
"Ona çalışmadığı şey yoktur" dememiştir. Çünkü ikinci ifadede çalıştığı şeyin ona ait olduğu yer almaz; birinci ifadede ise istisnaya binaen çalıştığı şeyin ona ait olduğu yer alır. Kötülük eden hakkında ümidini kesmeyecek bir ifadeyle, iyilik eden hakkında ise korkusunu giderecek bir ifadeyle hitap etmiştir; bütün bunlar rahmetin gazaba galebe çaldığına işarettir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة النجم (٥٣) : آية ٤٢]
[Necm Suresi (53), Âyet 42]
وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى (٤٢)
{وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى (٤٢)} “Ve şüphesiz en son varış Rabbinedir.”
الْقِرَاءَةُ الْمَشْهُورَةُ فَتْحُ الْهَمْزَةِ عَلَى الْعَطْفِ عَلَى مَا، يَعْنِي أَنَّ هَذَا أَيْضًا فِي الصُّحُفِ وَهُوَ الْحَقُّ، وَقُرِئَ بِالْكَسْرِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Meşhur kıraat, (mâ / مَا) lafzına atıfla hemzenin fethasıyladır (ve enne / وَأَنَّ); yani bu da sahifelerdedir ve hak olan da budur. İstînâf (yeni bir başlangıç) olarak kesra ile (ve inne / وَإِنَّ) de okunmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْأُولَى: مَا الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ؟ قُلْنَا فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: وَهُوَ الْمَشْهُورُ بَيَانُ الْمَعَادِ أَيْ لِلنَّاسِ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وُقُوفٌ، وَعَلَى هَذَا فَهُوَ يَتَّصِلُ بِمَا تَقَدَّمَ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: ثُمَّ يُجْزاهُ كَأَنَّ قَائِلًا قَالَ لَا تَرَى الْجَزَاءَ، وَمَتَى يَكُونُ، فَقَالَ: إِنَّ الْمَرْجِعَ إِلَى اللَّهِ، وَعِنْدَ ذَلِكَ يُجَازِي الشَّكُورَ وَيَجْزِي الْكَفُورَ وَثَانِيهِمَا: الْمُرَادُ التَّوْحِيدُ، وَقَدْ فَسَّرَ الْحُكَمَاءُ أَكْثَرَ الْآيَاتِ الَّتِي فِيهَا الِانْتِهَاءُ وَالرُّجُوعُ بِمَا سَنَذْكُرُهُ غَيْرَ أَنَّ فِي بَعْضِهَا تَفْسِيرَهُمْ غَيْرُ ظَاهِرٍ، وَفِي هَذَا الْمَوْضِعِ ظَاهِرٌ، فَنَقُولُ: هُوَ بَيَانُ وُجُودِ اللَّهِ تَعَالَى وَوَحْدَانِيَّتِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّكَ إِذَا نَظَرْتَ إِلَى الْمَوْجُودَاتِ الْمُمْكِنَةِ لَا تَجِدُ لَهَا بُدًّا مِنْ مُوجِدٍ، ثُمَّ إِنَّ مُوجِدَهَا رُبَّمَا يُظَنُّ أَنَّهُ مُمْكِنٌ آخَرُ كَالْحَرَارَةِ الَّتِي تَكُونُ عَلَى وَجْهٍ يُظَنُّ أَنَّهَا مِنْ إِشْرَاقِ الشَّمْسِ أَوْ مِنَ النَّارِ فَيُقَالُ الشَّمْسُ وَالنَّارُ مُمْكِنَتَانِ فَمِمَّ وُجُودُهُمَا؟ فَإِنِ اسْتَنَدَتَا إِلَى مُمْكِنٍ آخَرَ لَمْ يَجِدِ الْعَقْلُ بُدًّا مِنَ الِانْتِهَاءِ إِلَى غَيْرِ مُمْكِنٍ فَهُوَ وَاجِبُ الْوُجُودِ فَإِلَيْهِ يَنْتَهِي الْأَمْرُ فَالرَّبُّ هُوَ الْمُنْتَهَى، وَهَذَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ ظَاهِرٌ مَعْقُولٌ مُوَافِقٌ لِلْمَنْقُولِ، فَإِنَّ
Birincisi: Ayetten murat nedir? Deriz ki: Bunda iki vecih vardır: Birincisi ve meşhur olanı, âhiret dönüşünün (meâd) beyanıdır; yani insanlar Allah'ın huzurunda duracaklardır. Buna göre bu ayet öncekiyle irtibatlıdır; çünkü Allah Teâlâ: {ثُمَّ يُجْزاهُ} “Sonra ona karşılığı tastamam verilecektir” buyurunca sanki birisi: "Karşılığı görmüyorsun, peki bu ne zaman olacak?" demiştir. Bunun üzerine: "Şüphesiz dönüş Allah'adır ve o vakit çok şükredene mükâfatını, nankörlük edene de cezasını verir" buyurmuştur. İkincisi: Murâdın tevhid olmasıdır. Hükemâ (filozoflar/âlimler), nihayet bulma (intihâ) ve dönüş (rücû) manası taşıyan ayetlerin çoğunu zikredeceğimiz şekilde tefsir etmişlerdir; ne var ki bazılarında onların tefsiri zahir olmasa da bu makamda zahirdir. Deriz ki: Bu, Allah Teâlâ'nın varlığı ve birliğinin beyanıdır. Zira sen mümkün varlıklara baktığında onlar için bir vârid edici (mûcid) bulunmasının kaçınılmaz olduğunu görürsün. Sonra onların mûcidinin bazen başka bir mümkün olduğu zannedilebilir; tıpkı güneşin doğmasından veya ateşten kaynaklandığı zannedilen bir tür sıcaklık gibi. Oysa güneş ve ateş de iki mümkündür; peki onların varlığı neredendir? Şayet bunlar başka bir mümküne dayansa, akıl zorunlu olarak mümkün olmayan bir varlıkta son bulmaktan başka çare bulamaz; o da Vâcibü'l-Vücûd'dur (varlığı zorunlu olan Allah'tır). Dolayısıyla iş O'na dayanıp son bulur ve Rab, kendisinde nihayete erilen nihai mercidir (el-Müntehâ). Bu makamda bu mana zahirdir, aklen anlaşılırdır ve nakle de uygundur. Nitekim
الْمَرْوِيَّ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ أَنَّهُ قَالَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «وَأَنَّ إِلَى رَبِّكَ الْمُنْتَهَى، لَا فِكْرَةَ فِي الرَّبِّ»
Übey b. Ka'b'dan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “‘Şüphesiz en son varış Rabbinedir’; Rabbin [zatı] hakkında derin düşünceye dalınmaz” buyurmuştur.
أَيِ انْتَهَى الْأَمْرُ إِلَى وَاجِبِ الْوُجُودِ، وَهُوَ الَّذِي لَا يَكُونُ وُجُودُهُ بِمُوجِدٍ وَمِنْهُ كُلُّ وُجُودٍ،
Yani iş, varlığı bir vârid ediciyle olmayan ve her varlığın kendisinden geldiği Vâcibü'l-Vücûd'a dayanıp son bulmuştur.
وَقَالَ أَنَسٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «إِذَا ذُكِرَ الرَّبُّ فَانْتَهُوا»
Enes'in rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Rab zikredildiğinde [düşünceyi orada] bitirin (durun)!” buyurmuştur.
وَهُوَ مُحْتَمِلٌ لِمَا ذَكَرْنَا، وَأَمَّا بَعْضُ النَّاسِ فَيُبَالِغُ وَيُفَسِّرُ كُلَّ آيَةٍ فِيهَا الرُّجْعَى وَالْمُنْتَهَى وَغَيْرُهُمَا بِهَذَا التَّفْسِيرِ حَتَّى قِيلَ: إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ [فَاطِرٍ: ١٠] بِهَذَا الْمَعْنَى وَهَذَا دَلِيلُ الْوُجُودِ، وَأَمَّا دَلِيلُ الْوَحْدَانِيَّةِ فَمِنْ حَيْثُ إِنَّ الْعَقْلَ انْتَهَى إِلَى وَاجِبِ الْوُجُودِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ وَاجِبُ الْوُجُودِ، لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَكُنْ وَاجِبَ/ الْوُجُودِ لَمَا كَانَ مُنْتَهًى بَلْ يَكُونُ لَهُ مُوجِدٌ، فَالْمُنْتَهَى هُوَ الْوَاجِبُ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ وَاجِبٌ، وَهَذَا الْمَعْنَى وَاحِدٌ فِي الْحَقِيقَةِ وَالْعَقْلِ، لِأَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الِانْتِهَاءِ إِلَى هَذَا الْوَاجِبِ أَوْ إِلَى ذَلِكَ الْوَاجِبِ فلا يثبت الواجب مَعْنًى غَيْرَ أَنَّهُ وَاجِبٌ فَيَبْعُدُ إِذًا وُجُوبُهُ، فَلَوْ كَانَ وَاجِبَانِ فِي الْوُجُودِ لَكَانَ كُلُّ وَاحِدٍ قَبْلَ الْمُنْتَهَى لِأَنَّ الْمَجْمُوعَ قَبْلَهُ الْوَاجِبُ فَهُوَ الْمُنْتَهَى وَهَذَانَ دَلِيلَانِ ذَكَرْتُهُمَا عَلَى وَجْهِ الِاخْتِصَارِ.
Bu rivayet zikrettiğimiz manaya muhtemeldir. Bazı insanlar ise mübalağa edip içinde rücû, müntehâ ve benzeri geçen her ayeti bu şekilde tefsir ederler; hatta: {إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ} “Güzel söz O'na yükselir” [Fâtır 10] ayetinin de bu manada olduğu söylenmiştir. Bu, varlığın delilidir. Birlik (vahdaniyet) deliline gelince; akıl, Vâcibü'l-Vücûd olması haysiyetiyle Vâcibü'l-Vücûd'a dayanıp nihayete erer; çünkü şayet Vâcibü'l-Vücûd olmasaydı müntehâ (en son mercii) olamazdı, aksine onun bir mûcidi olurdu. Dolayısıyla müntehâ, vâcip olması haysiyetiyle Vâcip olandır; bu mana ise hakikatte ve akılda tektir. Çünkü ya şu vâcibe ya da bu vâcibe dayanıp son bulmak zorunludur; vâcip için vâcip olmaktan başka bir mana sabit olmaz, bu durumda da onun vücûbiyeti uzaklaşır. Şayet varlıkta iki vâcip bulunsaydı, her biri müntehâdan önce olurdu; çünkü toplamından önce Vâcip vardır ve işte müntehâ O'dur. Bunlar muhtasar olarak zikrettiğim iki delildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى فِي الْمُخَاطَبِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ عَامٌّ تَقْدِيرُهُ إِلَى رَبِّكَ أَيُّهَا السَّامِعُ أَوِ الْعَاقِلُ ثَانِيهِمَا: الْخِطَابُ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ وَفِيهِ بَيَانُ صِحَّةِ دِينِهِ فَإِنَّ كُلَّ أَحَدٍ كَانَ يَدَّعِي رَبًّا وَإِلَهًا،
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: {إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى} “En son varış Rabbinedir” kavlinde muhatap hususunda iki vecih vardır: Birincisi: Genel olmasıdır; takdiri: "Ey dinleyen veya ey akıl sahibi, en son varış senin Rabbinedir" şeklindedir. İkincisi: Hitabın Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem yönelik olmasıdır; bunda onun dininin sıhhatinin beyanı vardır. Zira herkes bir rab ve ilah iddia ediyordu;
لَكِنَّهُ ﷺ لَمَّا قَالَ: «رَبِّيَ الَّذِي هُوَ أَحَدٌ وَصَمَدٌ»
ancak o sallallâhu aleyhi ve sellem: “Benim Rabbim, bir ve Samed olandır” deyince
يَحْتَاجُ إِلَيْهِ كُلُّ مُمْكِنٍ فَإِذًا رَبُّكَ هُوَ الْمُنْتَهَى، وَهُوَ رَبُّ الْأَرْبَابِ
-ki her mümkün O'na muhtaçtır-, o halde senin Rabbin nihai merci olandır (el-müntehâdır); O, rablerin Rabbidir
وَمُسَبِّبُ الْأَسْبَابِ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ الْكَافُ أَحْسَنُ مَوْقِعًا، أَمَّا عَلَى قَوْلِنَا: إِنَّ الْخِطَابَ عَامٌّ فَهُوَ تَهْدِيدٌ بَلِيغٌ لِلْمُسِيءِ وَحَثٌّ شَدِيدٌ لِلْمُحْسِنِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: أَيُّهَا السَّامِعُ كَائِنًا مَنْ كَانَ إِلَى رَبِّكَ الْمُنْتَهَى يُفِيدُ الْأَمْرَيْنِ إِفَادَةً بَالِغَةً حَدَّ الْكَمَالِ، وَأَمَّا عَلَى قَوْلِنَا: الْخِطَابُ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فَهُوَ تَسْلِيَةٌ لِقَلْبِهِ كَأَنَّهُ يَقُولُ: لَا تَحْزَنْ فَإِنَّ الْمُنْتَهَى إِلَى اللَّهِ فَيَكُونُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ إِلَى أَنْ قَالَ تَعَالَى فِي آخِرِ السُّورَةِ:
ve sebeplerin yaratıcısıdır (müsebbibü'l-esbâbdır). Bu kavle göre [Rabbike ifadesindeki] kef harfi en güzel makamdadır. Hitabın genel olduğu yönündeki sözümüze göre ise, bu ifade kötülük edene beliğ bir tehdit, iyilik edene de güçlü bir teşviktir. Zira: "Ey dinleyen, kim olursan ol, en son varış senin Rabbinedir" sözü bu iki hususu kemal derecesinde ifade eder. Hitabın Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem yönelik olduğu sözümüze göre ise, bu onun kalbine bir tesellidir; sanki: "Üzülme, nihai varış Allah'adır" demektedir. Böylece bu, Allah Teâlâ'nın: {فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ} “Onların sözü seni üzmesin. Şüphesiz biz onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da biliyoruz” kavlinden surenin sonunda:
وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ [يس: ٧٦- ٨٣] وَأَمْثَالُهُ كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ.
{وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “Ve yalnız O'na döndürüleceksiniz” [Yâsîn 76-83] buyurduğu yere kadar olan kısım gibi olur; Kur'an'da bunun benzerleri pek çoktur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اللَّامُ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ لِلْعَهْدِ لِأَنَّ
Üçüncü Mesele: [El-Müntehâ kelimesindeki] lâm harfi birinci veche göre ahd içindir; çünkü
النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَقُولُ: أَبَدًا إِنَّ مَرْجِعَكُمْ إِلَى اللَّهِ
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem daima: "Dönüşünüz şüphesiz Allah'adır" diyordu;
فَقَالَ:
bunun üzerine:
وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى الْمَوْعُودُ الْمَذْكُورُ فِي الْقُرْآنِ وَكَلَامِ النَّبِيِّ ﷺ، وَعَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي لِلْعُمُومِ أَيْ إِلَى الرَّبِّ كُلُّ مُنْتَهًى وَهُوَ مَبْدَأٌ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ نَقُولُ: مُنْتَهَى الْإِدْرَاكَاتِ الْمُدْرِكَاتِ، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ أَوَّلًا يُدْرِكُ الْأَشْيَاءَ الظَّاهِرَةَ ثُمَّ يُمْعِنُ النَّظَرَ فَيَنْتَهِي إِلَى اللَّهِ فَيَقِفُ عنده ثم قال تعالى:
{وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى} “Ve şüphesiz en son varış Rabbinedir” yani Kur'an'da ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kelamında zikredilen ve vadedilen varıştır buyurmuştur. İkinci veche göre ise umum içindir; yani her müntehâ Rabbe varır ve O bir mebdedir (başlangıçtır). Bu veche göre deriz ki: İdraklerin son noktası algılanan varlıklardır; zira insan önce zahir eşyayı idrak eder, sonra derinlemesine bakar ve Allah'a ulaşarak O'nun huzurunda durur. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة النجم (٥٣) : آية ٤٣]
[Necm Suresi (53), Âyet 43]
وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى (٤٣)
{وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى} “Doğrusu güldüren de ağlatan da O'dur.” (43)
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْأُولَى: عَلَى قَوْلِنَا: إِلَيْهِ الْمُنْتَهَى الْمُرَادُ مِنْهُ إِثْبَاتُ الْوَحْدَانِيَّةِ، هَذِهِ الْآيَاتُ مُثْبِتَاتٌ لِمَسَائِلَ يَتَوَقَّفُ عَلَيْهَا الْإِسْلَامُ مِنْ جُمْلَتِهَا قُدْرَةُ اللَّهِ تَعَالَى، فَإِنَّ مِنَ الْفَلَاسِفَةِ مَنْ يَعْتَرِفُ بِأَنَّ اللَّهَ الْمُنْتَهَى وَأَنَّهُ وَاحِدٌ لَكِنْ يَقُولُ: هُوَ مُوجِبٌ لَا قَادِرٌ، فَقَالَ تَعَالَى: هُوَ أَوْجَدَ ضِدَّيْنِ الضَّحِكَ وَالْبُكَاءَ فِي مَحَلٍّ وَاحِدٍ وَالْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ وَالذُّكُورَةَ وَالْأُنُوثَةَ فِي مَادَّةٍ وَاحِدَةٍ، وَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنْ قَادِرٍ وَاعْتَرَفَ بِهِ كُلُّ عَاقِلٍ، وَعَلَى قَوْلِنَا: إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:
Birincisi: "Nihai varış O'nadır" ifadesinden muradın vahdaniyetin ispatı olduğu yönündeki kavlimize göre bu ayetler, İslam'ın kendisine dayandığı meseleleri ispat edicidir; Allah Teâlâ'nın kudreti de bunlardandır. Zira filozoflardan bazıları Allah'ın nihai gaye olduğunu ve O'nun bir olduğunu kabul eder, fakat: "O [fail-i] muhtar değil, mucibtir (zorunlu nedendir)" der. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: O, bir tek mahalde gülme ve ağlama gibi iki zıddı; tek bir maddede de ölüm ile hayatı, erkeklik ile dişiliği var etmiştir. Bu ise ancak kādir bir failden sadır olur ve her akıl sahibi bunu itiraf etmiştir. Allah Teâlâ'nın:
وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى [النجم: ٤٢] بَيَانُ الْمَعَادِ فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى بَيَانِ أَمْرِهِ فَهُوَ كَمَا يَكُونُ فِي بَعْضِهَا ضَاحِكًا فَرِحًا وَفِي بَعْضِهَا بَاكِيًا مَحْزُونًا كَذَلِكَ يُفْعَلُ بِهِ فِي الْآخِرَةِ.
{وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى} “Ve şüphesiz en son varış Rabbinedir” [Necm 42] kavlinin ahiretin (meâdın) beyanı olduğu yönündeki kavlimize göre ise, O'nun işinin beyanına bir işarettir. [İnsana] bunlardan bazısında gülen ve sevinen, bazısında ise ağlayan ve hüzünlenen olduğu gibi, ahirette de kendisine öyle muamele edilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَضْحَكَ وَأَبْكى لَا مَفْعُولَ لَهُمَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ لِأَنَّهُمَا مَسُوقَتَانِ لِقُدْرَةِ اللَّهِ لَا لِبَيَانِ الْمَقْدُورِ، فَلَا حَاجَةَ إِلَى الْمَفْعُولِ. يَقُولُ الْقَائِلُ: فُلَانٌ بِيَدِهِ الْأَخْذُ وَالْعَطَاءُ يُعْطِي وَيَمْنَعُ وَلَا يُرِيدُ مَمْنُوعًا وَمُعْطًى.
İkinci Mesele: {أَضْحَكَ وَأَبْكى} [fiillerinin] bu makamda mefulleri yoktur; çünkü bu ikisi makdurun (yapılan şeyin) beyanı için değil, Allah'ın kudretini göstermek için sevk edilmiştir, dolayısıyla mefule ihtiyaç yoktur. Nitekim konuşan kimse: "Filanın elindedir alma ve verme; o verir ve engeller" der ve [burada belirli bir] engelleneni ve verileni kastetmez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَارَ هَذَيْنِ الْوَصْفَيْنِ لِلذَّكَرِ وَالْأُنْثَى لِأَنَّهُمَا أَمْرَانِ لَا يُعَلَّلَانِ فَلَا يَقْدِرُ أَحَدٌ مِنَ الطَّبِيعِيِّينَ أَنْ يُبْدِيَ فِي اخْتِصَاصِ الْإِنْسَانِ بِالضَّحِكِ وَالْبُكَاءِ وَجْهًا وَسَبَبًا، وَإِذَا لَمْ يُعَلَّلْ بِأَمْرٍ وَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُوجِدٍ فَهُوَ اللَّهُ تَعَالَى، بِخِلَافِ الصِّحَّةِ وَالسَّقَمِ فَإِنَّهُمْ يَقُولُونَ: سَبَبُهُمَا اخْتِلَالُ الْمِزَاجِ وَخُرُوجُهُ عَنِ الِاعْتِدَالِ، وَيَدُلُّكَ عَلَى هَذَا أَنَّهُمْ إِذَا ذَكَرُوا فِي الضَّحِكِ أَمْرًا لَهُ الضَّحِكُ قَالُوا: قُوَّةُ التَّعَجُّبِ وَهُوَ فِي غَايَةِ الْبُطْلَانِ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ رُبَّمَا يَبْهَتُ عِنْدَ رُؤْيَةِ الْأُمُورِ الْعَجِيبَةِ وَلَا يَضْحَكُ، وَقِيلَ: قُوَّةُ الْفَرَحِ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ يَفْرَحُ كَثِيرًا وَلَا يَضْحَكُ، وَالْحَزِينُ الَّذِي عِنْدَ غَايَةِ الْحُزْنِ يُضْحِكُهُ الْمُضْحِكُ، وَكَذَلِكَ الْأَمْرُ فِي الْبُكَاءِ، وَإِنْ قِيلَ لِأَكْثَرِهِمْ عِلْمًا بِالْأُمُورِ الَّتِي يَدَّعِيهَا الطَّبِيعِيُّونَ إِنَّ خُرُوجَ الدَّمْعِ مِنَ الْعَيْنِ عِنْدَ أُمُورٍ مَخْصُوصَةٍ لِمَاذَا؟ لَا يَقْدِرُ عَلَى تَعْلِيلٍ صَحِيحٍ، وَعِنْدَ الْخَوَاصِّ كَالَّتِي فِي الْمِغْنَاطِيسِ وَغَيْرِهَا يَنْقَطِعُ الطَّبِيعِيُّ، كَمَا أَنَّ عِنْدَ أَوْضَاعِ الْكَوَاكِبِ يَنْقَطِعُ هُوَ وَالْمُهَنْدِسُ الَّذِي لَا يُفَوِّضُ أَمْرَهُ إلى قدرة الله تعالى وإرادته ثم قال تعالى:
Üçüncü Mesele: Erkek ve dişi için bu iki vasfı seçmiştir; çünkü bu ikisi illetlendirilemeyen (sebebi maddeten açıklanamayan) iki husustur. Tabiatçılardan (felsefecilerden) hiçbiri insanın gülme ve ağlama ile tahsis edilmesinde bir gerekçe ve sebep ortaya koyamaz. Bir illetle açıklanamayınca ve onun için bir var edici zorunlu olunca, o da Allah Teâlâ'dır. Sağlık ve hastalık ise böyle değildir; çünkü onlar: "Bu ikisinin sebebi mizacın bozulması ve itidalden çıkmasıdır" derler. Sana bunu gösteren husus şudur: Onlar gülme hususunda gülmeye yol açan bir şey zikrettiklerinde: "Taaccüb (şaşırma) kuvvetidir" derler ki bu son derece batıldır. Zira insan bazen şaşırtıcı şeyleri görünce dehşete düşer/donakalır ama gülmez. "Aşırı sevinç kuvvetidir" de denilmiştir; durum böyle de değildir, çünkü insan çokça sevinir ama gülmez; hüznün zirvesinde olan hüzünlü bir kimseyi ise güldürücü bir şey güldürür. Ağlama meselesinde de durum böyledir. Tabiatçıların iddia ettiği şeyleri en iyi bilenlerine: "Belirli durumlarda gözden yaş gelmesi nedendir?" diye sorulsa, sahih bir illet gösteremez. Mıknatıstaki ve benzerlerindeki hassalarda (özel niteliklerde) tabiatçı acze düşüp tıkanır; nitekim işini Allah Teâlâ'nın kudretine ve iradesine havale etmeyen o [tabiatçı] ve geometrici (mühendis), gezegenlerin durumları/konumları karşısında da tıkanır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة النجم (٥٣) : آية ٤٤]
[Necm Suresi (53), Âyet 44]
وَأَنَّهُ هُوَ أَماتَ وَأَحْيا (٤٤)
{وَأَنَّهُ هُوَ أَماتَ وَأَحْيا} “Ve doğrusu öldüren de dirilten de O'dur.” (44)
وَالْبَحْثُ فِيهِ كَمَا فِي الضَّحِكِ وَالْبُكَاءِ، غَيْرَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى فِي الْأَوَّلِ بَيَّنَ خَاصَّةَ النَّوْعِ الَّذِي هُوَ أَخَصُّ مِنَ الْجِنْسِ، فَإِنَّهُ أَظْهَرُ وَعَنِ التَّعْلِيلِ أَبْعَدُ ثُمَّ عَطَفَ عَلَيْهِ مَا هُوَ أَعَمُّ مِنْهُ وَدُونَهُ فِي الْبُعْدِ عَنِ التَّعْلِيلِ وَهِيَ الْإِمَاتَةُ وَالْإِحْيَاءُ وَهُمَا صِفَتَانِ مُتَضَادَّتَانِ أَيِ الْمَوْتُ وَالْحَيَاةُ كَالضَّحِكِ وَالْبُكَاءِ وَالْمَوْتُ عَلَى هَذَا لَيْسَ بِمُجَرَّدِ الْعَدَمِ وَإِلَّا لَكَانَ الْمُمْتَنِعُ مَيِّتًا، وَكَيْفَمَا كَانَ فَالْإِمَاتَةُ وَالْإِحْيَاءُ أَمْرٌ وُجُودِيٌّ وَهُمَا مِنْ خَوَاصِّ الْحَيَوَانِ، وَيَقُولُ الطَّبِيعِيُّ فِي الْحَيَاةِ لِاعْتِدَالِ الْمِزَاجِ، وَالْمِزَاجُ مِنْ أَرْكَانٍ مُتَضَادَّةٍ هِيَ النَّارُ وَالْهَوَاءُ وَالْمَاءُ وَالتُّرَابُ وَهِيَ متداعية إلى الانفكاك ومالا تَرْكِيبَ فِيهِ مِنَ الْمُتَضَادَّاتِ لَا مَوْتَ لَهُ، لِأَنَّ الْمُتَضَادَّاتِ كُلُّ أَحَدٍ يَطْلُبُ مُفَارَقَةَ مُجَاوِرِهِ، فَقَالَ تَعَالَى: الَّذِي خَلَقَ وَمَزَجَ الْعَنَاصِرَ وَحَفِظَهَا مُدَّةً قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَحْفَظَهَا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَإِذَا مَاتَ فَلَيْسَ عَنْ ضَرُورَةٍ فَهُوَ بفعل فاعل مختار وهو الله تعالى: فهو الذي أَمَاتَ وَأَحْيَا. فَإِنْ قِيلَ: مَتَى أَمَاتَ وَأَحْيَا حَتَّى يَعْلَمَ ذَلِكَ بَلْ مُشَاهَدَةُ الْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ بِنَاءً عَلَى الْحَيَاةِ وَالْمَوْتِ؟ نَقُولُ: فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّهُ عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ كَأَنَّهُ قَالَ: أَحْيَا وَأَمَاتَ ثَانِيهَا: هُوَ بِمَعْنَى الْمُسْتَقْبَلِ، فَإِنَّ الْأَمْرَ قَرِيبٌ يُقَالُ: فُلَانٌ وَصَلَ وَاللَّيْلُ دَخَلَ إِذَا قَرُبَ مَكَانُهُ وَزَمَانُهُ، فَكَذَلِكَ الْإِحْيَاءُ وَالْإِمَاتَةُ ثَالِثُهَا: أَمَاتَ أَيْ خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْجُمُودَ فِي الْعَنَاصِرِ، ثُمَّ رَكَّبَهَا وَأَحْيَا أَيْ خَلَقَ الْحِسَّ والحركة فيها. ثم قال تعالى:
Bunun hakkındaki inceleme de gülme ve ağlamadaki gibidir. Şu kadar var ki Allah Teâlâ birincisinde cinsten daha hususi olan türün hassasını beyan etmiştir; zira o daha açıktır ve illetlendirilmekten daha uzaktır. Sonra ona, kendisinden daha genel olan ve illetten uzaklıkta ondan daha aşağı seviyede bulunan öldürme ve diriltmeyi atfetmiştir. Bu ikisi, tıpkı gülme ve ağlama gibi birbirine zıt iki sıfattır; yani ölüm ve hayattır. Bu anlayışa göre ölüm sırf yokluk (adem) değildir; aksi takdirde imkânsız olan (mümteni) da ölü olurdu. Her nasıl olursa olsun, öldürme ve diriltme varlıksal (vücûdî) bir durumdur ve ikisi de canlının özelliklerindendir. Tabiatçı hayat hakkında: "Mizacın itidalinden ileri gelir; mizaç ise ateş, hava, su ve toprak gibi birbirine zıt unsurlardan oluşur ve bunlar ayrışmaya meyillidir. Kendisinde zıtların terkibi bulunmayan şey için ölüm yoktur; zira zıtların her biri yanındakinden ayrılmayı ister" der. Allah Teâlâ ise şöyle buyurmuştur: Unsurları yaratan, onları karıştıran ve belirli bir süre muhafaza eden Zat, onları bundan daha fazla muhafaza etmeye de kādirdir. O halde öldüğü zaman bu bir zorunluluktan ötürü değildir; bilakis muhtar bir failin fiiliyledir ki O da Allah Teâlâ'dır. Zira öldüren ve dirilten O'dur. Eğer: "Bunun bilinmesi için ne zaman öldürdü ve diriltti? Bilakis diriltme ve öldürmenin müşahedesi hayat ve ölüme dayanır" denilirse, deriz ki: Bunda [birkaç] vecih vardır: Birincisi: Takdim ve tehir üzeredir; sanki "diriltti ve öldürdü" demiştir. İkincisi: Gelecek anlamındadır; zira iş yakındır. Nitekim mekânı veya zamanı yaklaştığında: "Filan vardı" ve "Gece girdi" denilir; diriltme ve öldürme de böyledir. Üçüncüsü: "Öldürdü" yani unsurlarda ölümü ve cansızlığı yarattı, sonra onları terkip etti ve "diriltti" yani onlarda hissi ve hareketi yarattı demektir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة النجم (٥٣) : آية ٤٥]
[Necm Suresi (53), Âyet 45]
وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى (٤٥)
{وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى} “Ve doğrusu iki çifti, erkeği ve dişiyi yaratan O'dur.” (45)
وَهُوَ أَيْضًا مِنْ جُمْلَةِ الْمُتَضَادَّاتِ الَّتِي تَتَوَارَدُ عَلَى النُّطْفَةِ فَبَعْضُهَا يُخْلَقُ ذَكَرًا، وَبَعْضُهَا أُنْثَى وَلَا يَصِلُ إِلَيْهِ فَهْمُ الطَّبِيعِيِّ الَّذِي يَقُولُ: إِنَّهُ مِنَ الْبَرْدِ وَالرُّطُوبَةِ فِي الْأُنْثَى، فَرُبَّ امْرَأَةٍ أَيْبَسُ مِزَاجًا مِنَ الرَّجُلِ، وَكَيْفَ وَإِذَا نَظَرْتَ فِي الْمُمَيِّزَاتِ/ بَيْنَ الصَّغِيرِ وَالْكَبِيرِ تَجِدُهَا أُمُورًا عَجِيبَةً مِنْهَا نَبَاتُ اللِّحْيَةِ، وَأَقْوَى مَا قَالُوا فِي نَبَاتِ اللِّحْيَةِ أَنَّهُمْ قَالُوا: الشُّعُورُ مُكَوَّنَةٌ مِنْ بخار دخاني يَنْحَدِرُ إِلَى الْمَسَامِّ، فَإِذَا كَانَتِ الْمَسَامُّ فِي غَايَةِ الرُّطُوبَةِ وَالتَّحَلُّلِ كَمَا فِي مِزَاجِ الصَّبِيِّ وَالْمَرْأَةِ، لَا يَنْبُتُ الشَّعْرُ لِخُرُوجِ تِلْكَ الْأَدْخِنَةِ مِنَ الْمَسَامِّ الرَّطْبَةِ بِسُهُولَةٍ قَبْلَ أَنْ يَتَكَوَّنَ شعرا، وَإِذَا كَانَتْ فِي غَايَةِ الْيُبُوسَةِ وَالتَّكَاثُفِ يَنْبُتُ الشَّعْرُ لِعُسْرِ خُرُوجِهِ مِنَ الْمَخْرَجِ الضَّيِّقِ، ثُمَّ إِنَّ تِلْكَ الْمَوَادَّ تَنْجَذِبُ إِلَى مَوَاضِعَ مَخْصُوصَةٍ فَتَنْدَفِعُ، إِمَّا إِلَى الرَّأْسِ فَتَنْدَفِعُ إِلَيْهِ لِأَنَّهُ مَخْلُوقٌ كَقُبَّةٍ فَوْقَ الْأَبْخِرَةِ وَالْأَدْخِنَةِ فَتَتَصَاعَدُ إِلَيْهِ تِلْكَ الْمَوَادُّ، فَلِهَذَا يَكُونُ شَعْرُ الرَّأْسِ أَكْثَرَ وَأَطْوَلَ، وَلِهَذَا فِي الرَّجُلِ مَوَاضِعُ تَنْجَذِبُ إِلَيْهَا الْأَبْخِرَةُ وَالْأَدْخِنَةُ، مِنْهَا الصَّدْرُ لِحَرَارَةِ الْقَلْبِ وَالْحَرَارَةُ تَجْذِبُ الرُّطُوبَةَ كَالسِّرَاجِ لِلزَّيْتِ، وَمِنْهَا بِقُرْبِ آلَةِ التَّنَاسُلِ لِأَنَّ حَرَارَةَ الشَّهْوَةِ تَجْذِبُ أَيْضًا، وَمِنْهَا اللِّحْيَانِ فَإِنَّهَا كَثِيرَةُ الْحَرَكَةِ بِسَبَبِ الْأَكْلِ، وَالْكَلَامِ وَالْحَرَكَةُ أَيْضًا جَاذِبَةٌ، فَإِذَا قِيلَ لَهُمْ: فَمَا السَّبَبُ الْمُوجِبُ لِتَلَازُمِ نَبَاتِ شَعْرِ اللِّحْيَةِ وَآلَةِ التَّنَاسُلِ فَإِنَّهَا إِذَا قُطِعَتْ لَمْ تَنْبُتِ اللِّحْيَةُ؟ وَمَا الْفَرْقُ بَيْنَ سِنِّ الصِّبَا وَسِنِّ الشَّبَابِ وَبَيْنَ الْمَرْأَةِ وَالرَّجُلِ؟ فَفِي بَعْضِهَا يُبْهَتُ وَفِي بَعْضِهَا يُتَكَلَّمُ بِأُمُورٍ وَاهِيَةٍ، وَلَوْ فَوَّضَهَا إِلَى حِكْمَةٍ إِلَهِيَّةٍ لَكَانَ أَوْلَى، وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bu da nutfeye arız olan zıtlar cümlesindendir; zira onun bazısı erkek, bazısı dişi olarak yaratılır. "Bu, dişideki soğukluk ve rutubettendir" diyen tabiatçının anlayışı buna ulaşamaz. Zira nice kadın vardır ki mizacı erkekten daha kurudur. Nasıl olmasın ki küçük ile büyük arasındaki ayırt edici özelliklere baktığında harika hususlar bulursun; sakalın çıkması bunlardandır. Sakalın çıkması hakkında söyledikleri en güçlü söz şudur: Onlar: "Kıllar, gözeneklere inen dumanlı bir buhardan meydana gelir. Gözenekler çocuğun ve kadının mizacında olduğu gibi son derece nemli ve gevşek olduğunda, o dumanlar kıla dönüşmeden önce nemli gözeneklerden kolayca çıktığı için kıl bitmez. Son derece kuru ve sıkı olduğunda ise dar çıkış yerinden zor çıkması sebebiyle kıl biter. Sonra bu maddeler belirli yerlere çekilerek defedilir; ya başa yönelir -ki baş buharların ve dumanların üstünde bir kubbe gibi yaratıldığı için maddeler oraya yükselir, bundan dolayı baş kılı daha çok ve daha uzundur- ve bundan dolayı erkekte buharların ve dumanların çekildiği yerler vardır; bunlardan biri kalbin hararetinden dolayı göğüstür -ki hararet kandilin yağı çekmesi gibi rutubeti çeker-, biri de şehvet harareti çektiği için tenasül uzvunun yakınıdır, biri de yemek ve konuşma sebebiyle çok hareketli olan çene kemikleridir, hareket de çekicidir" dediler. Onlara: "Peki, sakal kılının çıkması ile tenasül uzvu arasındaki ayrılmazlığın (mülazemetin) gerektirici sebebi nedir? Zira o kesildiğinde sakal çıkmaz. Çocukluk çağı ile gençlik çağı ve kadın ile erkek arasındaki fark nedir?" denildiğinde, bazısında donup kalırlar, bazısında ise çürük sözler söylerler. Hâlbuki bunu ilahi bir hikmete havale etselerdi daha evla olurdu. Bunda iki mesele vardır:
الْأَوَّلُ: قَالَ تَعَالَى: وَأَنَّهُ خَلَقَ وَلَمْ يَقُلْ: وَأَنَّهُ هُوَ خَلَقَ كَمَا قَالَ: وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى [النجم: ٤٣] وَذَلِكَ لِأَنَّ الضَّحِكَ وَالْبُكَاءَ رُبَّمَا يَتَوَهَّمُ مُتَوَهِّمٌ أَنَّهُ بِفِعْلِ الْإِنْسَانِ، وَفِي الْإِمَاتَةِ وَالْإِحْيَاءِ وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ التَّوَهُّمُ بَعِيدًا، لَكِنْ رُبَّمَا يَقُولُ بِهِ جَاهِلٌ، كَمَا قَالَ مَنْ حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ الْخَلِيلَ ﵇ حَيْثُ قَالَ: أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٨] فَأَكَّدَ ذَلِكَ بِذِكْرِ الْفَصْلِ، وَأَمَّا خَلْقُ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى مِنَ النُّطْفَةِ فَلَا يَتَوَهَّمُ أَحَدٌ أَنْ يَفْعَلَ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ فَلَمْ يُؤَكِّدْ بِالْفَصْلِ أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنى وَأَقْنى [النَّجْمِ: ٤٨] حَيْثُ
Birincisi: Allah Teâlâ: {وَأَنَّهُ خَلَقَ} buyurmuş; {وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكى} [Necm 43] buyurduğu gibi "ve şüphesiz O, O yarattı" [şeklinde fasıl zamiriyle] buyurmamıştır. Bunun sebebi şudur: Zira vehmeden bir kimse gülme ve ağlamanın insanın fiiliyle olduğunu vehmedebilir. Öldürme ve diriltmede ise her ne kadar bu vehim uzak olsa da bazen cahil bir kimse bunu söyleyebilir; nitekim İbrahim el-Halîl aleyhisselâm ile tartışan kimse: {أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ} “Ben diriltir ve öldürürüm” [Bakara 258] dediğinde böyle demiştir. Bu yüzden [bu ayetlerde] fasıl zamiri zikredilerek tekit edilmiştir. Nutfeden erkeğin ve dişinin yaratılmasına gelince; insanlardan herhangi birinin bunu yapabileceğini hiç kimse vehmetmez, bu yüzden fasıl zamiriyle tekit edilmemiştir. Görmez misin Allah Teâlâ'nın: {وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنى وَأَقْنى} [Necm 48] kavlinde
كَانَ الْإِغْنَاءُ عِنْدَهُمْ غَيْرَ مُسْتَنِدٍ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَكَانَ فِي مُعْتَقَدِهِمْ أَنَّ ذَلِكَ بِفِعْلِهِمْ كَمَا قَالَ قَارُونُ: إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ عِنْدِي [الْقَصَصِ: ٧٨] وَلِذَلِكَ قَالَ: وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرى [النَّجْمِ: ٤٩] لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَسْتَبْعِدُونَ أَنْ يَكُونَ رَبُّ مُحَمَّدٍ هُوَ رَبُّ الشِّعْرَى فَأَكَّدَ فِي مَوَاضِعِ اسْتِبْعَادِهِمُ النِّسْبَةَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى الْإِسْنَادُ وَلَمْ يُؤَكِّدْهُ فِي غَيْرِهِ.
onlara göre zengin kılma Allah Teâlâ'ya isnat edilmiyordu ve onların inancında bunun kendi fiilleriyle olduğu kabul ediliyordu; nitekim Kārûn: {إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ عِنْدِي} “Bu bana bendeki bir ilim sayesinde verildi” [Kasas 78] demiştir. İşte bu sebeple: {وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرى} [Necm 49] buyurmuştur; çünkü onlar Muhammed'in Rabbinin Şi'râ'nın Rabbi olmasını uzak görüyorlardı. Bu yüzden Allah Teâlâ'ya nispet edilmesini uzak gördükleri yerlerde isnadı tekit etmiş, bunun dışındakilerde ise tekit etmemiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الذَّكَرُ وَالْأُنْثَى اسْمَانِ هُمَا صِفَةٌ أَوِ اسْمَانِ لَيْسَا بِصِفَةٍ؟ الْمَشْهُورُ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ الثَّانِي وَالظَّاهِرُ أَنَّهُمَا مِنَ الْأَسْمَاءِ الَّتِي هِيَ صِفَاتٌ، فَالذَّكَرُ كَالْحَسَنِ وَالْعَزَبِ وَالْأُنْثَى كَالْحُبْلَى وَالْكُبْرَى وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهَا كَالْحُبْلَى فِي رَأْيٍ لِأَنَّهَا حِيَالُهَا أُنْشِئَتْ لَا كَالْكُبْرَى، وَإِنْ قُلْنَا: إِنَّهَا كَالْكُبْرَى فِي رَأْيٍ، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ الظَّاهِرَ أَنَّهُمَا صِفَتَانِ، لِأَنَّ الصِّفَةَ مَا يُطْلَقُ عَلَى شَيْءٍ ثَبَتَ لَهُ أَمْرٌ كَالْعَالِمِ يُطْلَقُ عَلَى شَيْءٍ لَهُ عِلْمٌ وَالْمُتَحَرِّكُ يُقَالُ لِشَيْءٍ لَهُ حَرَكَةٌ بِخِلَافِ الشَّجَرِ وَالْحَجَرِ، فَإِنَّ الشَّجَرَ لَا يُقَالُ لِشَيْءٍ بِشَرْطِ أَنْ يَثْبُتَ لَهُ أَمْرٌ بَلْ هُوَ اسْمٌ مَوْضُوعٌ لِشَيْءٍ مُعَيَّنٍ، وَالذَّكَرُ اسْمٌ يُقَالُ لِشَيْءٍ لَهُ أَمْرٌ، وَلِهَذَا يُوصَفُ بِهِ، وَلَا يُوصَفُ بِالشَّجَرِ، يُقَالُ جَاءَنِي شَخْصٌ ذَكَرٌ، أَوْ إِنْسَانٌ ذَكَرٌ، وَلَا يُقَالُ جِسْمٌ شَجَرٌ، وَالَّذِي ذَهَبَ إِلَى أَنَّهُ اسْمٌ غَيْرُ صِفَةٍ إِنَّمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ، لِأَنَّهُ لَمْ يَرِدْ لَهُ فِعْلٌ، وَالصِّفَةُ فِي الْغَالِبِ لَهُ فِعْلٌ كَالْعَالِمِ وَالْجَاهِلِ/ وَالْعَزَبِ وَالْكُبْرَى وَالْحُبْلَى، وَذَلِكَ لَا يَدُلُّ عَلَى مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ، لِأَنَّ الذُّكُورَةَ وَالْأُنُوثَةَ مِنَ الصِّفَاتِ الَّتِي لَا يَتَبَدَّلُ بَعْضُهَا بِبَعْضٍ، فَلَا يُصَاغُ لَهَا أَفْعَالٌ لِأَنَّ الْفِعْلَ لِمَا يُتَوَقَّعُ لَهُ تَجَدُّدٌ فِي صُورَةِ الْغَالِبِ، وَلِهَذَا لَمْ يُوجَدْ لِلْإِضَافِيَّاتِ أَفْعَالٌ كَالْأُبُوَّةِ وَالْبُنُوَّةِ وَالْأُخُوَّةِ إِذْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الَّذِي يَتَبَدَّلُ، وَوُجِدَ لِلْإِضَافِيَّاتِ الْمُتَبَدِّلَةِ أَفْعَالٌ يُقَالُ: وَاخَاهُ وَتَبَنَّاهُ لَمَّا لَمْ يكن مثبتا بتكلف فقبل التبدل.
İkinci Mesele: Erkek (ez-zeker) ve dişi (el-ünsâ), sıfat olan iki isim midir, yoksa sıfat olmayan iki isim midir? Dil ehli nezdinde meşhur olan ikincisidir; zahir olan ise bu ikisinin sıfat olan isimlerden olduğudur. Zira zeker (erkek), hasen ve azeb (bekâr) gibidir; ünsâ (dişi) ise hublâ (gebe) ve kübrâ (en büyük) gibidir. Bir görüşe göre onun hublâ gibi olduğunu söylememizin sebebi, kübrâ gibi olmayıp kendi başına türetilmiş olmasıdır; gerçi bir görüşe göre kübrâ gibi olduğunu da söyledik. Zahir olanın bunların iki sıfat olması yönünde olduğunu söylememizin sebebi şudur: Sıfat, kendisinde bir durumun sabit olduğu şeye ıtlak olunan lafızdır; nitekim âlim, kendisinde ilim bulunan şeye, müteharrik (hareket eden) de kendisinde hareket bulunan şeye denir; ağaç (şecer) ve taş (hacer) ise böyle değildir. Çünkü şecer, kendisinde bir durumun sabit olması şartıyla bir şeye denmez, aksine belirli bir şey için konulmuş bir isimdir. Zeker ise kendisinde bir durum bulunan şeye denilen bir isimdir, bundan dolayı onunla sıfatlanır ama şecer ile sıfatlanmaz; "bana erkek (zeker) bir şahıs geldi" veya "erkek bir insan" denilir fakat "ağaç bir cisim" denilmez. Bunun sıfat olmayan bir isim olduğu görüşüne giden kimse, ancak onun bir fiili vârid olmadığı için bu görüşe gitmiştir; hâlbuki sıfatın genellikle âlim, câhil, azeb, kübrâ ve hublâ gibi bir fiili bulunur. Fakat bu durum onun vardığı görüşe delalet etmez; çünkü erkeklik ve dişilik, birbiriyle değişmeyen sıfatlardandır. Bu sebeple onlar için fiil kalıbı türetilmez; zira fiil, genellikle yenilenmesi (teceddüdü) beklenen şeyler içindir. Bu yüzden babalık (ubuvvet), oğulluk (bünüvvet) ve kardeşlik (uhuvvet) gibi değişmeyen izâfî (nisbî) kavramlar için fiiller bulunmamıştır; değişen izâfî kavramlar için ise fiiller bulunmuştur, nitekim tekellüfle sabit olmayıp değişimi kabul ettiği için "vâhâhu" (onunla kardeş oldu) ve "tebennâhu" (onu evlat edindi) denilir.
[سورة النجم (٥٣) : آية ٤٦]
[Necm Suresi (53), Âyet 46]
مِنْ نُطْفَةٍ إِذا تُمْنى (٤٦)
{مِنْ نُطْفَةٍ إِذا تُمْنى} “Akıtıldığı zaman bir nutfeden [meniden].” (46)
وَقَوْلَهُ تَعَالَى: مِنْ نُطْفَةٍ أَيْ قِطْعَةٍ مِنَ الْمَاءِ.
Allah Teâlâ'nın: {مِنْ نُطْفَةٍ} “Bir nutfeden” kavli, yani bir parça sudan demektir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِذا تُمْنى مِنْ أَمْنَى الْمَنِيَّ إِذَا نَزَلَ أَوْ مَنِيَ يَمْنَى إِذَا قَدَرَ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ نُطْفَةٍ تَنْبِيهٌ عَلَى كَمَالِ الْقُدْرَةِ لِأَنَّ النُّطْفَةَ جِسْمٌ مُتَنَاسِبُ الْأَجْزَاءِ، وَيَخْلُقُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْهُ أَعْضَاءً مُخْتَلِفَةً وَطِبَاعًا مُتَبَايِنَةً وَخَلْقُ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى مِنْهَا أَعْجَبُ مَا يَكُونُ عَلَى مَا بَيَّنَّا، وَلِهَذَا لَمْ يَقْدِرْ أَحَدٌ عَلَى أَنْ يَدَّعِيَهُ كَمَا لَمْ يَقْدِرْ أحد على أن يدعي خلق السموات، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [الزُّخْرُفِ: ٨٧] كَمَا قَالَ:
Allah Teâlâ'nın: {إِذا تُمْنى} “Akıtıldığı zaman” kavli, meni döküldüğünde kullanılan "emnâ'l-meniyye"den veya takdir ettiğinde kullanılan "meniye yemnâ"dandır. Allah Teâlâ'nın: {مِنْ نُطْفَةٍ} “Bir nutfeden” kavli, kudretin kemaline bir uyarıdır; çünkü nutfe parçaları birbirine denk/benzer bir cisimdir, Allah Teâlâ ise ondan farklı uzuvlar ve birbirine zıt tabiatlar yaratmaktadır. Ondan erkeğin ve dişinin yaratılması ise açıkladığımız üzere en hayret verici durumdur. Bu sebeple tıpkı göklerin yaratılışını kimsenin iddia edemediği gibi bunu da kimse iddia edememiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} “Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan, elbette 'Allah' derler” [Zuhruf 87]; nitekim şöyle de buyurmuştur:
وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [الزمر: ٣٨] . ثم قال تعالى:
{وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} “Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, elbette 'Allah' derler” [Zümer 38]. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة النجم (٥٣) : آية ٤٧]
[Necm Suresi (53), Âyet 47]
وَأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرى (٤٧)
{وَأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرى} “Ve şüphesiz diğer yaratılış (tekrar diriltme) da O'na aittir.” (47)
وَهِيَ فِي قَوْلِ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ إِشَارَةٌ إِلَى الْحَشْرِ، وَالَّذِي ظَهَرَ لِي بَعْدَ طُولِ التَّفَكُّرِ وَالسُّؤَالِ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ تَعَالَى الْهِدَايَةَ فِيهِ إِلَى الْحَقِّ، أَنَّهُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ نَفْخَ الرُّوحِ الْإِنْسَانِيَّةِ فِيهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ النَّفْسَ الشَّرِيفَةَ لَا الْأَمَّارَةَ تُخَالِطُ الْأَجْسَامَ الْكَثِيفَةَ الْمُظْلِمَةَ، وَبِهَا كَرَّمَ اللَّهُ بَنِي آدَمَ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَكَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٤] غَيْرَ خَلْقِ النُّطْفَةِ عَلَقَةً، وَالْعَلَقَةِ مُضْغَةً، وَالْمُضْغَةِ عِظَامًا، وَبِهَذَا الْخَلْقِ الْآخَرِ تَمَيَّزَ الْإِنْسَانُ عَنْ أَنْوَاعِ الْحَيَوَانَاتِ، وَشَارَكَ الْمَلَكَ فِي الْإِدْرَاكَاتِ فكما قال هنالك: أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ بَعْدَ خَلْقِ النُّطْفَةِ قَالَ هَاهُنَا: وَأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرى فَجَعَلَ نَفْخَ الرُّوحِ نَشْأَةً أُخْرَى كَمَا جَعَلَهُ هُنَالِكَ إِنْشَاءً آخَرَ، وَالَّذِي أَوْجَبَ الْقَوْلَ بِهَذَا هُوَ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى [النَّجْمِ: ٤٢]
Bu, müfessirlerin çoğunun kavline göre haşre işarettir. Uzun tefekkürden ve Allah Teâlâ'nın lütfundan bu hususta hakka hidayet dilememden sonra bana zahir olan şudur ki: Bundan muradın insani ruhun ona üflenmesi olması muhtemeldir. Zira emmâre olmayan şerefli nefis kesif ve karanlık cisimlere karışır ve Allah âdemoğlunu bununla mükerrem kılmıştır. Allah Teâlâ'nın: {فَكَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ} “Kemiklere et giydirdik, sonra onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik” [Mü'minûn 14] kavlindeki işaret de bunadır; bu, nutfenin alaka, alakanın mudga ve mudganın kemikler olarak yaratılmasından başkadır. Bu diğer yaratılışla insan hayvan türlerinden ayrılmış ve idraklerde meleğe ortak olmuştur. Nitekim orada nutfenin yaratılmasından sonra: {أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ} “Onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik” buyurduğu gibi, burada da: {وَأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرى} “Ve şüphesiz diğer yaratılış da O'na aittir” buyurmuş; orada onu başka bir inşa kıldığı gibi burada da ruhun üflenmesini diğer bir neş'e kılmıştır. Bu sözü söylemeyi gerektiren sebep şudur: Allah Teâlâ'nın: {وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى} [Necm 42]
عِنْدَ الْأَكْثَرِينَ لِبَيَانِ الْإِعَادَةِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ يُجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفى [النَّجْمِ: ٤١] كَذَلِكَ فَيَكُونُ ذِكْرُ النَّشْأَةِ الْأُخْرَى إِعَادَةً، وَلِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ هَذَا: وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنى وَأَقْنى [النَّجْمِ: ٤٨] وَهَذَا مِنْ أَحْوَالِ الدُّنْيَا، وَعَلَى مَا ذَكَرْنَا يَكُونُ التَّرْتِيبُ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ فَإِنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: خَلَقَ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى وَنَفَخَ فِيهِمَا الرُّوحَ الْإِنْسَانِيَّةَ الشَّرِيفَةَ ثُمَّ أَغْنَاهُ بِلَبَنِ الْأُمِّ وَبِنَفَقَةِ الْأَبِ فِي صِغَرِهِ، ثُمَّ أَقْنَاهُ بِالْكَسْبِ بَعْدَ كِبَرِهِ، فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ وَرَدَتِ النَّشْأَةُ الْأُخْرَى لِلْحَشْرِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ [الْعَنْكَبُوتِ: ٢٠] نَقُولُ الْآخِرَةُ مِنَ الْآخِرِ لَا مِنَ الْآخَرِ لِأَنَّ الْآخِرَ أَفْعَلُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عَلَى أَنَّ هُنَاكَ لَمَّا ذُكِرَ الْبَدْءُ حُمِلَ عَلَى الْإِعَادَةِ وَهَاهُنَا ذُكِرَ خَلْقُهُ مِنْ نُطْفَةٍ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً ثم قال: أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ [المؤمنون: ١٤] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
kavli ekseriyete göre iadenin (ahirette diriltmenin) beyanı içindir; Allah Teâlâ'nın: {ثُمَّ يُجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفى} “Sonra ona karşılığı tastamam verilecektir” [Necm 41] kavli de böyledir; dolayısıyla diğer yaratılışın zikri bir tekrar olurdu. Ayrıca O Teâlâ bundan sonra: {وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنى وَأَقْنى} “Şüphesiz zengin eden de sermaye veren de O'dur” [Necm 48] buyurmuştur ki bu da dünya hallerindendir. Zikrettiğimiz açıklamaya göre ise tertip son derece güzel olur; zira O Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Erkeği ve dişiyi yarattı, ikisine şerefli insani ruhu üfledi, sonra küçüklüğünde onu annenin sütü ve babanın nafakası ile zengin kıldı (ihtiyacını giderdi), sonra büyüdükten sonra onu kazanç ile sermaye sahibi kıldı. Eğer: "Diğer neş'e (en-neş'etü'l-uhrâ), Allah Teâlâ'nın: {فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ} “Bakın yaratmaya nasıl başladı! Sonra Allah son yaratılışı da inşa edecektir” [Ankebût 20] kavlinde haşir için vârid olmuştur" denilirse, deriz ki: {الْآخِرَةَ} [kelimesi] "el-âhir"dendir, "el-âhar"dan değildir; zira "el-âhir" ef'al [veznindedir] ve daha önce geçtiği üzere orada başlangıç (bed') zikredildiğinde iadeye hamletilmiştir; burada ise tıpkı: {ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً} [kavlinde] sonra {أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ} “Onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik” [Mü'minûn 14] buyurduğu gibi nutfeden yaratılışı zikredilmiştir. Ayette [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: (عَلَى) لِلْوُجُوبِ، وَلَا يَجِبُ عَلَى اللَّهِ الْإِعَادَةُ، فَمَا مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنَّ عَلَيْهِ/ قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ عَلَى مَا هُوَ مَذْهَبُهُ عَلَيْهِ عَقْلًا، فَإِنَّ مِنَ الْحِكْمَةِ الْجَزَاءَ، وَذَلِكَ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِالْحَشْرِ، فَيَجِبُ عَلَيْهِ عَقْلًا الْإِعَادَةُ، وَنَحْنُ لَا نَقُولُ بهذا القول، ونقول فيه ووجهان الْأَوَّلُ: عَلَيْهِ بِحُكْمِ الْوَعْدِ فَإِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنَّا نَحْنُ نُحْيِ الْمَوْتى [يس: ١٢] فَعَلَيْهِ بِحُكْمِ الْوَعْدِ لَا بِالْعَقْلِ وَلَا بِالشَّرْعِ الثَّانِي: عَلَيْهِ لِلتَّعْيِينِ فَإِنَّ مَنْ حَضَرَ بَيْنَ جَمْعٍ وَحَاوَلُوا أَمْرًا وَعَجَزُوا عَنْهُ، يُقَالُ: وَجَبَ عَلَيْكَ إِذَنْ أَنْ تَفْعَلَهُ أَيْ تَعَيَّنَتْ لَهُ.
Birinci Mesele: "Alâ" (عَلَى) vücub (zorunluluk) bildirir; hâlbuki Allah'a iade (tekrar diriltme) vacip değildir. O halde Allah Teâlâ'nın: {وَأَنَّ عَلَيْهِ} kavlinin manası nedir? Zemahşerî kendi mezhebine göre: "Aklen O'na vaciptir; zira ceza/mükâfat hikmettendir ve bu da ancak haşirle tamam olur, dolayısıyla tekrar yaratma aklen O'na vaciptir" demiştir. Biz ise bu sözü söylemeyiz ve bu hususta iki vecih olduğunu söyleriz: Birincisi: Vaat hükmüyle O'nun üzerinedir; zira O Teâlâ: {إِنَّا نَحْنُ نُحْيِ الْمَوْتى} “Şüphesiz ölüleri biz diriltiriz” [Yâsîn 12] buyurmuştur. Dolayısıyla aklen veya şer'an değil, vaat hükmüyle O'nun üzerinedir. İkincisi: "Alâ" taayyün (görevin belirlenmesi) içindir; nitekim bir topluluk arasında hazır bulunup bir işe girişen ve bundan aciz kalan kimseye: "O halde bunu yapmak sana düştü/vacip oldu" yani "bu iş senin için belirlendi" denilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قُرِئَ: النَّشْأَةَ عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ كالضربة على وزن فعلة وهي للمرة، نقول: ضَرَبْتُهُ ضَرْبَتَيْنِ، أَيْ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ، يَعْنِي النشأة مرة أخرى عليه، وقرئ النشأة بِالْمَدِّ عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ عَلَى وَزْنِ فَعَالَةٍ كَالْكَفَالَةِ، وَكَيْفَمَا قُرِئَ فَهِيَ مِنْ نَشَأَ، وَهُوَ لَازِمٌ وَكَانَ الْوَاجِبُ أَنْ يُقَالَ: عَلَيْهِ الْإِنْشَاءُ لَا النَّشْأَةُ، نَقُولُ فِيهِ فَائِدَةٌ وَهِيَ أَنَّ الْجَزْمَ يَحْصُلُ مِنْ هَذَا بِوُجُودِ الْخَلْقِ مَرَّةً أُخْرَى، وَلَوْ قَالَ: عَلَيْهِ الْإِنْشَاءُ رُبَّمَا يَقُولُ قَائِلٌ: الْإِنْشَاءُ مِنْ بَابِ الْإِجْلَاسِ، حَيْثُ يُقَالُ فِي السَّعَةِ أَجْلَسْتُهُ فَمَا جَلَسَ، وَأَقَمْتُهُ فَمَا قام فيقال: أنشأ وَمَا نَشَأَ أَيْ قَصَدَهُ لِيَنْشَأَ وَلَمْ يُوجَدْ، فَإِذَا قَالَ: عَلَيْهِ النَّشْأَةُ أَيْ يُوجِدُ النَّشْءَ وَيُحَقِّقُهُ بِحَيْثُ يُوجَدُ جَزْمًا.
İkinci Mesele: {النَّشْأَةَ} kelimesi, "darbe" gibi "fa'leh" vezninde ve bir defalık oluş (merre) bildiren bir masdar olarak okunmuştur. Nitekim: "Ona iki darbe vurdum" yani birbiri ardınca birer defa [vurdum] denir; yani bir kez daha yaratmak O'nun üzerinedir demektir. {النَّشَاءَةَ} şeklinde med ile de okunmuştur ki "kefâlet" gibi "faâleh" vezninde bir masdardır. Nasıl okunursa okunsun bu kelime lazım bir fiil olan "neşee"den gelmektedir; bu durumda "en-neş'e" değil "el-inşâ" denilmesi gerekirdi. Deriz ki: Bunda bir fayda vardır; o da bununla yaratılışın bir kez daha vücuda gelmesinin kesinleşmesidir. Şayet "aleyhi'l-inşâ" deseydi, belki birisi şöyle diyebilirdi: İnşâ, iclâs (oturtmak istemek) babındandır; nitekim genişlik anlamında "Onu oturttum ama oturmadı", "Onu kaldırdım ama kalkmadı" denildiği gibi "İnşâ etti ama neş'et etmedi" yani "var olması için yöneldi ama var olmadı" denilebilirdi. "Aleyhi'n-neş'eh" buyurunca ise yaratmayı var eder ve kesinlikle var olacak şekilde tahakkuk ettirir demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: هَلْ بَيْنَ قَوْلِ الْقَائِلِ: عَلَيْهِ النَّشْأَةُ مَرَّةً أُخْرَى، وَبَيْنَ قَوْلِهِ: عَلَيْهِ النَّشْأَةُ الْأُخْرَى فَرْقٌ؟
Üçüncü Mesele: Bir kimsenin: "Bir kere daha yaratmak (en-neş'etü merraten uhrâ) O'nun üzerinedir" sözü ile: "Diğer yaratılış (en-neş'etü'l-uhrâ) O'na aittir" sözü arasında bir fark var mıdır?
نَقُولُ: نَعَمْ إِذَا قَالَ: عَلَيْهِ النَّشْأَةُ مَرَّةً أُخْرَى لَا يَكُونُ النَّشْءُ قَدْ عُلِمَ أَوَّلًا، وَإِذَا قَالَ: عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرى يَكُونُ قَدْ عُلِمَ حَقِيقَةُ النَّشْأَةِ الْأُخْرَى، فَنَقُولُ ذَلِكَ الْمَعْلُومُ عَلَيْهِ. ثم قال تعالى:
Deriz ki: Evet, "bir kere daha yaratmak O'nun üzerinedir" dediğinde yaratma önceden bilinmiş olmaz; "diğer yaratılış O'na aittir" dediğinde ise diğer yaratılışın hakikati bilinmiş olur; dolayısıyla "işte o bilinen yaratılış O'na aittir" deriz. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة النجم (٥٣) : آية ٤٨]
[Necm Suresi (53), Âyet 48]
وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنى وَأَقْنى (٤٨)
{وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنى وَأَقْنى} “Ve doğrusu zengin eden de sermaye veren de O'dur.” (48)
وَقَدْ ذَكَرْنَا تَفْسِيرَهُ فَنَقُولُ: أَغْنى يَعْنِي دَفَعَ حَاجَتَهُ وَلَمْ يَتْرُكْهُ مُحْتَاجًا لِأَنَّ الْفَقِيرَ فِي مُقَابَلَةِ الْغَنِيِّ، فَمَنْ لَمْ يَبْقَ فَقِيرًا بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ فَهُوَ غَنِيٌّ مُطْلَقًا، وَمَنْ لَمْ يَبْقَ فَقِيرًا مِنْ وَجْهٍ فَهُوَ غَنِيٌّ مِنْ ذَلِكَ الْوَجْهِ،
Bunun tefsirini zikretmiştik; deriz ki: {أَغْنى} “Zengin etti”, yani onun ihtiyacını giderdi ve onu muhtaç bırakmadı demektir. Çünkü fakir, zenginin karşılığıdır; dolayısıyla hiçbir yönden fakir kalmayan kimse mutlak zengindir, bir yönden fakir kalmayan kimse ise o yönden zengindir.
قَالَ ﷺ: «أَغْنُوهُمْ عَنِ الْمَسْأَلَةِ فِي هَذَا الْيَوْمِ»
Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: “Bugün onları istemekten müstağni kılınız (ihtiyaçlarını gideriniz)” buyurmuştur;
وَحُمِلَ ذَلِكَ عَلَى زَكَاةِ الْفِطْرِ، وَمَعْنَاهُ إِذَا أَتَاهُ مَا احْتَاجَ إِلَيْهِ، وقوله تعالى:
bu hadis fıtır sadakasına hamledilmiştir; manası da ihtiyaç duyduğu şey kendisine geldiğinde demektir. Allah Teâlâ'nın:
أَقْنى مَعْنَاهُ وَزَادَ عَلَيْهِ الْإِقْنَاءُ فَوْقَ الْإِغْنَاءِ، وَالَّذِي عِنْدِي أَنَّ الْحُرُوفَ مُتَنَاسِبَةٌ فِي الْمَعْنَى، فَنَقُولُ لَمَّا كَانَ مَخْرَجُ الْقَافِ فَوْقَ مَخْرَجِ الْغَيْنِ جَعَلَ الْإِقْنَاءَ لِحَالَةٍ فَوْقَ الْإِغْنَاءِ، وَعَلَى هَذَا فَالْإِغْنَاءُ هُوَ مَا آتَاهُ اللَّهُ مِنَ الْعَيْنِ وَاللِّسَانِ، وَهَدَاهُ إِلَى الِارْتِضَاعِ فِي صِبَاهُ أَوْ هُوَ مَا أَعْطَاهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنَ الْقُوتِ وَاللِّبَاسِ الْمُحْتَاجِ إِلَيْهِمَا وَفِي الْجُمْلَةِ كُلُّ مَا دَفَعَ اللَّهُ بِهِ الْحَاجَةَ فَهُوَ إِغْنَاءٌ، وَكُلُّ مَا زَادَ عَلَيْهِ فَهُوَ إِقْنَاءٌ. ثُمَّ قَالَ تعالى:
{أَقْنى} “Sermaye verdi” kavlinin manası ise onun üzerine fazlasını verdi demektir; zira iknâ (sermaye/mal mülk verme), iğnânın (ihtiyacı gidermenin) fevkindedir. Bana göre harfler anlamca birbiriyle uyumludur; deriz ki kāf harfinin mahreci gayn harfinin mahrecinin üstünde olduğu için iknâyı, iğnânın üstündeki bir hal kılmıştır. Buna göre iğnâ, Allah'ın ona göz ve dil vermesi, küçüklüğünde emmeye hidayet etmesidir veya Allah Teâlâ'nın muhtaç olunan azık ve giyeceği vermesidir. Hülasa, Allah'ın kendisiyle ihtiyacı giderdiği her şey iğnâdır; bunun üzerine fazladan verdiği her şey ise iknâdır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة النجم (٥٣) : آية ٤٩]
[Necm Suresi (53), Âyet 49]
وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرى (٤٩)
{وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرى} “Ve doğrusu Şi'râ yıldızının Rabbi de O'dur.” (49)
إِشَارَةٌ إِلَى فَسَادِ قَوْلِ قَوْمٍ آخَرِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ بَعْضَ النَّاسِ يَذْهَبُ إِلَى أَنَّ الْفَقْرَ وَالْغِنَى بِكَسْبِ الْإِنْسَانِ وَاجْتِهَادِهِ فَمَنْ كَسَبَ اسْتَغْنَى، وَمَنْ كَسِلَ افْتَقَرَ وَبَعْضَهُمْ يَذْهَبُ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ بِالْبَخْتِ، وَذَلِكَ بِالنُّجُومِ، فَقَالَ:
Bu, başka bir kavmin sözünün batıl olduğuna işarettir. Çünkü insanların bir kısmı fakirlik ve zenginliğin insanın kazancı ve gayretiyle olduğuna, dolayısıyla kazananın zenginleştiğine, tembellik edenin ise fakirleştiğine inanır; bir kısmı da bunun talihle ve talihin de yıldızlarla olduğuna inanır. Bunun üzerine [Allah Teâlâ]:
هُوَ أَغْنى وَأَقْنى وَإِنَّ قَائِلَ الْغِنَى بِالنُّجُومِ غَالِطٌ، فَنَقُولُ هُوَ رَبُّ النُّجُومِ وَهُوَ مُحَرِّكُهَا، كَمَا قَالَ تَعَالَى: هُوَ رَبُّ الشِّعْرى وَقَوْلُهُ: هُوَ/ رَبُّ الشِّعْرى لِإِنْكَارِهِمْ ذَلِكَ أُكِّدَ بِالْفَصْلِ، وَالشِّعْرَى نَجْمٌ مُضِيءٌ، وَفِي النُّجُومِ شِعْرَيَانِ إِحْدَاهُمَا شَامِيَّةٌ وَالْأُخْرَى يَمَانِيَّةٌ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ المراد اليمانية لأنهم كانوا يعبدونها. ثم قال تعالى:
{هُوَ أَغْنى وَأَقْنى} “Zengin eden de sermaye veren de O'dur” buyurmuştur. Zenginliğin yıldızlarla olduğunu söyleyen kimse yanılmaktadır; zira deriz ki O, yıldızların Rabbidir ve onları hareket ettirendir; nitekim Allah Teâlâ: {هُوَ رَبُّ الشِّعْرى} “Şi'râ'nın Rabbi O'dur” buyurmuştur. {هُوَ رَبُّ الشِّعْرى} kavli, bunu inkâr etmelerinden dolayı fasıl zamiriyle tekit edilmiştir. Şi'râ parlak bir yıldızdır; yıldızlar arasında iki Şi'râ vardır, biri Şâmî (kuzey), diğeri Yemânî (güney)dir. Zahir olan, muradın Yemânî olduğudur; zira onlar ona tapıyorlardı. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة النجم (٥٣) : آية ٥٠]
[Necm Suresi (53), Âyet 50]
وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عَادًا الْأُولى (٥٠)
{وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عَادًا الْأُولى} “Ve doğrusu önceki Âd'ı helak eden O'dur.” (50)
لَمَّا ذَكَرَ أَنَّهُ: أَغْنى وَأَقْنى [النجم: ٤٨] وَكَانَ ذَلِكَ بِفَضْلِ اللَّهِ لَا بِعَطَاءِ الشِّعْرَى وَجَبَ الشُّكْرُ لِمَنْ قَدْ أَهْلَكَ وَكَفَى لَهُمْ دليلا حال عاد وثمود وغيرهم. وعاداً الْأُولى قِيلَ: بِالْأُولَى تَمَيَّزَتْ مِنْ قَوْمٍ كَانُوا بِمَكَّةَ هُمْ عَادٌ الْآخِرَةُ، وَقِيلَ: الْأُولَى لِبَيَانِ تَقَدُّمِهِمْ لَا لِتَمْيِيزِهِمْ، تَقُولُ: زَيْدٌ الْعَالِمُ جَاءَنِي فَتَصِفُهُ لَا لِتُمَيِّزَهُ وَلَكِنْ لِتُبَيِّنَ عِلْمَهُ، وَفِيهِ قِرَاءَاتٌ عَادًا الْأُولَى بِكَسْرِ نُونِ التَّنْوِينِ لِالْتِقَاءِ الساكنين، وعاد الْأُولَى بِإِسْقَاطِ نُونِ التَّنْوِينِ أَيْضًا لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ كقراءة عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ [التوبة: ٣٠] وقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ اللَّهُ الصَّمَدُ [الإخلاص:
Allah Teâlâ: {أَغْنى وَأَقْنى} [Necm 48] buyurduğunda ve bu da Şi'râ'nın vermesiyle değil, Allah'ın lütfuyla olduğunda; helak edene şükretmek vacip olmuş ve Âd, Semûd ve diğerlerinin hali onlara delil olarak yetmiştir. {عَادًا الْأُولى} ifadesi hakkında: "el-Ûlâ" (önceki/ilk) ile Mekke'de bulunan ve Âd-ı Âhire (sonraki Âd) olan kavimden ayırt edilmiştir denilmiştir. "el-Ûlâ" kelimesinin onları ayırt etmek için değil, geçmişliklerini beyan etmek için olduğu da söylenmiştir; nitekim: "Âlim olan Zeyd bana geldi" dersin de onu ayırt etmek için değil, ilmini beyan etmek için nitelersin. Bunda [farklı] kıraatler vardır: İki sakinin yan yana gelmesinden ötürü tenvin nûnunun kesresiyle "Âdeni'l-ûlâ"; yine iki sakinin yan yana gelmesinden ötürü tıpkı {عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ} “Üzeyr Allah'ın oğludur” [Tevbe 30] ve {قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ اللَّهُ الصَّمَدُ} [İhlâs
١، ٢] وعاداً الْأُولى بِإِدْغَامِ النُّونِ فِي اللَّامِ وَنَقْلِ ضَمَّةِ الْهَمْزَةِ إلى اللام وعاد الؤلي بهمزة الواو وقرأ هذا القارئ عَلى سُوقِهِ وَدَلِيلُهُ ضَعِيفٌ وَهُوَ يَحْتَمِلُ هَذَا فِي مَوْضِعِ الْمُوقَدَةُ ومُؤْصَدَةٌ لِلضَّمَّةِ وَالْوَاوُ فَهِيَ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ تُجْزِي عَلَى الْهَمْزَةِ، وَكَذَا فِي (سُؤْقِهِ) لِوُجُودِ الْهَمْزَةِ فِي الْأَصْلِ، وَفِي مُوسَى وَقَوْلُهُ لَا يَحْسُنُ. ثم قال تعالى:
1, 2] “De ki: O Allah birdir. Allah Samed'dir” kıraatinde olduğu gibi tenvin nûnunun düşürülmesiyle "Âde'l-ûlâ"; nûn harfinin lâm harfine idğâm edilmesi ve hemzenin dammesinin lâm harfine nakledilmesiyle "Âde'l-lûlâ"; ve vâv harfini hemzeleştirerek "Âde'l-lü'lâ" [okunmuştur]. Bu kāri [Fetih 29'daki kelimeyi de] {عَلى سُوقِهِ} [yerine "alâ sü'kıhî"] okumuştur; fakat onun delili zayıftır. Bu durum, damme ve vâvdan ötürü {الْمُوقَدَةُ} ve {مُؤْصَدَةٌ} yerinde ihtimal dâhilindedir; zira bu makamda [vâv] hemze yerine geçer; aynı şekilde aslında hemze bulunduğu için "sü'kıhî"de ve "Mûsâ"da da böyledir; ancak onun sözü güzel değildir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة النجم (٥٣) : آية ٥١]
[Necm Suresi (53), Âyet 51]
وَثَمُودَ فَما أَبْقى (٥١)
{وَثَمُودَ فَما أَبْقى} “Semûd'u da [helak etti] ve geriye hiçbir şey bırakmadı.” (51)
يَعْنِي وَأَهْلَكَ ثَمُودَ وَقَوْلُهُ: فَما أَبْقى عَائِدٌ إِلَى عَادٍ وَثَمُودَ أَيْ فَمَا أَبْقَى عَلَيْهِمْ، وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ قَالَ: فَمَا أَبْقَاهُمْ أَيْ فَما أَبْقى مِنْهُمْ أَحَدًا وَيُؤَيِّدُ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَهَلْ تَرى لَهُمْ مِنْ باقِيَةٍ [الحافة: ٨] وَتَمَسَّكَ الْحَجَّاجُ عَلَى مَنْ قَالَ: إِنَّ ثَقِيفًا من ثمود بقوله تعالى: فَما أَبْقى.
Yani Semûd'u da helak etti demektir. {فَما أَبْقى} kavli Âd ve Semûd'a racidir; yani onlardan geriye hiçbir şey bırakmadı demektir. Müfessirlerden: "Onları geride bırakmadı, yani onlardan hiç kimseyi sağ bırakmadı" diyen de olmuştur. Allah Teâlâ'nın: {فَهَلْ تَرى لَهُمْ مِنْ باقِيَةٍ} “Şimdi onlardan geriye kalan bir şey görüyor musun?” [Hâkka 8] kavli de bunu destekler. Haccâc, Sakîf kabilesinin Semûd'dan olduğunu söyleyen kimseye karşı Allah Teâlâ'nın: {فَما أَبْقى} kavliyle delil getirmiştir.
[سورة النجم (٥٣) : آية ٥٢]
[Necm Suresi (53), Âyet 52]
وَقَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَأَطْغى (٥٢)
{وَقَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَأَطْغى} “Daha önce de Nuh kavmini [helak etmişti]. Çünkü onlar, evet onlar daha zalim ve daha azgındılar.” (52)
وَقَوْمَ نُوحٍ أَيْ أَهْلَكَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَالْمَسْأَلَةُ مشهورة في قبل وبعد تُقْطَعُ عَنِ الْإِضَافَةِ فَتَصِيرُ كَالْغَايَةِ فَتُبْنَى عَلَى الضَّمَّةِ. أَمَّا الْبِنَاءُ فَلِتَضَمُّنَهُ الْإِضَافَةَ، وَأَمَّا عَلَى الضَّمَّةِ فَلِأَنَّهَا لَوْ بُنِيَتْ عَلَى الْفُتْحَةِ لَكَانَ قَدْ أَثْبَتَ فِيهِ مَا يَسْتَحِقُّهُ بِالْإِعْرَابِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا ظُرُوفُ زَمَانٍ فَتَسْتَحِقُّ النَّصْبَ وَالْفَتْحَ مِثْلَهُ، وَلَوْ بُنِيَتْ عَلَى الْكَسْرِ لَكَانَ الْأَمْرُ عَلَى مَا يَقْتَضِيهِ الْإِعْرَابُ وَهُوَ الْجَرُّ بِالْجَارِّ فَبُنِيَ عَلَى مَا يُخَالِفُ حَالَتَيْ إِعْرَابِهَا.
{وَقَوْمَ نُوحٍ} yani daha önce onları helak etti demektir. "Kablü" ve "ba'dü" kelimelerindeki mesele meşhurdur; bunlar izâfetten kesildiğinde gâye (nihayet) gibi olur ve damme üzere mebni kılınır. Mebni kılınmaları izâfeti tazammun etmelerinden (içermelerinden) dolayıdır; damme üzere mebni kılınmalarına gelince, şayet fetha üzere mebni kılınsalardı, zaman zarfı olmaları hasebiyle i'rab ile hak ettikleri şey sabit kılınmış olurdu; zira zaman zarfları nasbı hak eder ve fetha da onun gibidir. Şayet kesre üzere mebni kılınsalardı, durum i'rabın gerektirdiği gibi olurdu ki o da harf-i cer ile cerredilmektir; bu sebeple i'rabının iki durumuna da aykırı olan [damme] üzere mebni kılınmıştır.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّهُمْ كانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَأَطْغى أَمَّا الظُّلْمُ فَلِأَنَّهُمْ هُمُ الْبَادِئُونَ بِهِ الْمُتَقَدِّمُونَ فِيهِ
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّهُمْ كانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَأَطْغى} “Çünkü onlar, evet onlar daha zalim ve daha azgındılar” kavline gelince; zulüm [bakımından daha zalim olmaları], zulme ilk başlayan ve onda öncü olan kimseler olmalarından ötürüdür;
«وَمَنْ سَنَّ سُنَّةً سَيِّئَةً فَعَلَيْهِ وِزْرُهَا وَوِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا»
“Kim kötü bir çığır açarsa, onun günahı ve onunla amel edenlerin günahı kendi üzerinedir.”