وَالْبَادِئُ أَظْلَمُ، وَأَمَا أَطْغَى فَلِأَنَّهُمْ سَمِعُوا الْمَوَاعِظَ وَطَالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ
[Zulmü] ilk başlatan daha zalimdir. “Daha azgın” olmalarına gelince; çünkü onlar öğütleri dinlediler, üzerlerinden uzun zaman geçti
وَلَمْ يَرْتَدِعُوا حَتَّى دَعَا عَلَيْهِمْ نَبِيُّهُمْ، وَلَا يَدْعُو نَبِيٌّ عَلَى قَوْمِهِ إِلَّا بَعْدَ الْإِصْرَارِ الْعَظِيمِ، وَالظَّالِمُ وَاضِعُ الشَّيْءِ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ، وَالطَّاغِي الْمُجَاوِزُ الْحَدَّ فَالطَّاغِي أَدْخَلُ فِي الظُّلْمِ فَهُوَ كَالْمُغَايِرِ وَالْمُخَالِفِ فَإِنَّ الْمُخَالِفَ مُغَايِرٌ مَعَ وَصْفٍ آخَرَ زَائِدٍ، وَكَذَا الْمُغَايِرُ وَالْمُضَادُّ وَكُلُّ ضِدٍّ غَيْرٌ وَلَيْسَ كُلُّ غَيْرٍ ضِدًّا، وَعَلَيْهِ سُؤَالٌ وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ: وَقَوْمَ نُوحٍ الْمَقْصُودُ مِنْهُ تَخْوِيفُ الظَّالِمِ/ بِالْهَلَاكِ، فَإِذَا قَالَ: هُمْ كَانُوا فِي غَايَةِ الظُّلْمِ وَالطُّغْيَانِ فَأُهْلِكُوا يَقُولُ الظَّالِمُ هُمْ كَانُوا أَظْلَمَ فَأُهْلِكُوا لِمُبَالَغَتِهِمْ فِي الظُّلْمِ، وَنَحْنُ مَا بَالَغْنَا فَلَا نَهْلَكُ، وَأَمَّا لَوْ قَالَ أُهْلِكُوا لِأَنَّهُمْ ظَلَمَةٌ لَخَافَ كُلُّ ظَالِمٍ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ: أَظْلَمَ؟ نَقُولُ: الْمَقْصُودُ بَيَانُ شِدَّتِهِمْ وَقُوَّةِ أَجْسَامِهِمْ فَإِنَّهُمْ لَمْ يُقْدِمُوا عَلَى الظُّلْمِ وَالطُّغْيَانِ الشَّدِيدِ إِلَّا بِتَمَادِيهِمْ وَطُولِ أَعْمَارِهِمْ، وَمَعَ ذَلِكَ مَا نَجَا أَحَدٌ مِنْهُمْ فَمَا حَالُ مَنْ هُوَ دُونَهُمْ مِنَ الْعُمْرِ وَالْقُوَّةِ فَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَشَدَّ مِنْهُمْ بَطْشاً [الزخرف: ٨] . وقوله تعالى:
ve peygamberleri kendilerine beddua edinceye kadar [küfürlerinden] vazgeçmediler. Bir peygamber ise ancak büyük bir ısrardan sonra kavmine beddua eder. Zalim, bir şeyi konulması gereken yerin dışına koyandır; tağî (azgın) ise haddi aşandır. Dolayısıyla azgın olan kimse zulme daha çok dalmıştır; bu durum "farklı olan" (mugâyir) ile "aykırı olan" (muhâlif) gibidir. Zira muhâlif, zâid başka bir vasıfla birlikte mugâyirdir. Mugâyir ile mütedâd (zıt) da böyledir; her zıt başkadır (gayrdır), fakat her başka olan zıt değildir. Buna dair şöyle bir soru bulunmaktadır: {وَقَوْمَ نُوحٍ} kavlinden maksat, zalimi helak ile korkutmaktır. O halde "Onlar zulüm ve azgınlığın zirvesindeydiler, bu yüzden helak edildiler" denilirse, zalim kimse: "Onlar daha zalimdi, bu sebeple zulümdeki aşırılıkları yüzünden helak edildiler; biz ise o kadar aşırı gitmedik, dolayısıyla helak olmayız" der. Şayet "Zalim oldukları için helak edildiler" denseydi her zalim korkardı; öyleyse O'nun {أَظْلَمَ} buyurmasındaki fayda nedir? Biz deriz ki: Maksat, onların [fiziksel] şiddetlerini ve bedenlerinin gücünü açıklamaktır. Zira onlar şiddetli bir zulme ve azgınlığa ancak [küfürdeki] ısrarları ve ömürlerinin uzunluğu sayesinde cüret edebilmişlerdir. Bununla birlikte onlardan hiçbiri kurtulamamıştır; o halde ömür ve güç bakımından onlardan daha aşağıda olanların durumu nice olur! Bu, Allah Teâlâ'nın: {أَشَدَّ مِنْهُمْ بَطْشاً} “Onlardan daha zorlu idiler” [Zuhruf 8] kavli gibidir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة النجم (٥٣) : آية ٥٣]
[Necm Suresi (53), Âyet 53]
وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوى (٥٣)
{وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوى} “Altüst olan [şehirleri] de O yerin dibine geçirdi.” (53)
الْمُؤْتَفِكَةَ الْمُنْقَلِبَةُ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
el-Mü'tefike (الْمُؤْتَفِكَةَ), altüst olan [şehirler] demektir. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الأولى: قرئ: والمؤتفكات والمشهور فيه أنها قرئ قَوْمِ لُوطٍ لَكِنْ كَانَتْ لَهُمْ مَوَاضِعُ ائْتَفَكَتْ فَهِيَ مُؤْتَفِكَاتٌ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ كُلُّ مَنِ انْقَلَبَتْ مَسَاكِنُهُ وَدَثَرَتْ أَمَاكِنُهُ وَلِهَذَا خَتَمَ الْمُهْلِكِينَ بِالْمُؤْتَفِكَاتِ كَمَنْ يَقُولُ: مَاتَ فُلَانٌ وَفُلَانٌ وَكُلُّ مَنْ كَانَ مِنْ أَمْثَالِهِمْ وَأَشْكَالِهِمْ.
BİRİNCİ MESELE: [Bu kelime] "ve'l-mü'tefikât" şeklinde de okunmuştur. Meşhur olan görüş, bunların Lût kavminin köyleri olduğudur; ancak onların altüst olan yerleşim yerleri vardı, bu yüzden "mü'tefikât" (altüst edilen şehirler) olmuştur. Kastedilenin, meskenleri altüst olan ve yurtları harap olan herkes olduğu da söylenebilir. Bu sebeple helak edilenleri "mü'tefikât" ile bitirmiştir; tıpkı bir kimsenin: "Filanca, filanca ve onların benzerleri ile denkleri olan herkes öldü" demesi gibi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَهْوى أَيْ أَهْوَاهَا بِمَعْنَى أَسْقَطَهَا، فَقِيلَ: أَهْوَاهَا مِنَ الْهَوَى إِلَى الْأَرْضِ مِنْ حَيْثُ حَمَلَهَا جِبْرِيلُ ﵇ عَلَى جَنَاحِهِ، ثُمَّ قَلَبَهَا، وَقِيلَ: كَانَتْ عِمَارَتُهُمْ مُرْتَفِعَةً فَأَهْوَاهَا بِالزَّلْزَلَةِ وَجَعَلَ عَالِيَهَا سَافِلَهَا.
İKİNCİ MESELE: {أَهْوى} yani onları düşürdü demektir. Şöyle denilmiştir: Cebrail aleyhisselâm o şehirleri kanadının üstünde taşıyıp sonra ters çevirdiği cihetle, havadan yere doğru düşürdü. Şöyle de denilmiştir: Onların binaları yüksekti; depremle onları yerle bir etti ve altını üstüne getirdi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوى عَلَى مَا قُلْتُ: كَقَوْلِ الْقَائِلِ وَالْمُنْقَلِبَةُ قَلَبَهَا وَقَلْبُ الْمُنْقَلِبِ تَحْصِيلُ الْحَاصِلِ، نَقُولُ: لَيْسَ مَعْنَاهُ الْمُنْقَلِبَةُ مَا انْقَلَبَتْ بِنَفْسِهَا بَلِ اللَّهُ قَلَبَهَا فَانْقَلَبَتْ.
ÜÇÜNCÜ MESELE: Allah Teâlâ'nın: {وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوى} kavli, benim söylediğime göre bir kimsenin "ve altüst olanı ters çevirdi" demesi gibidir; altüst olanı ters çevirmek ise tahsîl-i hâsıla (zaten meydana gelmiş olanı yapmaya) yol açar. Biz deriz ki: Bunun anlamı altüst olanın kendi kendine altüst olması değildir; bilakis Allah onu ters çevirmiş, o da böylece altüst olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مَا الْحِكْمَةُ فِي اخْتِصَاصِ الْمُؤْتَفِكَةِ بِاسْمِ الْمَوْضِعِ فِي الذِّكْرِ، وَقَالَ فِي عَادٍ وَثَمُودَ، وَقَوْمِ نُوحٍ اسْمَ الْقَوْمِ؟ نَقُولُ: الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ ثَمُودَ اسْمُ الْمَوْضِعِ فَذَكَرَ عَادًا بَاسِمِ الْقَوْمُ، وَثَمُودَ بَاسِمِ الْمَوْضِعِ، وَقَوْمَ نُوحٍ بِاسْمِ الْقَوْمِ وَالْمُؤْتَفِكَةَ بِاسْمِ الْمَوْضِعِ لِيُعْلِمَ أَنَّ الْقَوْمَ لَا يُمْكِنُهُمْ صَوْنَ أَمَاكِنِهِمْ عَنْ عَذَابِ اللَّهِ تَعَالَى وَلَا الْمَوْضِعَ يُحْصِنُ الْقَوْمَ عَنْهُ فَإِنَّ فِي الْعَادَةِ تَارَةً يَقْوَى السَّاكِنُ فَيَذُبُّ عَنْ مَسْكَنِهِ وَأُخْرَى يَقْوَى الْمَسْكَنُ فَيَرُدُّ عَنْ سَاكِنِهِ وَعَذَابُ اللَّهِ لَا يَمْنَعُهُ مَانِعٌ، وَهَذَا الْمَعْنَى حَصَلَ لِلْمُؤْمِنِينَ فِي آيَتَيْنِ أَحَدُهُمَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ [الْفَتْحِ: ٢٠] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَظَنُّوا أَنَّهُمْ مانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللَّهِ [الْحَشْرِ: ٢] فَفِي الْأَوَّلِ لَمْ يَقْدِرِ السَّاكِنُ عَلَى حِفْظِ مَسْكَنِهِ وَفِي الثَّانِي لَمْ يَقْوَ الْحِصْنُ عَلَى حِفْظِ السَّاكِنِ وَالْوَجْهُ الثَّانِي: هُوَ أَنَّ عَادًا وَثَمُودَ وَقَوْمَ نُوحٍ، كَانَ أَمْرُهُمْ مُتَقَدِّمًا، وَأَمَاكِنُهُمْ كَانَتْ قَدْ دَثَرَتْ، وَلَكِنَّ أَمْرَهُمْ كَانَ مَشْهُورًا مُتَوَاتِرًا، وَقَوْمَ لُوطٍ كَانَتْ مَسَاكِنُهُمْ وَآثَارُ الِانْقِلَابِ فِيهَا ظَاهِرَةً، فَذَكَرَ الْأَظْهَرَ مِنَ الْأَمْرَيْنِ فِي كل قوم. ثم قال تعالى:
DÖRDÜNCÜ MESELE: Zikirde el-Mü'tefike'nin mekân ismiyle tahsis edilip de Âd, Semûd ve Nûh kavminde kavim isminin zikredilmesindeki hikmet nedir? Deriz ki: Buna iki vecihle cevap verilir: Birincisi; Semûd mekân ismidir. Dolayısıyla bir kavmin mekânlarını Allah Teâlâ'nın azabından koruyamayacağını ve mekânın da kavmi O'nun azabına karşı korunaklı kılamayacağını bildirmek için Âd'ı kavim ismiyle, Semûd'u mekân ismiyle, Nûh kavmini kavim ismiyle ve Mü'tefike'yi mekân ismiyle zikretmiştir. Zira âdette bazen ikamet eden kimse güçlenir de meskenini savunur; bazen de mesken sağlam olur da orada oturanı korur. Allah'ın azabına ise hiçbir engel mâni olamaz. Bu mânâ müminler hakkında iki ayette gerçekleşmiştir; birincisi Allah Teâlâ'nın: {وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ} “İnsanların ellerini sizden çekti” [Fetih 20] kavli, diğeri ise Allah Teâlâ'nın: {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ مانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللَّهِ} “Kalelerinin kendilerini Allah'tan koruyacağını sanmışlardı” [Haşr 2] kavlidir. Birincisinde ikamet eden kimse meskenini korumaya güç yetirememiştir, ikincisinde ise kale ikamet edeni korumaya güç yetirememiştir. İkinci vecih ise şudur: Âd, Semûd ve Nûh kavminin durumu geçmişte kalmış ve mekânları harap olmuştu; fakat kıssaları meşhur ve mütevâtirdi. Lût kavminin ise meskenleri ve oradaki altüst oluşun izleri açıktı. Bu sebeple her kavim hakkında iki husustan daha belirgin olanını zikretmiştir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة النجم (٥٣) : آية ٥٤]
[Necm Suresi (53), Âyet 54]
فَغَشَّاها مَا غَشَّى (٥٤)
{فَغَشَّاها مَا غَشَّى} “Böylece onları bürüyen bürüdü [de azap kapladı].” (54)
يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَا مَفْعُولًا وَهُوَ الظَّاهِرُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ فَاعِلًا يُقَالُ: ضَرَبَهُ مَنْ ضَرَبَهُ، وَعَلَى هَذَا نَقُولُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الذي غش هو الله تعالى فيكون كقوله تعالى: وَالسَّماءِ وَما بَناها [الشَّمْسِ: ٥] وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ إِشَارَةً إِلَى سَبَبِ غَضَبِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَيْ/ غَشَّاهَا عَلَيْهِمُ السَّبَبُ، بِمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ غَضِبَ عَلَيْهِمْ بِسَبَبِهِ، يُقَالُ لِمَنْ أَغْضَبَ مَلِكًا بكلام فضربه الملك كلامك الذي ضربك. ثم قال تعالى:
[Ayeteki] "mâ" (مَا) lafzının mef'ûl olması muhtemeldir ki zâhir olan da budur; fâil olması da muhtemeldir. Nitekim: "Vuran kimse ona vurdu" denilir. Buna göre deriz ki: Bürüyen [ve kaplayanın] Allah Teâlâ olması muhtemeldir; bu takdirde Allah Teâlâ'nın: {وَالسَّماءِ وَما بَناها} “Göğe ve onu bina edene” [Şems 5] kavli gibi olur. Bunun, Allah'ın onlara olan gazabının sebebine işaret olması da muhtemeldir; yani onları kaplayan sebep onları bürüdü demektir; bu da Allah'ın o sebeple onlara gazap etmesi mânâsındadır. Nitekim bir sözle bir hükümdarı öfkelendiren ve hükümdarın da bu sebeple kendisini dövdüğü kimseye: "Seni döven senin sözündür" denilir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة النجم (٥٣) : آية ٥٥]
[Necm Suresi (53), Âyet 55]
فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكَ تَتَمارى (٥٥)
{فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكَ تَتَمارى} “Öyleyse Rabbinin hangi nimetlerinden şüphe edersin?” (55)
قِيلَ هَذَا أَيْضًا مِمَّا فِي الصُّحُفِ، وَقِيلَ هُوَ ابْتِدَاءُ كَلَامٍ وَالْخِطَابُ عَامٌّ، كَأَنَّهُ يَقُولُ: بِأَيِّ النِّعَمِ أَيُّهَا السَّامِعُ تَشُكُّ أَوْ تُجَادِلُ، وَقِيلَ: هُوَ خِطَابٌ مَعَ الْكَافِرِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ، وَلَا يُقَالُ: كَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَقُولَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: تَتَمارى لِأَنَّا نَقُولُ هُوَ مِنْ بَابِ: لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [الزُّمَرِ: ٦٥] يَعْنِي لَمْ يَبْقَ فِيهِ إِمْكَانُ الشَّكِّ، حَتَّى أَنَّ فَارِضًا لَوْ فُرِضَ النَّبِيُّ ﷺ مِمَّنْ يَشُكُّ أَوْ يُجَادِلُ فِي بَعْضِ الْأُمُورِ الْخَفِيَّةِ لَمَا كَانَ يُمْكِنُهُ الْمِرَاءُ فِي نِعَمِ اللَّهِ وَالْعُمُومُ هُوَ الصَّحِيحُ كَأَنَّهُ يَقُولُ: بِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكَ تَتَمَارَى أَيُّهَا الْإِنْسَانُ، كَمَا قَالَ: يَا أَيُّهَا الْإِنْسانُ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ [الِانْفِطَارِ: ٦] وَقَالَ تَعَالَى: وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا [الْكَهْفِ: ٥٤] فَإِنْ قِيلَ: الْمَذْكُورُ مِنْ قَبْلُ نِعَمٌ وَالْآلَاءُ نِعَمٌ، فَكَيْفَ آلَاءُ رَبِّكَ؟ نَقُولُ: لَمَّا عَدَّ مِنْ قَبْلُ النِّعَمَ وَهُوَ الْخَلْقُ مِنَ النُّطْفَةِ وَنَفْخُ الرُّوحِ الشَّرِيفَةِ فِيهِ وَالْإِغْنَاءُ وَالْإِقْنَاءُ، وَذَكَرَ أَنَّ الْكَافِرَ بِنِعَمِهِ أُهْلِكَ قَالَ: فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكَ تَتَمارى فَيُصِيبُكَ مِثْلَ مَا أَصَابَ الَّذِينَ تَمَارَوْا مِنْ قَبْلُ، أَوْ تَقُولُ: لَمَّا ذُكِرَ الْإِهْلَاكُ، قَالَ لِلشَّاكِّ: أَنْتَ مَا أَصَابَكَ الَّذِي أَصَابَهُمْ وَذَلِكَ بِحِفْظِ اللَّهِ إِيَّاكَ: فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكَ تَتَمارى وَسَنَزِيدُهُ بَيَانًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ [الرحمن: ١٣] في مواضع. ثم قال تعالى:
Bunun da sahifelerde yer alan şeylerden olduğu söylenmiştir. Yeni bir söz başlangıcı olduğu ve hitabın da umumi olduğu söylenmiştir; sanki: "Ey işiten kimse! [Rabbinin] hangi nimetleri hakkında şüphe ediyor veya tartışıyorsun?" denilmektedir. Kâfire hitap olduğu söylenmiştir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap olduğu da söylenebilir. "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e {تَتَمارى} (şüphe edersin) demesi nasıl caiz olur?" denilmez; zira biz deriz ki, bu: {لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ} “Eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa çıkar” [Zümer 65] kabilindendir. Yani bu hususta şüphe ihtimali kalmamıştır; öyle ki faraza Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bazı gizli hususlarda şüphe eden veya tartışan kimselerden olduğu varsayılsa bile, Allah'ın nimetleri hususunda tartışması mümkün olmazdı. Doğru olan ise umumi olmasıdır; sanki: "Ey insan! Rabbinin hangi nimetleri hakkında şüpheye düşüyorsun?" demektedir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الْإِنْسانُ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ} “Ey insan! Kerim olan Rabbine karşı seni aldatan nedir?” [İnfitâr 6]. Allah Teâlâ şöyle de buyurmuştur: {وَكانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا} “İnsan ise her şeyden çok tartışmacıdır” [Kehf 54]. Şayet: "Daha önce zikredilenler nimetlerdir, âlâ (الْآلَاءُ) da nimetler demektir; o halde Rabbinin âlâsı nasıl olur?" denilirse, deriz ki: Daha önce nutfeden yaratılış, ona şerefli ruhun üflenmesi, zengin kılma ve sermaye verme gibi nimetleri sayıp nimetlerine nankörlük edenin helak edildiğini zikredince: {فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكَ تَتَمارى} buyurdu ki, böylece daha önce şüpheye düşenlerin başına gelen senin de başına gelsin. Yahut şöyle dersin: Helak zikredilince, şüphe edene şöyle demiştir: Onların başına gelen senin başına gelmedi ve bu da Allah'ın seni koruması sayesindedir; öyleyse {فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكَ تَتَمارى}. Bunu, Allah Teâlâ'nın: {فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ} “Şimdi Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” [Rahmân 13] kavlinde çeşitli yerlerde daha da açıklayacağız. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة النجم (٥٣) : آية ٥٦]
[Necm Suresi (53), Âyet 56]
هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولى (٥٦)
{هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولى} “Bu, önceki uyarıcılardan bir uyarıcıdır.” (56)
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمُشَارُ إِلَيْهِ بِهَذَا مَاذَا؟ نَقُولُ فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: مُحَمَّدٍ ﷺ مِنْ جِنْسِ النُّذُرِ الْأُولَى ثَانِيهَا:
BİRİNCİ MESELE: "Bu" (هَذَا) lafzı ile işaret edilen nedir? Deriz ki: Bu hususta birkaç vecih vardır. Birincisi: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem önceki uyarıcıların cinsindendir. İkincisi:
الْقُرْآنُ ثَالِثُهَا: مَا ذَكَرَهُ مِنْ أَخْبَارِ الْمُهْلَكِينَ، وَمَعْنَاهُ حِينَئِذٍ هَذَا بَعْضُ الْأُمُورِ الَّتِي هِيَ مُنْذِرَةٌ، وَعَلَى قَوْلِنَا: الْمُرَادُ مُحَمَّدٌ ﷺ فالنذير هو المنذر و (من) لِبَيَانِ الْجِنْسِ، وَعَلَى قَوْلِنَا: الْمُرَادُ هُوَ الْقُرْآنُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ النَّذِيرُ بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الْفَاعِلِ، وَكَوْنُ الْإِشَارَةِ إِلَى الْقُرْآنِ بَعِيدٌ لَفْظًا وَمَعْنًى، أَمَّا مَعْنًى: فَلِأَنَّ الْقُرْآنَ لَيْسَ مِنْ جِنْسِ الصُّحُفِ الْأُولَى لِأَنَّهُ مُعْجِزٌ وَتِلْكَ لَمْ تَكُنْ مُعْجِزَةً، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ الْوَحْدَانِيَّةِ وَقَالَ: فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكَ تَتَمارى [النجم: ٥٥] قَالَ: هَذَا نَذِيرٌ إِشَارَةٌ إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ وَإِثْبَاتًا لِلرِّسَالَةِ، وَقَالَ بَعْدَ ذلك: أَزِفَتِ الْآزِفَةُ [النجم: ٥٧] إِشَارَةً إِلَى الْقِيَامَةِ لِيَكُونَ فِي الْآيَاتِ الثَّلَاثِ الْمُرَتَّبَةِ إِثْبَاتُ أُصُولٍ ثَلَاثٍ مُرَتَّبَةٍ، فَإِنَّ الْأَصْلَ الْأَوَّلَ هُوَ اللَّهُ وَوَحْدَانِيَّتُهُ ثُمَّ الرَّسُولُ وَرِسَالَتُهُ ثُمَّ الْحَشْرُ وَالْقِيَامَةُ، وَأَمَّا لَفْظًا فَلِأَنَّ النَّذِيرَ إِنْ كَانَ كَامِلًا، فَمَا ذَكَرَهُ مِنْ حِكَايَةِ الْمُهْلَكِينَ أَوْلَى لِأَنَّهُ أَقْرَبُ وَيَكُونُ/ عَلَى هَذَا مِنْ بَقِيَ عَلَى حَقِيقَةِ التَّبْعِيضِ أَيْ هَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا بَعْضَ مَا جَرَى وَنُبَذٌ مِمَّا وَقَعَ، أَوْ يَكُونُ لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ، بِمَعْنَى هَذَا إِنْذَارٌ مِنَ الْمُنْذِرِينَ الْمُتَقَدِّمِينَ، يُقَالُ: هَذَا الْكِتَابُ، وَهَذَا الْكَلَامُ مِنْ فُلَانٍ وَعَلَى الْأَقْوَالِ كُلِّهَا لَيْسَ ذِكْرُ الْأُولَى لِبَيَانِ الْمَوْصُوفِ بِالْوَصْفِ وَتَمْيِيزِهِ عَنِ النُّذُرِ الْآخِرَةِ كَمَا يُقَالُ: الْفِرْقَةُ الْأُولَى احْتِرَازًا عَنِ الْفِرْقَةِ الْأَخِيرَةِ، وَإِنَّمَا هُوَ لِبَيَانِ الوصف
Kur'an'dır. Üçüncüsü: Helak edilenlere dair zikrettiği haberlerdir; o takdirde mânâsı: "Bu, uyarıcı olan hususlardan bir kısmıdır" şeklinde olur. Kastedilenin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu görüşümüze göre "nezîr" (uyarıcı), inzâr eden kimsedir ve "min" (مِنْ) edatı cins beyanı içindir. Kastedilenin Kur'an olduğu görüşümüze göre ise "nezîr"in masdar mânasında olması muhtemeldir, fâil mânasında olması da muhtemeldir. İşaretin Kur'an'a yönelik olması hem lafız hem mânâ bakımından uzaktır. Mânâ bakımından uzaktır; çünkü Kur'an önceki sahifeler cinsinden değildir, zira o bir mucizedir, onlar ise mucize değildi. Çünkü Allah Teâlâ vahdâniyeti açıklayıp: {فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكَ تَتَمارى} [Necm 55] buyurunca, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e işaret etmek ve peygamberliği ispatlamak üzere: {هَذَا نَذِيرٌ} buyurmuş; bundan sonra da kıyamete işaret etmek üzere: {أَزِفَتِ الْآزِفَةُ} [Necm 57] buyurmuştur ki, böylece peş peşe gelen üç ayette sırasıyla üç temel esasın ispatı bulunsun. Zira birinci esas Allah ve O'nun vahdâniyeti, sonra Resul ve onun risâleti, sonra da haşir ve kıyamettir. Lafız bakımından uzaktır; çünkü "nezîr" şayet kâmil ise, helak edilenlerin kıssasından zikrettiği şey olması daha uygundur; çünkü bu [metne] daha yakındır. Buna göre "min" teb'îz (kısmîlik) hakikati üzere kalır; yani "Bu zikrettiğimiz, vuku bulan şeylerin bir kısmı ve meydana gelenlerden bazı parçalardır" demektir. Yahut ibtidâ-i gaye için olur; yani "Bu, önceki uyarıcılardan gelen bir uyarıdır" mânâsına gelir. Nitekim: "Bu mektup ve bu söz filandandır" denilir. Bütün bu görüşlere göre "el-ûlâ" (الْأُولى) zikri, tıpkı son fırkadan sakınmak için "birinci fırka" denilmesi gibi, vasıfla niteleneni açıklamak ve onu sonraki uyarıcılardan ayırt etmek için değildir; aksine vasfı
لِلْمَوْصُوفِ، كَمَا يُقَالُ: زَيْدٌ الْعَالِمُ جَاءَنِي فَيَذْكُرُ الْعَالِمَ، إِمَّا لِبَيَانِ أَنَّ زَيْدًا عَالِمٌ غَيْرَ أَنَّكَ لَا تَذْكُرُهُ بِلَفْظِ الْخَبَرِ فَتَأْتِي بِهِ عَلَى طَرِيقَةِ الْوَصْفِ، وَإِمَّا لِمَدْحِ زَيْدٍ بِهِ، وَإِمَّا لِأَمْرٍ آخَرَ، وَالْأَوْلَى عَلَى الْعَوْدِ إِلَى لَفْظِ الْجَمْعِ وَهُوَ النُّذُرُ وَلَوْ كَانَ لِمَعْنَى الْجَمْعِ لَقَالَ: مِنَ النُّذُرِ الْأَوَّلِينَ يُقَالُ مِنَ الأقوام المتقدمة والمتقدمين على اللفظ والمعنى. ثم قال تعالى:
mevsufa beyan etmek içindir; tıpkı "Âlim olan Zeyd bana geldi" denilerek "âlim" kelimesinin, ya Zeyd'in âlim olduğunu haber lafzıyla değil de vasıf yoluyla zikretmek için, ya bununla Zeyd'i övmek için yahut başka bir maksatla zikredilmesi gibi. "El-Ûlâ" kelimesinin cem' lafzına, yani "en-nüzür"e raci olması [açıklanmıştır]. Şayet cem' mânasına yönelik olsaydı, "en-nüzüri'l-evvelîn" derdi; nitekim lafza ve mânâya göre "el-akvâmu'l-mütekaddime" (önceki kavimler) ve "el-mütekaddimîn" denilir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة النجم (٥٣) : آية ٥٧]
[Necm Suresi (53), Âyet 57]
أَزِفَتِ الْآزِفَةُ (٥٧)
{أَزِفَتِ الْآزِفَةُ} “Yaklaşan [kıyamet] yaklaştı.” (57)
وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَعَتِ الْواقِعَةُ [الْوَاقِعَةِ: ١] وَيُقَالُ: كَانَتِ الْكَائِنَةُ. وَهَذَا الِاسْتِعْمَالُ يَقَعُ عَلَى وُجُوهٍ مِنْهَا مَا إِذَا كَانَ الْفَاعِلُ صَارَ فَاعِلًا لِمِثْلِ ذَلِكَ الْفِعْلِ مِنْ قَبْلُ، ثُمَّ صَدَرَ مِنْهُ مَرَّةً أُخْرَى مِثْلَ الْفِعْلِ، فَيُقَالُ: فَعَلَ الْفَاعِلُ أَيِ الَّذِي كَانَ فَاعِلًا صَارَ فَاعِلًا مَرَّةً أُخْرَى، يُقَالُ: حَاكَهُ الْحَائِكُ أَيْ مَنْ شَغَلَهُ ذَلِكَ مِنْ قَبْلُ فَعَلَهُ، وَمِنْهَا مَا يَصِيرُ الْفَاعِلُ فَاعِلًا بِذَلِكَ الْفِعْلِ، وَمِنْهُ
Bu, Allah Teâlâ'nın: {وَقَعَتِ الْواقِعَةُ} “Vuku bulacak olan [kıyamet] vuku bulduğu zaman” [Vâkıa 1] kavli gibidir; nitekim "meydana gelecek olan meydana geldi" de denilir. Bu kullanım çeşitli şekillerde gerçekleşir: Bunlardan biri, fâilin daha önce böyle bir fiili işlemiş olması, sonra kendisinden aynı fiilin bir kez daha sudûr etmesidir; bu durumda "fâil [fiilini] yaptı" denir, yani daha önce bu işle meşgul olan kimse bunu bir kez daha yaptı demektir. Nitekim "dokumacı onu dokudu" denilir; yani daha önce işi bu olan kimse onu yaptı demektir. Diğeri ise fâilin o fiil sebebiyle fâil haline gelmesidir. Bu kabilden olarak:
يُقَالُ: «إِذَا مَاتَ الْمَيِّتُ انْقَطَعَ عَمَلُهُ»
“Ölü öldüğü zaman ameli kesilir”
وَإِذَا غَصَبَ الْعَيْنَ غَاصِبٌ ضَمِنَهُ، فَقَوْلُهُ: أَزِفَتِ الْآزِفَةُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْقَبِيلِ الْأَوَّلِ أَيْ قَرُبَتِ السَّاعَةُ الَّتِي كَلَّ يَوْمٍ يَزْدَادُ قُرْبُهَا فَهِيَ كَائِنَةٌ قَرِيبَةٌ وَازْدَادَتْ فِي الْقُرْبِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَعَتِ الْواقِعَةُ أي قرب وقوعها وأزفت فَاعِلُهَا فِي الْحَقِيقَةِ الْقِيَامَةُ أَوِ السَّاعَةُ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: أَزِفَتِ الْقِيَامَةُ الْآزِفَةُ أَوِ السَّاعَةُ أَوْ مثلها. وقوله تعالى:
ve bir gaspçı bir malı gasp ettiğinde onu tazmin eder denilir. O halde {أَزِفَتِ الْآزِفَةُ} kavlinin birinci kısımdan olması muhtemeldir; yani her gün yakınlığı artan o vakit yaklaştı, dolayısıyla o vuku bulması yakın olan bir şeydir ve yakınlığı daha da artmıştır. Allah Teâlâ'nın: {وَقَعَتِ الْواقِعَةُ} kavli gibi olması da muhtemeldir; yani vuku bulması yaklaştı demektir. "Ezifet" fiilinin fâili hakikatte kıyamet yahut saat (vakit)tir; sanki şöyle demiştir: Yaklaşan kıyamet yahut yaklaşan vakit veya benzeri yaklaştı. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة النجم (٥٣) : آية ٥٨]
[Necm Suresi (53), Âyet 58]
لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ كاشِفَةٌ (٥٨)
{لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ كاشِفَةٌ} “Onu Allah'tan başka açığa çıkaracak [veya engelleyecek] kimse yoktur.” (58)
فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: لَا مُظْهِرَ لَهَا إِلَّا اللَّهُ فَمَنْ يَعْلَمُهَا لَا يَعْلَمُ إِلَّا بِإِعْلَامِ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُ وَإِظْهَارِهِ إِيَّاهَا لَهُ، فَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ [لُقْمَانَ: ٣٤] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلَّا هُوَ [الْأَعْرَافِ:
Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Onu Allah'tan başka açığa çıkaracak kimse yoktur; dolayısıyla onu bilen kimse ancak Allah Teâlâ'nın bildirmesi ve ona açığa çıkarması ile bilir. Bu, Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ} “Şüphesiz kıyamet saatinin bilgisi Allah katındadır” [Lokmân 34] ve: {لَا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلَّا هُوَ} “Onun vaktini ancak O açığa çıkarır” [A'râf
١٨٧] . ثَانِيهَا: لَا يَأْتِي بِهَا إِلَّا اللَّهُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ [الْأَنْعَامِ: ١٧] وَفِيهِ مَسَائِلُ:
187] kavli gibidir. İkincisi: Onu Allah'tan başkası getiremez; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ} “Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa, onu O'ndan başka giderecek yoktur” [En'âm 17]. Bunda birkaç mesele vardır:
الْأُولَى: (مِنْ) زَائِدَةٌ تَقْدِيرُهُ لَيْسَ لَهَا غَيْرُ اللَّهِ كَاشِفَةٌ، وَهِيَ تَدْخُلُ عَلَى النَّفْيِ فَتُؤَكِّدُ مَعْنَاهُ، تَقُولُ: مَا جَاءَنِي أَحَدٌ وَمَا جَاءَنِي مِنْ أَحَدٍ، وَعَلَى هَذَا يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، تَقْدِيرُهُ لَيْسَ لَهَا مِنْ كَاشِفَةٍ دُونَ اللَّهِ، فَيَكُونُ نَفْيًا عَامًّا بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْكَوَاشِفِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: لَيْسَتْ بِزَائِدَةٍ بَلْ مَعْنَى الْكَلَامِ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْوُجُودِ نَفْسٌ تَكْتَشِفُهَا أَيْ تُخْبِرُ عَنْهَا كَمَا هِيَ وَمَتَى وَقْتُهَا مِنْ غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى يَعْنِي مَنْ يَكْشِفُهَا فَإِنَّمَا يَكْشِفُهَا مِنَ اللَّهِ لَا مِنْ غَيْرِ اللَّهِ يُقَالُ: كَشْفُ الْأَمْرِ مِنْ زيد، ودون يَكُونُ بِمَعْنَى غَيْرِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَإِفْكاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ [الصَّافَّاتِ: ٨٦] أَيْ غَيْرَ اللَّهِ.
BİRİNCİSİ: "Min" (مِنْ) zâiddir; takdiri "Onun Allah'tan başka açığa çıkarıcısı yoktur" şeklindedir. Bu edat nefyin (olumsuzluğun) üzerine dâhil olur ve anlamını pekiştirir; nitekim "Bana kimse gelmedi" ve "Bana hiçbir kimse gelmedi" dersin. Buna göre ayette takdim ve tehir bulunması muhtemeldir; takdiri: "Allah'tan başka onu hiçbir açığa çıkarıcı yoktur" şeklinde olur ve açığa çıkarıcılara nispetle umumi bir nefy olur. "Min" edatının zâid olmadığı da söylenebilir; bilakis kelamın mânâsı, varlıkta onu keşfedecek, yani onun mahiyetini ve vaktini Allah Teâlâ'dan başka olduğu gibi haber verecek hiçbir nefis yoktur; yani onu kim keşfederse ancak Allah tarafından keşfeder, Allah'tan başkası vasıtasıyla değil demektir. Nitekim: "İşin ortaya çıkması Zeyd'dendir" denilir. "Dûn" kelimesi ise Allah Teâlâ'nın: {أَإِفْكاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ} “Bir iftira olarak Allah'tan başka ilahlar mı istiyorsunuz?” [Sâffât 86] kavlinde olduğu gibi "gayr" (başka) mânasındadır; yani Allah'tan gayrı demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: كَاشِفَةٌ صِفَةٌ لِمُؤَنَّثٍ أَيْ نَفْسٌ كَاشِفَةٌ، وَقِيلَ هِيَ لِلْمُبَالَغَةِ كَمَا فِي الْعَلَّامَةِ وَعَلَى هَذَا لَا يُقَالُ بِأَنَّهُ نَفْيٌ أَنْ يَكُونَ لَهَا كَاشِفَةٌ بِصِيغَةِ الْمُبَالَغَةِ وَلَا يَلْزَمُ مِنَ الْكَاشِفِ الْفَائِقِ نَفْيُ/ نَفْسِ الْكَاشِفِ، لِأَنَّا نَقُولُ: لَوْ كَشَفَهَا أَحَدٌ لَكَانَ كَاشِفًا بِالْوَجْهِ الْكَامِلِ، فَلَا كَاشِفَ لَهَا وَلَا يَكْشِفُهَا أَحَدٌ وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ [ق: ٢٩] مِنْ حَيْثُ نَفْيُ كَوْنِهِ ظَالِمًا مُبَالِغًا، وَلَا يَلْزَمُ مِنْهُ نَفْيُ كَوْنِهِ ظَالِمًا، وَقُلْنَا هُنَاكَ: إِنَّهُ لَوْ ظَلَمَ عَبِيدَهُ الضُّعَفَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ لَكَانَ فِي غَايَةِ الظُّلْمِ وَلَيْسَ فِي غَايَةِ الظُّلْمِ فَلَا يَظْلِمُهُمْ أَصْلًا.
İKİNCİ MESELE: "Kâşife" (كَاشِفَةٌ) müennes bir kelimenin sıfatıdır; yani keşfeden nefis (kişi) demektir. "Allâme" kelimesinde olduğu gibi mübalağa için olduğu da söylenmiştir. Buna göre "mübalağa sîgası ile kâşifenin olmaması nefyedilmiştir; üstün bir kâşifin bulunmamasından bizzat kâşifin kendisinin bulunmaması gerekmez" denilemez. Zira biz deriz ki: Şayet onu biri keşfetseydi, kâmil manada keşfeden olurdu; dolayısıyla onu hiçbir keşfeden yoktur ve hiç kimse onu keşfedemez. Bu, Allah Teâlâ'nın: {وَما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ} “Ben kullara asla zulmedici değilim” [Kâf 29] kavli gibidir; zira burada çok zulmedici olması nefyedilmiştir, ancak bundan [az da olsa] zulmedici olmasının nefyedilmesi gerekmez. Biz orada şöyle demiştik: Şayet O, zayıf kullarına haksız yere zulmetseydi son derece zalim olurdu; O son derece zalim olmadığına göre onlara asla zulmetmez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِذَا قُلْتَ: إِنْ مَعْنَاهُ لَيْسَ لَهَا نَفْسٌ كَاشِفَةٌ، فَقَوْلُهُ: مِنْ دُونِ اللَّهِ اسْتِثْنَاءٌ عَلَى الْأَشْهَرِ مِنَ الْأَقْوَالِ، فَيَكُونُ اللَّهُ تَعَالَى نَفْسًا لَهَا كَاشِفَةٌ؟ نَقُولُ: الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: لَا فَسَادَ فِي ذَلِكَ قَالَ الله
ÜÇÜNCÜ MESELE: Mânâsının "Onu keşfedecek hiçbir nefis yoktur" olduğunu söylediğinde, görüşlerin en meşhuruna göre {مِنْ دُونِ اللَّهِ} kavli istisna olur; o takdirde Allah Teâlâ onu keşfeden bir nefis mi olmuş olur? Deriz ki: Buna birkaç vecihle cevap verilir: Birincisi: Bunda bir sakınca yoktur; nitekim Allah Teâlâ
تَعَالَى: وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ [الْمَائِدَةِ: ١١٦] حِكَايَةً عَنْ عِيسَى ﵇ وَالْمَعْنَى الْحَقِيقَةُ. الثَّانِي: لَيْسَ هُوَ صَرِيحُ الِاسْتِثْنَاءِ فَيَجُوزُ فِيهِ أَنْ لَا يَكُونَ نَفْسًا الثَّالِثُ: الِاسْتِثْنَاءُ الْكَاشِفُ المبالغ. ثم قال تعالى:
İsa aleyhisselâm'dan naklen şöyle buyurmuştur: {وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ} “Senin nefsinde olanı ise ben bilmem” [Mâide 116]; buradaki mânâ ise zâttır. İkincisi: Bu açık bir istisna değildir, dolayısıyla O'nun nefis olmaması caizdir. Üçüncüsü: İstisna, mübalağalı bir şekilde keşfeden kimsedir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة النجم (٥٣) : آية ٥٩]
[Necm Suresi (53), Âyet 59]
أَفَمِنْ هذَا الْحَدِيثِ تَعْجَبُونَ (٥٩)
{أَفَمِنْ هذَا الْحَدِيثِ تَعْجَبُونَ} “Şimdi siz bu sözden mi hayrete düşüyorsunuz?” (59)
قِيلَ: مِنَ الْقُرْآنِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى حَدِيثِ: أَزِفَتِ الْآزِفَةُ [النجم: ٥٧] فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَتَعَجَّبُونَ مِنْ حَشْرِ الْأَجْسَادِ وَجَمْعِ العظام. بعد الفساد.
Bunun Kur'an olduğu söylenmiştir. Bunun {أَزِفَتِ الْآزِفَةُ} [Necm 57] haberine işaret olması da muhtemeldir; çünkü onlar cesetlerin haşrolunmasına ve çürüdükten sonra kemiklerin toplanmasına şaşıyorlardı.
[سورة النجم (٥٣) : آية ٦٠]
[Necm Suresi (53), Âyet 60]
وَتَضْحَكُونَ وَلا تَبْكُونَ (٦٠)
{وَتَضْحَكُونَ وَلا تَبْكُونَ} “Ve gülüyorsunuz da ağlamıyorsunuz?” (60)
وقوله تعالى: وَتَضْحَكُونَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى وَتَضْحَكُونَ مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:
Allah Teâlâ'nın: {وَتَضْحَكُونَ} kavlinin mânâsının: "Ve bu söze gülüyorsunuz" şeklinde olması muhtemeldir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
فَلَمَّا جاءَهُمْ بِآياتِنا إِذا هُمْ مِنْها يَضْحَكُونَ [الزُّخْرُفِ: ٤٧] فِي حَقِّ مُوسَى ﵇، وَكَانُوا هُمْ أَيْضًا يَضْحَكُونَ مِنْ حَدِيثِ النَّبِيِّ وَالْقُرْآنِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ إِنْكَارًا عَلَى مُطْلَقِ الضَّحِكِ مَعَ سَمَاعِ حَدِيثِ الْقِيَامَةِ، أَيْ أَتَضْحَكُونَ وَقَدْ سَمِعْتُمْ أَنَّ الْقِيَامَةَ قَرُبَتْ، فَكَانَ حَقًّا أَنْ لَا تَضْحَكُوا حِينَئِذٍ.
Musa aleyhisselâm hakkında: {فَلَمَّا جاءَهُمْ بِآياتِنا إِذا هُمْ مِنْها يَضْحَكُونَ} “Onlara âyetlerimizle gelince hemen onlara gülüverdiler” [Zuhruf 47]. Onlar da Peygamber'in sözüne ve Kur'an'a gülüyorlardı. Kıyamet haberini işitmekle birlikte mutlak olarak gülmeyi inkâr olması da muhtemeldir; yani: "Kıyametin yaklaştığını işittiğiniz halde gülüyor musunuz? Oysa o esnada gülmemeniz gerekirdi" demektir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَبْكُونَ أَيْ كَانَ حَقًّا لَكُمْ أَنْ تَبْكُوا مِنْهُ فَتَتْرُكُونَ ذَلِكَ وَتَأْتُونَ بضده.
Allah Teâlâ'nın: {وَلا تَبْكُونَ} kavli ise; yani ondan dolayı ağlamanız gerekirdi, oysa siz bunu bırakıp onun zıddını yapıyorsunuz demektir.
[سورة النجم (٥٣) : آية ٦١]
[Necm Suresi (53), Âyet 61]
وَأَنْتُمْ سامِدُونَ (٦١)
{وَأَنْتُمْ سامِدُونَ} “Üstelik gaflet içinde oyalanmaktasınız.” (61)
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْتُمْ سامِدُونَ أَيْ غَافِلُونَ، وَذُكِرَ بِاسْمِ الْفَاعِلِ، لِأَنَّ الْغَفْلَةَ دَائِمَةٌ، وَأَمَّا الضَّحِكُ وَالْعَجَبُ فَهُمَا أَمْرَانِ يَتَجَدَّدَانِ وَيَعْدَمَانِ.
Allah Teâlâ'nın: {وَأَنْتُمْ سامِدُونَ} kavli, yani gaflet içindesiniz demektir. İsm-i fâil ile zikredilmiştir; çünkü gaflet süreklidir. Gülmek ve şaşırmak ise yenilenip yok olan iki durumdur.
[سورة النجم (٥٣) : آية ٦٢]
[Necm Suresi (53), Âyet 62]
فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا (٦٢)
{فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا} “Haydi Allah'a secde edin ve [O'na] kullukta bulunun!” (62)
يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ عَامًّا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْتِفَاتًا، فَيَكُونُ كَأَنَّهُ قَالَ: أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ اسْجُدُوا شُكْرًا عَلَى الْهِدَايَةِ وَاشْتَغِلُوا بِالْعِبَادَةِ، وَلَمْ يَقُلْ: اعْبُدُوا اللَّهَ إِمَّا لِكَوْنِهِ مَعْلُومًا، وَإِمَّا لِأَنَّ الْعِبَادَةَ فِي الْحَقِيقَةِ لَا تَكُونُ إِلَّا لِلَّهِ، فَقَالَ: وَاعْبُدُوا أَيِ ائْتُوا بِالْمَأْمُورِ، وَلَا تَعْبُدُوا غَيْرَ اللَّهِ، لِأَنَّهَا لَيْسَتْ بِعِبَادَةٍ، وَهَذَا يُنَاسِبُ السَّجْدَةَ عِنْدَ قِرَاءَتِهِ مُنَاسِبَةً أَشَدَّ وَأَتَمَّ مِمَّا إِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى الْعُمُومِ.
Emrin umumi olması muhtemeldir; iltifat olması da muhtemeldir. O takdirde sanki şöyle buyurmuştur: "Ey müminler! Hidayete şükür olarak secde edin ve ibadetle meşgul olun." Bilinen bir husus olduğu için yahut ibadetin hakikatte ancak Allah için olabileceğinden ötürü "Allah'a ibadet edin" dememiş; {وَاعْبُدُوا} yani emrolunanı yerine getirin ve Allah'tan başkasına ibadet etmeyin, çünkü o ibadet değildir buyurmuştur. Bu [mânâ], ayetin tilaveti esnasında secde etmeye, onu umuma hamletmemizden çok daha kuvvetli ve tam bir uygunluk arz eder.
وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَصَلَاتُهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ، وَخَاتَمِ النَّبِيِّينَ، وَعَلَى آله وصحبه أجمعين.
Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. Salât, peygamberlerin efendisi ve nebilerin sonuncusu olan Efendimiz Muhammed'e, onun âline ve bütün ashabına olsun.