Binûn

Kamer Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: عَلى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: عَلَى حَالٍ قَدْ قَدَّرَهَا اللَّهُ تَعَالَى كَمَا شَاءَ الثَّانِي: عَلَى حَالِ قَدَّرَ أَحَدَ الْمَاءَيْنِ بِقَدْرِ الْآخَرِ الثَّالِثُ: عَلَى سَائِرِ الْمَقَادِيرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ النَّاسَ اخْتَلَفُوا، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: مَاءُ السَّمَاءِ كَانَ أَكْثَرَ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: مَاءُ الْأَرْضِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: كَانَا مُتَسَاوِيَيْنِ، فَقَالَ: عَلَى أَيِّ مِقْدَارٍ كَانَ، وَالْأَوَّلُ إِشَارَةٌ إِلَى عَظَمَةِ أَمْرِ الطُّوفَانِ، فَإِنَّ تَنْكِيرَ الْأَمْرِ يُفِيدُ ذَلِكَ، يَقُولُ الْقَائِلُ: جَرَى عَلَى فُلَانٍ شَيْءٌ لَا يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ إِشَارَةً إِلَى عَظَمَتِهِ، وَفِيهِ احْتِمَالٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: الْتَقَى الْمَاءُ، أَيِ اجْتَمَعَ عَلَى أَمْرِ هَلَاكِهِمْ، وَهُوَ كَانَ مَقْدُورًا مُقَدَّرًا، وَفِيهِ رَدٌّ عَلَى الْمُنَجِّمِينَ الَّذِينَ يَقُولُونَ إِنَّ الطُّوفَانَ كَانَ بِسَبَبِ اجْتِمَاعِ الْكَوَاكِبِ السَّبْعَةِ حَوْلَ بُرْجٍ مَائِيٍّ، وَالْغَرَقُ لَمْ يَكُنْ مَقْصُودًا بِالذَّاتِ، وَإِنَّمَا ذَلِكَ أَمْرٌ لَزِمَ مِنَ الطُّوفَانِ الْوَاجِبِ وُقُوعُهُ، فَقَالَ: لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ إِلَّا لِأَمْرٍ قَدْ قُدِرَ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْحَى إِلَى نُوحٍ بأنهم من المغرقين وقوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın: { عَلى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ } “[Takdir edilmiş] bir iş için” kavlinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın dilediği gibi takdir ettiği bir durum üzere. İkincisi: İki sudan birinin diğerinin miktarınca takdir edildiği bir durum üzere. Üçüncüsü: Bütün takdirler üzere. Zira insanlar ihtilaf etmişlerdir; onlardan kimi sema suyunun daha çok olduğunu söylemiş, kimi yer suyunun daha çok olduğunu söylemiş, kimi de ikisinin eşit olduğunu söylemiştir. Dolayısıyla [ayet], her ne miktarda olursa olsun [o takdir üzere buluştu] demek istemiştir. Birinci [vecih], tufan işinin büyüklüğüne işarettir; zira “el-Emr” lafzının nekre kılınması bunu ifade eder. Nitekim konuşan kimse, bir olayın büyüklüğüne işaret etmek üzere: “Falancanın başına öyle bir şey geldi ki anlatılamaz” der. Ayette başka bir ihtimal daha vardır ki o da şudur: Sular, onların helak edilmesi işi üzere bir araya geldi denilmesidir; o da takdir edilmiş, belirlenmiş bir işti. Bunda, tufanın yedi gezegenin bir su burcunda toplanmasından kaynaklandığını, boğulmanın bizzat maksut olmayıp ancak vuku bulması zorunlu olan tufandan kaynaklanan kaçınılmaz bir durum olduğunu söyleyen müneccimlere bir reddiye vardır. Dolayısıyla [Allah Teâlâ], bunun ancak takdir edilmiş bir iş için olduğunu belirtmiştir. Allah Teâlâ'nın Nûh'a, onların boğulacak kimselerden olduğunu vahyetmiş olması da buna delalet etmektedir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة القمر (٥٤) : آية ١٣]

[Kamer Suresi (54) : Ayet 13]

وَحَمَلْناهُ عَلى ذاتِ أَلْواحٍ وَدُسُرٍ (١٣)

{ وَحَمَلْناهُ عَلى ذاتِ أَلْواحٍ وَدُسُرٍ (١٣) } “Ve onu tahtalardan yapılmış, çivilerle perçinlenmiş [bir gemi] üzerinde taşıdık.”

أَيْ سَفِينَةٍ، حَذَفَ الْمَوْصُوفَ وَأَقَامَ الصِّفَةَ مَقَامَهُ، إِشَارَةً إِلَى أَنَّهَا كَانَتْ مِنْ أَلْوَاحٍ مُرَكَّبَةٍ موثقة بدثر، وَكَانَ انْفِكَاكُهَا فِي غَايَةِ السُّهُولَةِ، وَلَمْ يَقَعْ فهو بفضل الله، والدسر المسامير.

Yani bir gemi üzerinde taşıdık. Mevsûfu (niteleneni) hazfetmiş ve onun yerine sıfatı koymuştur; bu da onun birbiri üstüne çatılmış, çivilerle birbirine bağlanmış tahtalardan ibaret olduğuna, parçalanmasının son derece kolay olduğuna ve bunun gerçekleşmemesinin Allah'ın lütfuyla olduğuna bir işarettir. Düsür (دُسُر) ise çiviler demektir.

[سورة القمر (٥٤) : آية ١٤]

[Kamer Suresi (54) : Ayet 14]

تَجْرِي بِأَعْيُنِنا جَزاءً لِمَنْ كانَ كُفِرَ (١٤)

{ تَجْرِي بِأَعْيُنِنا جَزاءً لِمَنْ كانَ كُفِرَ (١٤) } “İnkâr edilmiş olana bir mükâfat olmak üzere, gözlerimizin önünde [gözetimimiz altında] akıp gidiyordu.”

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: تَجْرِي أَيْ سَفِينَةٌ ذَاتُ أَلْوَاحٍ جَارِيَةٌ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: بِأَعْيُنِنا أَيْ بِمَرْأَى مِنَّا أَوْ بِحِفْظِنَا، لِأَنَّ الْعَيْنَ آلَةُ ذَلِكَ فَتُسْتَعْمَلُ فيه.

Allah Teâlâ'nın: { تَجْرِي } “Akıp gidiyordu” kavli, yani tahtalardan yapılmış akıp giden bir gemi demektir. Allah Teâlâ'nın: { بِأَعْيُنِنا } kavli ise bizim gözetimimizde yahut muhafazamız altında demektir; zira göz, bunun aletidir ve bu anlamda kullanılır.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: جَزاءً لِمَنْ كانَ كُفِرَ يَحْتَمِلُ وجوها أحدها: أن يكون نصبه بقوله: حَمَلْناهُ أَيْ حَمَلْنَاهُ جَزَاءً، أَيْ لِيَكُونَ ذَلِكَ الْحَمْلُ جَزَاءَ الصَّبْرِ عَلَى كُفْرَانِهِمْ وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ بِقَوْلِهِ: تَجْرِي بِأَعْيُنِنا لِأَنَّ فِيهِ مَعْنَى حِفْظِنَا، أَيْ مَا تَرَكْنَاهُ عَنْ أَعْيُنِنَا وَعَوْنِنَا جَزَاءً لَهُ ثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ بِفِعْلٍ حَاصِلٍ مِنْ مَجْمُوعِ مَا ذَكَرَهُ كَأَنَّهُ قَالَ: فَتَحْنَا أَبْوَابَ السَّمَاءِ وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُونًا وَحَمَلْنَاهُ، وَكُلُّ ذَلِكَ فَعَلْنَاهُ جَزَاءً لَهُ، وَإِنَّمَا ذَكَرْنَا هَذَا، لِأَنَّ الْجَزَاءَ مَا كَانَ يَحْصُلُ إِلَّا بِحِفْظِهِ وَإِنْجَائِهِ لَهُمْ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ جَزَاءً مَنْصُوبًا بِكَوْنِهِ مَفْعُولًا لَهُ بِهَذِهِ الْأَفْعَالِ، وَلِنَذْكُرْ مَا فِيهِ مِنَ اللَّطَائِفِ فِي مَسَائِلَ:

Allah Teâlâ'nın: { جَزاءً لِمَنْ كانَ كُفِرَ } “İnkâr edilmiş olana bir mükâfat olmak üzere” kavli birkaç ihtimal taşır: Birincisi: Kelimenin nasbının { حَمَلْناهُ } kavliyle olmasıdır; yani onu, onların nankörlüklerine sabretmesinin bir karşılığı ve mükâfatı olsun diye taşıdık demektir. İkincisi: Nasbın { تَجْرِي بِأَعْيُنِنا } kavliyle olmasıdır; çünkü bunda bizim muhafazamız anlamı vardır; yani ona bir mükâfat olmak üzere onu gözlerimizin ve yardımımızın önünden ayırmadık demektir. Üçüncüsü: Nasbın zikredilenlerin tamamından hâsıl olan bir fiille olmasıdır; sanki şöyle buyurmuştur: Göklerin kapılarını açtık, yeri pınarlar halinde fışkırttık ve onu taşıdık; bütün bunları da ona bir mükâfat olarak yaptık. Biz bunu zikrettik, çünkü mükâfat ancak onun muhafaza edilmesi ve onların kurtarılmasıyla hâsıl olmaktaydı. Dolayısıyla { جَزاءً } kelimesinin, bu fiillerin mef'ûlün leihi (içinlik nesnesi) olarak mansub olması vacip oldu. Bu ayetteki latif incelikleri birkaç meselede zikredelim:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ في السماء: فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ [القمر: ١١] لِأَنَّ السَّمَاءَ ذَاتُ الرَّجْعِ وَمَا لَهَا فُطُورٌ، وَلَمْ يَقُلْ: وَشَقَقْنَا السَّمَاءَ، وَقَالَ فِي الْأَرْضِ: وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ [القمر: ١٢] لِأَنَّهَا ذَاتُ الصَّدْعِ.

Birinci Mesele: Gökyüzü hakkında: { فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ } “Biz de göğün kapılarını açtık” [Kamer 11] buyurmuştur; çünkü gökyüzü döndüren ve geri getirendir (yağmura sahiptir) ve onda hiçbir yarık/çatlak yoktur; nitekim “Gökleri yardık” dememiştir. Yeryüzü hakkında ise: { وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ } “Yeri de fışkırttık” [Kamer 12] buyurmuştur; çünkü yeryüzü yarılmaya müsaittir.

الثَّانِيَةُ: لَمَّا جُعِلَ الْمَطَرُ كَالْمَاءِ الْخَارِجِ مِنْ أَبْوَابٍ مَفْتُوحَةٍ وَاسِعَةٍ، وَلَمْ يَقُلْ فِي الْأَرْضِ وَأَجْرَيْنَا مِنَ الْأَرْضِ بِحَارًا وَأَنْهَارًا، بَلْ قَالَ: عُيُوناً وَالْخَارِجُ مِنَ الْعَيْنِ دُونَ الْخَارِجِ مِنَ الْبَابِ ذَكَرَ فِي الْأَرْضِ أَنَّهُ تَعَالَى فَجَّرَهَا كُلَّهَا، فَقَالَ: وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ لِتُقَابِلَ كَثْرَةُ عُيُونِ الْأَرْضِ سَعَةَ أَبْوَابِ السَّمَاءِ فَيَحْصُلُ بِالْكَثْرَةِ هَاهُنَا مَا حَصَلَ بِالسَّعَةِ هَاهُنَا.

İkincisi: Yağmur, açılmış geniş kapılardan çıkan su gibi kılındığında, yeryüzü hakkında “Yeryüzünden denizler ve nehirler akıttık” demeyip bilakis: { عُيُوناً } “Pınarlar [fışkırttık]” buyurmuştur. Pınardan çıkan su ise kapıdan çıkan sudan daha azdır; bu sebeple yeryüzü hakkında Allah Teâlâ'nın onun tamamını fışkırttığını zikretmiş ve: { وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ } buyurmuştur ki yerin pınarlarının çokluğu, göğün kapılarının genişliğini karşılasın ve böylece burada çoklukla elde edilen, orada genişlikle elde edilen ile denk olsun.

الثَّالِثَةُ: ذَكَرَ عِنْدَ الْغَضَبِ سَبَبَ الْإِهْلَاكِ وَهُوَ فَتْحُ أَبْوَابِ السَّمَاءِ وَفَجَّرَ الْأَرْضَ بِالْعُيُونِ، وَأَشَارَ إلى

Üçüncüsü: Gazap anında helak etmenin sebebini zikretmiştir ki o da göğün kapılarını açmak ve yeri pınarlar halinde fışkırtmaktır. Helak etmeye ise şöyle işaret etmiştir:

الْإِهْلَاكِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: عَلى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ [القمر: ١٢] أَيْ أَمْرِ الْإِهْلَاكِ وَلَمْ يُصَرِّحْ وَعِنْدَ الرَّحْمَةِ ذكر الإنجاء صَرِيحًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَحَمَلْناهُ وَأَشَارَ إِلَى طَرِيقِ النَّجَاةِ بِقَوْلِهِ: ذاتِ أَلْواحٍ وَكَذَلِكَ قَالَ فِي موضع آخر:

Helak etmeye Allah Teâlâ'nın: { عَلى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ } “[Takdir edilmiş] bir iş için” [Kamer 12] kavliyle, yani helak işiyle işaret etmiş ve bunu açıkça belirtmemiştir. Rahmet anında ise kurtarmayı Allah Teâlâ'nın: { وَحَمَلْناهُ } “Ve onu taşıdık” kavliyle açıkça zikretmiş ve kurtuluş yoluna da: { ذاتِ أَلْواحٍ } “Tahtalardan yapılmış” kavliyle işaret etmiştir. Nitekim başka bir yerde de şöyle buyurmuştur:

فَأَخَذَهُمُ الطُّوفانُ [العنكبوت: ١٤] ، وَلَمْ يَقُلْ فَأُهْلِكُوا، وَقَالَ: فَأَنْجَيْناهُ وَأَصْحابَ السَّفِينَةِ [العنكبوت:

{ فَأَخَذَهُمُ الطُّوفانُ } “Bunun üzerine onları tufan yakalayıverdi” [Ankebut 14] buyurmuş, “Helak edildiler” dememiştir. Şöyle buyurmuştur: { فَأَنْجَيْناهُ وَأَصْحابَ السَّفِينَةِ } “Bunun üzerine onu ve gemi ehlini kurtardık” [Ankebut:

١٥] فَصَرَّحَ بِالْإِنْجَاءِ وَلَمْ يُصَرِّحْ بِالْإِهْلَاكِ إِشَارَةً إِلَى سَعَةِ الرَّحْمَةِ وَغَايَةِ الْكَرَمِ أَيْ خَلَقْنَا سَبَبَ الْهَلَاكِ وَلَوْ رَجَعُوا لَمَا ضَرَّهُمْ ذَلِكَ السَّبَبُ كما قال ﷺ: يا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا [هُودٍ: ٤٢] وَعِنْدَ الْإِنْجَاءِ أَنْجَاهُ وَجَعَلَ لِلنَّجَاةِ طَرِيقًا وَهُوَ اتِّخَاذُ السَّفِينَةِ وَلَوِ انْكَسَرَتْ لَمَا ضَرَّهُ بَلْ كَانَ يُنْجِيهِ فَالْمَقْصُودُ عِنْدَ الْإِنْجَاءِ هُوَ النَّجَاةُ فَذَكَرَ الْمَحَلَّ وَالْمَقْصُودُ عِنْدَ الْإِهْلَاكِ إِظْهَارُ الْبَأْسِ فَذَكَرَ السَّبَبَ صَرِيحًا.

15]. Rahmetin genişliğine ve keremin nihayetine işaret etmek üzere kurtarmayı açıkça belirtmiş, helak etmeyi ise açıkça belirtmemiştir. Yani helak sebebini yarattık; şayet dönselerdi bu sebep onlara zarar vermezdi; nitekim [Nûh] sallallâhu aleyhi ve sellem: { يا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا } “Yavrucuğum! Bizimle beraber bin” [Hûd 42] demiştir. Kurtarma anında ise onu kurtardı ve kurtuluş için bir yol kıldı ki o da gemi edinmektir; şayet gemi parçalansaydı dahi ona zarar vermezdi, bilakis onu kurtarırdı. Zira kurtarma anında maksat kurtuluşun bizzat kendisidir, bu yüzden mekânı zikretmiştir; helak etme anında ise maksat azabın şiddetini göstermektir, bu yüzden sebebi açıkça zikretmiştir.

الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: تَجْرِي بِأَعْيُنِنا أَبْلَغُ مِنْ حِفْظِنَا، يَقُولُ الْقَائِلُ اجْعَلْ هَذَا نُصْبَ عَيْنِكَ وَلَا يَقُولُ احْفَظْهُ طَلَبًا لِلْمُبَالَغَةِ.

Dördüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { تَجْرِي بِأَعْيُنِنا } “Gözlerimizin önünde akıp gidiyordu” kavli, “Bizim korumamızla” ifadesinden daha beliğdir. Nitekim konuşan kimse mübalağa kastıyla: “Bunu gözünün önünde tut” der de “Bunu koru” demez.

الْخَامِسَةُ: بِأَعْيُنِنا يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِحِفْظِنَا، وَلِهَذَا يُقَالُ: الرُّؤْيَةُ لِسَانُ الْعَيْنِ.

Beşincisi: { بِأَعْيُنِنا } kavlinden muradın bizim muhafazamız olması muhtemeldir; bu sebeple “Görmek, gözün dilidir” denilmiştir.

السَّادِسَةُ: قَالَ: كَانَ ذَلِكَ جَزَاءً عَلَى مَا كَفَرُوا بِهِ لَا عَلَى إِيمَانِهِ وَشُكْرِهِ فَمَا جُوزِيَ بِهِ كَانَ جَزَاءَ صَبْرِهِ عَلَى كُفْرِهِمْ، وَأَمَّا جَزَاءُ شُكْرِهِ لَنَا فَبَاقٍ، وَقُرِئَ: جِزَاءً بِكَسْرِ الْجِيمِ أَيْ مُجَازَاةً كَقِتَالٍ/ وَمُقَاتَلَةٍ وَقُرِئَ: لِمَنْ كَانَ كَفَرَ بِفَتْحِ الْكَافِ، وَأَمَّا: كُفِرَ فَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ كُفِرَ مِثْلَ شُكِرَ يُعَدَّى بِالْحَرْفِ وَبِغَيْرِ حَرْفٍ يُقَالُ شَكَرْتُهُ وَشَكَرْتُ لَهُ، قَالَ تَعَالَى: وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ [الْبَقَرَةِ: ١٥٢] وَقَالَ تَعَالَى: فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٦] . ثَانِيهِمَا: أَنْ يَكُونَ مِنَ الْكُفْرِ لَا مِنَ الْكُفْرَانِ أَيْ جَزَاءً لِمَنْ سُتِرَ أَمْرُهُ وَأُنْكِرَ شَأْنُهُ وَيُحْتَمَلُ أن يقال: كفر به وترك الظهور المراد. ثم قال تعالى:

Altıncısı: Şöyle demiştir: Bu, onun imanına ve şükrüne değil, onların onu inkâr edip nankörlük etmelerine bir karşılıktı; binaenaleyh kendisine verilen mükâfat, onların inkârına karşı sabretmesinin karşılığıydı. Bize olan şükrünün mükâfatı ise [ahirete] bakidir. Kelime, cîm harfinin kesresiyle { جِزاءً } şeklinde de okunmuştur; yani kıtal (قِتَال) ve mukatele (مُقَاتَلَة) gibi mükâfatlandırma (cezalandırma) demektir. Kelime kef harfinin fethasıyla { لِمَنْ كَانَ كَفَرَ } şeklinde de okunmuştur. { كُفِرَ } kıraatine gelince, bunda iki vecih vardır: Birincisi: { كُفِرَ } fiilinin tıpkı { شُكِرَ } gibi harf-i cer ile ve harf-i cersiz geçişli olmasıdır; nitekim hem “Şekertuhu (شَكَرْتُهُ)” hem de “Şekertu lehu (شَكَرْتُ لَهُ)” denilir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ } “Bana şükredin, nankörlük etmeyin” [Bakara 152]; yine Allah Teâlâ: { فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ } “Kim tağutu inkâr edip Allah'a inanırsa” [Bakara 256] buyurmuştur. İkincisi: Nankörlükten değil küfürden (örtmekten) olmasıdır; yani durumu gizlenen ve kadr-i kıymeti inkâr edilen kimseye bir mükâfat olarak demektir. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: Ona nankörlük edildi ve murat edilen zuhur terk edildi. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة القمر (٥٤) : آية ١٥]

[Kamer Suresi (54) : Ayet 15]

وَلَقَدْ تَرَكْناها آيَةً فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (١٥)

{ وَلَقَدْ تَرَكْناها آيَةً فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (١٥) } “Andolsun biz onu bir ibret olarak bıraktık; var mı düşünüp öğüt alan?”

وَفِي الْعَائِدِ إِلَيْهِ الضَّمِيرُ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: عَائِدٌ إِلَى مَذْكُورٍ وَهُوَ السَّفِينَةُ الَّتِي فِيهَا أَلْوَاحٌ وَعَلَى هَذَا فَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: تَرَكَ اللَّهُ عَيْنَهَا مُدَّةً حَتَّى رُؤِيَتْ وَعُلِمَتْ وَكَانَتْ عَلَى الْجُودِيِّ بِالْجَزِيرَةِ وَقِيلَ بِأَرْضِ الْهِنْدِ وَثَانِيهِمَا: تُرِكَ مَثَلُهَا فِي النَّاسِ يُذْكَرُ وَثَانِي: الْوَجْهَيْنِ الْأَوَّلِينَ أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى مَعْلُومٍ أَيْ تَرَكْنَا السَّفِينَةَ آيَةً، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: تَرَكْناها أَيْ جَعَلْنَاهَا آيَةً لِأَنَّهَا بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنْهَا صَارَتْ مَتْرُوكَةً وَمَجْعُولَةً يَقُولُ الْقَائِلُ:

Zamirinin ait olduğu merci hususunda iki vecih vardır: Birincisi: Zikredilmiş olan bir şeye ait olmasıdır ki o da tahtaları olan gemidir. Bu takdire göre iki vecih söz konusudur: Birincisi: Allah onun bizzat kendisini, görülüp bilininceye kadar bir müddet bıraktı; o da Cezîre'deki Cûdî üzerindeydi, Hindistan topraklarında olduğu da söylenmiştir. İkincisi: Onun benzeri insanlar arasında zikredilmek üzere bırakıldı. İlk iki vechinden ikincisi ise zamirin malum olan bir şeye ait olmasıdır; yani biz o gemiyi bir ayet/ibret olarak bıraktık demektir. Birincisi daha zahirdir. Bu veçhe göre şöyle denilmesi muhtemeldir: { تَرَكْناها } yani onu bir ibret kıldık; çünkü o tamamlandıktan sonra bırakılmış ve kılınmış oldu. Nitekim konuşan kimse şöyle der:

تَرَكْتُ فُلَانًا مَثُلَةً أَيْ جَعَلْتُهُ، لَمَّا بَيَّنَّا أَنَّهُ مِنْ فَرَغَ مِنْ أَمْرٍ تَرَكَهُ وَجَعَلَهُ فَذَكَرَ أَحَدَ الْفِعْلَيْنِ بَدَلًا عَنِ الْآخَرِ.

“Falancayı ibret-i âlem olarak bıraktım (terektu)” der ki “Onu kıldım (cealtu)” demektir; açıkladığımız üzere bir işi tamamlayan kimse onu bırakır ve öyle kılar. Dolayısıyla iki fiilden birini diğerinin yerine zikretmiştir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْأَمْرَ مِنْ جَانِبِ الرُّسُلِ قَدْ تَمَّ وَلَمْ يَبْقَ إِلَّا جَانِبُ الْمُرْسَلِ إِلَيْهِمْ بِأَنْ كَانُوا مُنْذَرِينَ مُتَفَكِّرِينَ يَهْتَدُونَ بِفَضْلِ اللَّهِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ مُهْتَدٍ، وَهَذَا الْكَلَامُ يَصْلُحُ حَثًّا وَيَصْلُحُ تَخْوِيفًا وَزَجْرًا، وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “Var mı düşünüp öğüt alan?” kavli, elçiler cihetinden işin tamamlandığına, geriye sadece kendilerine elçi gönderilenlerin uyarılan, tefekkür eden ve Allah'ın lütfuyla hidayete eren kimseler olması cihetinin kaldığına bir işarettir; yani hidayete eren, düşünüp öğüt alan hiç kimse var mı? Bu söz teşvike de elverişlidir, korkutma ve azarlamaya da elverişlidir. Bunda bazı meseleler vardır:

الْأُولَى: قَالَ هَاهُنَا وَلَقَدْ تَرَكْناها وَقَالَ فِي الْعَنْكَبُوتِ: وَجَعَلْناها آيَةً [الْعَنْكَبُوتِ: ١٥] قُلْنَا هُمَا وَإِنْ كَانَا فِي الْمَعْنَى وَاحِدًا عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ لَكِنَّ لَفْظَ التَّرْكِ يَدُلُّ عَلَى الْجَعْلِ وَالْفَرَاغِ بِالْأَيَّامِ فَكَأَنَّهَا هُنَا مَذْكُورَةٌ بِالتَّفْصِيلِ حَيْثُ بَيَّنَ الْإِمْطَارَ مِنَ السَّمَاءِ وَتَفْجِيرَ الْأَرْضِ وَذَكَرَ السَّفِينَةَ بِقَوْلِهِ: ذاتِ أَلْواحٍ وَدُسُرٍ [القمر: ١٣] وَذَكَرَ جَرْيَهَا فَقَالَ: تَرَكْناها إِشَارَةً إِلَى تَمَامِ الْفِعْلِ الْمَقْدُورِ وَقَالَ هُنَاكَ وَجَعَلْناها إِشَارَةً إِلَى بَعْضِ ذَلِكَ فَإِنْ قِيلَ: إِنْ كَانَ الْأَمْرُ كذلك فكيف قال هاهنا وَحَمَلْناهُ [القمر: ١٣] وَلَمْ يَقُلْ: وَأَصْحَابَهُ وَقَالَ هُنَاكَ فَأَنْجَيْناهُ

Birincisi: Burada { وَلَقَدْ تَرَكْناها } “Andolsun biz onu bıraktık” buyurmuş, Ankebût Suresi'nde ise: { وَجَعَلْناها آيَةً } “Ve onu bir ibret kıldık” [Ankebut 15] buyurmuştur. Deriz ki: Her ne kadar daha önce açıklandığı üzere mana bakımından ikisi bir olsa da, terk (bırakma) lafzı günlerin geçmesiyle kılmaya ve işi bitirmeye delalet eder. Sanki burada gemi tafsilatıyla zikredilmiştir; zira gökten yağmur yağdırılmasını ve yerin fışkırtılmasını açıklamış, gemiyi: { ذاتِ أَلْواحٍ وَدُسُرٍ } “Tahtalardan yapılmış, çivilerle perçinlenmiş” [Kamer 13] kavliyle zikretmiş ve onun akıp gitmesini zikrederek: { تَرَكْناها } buyurmuştur ki bu, takdir edilen fiilin tamamlanmasına bir işarettir; orada ise bunun bir kısmına işaretle { وَجَعَلْناها } buyurmuştur. Şayet şöyle denilirse: Durum böyle ise nasıl oldu da burada: { وَحَمَلْناهُ } [Kamer 13] buyurdu da “Ve ashabını” demedi, orada ise: { فَأَنْجَيْناهُ وَأَصْحابَ السَّفِينَةِ } buyurdu?

وَأَصْحابَ السَّفِينَةِ

{ وَأَصْحابَ السَّفِينَةِ } “Ve gemi ehlini”

؟ نَقُولُ: النَّجَاةُ هَاهُنَا مَذْكُورَةٌ عَلَى وَجْهٍ أَبْلَغَ مِمَّا ذَكَرَهُ هُنَاكَ لِأَنَّهُ قَالَ: تَجْرِي بِأَعْيُنِنا [القمر: ١٤] أَيْ حِفْظِنَا وَحِفْظُ السَّفِينَةِ حِفْظٌ لِأَصْحَابِهِ وَحِفْظٌ لِأَمْوَالِهِمْ وَدَوَابِّهِمْ وَالْحَيَوَانَاتِ الَّتِي مَعَهُمْ فَقَوْلُهُ:

Deriz ki: Burada kurtuluş, orada zikredilenden daha beliğ bir tarzda zikredilmiştir. Zira O: { تَجْرِي بِأَعْيُنِنا } “Gözlerimizin önünde akıp gidiyordu” [Kamer 14], yani bizim muhafazamız altında buyurmuştur. Geminin muhafazası ise onun ashabının muhafazası, onların mallarının, bineklerinin ve yanlarındaki hayvanların muhafazası demektir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın:

فَأَنْجَيْناهُ وَأَصْحابَ السَّفِينَةِ لَا يَلْزَمُ مِنْهُ إِنْجَاءُ الْأَمْوَالِ إِلَّا بِبَيَانٍ آخَرَ وَالْحِكَايَةُ فِي سُورَةِ هُودٍ أَشَدُّ تَفْصِيلًا وَأَتَمُّ فَلِهَذَا قَالَ: قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ [هُودٍ: ٤٠] يَعْنِي الْمَحْمُولَ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ [هُودٍ: ٤٤] تَصْرِيحًا بِخَلَاصِ السَّفِينَةِ وَإِشَارَةً إِلَى خَلَاصِ كُلِّ مَنْ فِيهَا وَقَوْلُهُ: آيَةً مَنْصُوبَةٌ عَلَى أَنَّهَا مَفْعُولٌ ثَانٍ لِلتَّرْكِ لِأَنَّهُ بِمَعْنَى الْجَعْلِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ وَهُوَ الظَّاهِرُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ حَالٌ فَإِنَّكَ تَقُولُ تَرَكْتُهَا وَهِيَ آيَةٌ وَهِيَ إِنْ لَمْ تَكُنْ عَلَى وَزْنِ الْفَاعِلِ وَالْمَفْعُولِ/ فَهِيَ فِي مَعْنَاهُ كَأَنَّهُ قَالَ: تَرَكْنَاهَا دَالَّةً ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: نَصْبُهَا عَلَى التَّمْيِيزِ لِأَنَّهَا بَعْضُ وُجُوهِ التِّرْكِ كَقَوْلِهِ ضَرَبْتُهُ سَوْطًا.

{ فَأَنْجَيْناهُ وَأَصْحابَ السَّفِينَةِ } “Onu ve gemi halkını kurtardık” [ifadesinden], başka bir açıklama olmaksızın malların kurtarılması [manası] gerekmez. Hûd sûresindeki anlatım ise daha ayrıntılı ve daha tamdır. Bu yüzden O, taşınanları kastederek: { قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ } “Oraya her birinden ikişer çift yükle, dedik” [Hûd 40] buyurmuş, sonra da geminin kurtuluşunu açıkça beyan etmek ve içindeki herkesin kurtuluşuna işaret etmek üzere: { وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ } “[Gemi] Cûdî üzerine oturdu” [Hûd 44] buyurmuştur. O'nun: { آيَةً } kavli ise daha önce açıklandığı üzere [terk fiili] kılmak manasında olduğu için terk fiilinin ikinci mef'ûlü olarak mansubdur ve zahir olan da budur. Hâl olduğu da söylenebilir; zira sen “Onu bir ibret olduğu halde bıraktım” dersin. [Âyet lafzı] fâil ve mef'ûl vezninde olmasa da / onun manasındadır; sanki O: “Onu delalet edici olarak bıraktık” demiştir. Mansub oluşunun temyiz üzere olduğu da söylenebilir; zira bu, “Ona kamçıyla vurdum” sözünde olduğu gibi terkin yönlerinden biridir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مُدَّكِرٍ مُفْتَعِلٌ مِنْ ذَكَرَ يَذْكُرُ وَأَصْلُهُ مُذْتَكِرٌ [لَمَّا] كَانَ مَخْرَجُ الذَّالِ قَرِيبًا مِنْ مَخْرَجِ التَّاءِ، وَالْحُرُوفُ الْمُتَقَارِبَةُ الْمَخْرَجِ يَصْعُبُ النُّطْقُ بِهَا عَلَى التَّوَالِي وَلِهَذَا إِذَا نَظَرْتَ إِلَى الذَّالِ مَعَ التَّاءِ عِنْدَ النُّطْقِ تَقْرُبُ الذَّالُ مِنْ أَنْ تَصِيرَ تَاءً وَالتَّاءُ تَقْرُبُ مِنْ أَنْ تَصِيرَ دَالًا فَجُعِلَ التَّاءُ دَالًا ثُمَّ أُدْغِمَتِ الدَّالُ فِيهَا وَمِنْهُمْ مَنْ قَرَأَ عَلَى الْأَصْلِ مُذْتَكِرٌ وَمِنْهُمْ مَنْ قَلَبَ التَّاءَ دَالًا وَقَرَأَ مُذْدَكِرٌ وَمِنَ اللُّغَوِيِّينَ مَنْ يَقُولُ فِي مُدَّكِرٍ مُذْدَكِرٌ فَيَقْلِبُ التَّاءَ وَلَا يُدْغِمُ وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ، وَالْمُدَّكِرُ الْمُعْتَبِرُ الْمُتَفَكِّرُ، وَفِي قَوْلِهِ: مُدَّكِرٍ إِمَّا إِشَارَةٌ إِلَى مَا فِي قَوْلِهِ: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى [الْأَعْرَافِ: ١٧٢] أَيْ هَلْ مَنْ يَتَذَكَّرُ تِلْكَ الْحَالَةَ وَإِمَّا إِلَى وُضُوحِ الْأَمْرِ كَأَنَّهُ حَصَلَ لِلْكُلِّ آيَاتُ اللَّهِ وَنَسُوهَا فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ يَتَذَكَّرُ شَيْئًا مِنْهَا. ثم قال تعالى:

İkinci Mesele: Müddekir (مُدَّكِرٍ) kelimesi, zekera-yezkuru (ذَكَرَ يَذْكُرُ) fiilinden müfte'il (مُفْتَعِلٌ) veznindedir ve aslı müztekir (مُذْتَكِرٌ)'dir. Zâl harfinin mahreci tâ harfinin mahrecine yakın olduğu ve mahreçleri birbirine yakın harflerin peş peşe telaffuz edilmesi zor olduğu için -ki bu sebeple telaffuz esnasında zâl ile tâ'ya baktığında zâl tâ olmaya, tâ da dâl olmaya yaklaşır- tâ dâl kılındı, sonra da dâl ona idğam edildi. Onlardan bir kısmı aslı üzere { مُذْتَكِرٌ } (müztekir) şeklinde okumuştur. Kimi de tâ'yı dâl'e çevirmiş ve { مُذْدَكِرٌ } (müzdekir) şeklinde okumuştur. Dilcilerden bazıları da { مُدَّكِرٍ } kelimesinde { مُذْدَكِرٌ } der; tâ'yı çevirir ama idğam yapmaz. Her birinin bir gerekçesi vardır. Müddekir, ibret alan ve tefekkür eden demektir. O'nun: { مُدَّكِرٍ } kavlinde ya: { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى } “'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' Onlar da 'Evet' dediler” [A'râf 172] ayetinde geçen duruma bir işaret vardır; yani o hâli hatırlayan var mı demektir; yahut meselenin apaçıklığına işarettir; sanki Allah'ın ayetleri herkese ulaşmış da onlar bunu unutmuşlar gibi, 'onlardan herhangi bir şeyi hatırlayan var mı?' denilmektedir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة القمر (٥٤) : آية ١٦]

[Kamer Suresi (54) : Ayet 16]

فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ (١٦)

{ فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ (١٦) } “Benim azabım ve uyarılarım nasılmış [görün]!”

وَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ اسْتِفْهَامًا مِنَ النَّبِيِّ ﷺ تَنْبِيهًا لَهُ وَوَعْدًا بِالْعَاقِبَةِ وثانيهما: أن يكون عاما تنبيها للخلق ونذر أُسْقِطَ مِنْهُ يَاءُ الْإِضَافَةِ كَمَا حُذِفَ يَاءُ يسري في قوله تعالى: وَاللَّيْلِ إِذا يَسْرِ [الْفَجْرِ:

Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir soru olması, onu uyarmak ve akıbeti vadetmek içindir. İkincisi: Yaratılmışları uyarmak için genel olmasıdır. Nüzür (نُذُرِ) kelimesinden, Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّيْلِ إِذا يَسْرِ } “Akıp gittiği zaman geceye” [Fecr 4] kavlinde

٤] وَذَلِكَ عِنْدَ الْوَقْفِ وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ

geçen “yesri” kelimesinin yâ'sı hazfedildiği gibi izafet yâ'sı hazfedilmiştir. Bu ise vakıf halindedir ve bunun benzeri pek çoktur; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruklarında olduğu gibi: { فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ }

[الْعَنْكَبُوتِ: ٥١] وَلا هُمْ يُنْقَذُونَ [يس: ٤٣] وقوله تعالى: يا عِبادِ فَاتَّقُونِ [الزُّمَرِ: ١٦] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَكْفُرُونِ [الْبَقَرَةِ: ١٥٢] وَقُرِئَ بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ: عَذَابِي وَنُذُرِي وَفِيهِ مَسَائِلُ:

“Yalnızca bana kulluk edin” [Ankebut 56], { وَلا هُمْ يُنْقَذُونَ } “Onlar kurtarılamazlar da” [Yâsîn 43], Allah Teâlâ'nın: { يا عِبادِ فَاتَّقُونِ } “Ey kullarım! Benden sakının” [Zümer 16] kavli ve Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَكْفُرُونِ } “Bana nankörlük etmeyin” [Bakara 152] kavli böyledir. Kelime yâ harfinin sübûtuyla { عَذَابِي وَنُذُرِي } şeklinde de okunmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:

الأولى: ما الذي اقتضى الفاى فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَكَيْفَ كانَ؟ نَقُولُ: أَمَّا إِنْ قُلْنَا إِنَّ الِاسْتِفْهَامَ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لَهُ قَدْ عَلِمْتَ أَخْبَارَ مَنْ كَانَ قَبْلَكَ فَكَيْفَ كان أي بعد ما أَحَاطَ بِهِمْ عِلْمُكَ بِنَقْلِهَا إِلَيْكَ، وَأَمَّا إِنْ قُلْنَا الِاسْتِفْهَامُ عَامٌّ فَنَقُولُ لَمَّا قَالَ: فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ [الْقَمَرِ: ١٥] فَرَضَ وَجُودَهُمْ وَقَالَ: يَا مَنْ يَتَذَكَّرُ، وَعُلِمَ الْحَالُ بِالتَّذْكِيرِ: فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: هُوَ مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ: فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ تقديره مدكر كَيْفَ كَانَ عَذَابِي.

Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { فَكَيْفَ كانَ } kavlindeki fâ harfini gerektiren nedir? Deriz ki: Şayet istifhamın (sorunun) Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olduğunu söylersek, sanki Allah Teâlâ ona şöyle demiştir: Senden öncekilerin haberlerini bildin; peki bu haberler sana nakledilerek ilmin onları kuşattıktan sonra [durum] nasıl oldu? Şayet istifhamın genel olduğunu söylersek deriz ki: { فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “Var mı düşünüp öğüt alan?” [Kamer 15] buyurunca onların varlığını varsaymış ve: “Ey hatırlayıp düşünen ve hatırlatmakla durum kendisine malum olan kimse! Benim azabım nasılmış?” demiştir. Bunun: { فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } kavline bağlı olduğu da muhtemeldir; takdiri: “Benim azabımın nasıl olduğunu düşünüp öğüt alan var mı?” şeklindedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَا رَأَوُا الْعَذَابَ وَلَا النُّذُرَ فَكَيْفَ اسْتُفْهِمَ مِنْهُمْ؟ نَقُولُ: أَمَّا عَلَى قَوْلِنَا الِاسْتِفْهَامُ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ فَقَدْ عُلِمَ لَمَّا عُلِمَ، وَأَمَّا عَلَى قَوْلِنَا عَامٌّ فَهُوَ عَلَى تَقْدِيرِ الِادِّكَارِ وَعَلَى تَقْدِيرِ الِادِّكَارِ يُعْلَمُ الْحَالُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ لَيْسَ بِاسْتِفْهَامٍ وَإِنَّمَا هُوَ إِخْبَارٌ عَنْ عَظَمَةِ الْأَمْرِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تعالى: الْحَاقَّةُ مَا الْحَاقَّةُ

İkinci Mesele: Onlar azabı da uyarıcıları da görmediler; peki onlara nasıl soru yöneltilmiştir? Deriz ki: İstifhamın (sorunun) Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelik olduğu görüşümüze göre, [durum] bilindiği vakit zaten bilinmiştir. Genel olduğu görüşümüze göre ise bu, düşünüp ibret alma (iddikâr) varsayımına dayanır ve düşünüp ibret alma varsayımı üzerine durum bilinir. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: Bu bir istifham değildir; bilakis Allah Teâlâ'nın: { الْحَاقَّةُ مَا الْحَاقَّةُ } kavlinde olduğu gibi meselenin büyüklüğünü haber vermekten ibarettir.

[الحاقة: ١، ٢] والْقارِعَةُ مَا الْقارِعَةُ [الْقَارِعَةِ: ١، ٢] وَهَذَا لِأَنَّ الِاسْتِفْهَامَ يُذْكَرُ لِلْإِخْبَارِ كَمَا أَنَّ صِيغَةَ هَلْ تُذْكَرُ لِلِاسْتِفْهَامِ فَيُقَالُ زَيْدٌ فِي الدَّارِ؟ بِمَعْنَى هَلْ زَيْدٌ فِي الدَّارِ، وَيَقُولُ الْمُنْجِزُ وَعْدَهُ هَلْ صَدَقْتُ؟ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: عَذَابِي وَقَعَ وَكَيْفَ كَانَ أَيْ كَانَ عَظِيمًا وَحِينَئِذٍ لَا يُحْتَاجُ إِلَى عِلْمِ مَنْ يُسْتَفْهَمُ مِنْهُ.

“Gerçekleşecek olan! Nedir o gerçekleşecek olan?” [Hâkka 1, 2] ve { الْقارِعَةُ مَا الْقارِعَةُ } “Kapı çalan o bela! Nedir o kapı çalan bela?” [Kâria 1, 2]. Bu böyledir çünkü soru, haber vermek amacıyla da zikredilir; tıpkı “hel” (هل) lafzının istifham için zikredilip, “Zeyd evde mi?” anlamında “Zeydun fi'd-dâr?” denilmesi ve sözünü yerine getirenin: “Doğru söyledim mi?” demesi gibi. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Azabım vuku buldu; o nasıl oldu? Yani çok büyük oldu. Bu durumda ise kendisinden soru sorulan kimsenin bilmesine ihtiyaç kalmaz.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ تعالى من قبل: فَفَتَحْنا، وفَجَّرْنَا، وبِأَعْيُنِنا وَلَمْ يَقُلْ كَيْفَ كَانَ عَذَابُنَا نَقُولُ لِوَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: لَفْظِيٌّ وَهُوَ أَنَّ يَاءَ الْمُتَكَلِّمِ يُمْكِنُ حَذْفُهَا لِأَنَّهَا فِي اللَّفْظِ تَسْقُطُ كَثِيرًا فِيمَا إِذَا الْتَقَى سَاكِنَانِ، تَقُولُ: غُلَامِي الَّذِي، وَدَارِي الَّتِي، وَهُنَا حُذِفَتْ لِتَوَاخِي آخِرِ الْآيَاتِ، وَأَمَّا النُّونُ وَالْأَلِفُ فِي ضَمِيرِ الْجَمْعِ فَلَا تُحْذَفُ وَأَمَّا الثَّانِي: وَهُوَ الْمَعْنَوِيُّ فَنَقُولُ: إِنْ كَانَ الاستفهام من النبي ﷺ فَتَوْحِيدُ الضَّمِيرِ لِلْأَنْبَاءِ، وَفِي فَتَحْنَا وَفَجَّرْنَا لِتَرْهِيبِ الْعُصَاةِ، وَنَقُولُ: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ قَوْلَهُ: مُدَّكِرٍ [القمر: ١٥] فيه إشارة إلى قوله: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ [الأعراف: ١٧٢] فَلَمَّا وُحِّدَ الضَّمِيرُ بِقَوْلِهِ: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالَ فَكَيْفَ كَانَ.

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ daha önce: { فَفَتَحْنا } “Açtık”, { وفَجَّرْنَا } “Fışkırttık” ve { وبِأَعْيُنِنا } “Gözlerimizin önünde” [çoğul zamiriyle] buyurduğu halde “Azabımız nasıl oldu?” dememiştir. İki vecihten ötürü [böyle olmadığını] söyleriz: Birincisi lafzîdir; o da mütekellim yâ'sının hazfedilmesinin mümkün olmasıdır, zira iki sakin karşılaştığında lafızda çokça düşer; nitekim “Gulamî ellezî (غُلَامِي الَّذِي)” ve “Dârî elletî (دَارِي الَّتِي)” dersin. Burada da ayet sonlarının uyumu için hazfedilmiştir. Çoğul zamirindeki nûn ve elif ise hazfedilmez. İkincisi ise manevîdir; deriz ki: Şayet istifham Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ise, zamirin tekil kılınması peygamberler içindir; { فَتَحْنَا } ve { فَجَّرْنَا }'daki [çoğul zamiri] ise isyankârları korkutmak içindir. Yine deriz ki: { مُدَّكِرٍ } [Kamer 15] kavlinde: { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ } “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” [A'râf 172] kavline bir işaret bulunduğunu zikretmiştik; { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ } kavlinde zamir tekil kılındığı için [burada da tekil kılınarak]: { فَكَيْفَ كانَ } buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: النُّذُرُ جَمْعُ نَذِيرٍ فَهَلْ هُوَ مَصْدَرٌ كَالنَّسِيبِ وَالنَّحِيبِ أَوْ فَاعِلٌ كَالْكَبِيرِ وَالصَّغِيرِ؟ نَقُولُ:

Dördüncü Mesele: Nüzür (النُّذُرُ), nezîr (نَذِير) kelimesinin çoğuludur; acaba nesîb (نَسِيب) ve nahîb (نَحِيب) gibi bir mastar mıdır, yoksa kebîr (كَبِير) ve sağîr (صَغِير) gibi bir fâil (özne) midir? Deriz ki:

أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ هَاهُنَا، أَيْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ عَذَابِي وَعَاقِبَةُ إِنْذَارِي وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ الْأَنْبَاءُ، أَيْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ أَعْدَاءِ اللَّهِ وَرُسُلِهِ؟ هَلْ أَصَابَ الْعَذَابُ مَنْ كَذَّبَ الرُّسُلَ أَمْ لَا؟ فَإِذَا عَلِمْتَ الْحَالَ يَا مُحَمَّدُ فَاصْبِرْ فَإِنَّ عَاقِبَةَ أَمْرِكَ كَعَاقِبَةِ أُولَئِكَ النُّذُرِ وَلَمْ يُجْمَعِ الْعَذَابُ لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ وَلَوْ جُمِعَ لَكَانَ فِي جَمْعِهِ تَقْدِيرٌ وَفَرْضٌ وَلَا حَاجَةَ إِلَيْهِ، فَإِنْ قيل: قوله تعالى: (كذبت ثمود بالنذر) أَيْ بِالْإِنْذَارَاتِ لِأَنَّ الْإِنْذَارَاتِ جَاءَتْهُمْ، وَأَمَّا الرُّسُلُ فَقَدْ جَاءَهُمْ وَاحِدٌ، نَقُولُ: كُلُّ مَنْ تَقَدَّمَ من الأمم الذين أشركوا بالله كذبوا بِالرُّسُلِ وَقَالُوا: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَكَانَ الْمُشْرِكُونَ مُكَذِّبِينَ بِالْكُلِّ مَا خَلَا إِبْرَاهِيمَ ﵇ فَكَانُوا يَعْتَقِدُونَ فِيهِ الْخَيْرَ لِكَوْنِهِ شَيْخَ الْمُرْسَلِينَ فَلَا يُقَالُ (كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ) ، أَيْ بِالْأَنْبِيَاءِ بِأَسْرِهِمْ، كَمَا أَنَّكُمْ أَيُّهَا الْمُشْرِكُونَ تكذبون بهم.

Müfessirlerin çoğu burada onun bir mastar olduğu görüşündedir; yani “Benim azabımın akıbeti ve uyarımın akıbeti nasıl oldu?” demektir. Zahir olan ise bundan muradın peygamberler olmasıdır; yani “Allah'ın ve elçilerinin düşmanlarının akıbeti nasıl oldu? Elçileri yalanlayanlara azap isabet etti mi etmedi mi?” demektir. Durumu bildiğin zaman ey Muhammed, sabret! Çünkü senin işinin akıbeti de o nezîrlerin (uyarıcı peygamberlerin) akıbeti gibi olacaktır. Azap kelimesi çoğul yapılmamıştır, çünkü o bir mastardır; şayet çoğul yapılsaydı onun çoğulunda bir takdir ve varsayım bulunurdu, buna ise ihtiyaç yoktur. Şayet: Allah Teâlâ'nın: (Semûd da uyarıları yalanladı) kavli, yani uyarıları yalanladı demektir; çünkü onlara uyarılar gelmiştir, peygamberlere gelince onlara bir peygamber gelmiştir, denilirse deriz ki: Şirk koşan geçmiş kavimlerin hepsi peygamberleri yalanlamış ve: “Allah hiçbir şey indirmemiştir” demişlerdir. Müşrikler ise, peygamberlerin şeyhi olması hasebiyle hakkında hayır itikad ettikleri İbrâhim aleyhisselâm hariç hepsini yalanlayıcı idiler. Dolayısıyla tıpkı ey müşrikler, sizin onların tamamını yalanladığınız gibi, (Semûd da nezîrleri yalanladı), yani bütün peygamberleri yalanladı, denilmez. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة القمر (٥٤) : آية ١٧]

[Kamer Suresi (54) : Ayet 17]

وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (١٧)

{ وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (١٧) } “Andolsun biz Kur'an'ı düşünüp öğüt almak [ezberlenmek] için kolaylaştırdık; var mı düşünüp öğüt alan?”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ وَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: لِلْحِفْظِ فَيُمْكِنُ حِفْظُهُ وَيَسْهُلُ، وَلَمْ يَكُنْ شَيْءٌ مِنْ كُتُبِ اللَّهِ تَعَالَى يُحْفَظُ عَلَى ظَهْرِ الْقَلْبِ غَيْرَ الْقُرْآنِ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ } buyurdu. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Ezberlemek içindir; binaenaleyh onun ezberlenmesi mümkündür ve kolaydır. Kur'an'dan başka Allah Teâlâ'nın kitaplarından hiçbiri ezberden (kalpten) okunacak şekilde ezberlenmemiştir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ أَيْ هَلْ مَنْ يَحْفَظُ وَيَتْلُوهُ الثَّانِي: سَهَّلْنَاهُ لِلِاتِّعَاظِ حَيْثُ أَتَيْنَا فِيهِ بِكُلِّ حِكْمَةٍ الثَّالِثُ: جَعَلْنَاهُ بِحَيْثُ يَعْلَقُ بِالْقُلُوبِ وَيُسْتَلَذُّ سَمَاعُهُ وَمَنْ لَا يَفْهَمُ يَتَفَهَّمُهُ وَلَا يَسْأَمُ مِنْ سَمْعِهِ وَفَهْمِهِ وَلَا يَقُولُ قَدْ عَلِمْتُ فَلَا أَسْمَعُهُ بَلْ كُلَّ سَاعَةٍ يَزْدَادُ مِنْهُ لَذَّةً وَعِلْمًا. الرَّابِعُ: وَهُوَ الْأَظْهَرُ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا ذُكِّرَ بِحَالِ نُوحٍ ﵇ وَكَانَ لَهُ مُعْجِزَةٌ قِيلَ لَهُ: إِنَّ مُعْجِزَتَكَ الْقُرْآنُ وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ تَذْكِرَةً لِكُلِّ أَحَدٍ وَتَتَحَدَّى بِهِ فِي الْعَالَمِ وَيَبْقَى عَلَى مُرُورِ الدُّهُورِ، وَلَا يَحْتَاجُ كُلُّ مَنْ يَحْضُرُكَ إِلَى دُعَاءٍ وَمَسْأَلَةٍ فِي إِظْهَارِ مُعْجِزَةٍ، وَبَعْدَكَ لَا يُنْكِرُ أَحَدٌ وُقُوعَ مَا وَقَعَ كَمَا يُنْكِرُ الْبَعْضُ انْشِقَاقَ الْقَمَرِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ أَيْ مُتَذَكِّرٍ لِأَنَّ الِافْتِعَالَ وَالتَّفَعُّلَ كَثِيرًا مَا يَجِيءُ بِمَعْنًى، وَعَلَى هَذَا فَلَوْ قَالَ قَائِلٌ: هذا يقتضي وجود أمر سابق فنسي، تقول: مَا فِي الْفِطْرَةِ مِنَ الِانْقِيَادِ لِلْحَقِّ هُوَ كَالْمَنْسِيِّ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ يَرْجِعُ إِلَى مَا فُطِرَ عَلَيْهِ/ وَقِيلَ: فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ أَيْ حافظ

Allah Teâlâ'nın: { فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } kavli, yani ezberleyen ve onu okuyan kimse var mı demektir. İkincisi: İçinde her türlü hikmeti getirdiğimiz için onu öğüt almaya elverişli kıldık. Üçüncüsü: Onu kalplere yapışacak, işitilmesi zevk verecek, anlamayanın anlayacağı, onu işitmekten ve anlamaktan bıkmayacağı, “Öğrendim, artık dinlemem” demeyip aksine her an ondan lezzet ve ilim bakımından ziyadeleşeceği bir şekilde kıldık. Dördüncüsü ki en zahir olanıdır: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Nûh aleyhisselâm'ın hali ve onun bir mucizesi olduğu hatırlatılınca ona şöyle denildi: Şüphesiz senin mucizen Kur'an'dır; Biz Kur'an'ı herkese bir öğüt olsun, onunla âlemde meydan okuyasın ve çağlar boyunca baki kalsın diye hatırlama/öğüt için kolaylaştırdık. Senin yanında hazır bulunan hiç kimse bir mucize gösterilmesi için duaya ve istemeye muhtaç olmaz; senden sonra da bazı kimselerin ayın yarılmasını inkâr ettiği gibi, hiç kimse vuku bulan şeyi inkâr edemez. Allah Teâlâ'nın: { فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } kavli, yani hatırlayıp düşünen var mı demektir; zira iftiâl ve tefe''ul babları çoğu zaman aynı manada gelir. Buna göre şayet bir kimse: “Bu, önceden var olan ve sonradan unutulan bir şeyin bulunmasını iktiza eder” derse, deriz ki: Fıtratta bulunan hakka boyun eğme eğilimi unutulmuş gibidir; öyleyse fıtratında olana geri dönen ve hatırlayan bir kimse var mı? { فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } kavlinin, yani ezberleyen

أَوْ مُتَّعِظٍ عَلَى مَا فَسَّرْنَا بِهِ قَوْلَهُ تَعَالَى: يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ وَقَوْلَهُ: فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ وَعَلَى قَوْلِنَا الْمُرَادُ مُتَذَكِّرٌ إِشَارَةً إِلَى ظُهُورِ الْأَمْرِ فَكَأَنَّهُ لَا يَحْتَاجُ إِلَى نُكُرٍ، بَلْ هُوَ أَمْرٌ حَاصِلٌ عِنْدَهُ لَا يَحْتَاجُ إلى معاودة ما عند غيره. ثم قال تعالى:

yahut Allah Teâlâ'nın: { يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ } ve { فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } kavillerini tefsir ettiğimiz üzere öğüt alan kimse var mı demek olduğu da söylenmiştir. Murâdın mütezekkir (hatırlayıp düşünen) olduğu şeklindeki görüşümüze göre ise bu, işin apaçıklığına bir işarettir; sanki o bilinmedik bir şeye muhtaç değildir, bilakis bu onun nezdinde hâsıl olan bir durumdur ve başkasının yanındakine yeniden başvurmaya ihtiyacı yoktur. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة القمر (٥٤) : آية ١٨]

[Kamer Suresi (54) : Ayet 18]

كَذَّبَتْ عادٌ فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ (١٨)

{ كَذَّبَتْ عادٌ فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ (١٨) } “Âd [kavmi] de yalanladı; benim azabım ve uyarılarım nasılmış [görün]!”

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda bazı meseleler vardır:

الْأُولَى: قَالَ فِي قَوْمِ نُوحٍ: كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ [الشُّعَرَاءِ: ١٠٥] وَلَمْ يَقُلْ فِي عَادٍ كَذَّبَتْ قَوْمُ هُودٍ وَذَلِكَ لِأَنَّ التَّعْرِيفَ كُلَّمَا أَمْكَنَ أَنْ يُؤْتَى بِهِ عَلَى وَجْهٍ أَبْلَغَ فَالْأَوْلَى أَنْ يُؤْتَى بِهِ وَالتَّعْرِيفُ بِالِاسْمِ الْعَلَمِ أَوْلَى مِنَ التَّعْرِيفِ بِالْإِضَافَةِ إِلَيْهِ، فَإِنَّكَ إِذَا قُلْتَ: بَيْتُ اللَّهِ لَا يُفِيدُ مَا يُفِيدُ قَوْلُكَ الْكَعْبَةُ، فَكَذَلِكَ إِذَا قُلْتَ: رَسُولُ اللَّهِ لَا يُفِيدُ مَا يُفِيدُ قَوْلُكَ مُحَمَّدٌ فَعَادٌ اسْمُ عَلَمٍ لِلْقَوْمِ لَا يُقَالُ قَوْمُ هُودٍ أَعْرَفُ لِوَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَصَفَ عَادًا بِقَوْمِ هُودٍ حَيْثُ قَالَ: أَلا بُعْداً لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ [هُودٍ: ٦٠] وَلَا يُوصَفُ الْأَظْهَرُ بِالْأَخْفَى وَالْأَخَصُّ بِالْأَعَمِّ ثَانِيهِمَا: أَنَّ قَوْمَ هُودٍ وَاحِدٌ وَعَادٌ، قِيلَ: إِنَّهُ لَفْظٌ يَقَعُ عَلَى أَقْوَامٍ وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: عَادًا الْأُولى [النَّجْمِ: ٥٠] لِأَنَّا نَقُولُ: أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ [هُودٍ: ٦٠] فَلَيْسَ ذَلِكَ صِفَةً وَإِنَّمَا هُوَ بَدَلٌ وَيَجُوزُ فِي الْبَدَلِ أَنْ يَكُونَ دُونَ الْمُبْدَلِ فِي الْمَعْرِفَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ يُبْدَلَ عَنِ الْمَعْرِفَةِ بِالنَّكِرَةِ، وَأَمَّا عَادًا الْأُولَى فَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ ذَلِكَ لِبَيَانِ تَقَدُّمِهِمْ أَيْ عَادًا الَّذِينَ تَقَدَّمُوا وَلَيْسَ ذَلِكَ لِلتَّمْيِيزِ وَالتَّعْرِيفِ كَمَا تَقُولُ مُحَمَّدٌ النَّبِيُّ شَفِيعِي وَاللَّهُ الْكَرِيمُ رَبِّي وَرَبُّ الْكَعْبَةِ الْمُشَرَّفَةِ لِبَيَانِ الشَّرَفِ لَا لِبَيَانِهَا وَتَعْرِيفِهَا كَمَا تَقُولُ: دَخَلْتُ الدَّارَ الْمَعْمُورَةَ مِنَ الدَّارَيْنِ وَخَدَمْتُ الرَّجُلَ الزَّاهِدَ مِنَ الرَّجُلَيْنِ فَتَبَيَّنَ الْمَقْصُودُ بِالْوَصْفِ.

Birincisi: Nûh kavmi hakkında: { كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ } “Nûh kavmi yalanladı” [Şuarâ 105] buyurmuş, Âd hakkında ise “Hûd kavmi yalanladı” dememiştir. Bunun sebebi şudur: Marifelik (belirlilik) ne kadar daha beliğ bir tarzda getirilebilirse, onunla getirilmesi daha evladır; özel isimle yapılan marifelik, ona izafetle yapılan marifelikten daha evladır. Nitekim sen “Beytullah” dediğinde, bu senin “Kâbe” sözünün ifade ettiğini ifade etmez; aynı şekilde “Resûlullah” dediğinde de senin “Muhammed” sözünün ifade ettiğini ifade etmez. Dolayısıyla Âd kavim için özel bir isimdir; iki vecihten dolayı “Hûd kavmi daha marifedir” denilemez: Birincisi: Allah Teâlâ: { أَلا بُعْداً لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ } “Bilesiniz ki Hûd'un kavmi Âd uzak olsun!” [Hûd 60] buyurarak Âd'ı Hûd'un kavmi olarak nitelemiştir; daha zahir olan ise daha kapalı olanla, daha hususi olan da daha umumi olanla nitelenemez. İkincisi: Hûd'un kavmi birdir; Âd lafzının ise kavimlere delalet eden bir kelime olduğu söylenmiştir ve bu sebeple Allah Teâlâ: { عَادًا الْأُولى } “Önceki Âd” [Necm 50] buyurmuştur. Zira biz şöyle deriz: Allah Teâlâ'nın: { لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ } kavline gelince, bu sıfat değil bedeldir; bedelin ise marifelik bakımından mübdelün minhten (yerine geçtiği kelimeden) daha aşağı derecede olması caizdir ve marifeden nekre bedel yapılması da caizdir. { عَادًا الْأُولَى } kavline gelince, bunun onların önceliğini beyan etmek için, yani “Önce gelip geçmiş olan Âd” anlamında olduğunu daha önce belirtmiştik; bu, tıpkı “Peygamber Muhammed şefaatçimdir”, “Kerîm olan Allah Rabbimdir” ve şerefi beyan etmek için “Müşerref Kâbe'nin Rabbi” demen gibi olup, tıpkı: “İki evden mamur olan eve girdim” veya “İki adamdan zahid olan adama hizmet ettim” demen gibi onları ayırt etmek ve tanıtmak için değildir. Böylece vasıflandırmaktan maksadın ne olduğu açıklığa kavuşmuş oldu.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَمْ يَقُلْ كَذَّبُوا هُودًا كَمَا قَالَ: فَكَذَّبُوا عَبْدَنا [الْقَمَرِ: ٩] وَذَلِكَ لِوَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ تَكْذِيبَ نُوحٍ كَانَ أَبْلَغَ وَأَشَدَّ حَيْثُ دَعَاهُمْ قَرِيبًا مِنْ أَلْفِ سَنَةٍ وَأَصَرُّوا عَلَى التَّكْذِيبِ، وَلِهَذَا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى تَكْذِيبَ نُوحٍ فِي مَوَاضِعَ وَلَمْ يَذْكُرْ تَكْذِيبَ غَيْرِ نُوحٍ صَرِيحًا وَإِنْ نَبَّهَ عَلَيْهِ [فِي] وَاحِدٍ مِنْهَا في الأعراف قال: فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ [الأعراف: ٦٤] وَقَالَ حِكَايَةً عَنْ نُوحٍ: قالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ [الشُّعَرَاءِ: ١١٧] وَقَالَ: إِنَّهُمْ عَصَوْنِي [نُوحٍ: ٢١] وَفِي هَذِهِ الْمَوَاضِعِ لَمْ يُصَرِّحْ بِتَكْذِيبِ قَوْمِ غَيْرِهِ مِنْهُمْ إِلَّا قَلِيلًا وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى فِي مَوَاضِعِ ذِكْرِ شُعَيْبٍ فَكَذَّبُوهُ: وَقَالَ الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً [الْأَعْرَافِ: ٩٢] وَقَالَ تَعَالَى عَنْ قَوْمِهِ: وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ [الْأَعْرَافِ: ٦٦] لِأَنَّهُ دَعَا قومه زمانا مديداو ثانيهما: أَنَّ حِكَايَةَ عَادٍ مَذْكُورَةٌ هَاهُنَا عَلَى سَبِيلِ الِاخْتِصَارِ فَلَمْ يَذْكُرْ إِلَّا تَكْذِيبَهُمْ وَتَعْذِيبَهُمْ فَقَالَ: كَذَّبَتْ عادٌ كما قال: كَذَّبَتْ (قَبْلَهُمْ) قَوْمُ نُوحٍ وَلَمْ يَذْكُرْ دُعَاءَهُ عَلَيْهِمْ وَإِجَابَتَهُ كَمَا قَالَ فِي نُوحٍ.

İkinci Mesele: { فَكَذَّبُوا عَبْدَنا } “Kulumuzu yalanladılar” [Kamer 9] buyurduğu gibi “Hûd'u yalanladılar” buyurmamıştır. Bu iki vecihten ötürüdür: Birincisi: Nûh'un yalanlanması daha beliğ ve daha şiddetliydi; zira onları yaklaşık bin yıl davet etmiş, onlar ise yalanlamakta ısrar etmişlerdi. Bu sebeple Allah Teâlâ Nûh'un yalanlanmasını birçok yerde zikretmiş, Nûh dışındakilerin yalanlanmasını ise açıkça zikretmemiştir; her ne kadar onlardan birinde buna dikkat çekmiş olsa da. A'râf Suresi'nde: { فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ } “Bunun üzerine onu ve gemide onunla beraber olanları kurtardık” [A'râf 64] buyurmuş, Nûh'tan naklen de: { قالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ } “Rabbim! Doğrusu kavmim beni yalanladı, dedi” [Şuarâ 117] ve: { إِنَّهُمْ عَصَوْنِي } “Onlar bana isyan ettiler” [Nûh 21] buyurmuştur. Bu yerlerde, çok azı müstesna, onun dışındakilerin kavminin yalanlamasını açıkça belirtmemiştir. Bu sebeple Şuayb'ın zikredildiği yerlerde: { فَكَذَّبُوهُ } “Onu yalanladılar”, { وَقَالَ الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً } “Şuayb'ı yalanlayanlar dediler ki...” [A'râf 92] buyurmuş ve kavminden naklen de: { وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ } “Biz seni mutlaka yalancılardan sanıyoruz” [A'râf 66] buyurmuştur; çünkü o da kavmini uzun bir zaman davet etmiştir. İkincisi: Âd kıssası burada özet olarak zikredilmiştir; dolayısıyla onların sadece yalanlamalarını ve azaplandırılmalarını zikredip, tıpkı: { كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ } “Onlardan önce Nûh kavmi yalanladı” buyurduğu gibi: { كَذَّبَتْ عادٌ } buyurmuş, Nûh hakkında buyurduğu gibi onlara beddua etmesini ve bedduasının kabul edilmesini zikretmemiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ تَعَالَى: فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ قَبْلَ أَنْ بَيَّنَ الْعَذَابَ وَفِي حِكَايَةِ نُوحٍ بَيَّنَ الْعَذَابَ، ثُمَّ قَالَ: فَكَيْفَ كانَ فَمَا الْحِكْمَةُ فِيهِ؟ نَقُولُ: الِاسْتِفْهَامُ الَّذِي ذَكَرَهُ فِي حِكَايَةِ نُوحٍ/ مَذْكُورٌ هَاهُنَا، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ كَمَا قَالَ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ فِي حِكَايَةِ ثَمُودَ غَيْرَ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى فِي حِكَايَةِ عَادٍ فَكَيْفَ كانَ مَرَّتَيْنِ، الْمَرَّةُ الْأُولَى اسْتَفْهَمَ لِيُبَيِّنَ كَمَا يَقُولُ الْمُعَلِّمُ لِمَنْ لَا يَعْرِفُ كَيْفَ الْمَسْأَلَةُ الْفُلَانِيَّةُ لِيَصِيرَ الْمَسْئُولُ سَائِلًا، فَيَقُولُ: كَيْفَ هِيَ فَيَقُولُ إِنَّهَا كَذَا وَكَذَا فَكَذَلِكَ هَاهُنَا قَالَ: كَذَّبَتْ عادٌ فَكَيْفَ كانَ عَذابِي فَقَالَ

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ azabı açıklamadan önce: { فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ } “Benim azabım ve uyarılarım nasılmış [görün]!” buyurmuş; Nûh kıssasında ise azabı açıkladıktan sonra: { فَكَيْفَ كانَ } buyurmuştur. Bundaki hikmet nedir? Deriz ki: Nûh kıssasında zikrettiği istifham (soru) burada da zikredilmiştir ki o da, daha önce ve daha sonra Semûd kıssasında buyurduğu gibi Allah Teâlâ'nın: { فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ } kavlidir. Ancak Allah Teâlâ Âd kıssasında { فَكَيْفَ كانَ } ifadesini iki defa zikretmiştir: Birincisinde, bilmeyen bir kimseye bir meseleyi açıklamak için muallimin “Filanca mesele nasıldır?” deyip muhatabın soran konumuna geçerek “O nasıldır?” demesi ve muallimin de “O şöyledir ve böyledir” demesi gibi açıklamak için soru sormuştur. Nitekim burada da: { كَذَّبَتْ عادٌ فَكَيْفَ كانَ عَذابِي } “Âd yalanladı; azabım nasıl oldu?” buyurunca,

السَّامِعُ: بَيِّنْ أَنْتَ فَإِنِّي لَا أَعْلَمُ فَقَالَ: إِنَّا أَرْسَلْنا [القمر: ١٩] وَأَمَّا الْمَرَّةُ الثَّانِيَةُ فَاسْتَفْهَمَ لِلتَّعْظِيمِ كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ لِلْعَارِفِ الْمُشَاهِدِ كَيْفَ فَعَلْتَ وَصَنَعْتَ فَيَقُولُ: نِعْمَ مَا فَعَلْتَ وَيَقُولُ: أَتَيْتُ بِعَجِيبَةٍ فَيُحَقِّقُ عَظَمَةَ الْفِعْلِ بِالِاسْتِفْهَامِ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ هَاهُنَا الْمَرَّةَ الْأُولَى وَلَمْ يَذْكُرْ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ لِأَنَّ الْحِكَايَةَ ذَكَرَهَا مُخْتَصَرَةً فَكَانَ يُفَوِّتُ الِاعْتِبَارَ بِسَبَبِ الِاخْتِصَارِ فَقَالَ: فَكَيْفَ كانَ عَذابِي حَثًّا عَلَى التَّدَبُّرِ وَالتَّفَكُّرِ، وَأَمَّا الِاخْتِصَارُ فِي حِكَايَتِهِمْ فَلِأَنَّ أَكْثَرَ أَمْرِهِمُ الِاسْتِكْبَارُ وَالِاعْتِمَادُ عَلَى الْقُوَّةِ وَعَدَمُ الِالْتِفَاتِ إِلَى قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَمَّا عادٌ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَقالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً [فُصِّلَتْ: ١٥] وَذَكَرَ اسْتِكْبَارَهُمْ كَثِيرًا، وَمَا كَانَ قَوْمُ مُحَمَّدٍ ﷺ مُبَالِغِينَ فِي الِاسْتِكْبَارِ وَإِنَّمَا كَانَتْ مُبَالَغَتُهُمْ فِي التَّكْذِيبِ وَنِسْبَتِهِ إِلَى الْجُنُونِ، وَذَكَرَ حَالَةَ نُوحٍ عَلَى التَّفْصِيلِ فَإِنَّ قَوْمَهُ جَمَعُوا بَيْنَ التَّكْذِيبِ وَالِاسْتِكْبَارِ، وَكَذَلِكَ حَالُ صَالِحٍ ﵇ ذَكَرَهَا عَلَى التَّفْصِيلِ لِشِدَّةِ مُنَاسَبَتِهَا بِحَالِ مُحَمَّدٍ ﷺ. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى:

Dinleyen kimse: “Sen açıkla, zira ben bilmiyorum” demiştir; bunun üzerine: { إِنَّا أَرْسَلْنا } “Şüphesiz biz gönderdik...” [Kamer 19] buyurmuştur. İkinci defasında ise, bir kimsenin işi bilen ve bizzat şahit olan kimseye “Nasıl yaptın ve nasıl ettin?” demesi, onun da “Ne güzel yaptın!” yahut “Harika bir şey ortaya koydun!” demesi gibi tazim (büyüklüğü göstermek) için soru sormuştur; böylece soru yoluyla fiilin büyüklüğünü pekiştirir. İlk defayı başka bir yerde zikretmeyip sadece burada zikretmesi şundandır: Kıssayı muhtasar olarak zikretmiştir ve bu ihtisar sebebiyle ibret alma kaçırılabilirdi; bu sebeple tefekkür ve tedebbüre teşvik etmek üzere: { فَكَيْفَ كانَ عَذابِي } buyurmuştur. Onların kıssalarındaki ihtisara gelince; çünkü onların işinin çoğu kibirlenmek, güce güvenmek ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözüne iltifat etmemekten ibaretti. Allah Teâlâ'nın: { فَأَمَّا عادٌ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَقالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً } “Âd kavmine gelince, onlar yeryüzünde haksız yere büyüklük tasladılar ve: 'Bizden daha kuvvetli kim var?' dediler” [Fussilet 15] kavli buna delalet etmektedir ve onların kibrini çokça zikretmiştir. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kavmi ise kibirde aşırıya kaçan kimseler değillerdi; onların aşırılığı ancak yalanlamada ve onu mecnunlukla itham etmedeydi. Nûh'un hâlini ise tafsilatlı olarak zikretmiştir; zira onun kavmi hem yalanlamayı hem de kibri bir arada toplamıştı. Aynı şekilde Sâlih aleyhisselâm'ın hâlini de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in hâliyle olan şiddetli münasebetinden dolayı tafsilatlı olarak zikretmiştir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة القمر (٥٤) : آية ١٩]

[Kamer Suresi (54), Âyet 19]

إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً صَرْصَراً فِي يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ (١٩)

{ إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً صَرْصَراً فِي يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ } “Şüphesiz biz onların üzerine, uğursuzluğu devam eden bir günde dondurucu ve gürültülü bir rüzgâr gönderdik.” (19)

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ تعالى: فَكَيْفَ كانَ عَذابِي [القمر: ١٨] بِتَوْحِيدِ الضَّمِيرِ هُنَاكَ وَلَمْ يَقُلْ عَذَابُنَا، وَقَالَ: هَاهُنَا إِنَّا، وَلَمْ يَقُلْ إِنِّي، وَالْجَوَابُ مَا ذَكَرْنَاهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ [الْقَمَرِ: ١١] .

Birinci Mesele: Allah Teâlâ orada zamiri tekil kılarak: { فَكَيْفَ كانَ عَذابِي } “Azabım nasıl oldu!” [Kamer 18] buyurmuş, "azabımız" dememiştir; burada ise "şüphesiz ben" demeyip { إِنَّا } “Şüphesiz biz” buyurmuştur. Bunun cevabı, Allah Teâlâ'nın: { فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ } “Biz de göğün kapılarını açtık” [Kamer 11] kavlinde zikrettiğimiz açıklamadır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الصَّرْصَرُ فِيهَا وُجُوهٌ أَحَدُهَا: الرِّيحُ الشَّدِيدَةُ الصَّوْتِ مِنَ الصَّرِيرِ وَالصَّرَّةُ شِدَّةُ الصِّيَاحِ ثَانِيهَا: دَائِمَةُ الْهُبُوبِ مِنْ أَصَرَّ عَلَى الشَّيْءِ إِذَا دَامَ وَثَبَتَ، وَفِيهِ بَحْثٌ وَهُوَ أَنَّ الْأَسْمَاءَ الْمُشْتَقَّةَ هِيَ الَّتِي تَصْلُحُ لِأَنْ يُوصَفَ بِهَا، وَأَمَّا أَسْمَاءُ الْأَجْنَاسِ فَلَا يُوصَفُ بِهَا سَوَاءٌ كَانَتْ أَجْرَامًا أَوْ مَعَانِيَ، فَلَا يُقَالُ: إِنْسَانٌ رَجُلٌ جَاءَ وَلَا يُقَالُ: لَوْنٌ أَبْيَضُ وَإِنَّمَا يُقَالُ: إِنْسَانٌ عَالِمٌ وَجِسْمٌ أَبْيَضُ. وَقَوْلُنَا: أَبْيَضُ مَعْنَاهُ شَيْءٌ لَهُ بَيَاضٌ، وَلَا يَكُونُ الْجِسْمُ مَأْخُوذًا فِيهِ، وَيَظْهَرُ ذَلِكَ فِي قَوْلِنَا رَجُلٌ عَالِمٌ فَإِنَّ الْعَالِمَ شَيْءٌ لَهُ عِلْمٌ حَتَّى الْحَدَّادُ وَالْخَبَّازُ وَلَوْ أَمْكَنَ قِيَامُ الْعِلْمِ بِهِمَا لَكَانَ عَالِمًا وَلَا يَدْخُلُ الْحَيُّ فِي الْمَعْنَى مِنْ حَيْثُ الْمَفْهُومِ فَإِنَّا إِذَا قُلْنَا: عَالِمٌ يُفْهَمُ أَنَّ ذَلِكَ حَيٌّ لِأَنَّ اللَّفْظَ مَا وُضِعَ لِحَيٍّ يَعْلَمُ بَلِ اللَّفْظُ وُضِعَ لِشَيْءٍ يُعْلَمُ وَيَزِيدُهُ ظُهُورًا قَوْلُنَا: مَعْلُومٌ فَإِنَّهُ شَيْءٌ يُعْلَمُ أَوْ أَمْرٌ يُعْلَمُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا، وَلَوْ دَخَلَ الْجِسْمُ فِي الْأَبْيَضِ لَكَانَ قَوْلُنَا جِسْمٌ أَبْيَضُ كَقَوْلِنَا جِسْمٌ لَهُ بَيَاضٌ فَيَقَعُ الْوَصْفُ بِالْجُثَّةِ، إِذَا عَلِمْتَ هذا فمن المستفاد بالجنس شَيْءٍ، فَإِنَّ قَوْلَنَا الْهِنْدِيُّ يَقَعُ عَلَى كُلِّ مَنْسُوبٍ إِلَى الْهِنْدِ وَأَمَّا الْمُهَنَّدُ فَهُوَ سَيْفٌ مَنْسُوبٌ إِلَى الْهِنْدِ فَيَصِحُّ أَنْ يُقَالَ: عَبْدٌ هِنْدِيٌّ وَتَمْرٌ هِنْدِيٌّ وَلَا يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ: مُهَنَّدٌ وَكَذَا الْأَبْلَقُ وَلَوْنٌ آخَرُ/ فِي فَرَسٍ وَلَا يُقَالُ لِلثَّوْبِ أَبْلَقُ، كَذَلِكَ الْأَفْطَسُ أَنْفٌ فِيهِ تَقْعِيرٌ إِذَا قَالَ لِقَائِلٍ: أَنْفٌ أَفْطَسُ فَيَكُونُ كَأَنَّهُ قَالَ أَنْفٌ بِهِ فَطَسٌ فَيَكُونُ وَصَفَهُ بِالْجُثَّةِ وَكَانَ يَنْبَغِي أَنْ لَا يُقَالَ فَرَسٌ أَبْلَقُ وَلَا أَنْفٌ أَفْطَسُ وَلَا سَيْفٌ مُهَنَّدٌ وَهُمْ يَقُولُونَ فَمَا الْجَوَابُ؟ وَهَذَا السُّؤَالُ يَرُدُّ عَلَى الصَّرْصَرِ لِأَنَّهَا الرِّيحُ الْبَارِدَةُ، فَإِذَا قَالَ: رِيحٌ صَرْصَرٌ فَلَيْسَ ذَلِكَ كَقَوْلِنَا: رِيحٌ بَارِدَةٌ فَإِنَّ الصَّرْصَرَ هِيَ الرِّيحُ الْبَارِدَةُ فَحَسْبُ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: رِيحٌ بَارِدَةٌ فَنَقُولُ: الْأَلْفَاظُ الَّتِي فِي مَعَانِيهَا أَمْرَانِ فَصَاعِدًا، كَقَوْلِنَا: عَالِمٌ فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى شَيْءٍ لَهُ عِلْمٌ فَفِيهِ شَيْءٌ وَعِلْمٌ هِيَ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ الْحَالُ هُوَ الْمَقْصُودُ وَالْمَحَلُّ تَبَعٌ كَمَا فِي الْعَالِمِ وَالضَّارِبِ وَالْأَبْيَضِ فَإِنَّ الْمَقَاصِدَ فِي هَذِهِ الْأَلْفَاظِ الْعِلْمُ وَالضَّرْبُ وَالْبَيَاضُ بِخُصُوصِهَا، وَأَمَّا الْمَحَلُّ فَمَقْصُودٌ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ عَلَى عُمُومِهِ حَتَّى أَنَّ الْبَيَاضَ لَوْ كَانَ يُبَدَّلُ بِلَوْنِ غَيْرِهِ اخْتَلَّ مَقْصُودُهُ كَالْأَسْوَدِ. وَأَمَّا الْجِسْمُ الَّذِي هُوَ مَحَلُّ الْبَيَاضِ إِنْ أَمْكَنَ أَنْ يُبَدَّلَ وَأَمْكَنَ قِيَامُ الْبَيَاضِ

İkinci Mesele: Sarsar (صَرْصَر) kelimesi hakkında çeşitli görüşler vardır: Birincisi: Sarîr (gıcırtı/uğultu) kökünden gelip sesi şiddetli olan rüzgârdır; sarra (صَرَّة) da şiddetli çığlık demektir. İkincisi: Sürekli esen demektir; bir kimse bir şeye devam edip onda sebat ettiğinde kullanılan "asarra (أَصَرَّ)" fiilinden gelir. Bunda bir tahlil vardır, o da şudur: Kendisiyle sıfat yapılmaya elverişli olanlar müştak (türemiş) isimlerdir. Cins isimlerine gelince, ister cisim ister mana olsunlar onlarla sıfat yapılmaz; nitekim "İnsan bir adam geldi" veya "Beyaz bir renk" denilmez; bilakis "Âlim bir insan" ve "Beyaz bir cisim" denilir. Bizim "beyaz" sözümüzün anlamı "kendisinde beyazlık bulunan bir şey" demektir ve cisim bunun içine dahil edilmiş olmaz. Bu durum "âlim bir adam" sözümüzde de açıkça görülür; zira âlim, kendisinde ilim bulunan bir şeydir; hatta demirci ve fırıncıda dahi ilmin bulunması mümkün olsaydı onlar da âlim olurdu. Kavram bakımından "canlı" (hayy) mefhumun içine girmez; zira biz "âlim" dediğimizde onun canlı olduğu anlaşılır, çünkü lafız bilen bir canlı için değil, bir şeyi bilen varlık için konulmuştur. Bizim "malum" sözümüz bunu daha da açık kılar; zira o, bir şey olmasa bile bilinen bir nesne veya bilinen bir iştir. Şayet cisim beyaz kelimesinin içine girmiş olsaydı, "beyaz bir cisim" sözümüz "beyazlığı olan bir cisim" gibi olur ve zâtın kendisiyle sıfat yapılmış sayılırdı. Bunu bildiğinde [anlarsın ki] cinsten istifade edilen şey şöyledir: Bizim "Hindî" sözümüz Hindistan'a mensup her şey için kullanılır; "Mühenned" ise Hindistan'a mensup kılıçtır. Dolayısıyla "Hintli bir köle", "Hint hurması (demirhindi)" denilmesi sahih olurken [bunlar için] "mühenned" denmesi sahih olmaz. Aynı şekilde at için "alaca" ve başka bir renk denir de elbise için "alaca" (eblak) denilmez. Keza "eftas" da çökük bir burundur; bir kimse "basık bir burun" dediğinde, sanki "kendisinde basıklık bulunan burun" demiş gibi olur ve onu zatıyla nitelemiş sayılır. Buna göre "alaca at", "basık burun" ve "mühenned kılıç" denilmemesi gerekirdi, halbuki onlar bunu söylerler; öyleyse cevap nedir? Bu soru "sarsar" kelimesi için de geçerlidir; çünkü o soğuk rüzgârdır. "Riyhun sarsarun" dediğinde bu bizim "soğuk bir rüzgâr" dememiz gibi olmaz; zira sarsar sadece soğuk rüzgârdır. Sanki "soğuk bir rüzgâr" demiş gibi olur. Biz deriz ki: Anlamında iki veya daha fazla unsur bulunan lafızlar —nitekim "âlim" sözümüz kendisinde ilim bulunan bir şeye delalet eder, dolayısıyla onda hem "şey" hem de "ilim" vardır— üç kısma ayrılır: Birincisi: Âlim, darip (vuran) ve beyaz kelimelerinde olduğu gibi hâlin (sıfatın) asıl maksat olup mahallin (zatın) tâbi olmasıdır. Zira bu lafızlardaki asıl maksatlar hususi olarak ilim, vurma ve beyazlıktır. Mahalle gelince, o umumi olması cihetiyle maksattır; öyle ki beyazlık siyah gibi başka bir renkle değiştirilseydi maksadı bozulurdu. Beyazlığın mahalli olan cisme gelince, şayet cisim haricinde bir cevherle

بِجَوْهَرٍ غَيْرِ جِسْمٍ لَمَا اخْتَلَّ الْغَرَضُ ثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ الْمَحَلُّ هُوَ الْمَقْصُودُ كَقَوْلِنَا الْحَيَوَانُ لِأَنَّهُ اسْمٌ لِجِنْسِ مَا لَهُ الْحَيَاةُ لَا كَالْحَيِّ الَّذِي هُوَ اسْمٌ لِشَيْءٍ لَهُ الْحَيَاةُ، فَالْمَقْصُودُ هُنَا الْمَحَلُّ وَهُوَ الْجِسْمُ حَتَّى لَوْ وُجِدَ حَيٌّ لَيْسَ بِجِسْمٍ لَا يَحْصُلُ مَقْصُودُ مَنْ قَالَ: الْحَيَوَانُ وَلَوْ حُمِلَ اللَّفْظُ عَلَى اللَّهِ الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ لَحَصَلَ غَرَضُ الْمُتَكَلِّمِ وَلَوْ حُمِلَ لَفْظُ الْحَيَوَانِ عَلَى فَرَسٍ قَائِمٍ أَوْ إِنْسَانٍ نَائِمٍ لَمْ تُفَارِقْهُ الْحَيَاةُ لَمْ يَبْقَ لِلسَّامِعِ نَفْعٌ وَلَمْ يَحْصُلْ لِلْمُتَكَلِّمِ غَرَضٌ فَإِنَّ الْقَائِلَ إِذَا قَالَ لِإِنْسَانٍ قَائِمٌ وَهُوَ مَيِّتٌ هَذَا حَيَوَانٌ ثُمَّ بَانَ مَوْتُهُ لَا يَرْجِعُ عَمَّا قَالَ بَلْ يَقُولُ: مَا قُلْتُ إِنَّهُ حَيٌّ بَلْ قُلْتُ إِنَّهُ حَيَوَانٌ فَهُوَ حَيَوَانٌ فَارَقَتْهُ الْحَيَاةُ ثَالِثُهَا: مَا يَكُونُ الْأَمْرَانِ مَقْصُودَيْنِ كَقَوْلِنَا رَجُلٌ وَامْرَأَةٌ وَنَاقَةٌ وَجَمَلٌ فَإِنَّ الرَّجُلَ اسْمٌ مَوْضُوعٌ لِإِنْسَانٍ ذَكَرٍ وَالْمَرْأَةَ لِإِنْسَانٍ أُنْثَى وَالنَّاقَةَ لِبَعِيرٍ أُنْثَى وَالْجَمَلَ لِبَعِيرٍ ذَكَرٍ فَالنَّاقَةُ إِنْ أُطْلِقَتْ عَلَى حَيَوَانٍ فَظَهَرَ فرسا أو ثور اخْتَلَّ الْغَرَضُ وَإِنْ بَانَ جَمَلًا كَذَلِكَ، إِذَا عَلِمْتَ هَذَا فَفِي كُلِّ صُورَةٍ كَانَ الْمَحَلُّ مَقْصُودًا إِمَّا وَحْدَهُ وَإِمَّا مَعَ الْحَالِ فَلَا يُوصَفُ بِهِ فَلَا يُقَالُ جِسْمٌ حَيَوَانٌ وَلَا يُقَالُ بَعِيرٌ نَاقَةٌ وَإِنَّمَا يُجْعَلُ ذَلِكَ جُمْلَةً، فَيُوصَفُ بِالْجُمْلَةِ، فَيُقَالُ جِسْمٌ هُوَ حَيَوَانٌ وَبَعِيرٌ هُوَ نَاقَةٌ، ثُمَّ إِنَّ الْأَبْلَقَ وَالْأَفْطَسَ شَأْنُهُ الْحَيَوَانُ مِنْ وَجْهٍ وَشَأْنُهُ الْعَالِمُ مِنْ وَجْهٍ وَكَذَلِكَ الْمُهَنَّدُ لَكِنَّ دَلِيلَ تَرْجِيحِ الْحَالِ فِيهِ ظَاهِرٌ، لِأَنَّ الْمُهَنَّدَ لَا يُذْكَرُ إِلَّا لِمَدْحِ السَّيْفِ، وَالْأَفْطَسُ لَا يُقَالُ إِلَّا لِوَصْفِ الْأَنْفِ لَا لِحَقِيقَتِهِ، وَكَذَلِكَ الْأَبْلَقُ بِخِلَافِ الْحَيَوَانِ فَإِنَّهُ لَا يُقَالُ لِوَصْفِهِ، وَكَذَلِكَ النَّاقَةُ، إِذَا عَلِمْتَ هَذَا فَالصَّرْصَرُ يُقَالُ لِشِدَّةِ الرِّيحِ أَوْ لِبَرْدِهَا فَوَجَبَ أَنْ يُعْمَلَ بِهِ مَا يُعْمَلُ بِالْبَارِدِ وَالشَّدِيدِ فَجَازَ الْوَصْفُ وَهَذَا بَحْثٌ عَزِيزٌ.

değiştirilmesi ve beyazlığın cisim olmayan bir cevherde kaim olması mümkün olsaydı maksat bozulmazdı. İkincisi: Bizim "hayvan" sözümüz gibi mahallin asıl maksat olmasıdır; zira o, hayata sahip olan şeyin ismi olan "hayy" (diri) gibi değil, hayata sahip olan cinsin ismidir. Dolayısıyla burada kastedilen mahaldir, o da cisimdir; öyle ki cisim olmayan bir diri bulunsa "hayvan" diyen kimsenin maksadı hâsıl olmaz. Şayet bu lafız ölmeyen diri olan Allah'a hamledilse konuşanın maksadı hâsıl olur; fakat hayvan lafzı ayakta duran bir ata veya henüz hayatı ayrılmamış uyuyan bir insana hamledilse dinleyene bir fayda kalmaz ve konuşanın maksadı hâsıl olmaz. Zira bir kimse ölmüş olduğu halde ayakta duran bir insana "Bu hayvandır" dese, sonra onun öldüğü ortaya çıksa sözünden dönmez, bilakis: "Ben onun diri olduğunu söylemedim, bilakis onun bir hayvan olduğunu söyledim; o, hayatı kendisinden ayrılmış bir hayvandır" der. Üçüncüsü: Bizim "erkek", "kadın", "dişi deve" ve "erkek deve" sözlerimiz gibi her iki unsurun da kastedilmiş olmasıdır. Zira erkek, insan türünden erkeğe; kadın, insan türünden dişiye; nâka (dişi deve), deve türünden dişiye; cemel (erkek deve) ise deve türünden erkeğe konulmuş bir isimdir. Dolayısıyla dişi deve lafzı bir hayvana ıtlak edilip de onun at veya boğa olduğu ortaya çıksa maksat bozulur; erkek deve olduğu anlaşılsa yine öyle olur. Bunu bildiğinde [anlarsın ki], mahallin ister tek başına isterse hâl (sıfat) ile birlikte kastedildiği her surette onunla niteleme yapılmaz; bu yüzden "hayvan cisim" denilmez, "dişi deve deve" denilmez. Bilakis bu bir cümle haline getirilip cümle ile nitelenir; böylece "hayvan olan bir cisim" ve "dişi deve olan bir deve" denilir. Sonra eblak (alaca) ve eftas (basık) kelimeleri bir yönden "hayvan" gibi, bir yönden de "âlim" gibidir; mühenned kelimesi de böyledir. Ancak bunlarda hâlin (sıfatın) tercih edilme delili açıktır; zira mühenned ancak kılıcı övmek için zikredilir, eftas ancak burnu nitelemek için söylenir, hakikati için değil; keza eblak da böyledir. Hayvan ise böyle değildir, zira o niteleme için söylenmez; nâka (dişi deve) da böyledir. Bunu bildiğinde [anlarsın ki] sarsar, rüzgârın şiddeti veya soğukluğu için söylenir; bu sebeple soğuk ve şiddetli kelimelerine uygulanan muamelenin ona da uygulanması gerekmiştir ve [onunla] niteleme caiz olmuştur. Bu, çok kıymetli bir tahlildir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ تَعَالَى هَاهُنَا إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً صَرْصَراً وقال في الطور: وَفِي عادٍ إِذْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ [الذَّارِيَاتِ: ٤١] فَعَرَّفَ الرِّيحَ هُنَاكَ وَنَكَّرَهَا هُنَا لِأَنَّ الْعُقْمَ فِي الرِّيحِ أَظْهَرُ مِنَ الْبَرْدِ الَّذِي يَضُرُّ النَّبَاتَ أَوِ الشَّدَّةَ الَّتِي تَعْصِفُ الْأَشْجَارَ لِأَنَّ الرِّيحَ الْعَقِيمَ هِيَ الَّتِي لَا تُنْشِئُ سَحَابًا وَلَا تُلَقِّحُ شَجَرًا وَهِيَ كَثِيرَةُ الْوُقُوعِ، وَأَمَّا الرِّيحُ الْمُهْلِكَةُ الْبَارِدَةُ فَقَلَّمَا تُوجَدُ، فَقَالَ: الرِّيحَ الْعَقِيمَ أَيْ هَذَا الْجِنْسَ الْمَعْرُوفَ، ثُمَّ زَادَهُ بَيَانًا بِقَوْلِهِ: مَا تَذَرُ مِنْ شَيْءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ [الذَّارِيَاتِ: ٤٢] فَتَمَيَّزَتْ عن/ الرياح العقم، وَأَمَّا الصَّرْصَرُ فَقَلِيلَةُ الْوُقُوعِ فَلَا تَكُونُ مَشْهُورَةً فَنَكَّرَهَا.

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ burada: { إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً صَرْصَراً } “Şüphesiz biz onların üzerine dondurucu ve gürültülü bir rüzgâr gönderdik” buyurmuş, Tûr'da [Zâriyât'ta] ise: { وَفِي عادٍ إِذْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ } “Âd kavminde de [ibretler vardır]; hani onların üzerlerine o kasıp kavuran (kısır) rüzgârı göndermiştik” [Zâriyât 41] buyurmuştur. Orada rüzgârı marife (belirli), burada ise nekire (belirsiz) kılmıştır; çünkü rüzgârdaki kısırlık (faydasızlık), bitkiye zarar veren soğukluktan veya ağaçları kökünden söken şiddetten daha açıktır. Zira akîm (kısır) rüzgâr, ne bulut meydana getiren ne de ağaçları aşılayan rüzgârdır ve bu çokça vuku bulur. Helak edici soğuk rüzgâra gelince, o pek az bulunur. Bu sebeple: { الرِّيحَ الْعَقِيمَ } yani "bu bilinen cins" buyurmuş, sonra: { مَا تَذَرُ مِنْ شَيْءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ } “Üzerinden geçtiği hiçbir şeyi bırakmıyor, mutlaka onu kül gibi ediyordu” [Zâriyât 42] kavliyle bunu daha da açıklamıştır. Böylece o, diğer kısır rüzgârlardan ayırt edilmiştir. Sarsar rüzgârına gelince, onun vuku bulması azdır; dolayısıyla meşhur değildir, bu yüzden onu nekire olarak zikretmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ هُنَا فِي يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ وقال في السجدة: فِي أَيَّامٍ نَحِساتٍ [فُصِّلَتْ: ١٦] وَقَالَ فِي الْحَاقَّةِ: سَبْعَ لَيالٍ وَثَمانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُوماً [الْحَاقَّةِ: ٧] وَالْمُرَادُ مِنَ الْيَوْمِ هُنَا الْوَقْتُ وَالزَّمَانُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا [مَرْيَمَ: ٣٣] وَقَوْلُهُ: مُسْتَمِرٍّ يُفِيدُ مَا يُفِيدُهُ الْأَيَّامُ لِأَنَّ الِاسْتِمْرَارَ يُنْبِئُ عَنْ إِمْرَارِ الزَّمَانِ كَمَا يُنْبِئُ عَنْهُ الْأَيَّامُ، وَإِنَّمَا اخْتَلَفَ اللَّفْظُ مَعَ اتِّحَادِ الْمَعْنَى، لِأَنَّ الْحِكَايَةَ هُنَا مَذْكُورَةٌ عَلَى سَبِيلِ الِاخْتِصَارِ، فَذَكَرَ الزَّمَانَ وَلَمْ يَذْكُرْ مِقْدَارَهُ وَلِذَلِكَ لَمْ يَصِفْهَا، ثُمَّ إِنَّ فيه قراءتين أحدهما:

Dördüncü Mesele: Burada: { فِي يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ } “Uğursuzluğu devam eden bir günde” buyurmuş; Secde'de [Fussilet'te]: { فِي أَيَّامٍ نَحِساتٍ } “Uğursuz günlerde” [Fussilet 16]; Hâkka'da ise: { سَبْعَ لَيالٍ وَثَمانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُوماً } “Yedi gece ve sekiz gün peş peşe” [Hâkka 7] buyurmuştur. Buradaki "gün"den murat, Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا } “Doğduğum gün, öleceğim gün ve diri olarak kaldırılacağım gün” [Meryem 33] kavlinde olduğu gibi vakit ve zamandır. Âyetteki { مُسْتَمِرٍّ } kavli de "günler" kelimesinin ifade ettiğini ifade eder; zira istimrar (devamlılık), tıpkı "günler" kelimesinin bildirdiği gibi zamanın sürüp gitmesini bildirir. Anlam bir olmakla birlikte lafzın farklı olması, buradaki kıssanın muhtasar bir şekilde zikredilmesindendir; bu sebeple zamanı zikretmiş fakat miktarını zikretmemiştir, bundan ötürü de onu nitelememiştir. Ayrıca bunda iki kıraat vardır; birincisi:

يَوْمِ نَحْسٍ بِإِضَافَةِ يَوْمٍ، وَتَسْكِينِ نَحْسٍ عَلَى وَزْنِ نَفْسٍ، وَثَانِيَتُهُمَا: يَوْمِ نَحْسٍ بِتَنْوِينِ الْمِيمِ وَكَسْرِ الْحَاءِ عَلَى وَصْفِ الْيَوْمِ بِالنَّحِسِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فِي أَيَّامٍ نَحِساتٍ فَإِنْ قِيلَ أَيَّتُهُمَا أَقْرَبُ؟ قُلْنَا: الْإِضَافَةُ أَصَحُّ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ يَقْرَأُ: يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ يَجْعَلُ الْمُسْتَمِرَّ صِفَةً لِيَوْمٍ، وَمَنْ يَقْرَأُ يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ يَكُونُ الْمُسْتَمِرُّ وَصَفًّا لِنَحْسٍ، فَيَحْصُلُ مِنْهُ اسْتِمْرَارُ النُّحُوسَةِ فَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ وَأَلْيَقُ، فَإِنْ قِيلَ: مَنْ يَقْرَأُ يَوْمِ نَحْسٍ بِسُكُونِ الْحَاءِ، فَمَاذَا يَقُولُ فِي النَّحِسِ؟ نَقُولُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَقُولَ هُوَ تَخْفِيفُ نَحْسٍ كَفَخْذٍ وَفَخِذٍ فِي غَيْرِ الصِّفَاتِ، وَنَصْرٍ وَنَصِرٍ وَرَعْدٍ وَرَعِدٍ، وَعَلَى هَذَا يَلْزَمُهُ أَنْ يَقُولَ تَقْدِيرَهُ: يَوْمٍ كَائِنٍ نَحِسٍ، كَمَا تَقُولُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: بِجانِبِ

"Yevm" kelimesinin izafetiyle ve "nefs" vezninde "nahs" kelimesinin sükûnuyla "Yevmi nahsin" şeklindedir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { فِي أَيَّامٍ نَحِساتٍ } kavlinde olduğu gibi günün uğursuzlukla nitelenmesi üzere mimin tenvini ve ha harfinin kesresiyle "Yevmin nahisin" şeklindedir. Şayet: "Hangisi daha uygundur?" denilirse; deriz ki: İzafet daha sahihtir. Çünkü { يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ } şeklinde okuyan kimse "müstemir" kelimesini günün sıfatı yapar. { يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ } şeklinde okuyan kimseye göre ise "müstemir" kelimesi "nahs"ın sıfatı olur; bundan da uğursuzluğun devam etmesi anlamı çıkar. Dolayısıyla birincisi daha açık ve daha münasiptir. Şayet: "Ha harfinin sükûnuyla 'Yevmi nahsin' şeklinde okuyan kimse 'nahis' hakkında ne söyler?" denilirse; deriz ki: Sıfat olmayan kelimelerdeki "fehz" ve "fehiz", "nasr" ve "nasir", "ra'd" ve "ra'id" gibi "nahs" kelimesinin bir hafifletilmesi olduğunu söylemesi muhtemeldir. Buna göre onun takdirini, Allah Teâlâ'nın: { بِجانِبِ

الْغَرْبِيِ

el-Garbî { الْغَرْبِيِ } “batı [tarafında]”

[الْقَصَصِ: ٤٤] وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَقُولَ: نَحِسٍ لَيْسَ بِنَعْتٍ، بَلْ هُوَ اسْمُ مَعْنًى أَوْ مَصْدَرٌ، فَيَكُونُ كَقَوْلِهِمْ يَوْمُ بَرْدٍ وَحَرٍّ، وَهُوَ أَقْرَبُ وَأَصَحُّ.

“Batı tarafında” [Kasas 44] kavlinde söylediğin gibi "yevmin kâinin nahisin" (uğursuz olan bir gün) şeklinde takdir etmesi gerekir. "Nahs" kelimesinin sıfat olmayıp bir mana ismi veya masdar olduğunu söylemesi de muhtemeldir; bu durumda Arapların "soğuk ve sıcak günü" sözleri gibi olur ki bu daha yakın ve daha sahihtir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: مَا مَعْنَى مُسْتَمِرٍّ؟ نَقُولُ فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: مُمْتَدٌّ ثَابِتٌ مُدَّةً مَدِيدَةً مِنِ اسْتَمَرَّ الْأَمْرُ إِذَا دَامَ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تعالى: فِي أَيَّامٍ نَحِساتٍ [فصلت: ١٦] لِأَنَّ الْجَمْعَ يُفِيدُ مَعْنَى الِاسْتِمْرَارِ وَالِامْتِدَادِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: حُسُوماً [الْحَاقَّةِ: ٧] الثَّانِي: شَدِيدٌ مِنَ الْمَرَّةِ كَمَا قُلْنَا مِنْ قَبْلُ فِي قَوْلِهِ: سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ [الْقَمَرِ: ٢] وَهَذَا كَقَوْلِهِمْ أَيَّامُ الشَّدَائِدِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فِي أَيَّامٍ نَحِساتٍ لِنُذِيقَهُمْ (عذاب الخزي) [فصلت: ١٦] فإنه يذيقهم المر المضر من العذاب. ثم قال تعالى:

Beşinci Mesele: { مُسْتَمِرٍّ } kelimesinin manası nedir? Deriz ki: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Bir iş devam edip sürdüğünde kullanılan "istemerra'l-emr" tabirinden hareketle uzun bir müddet uzayıp sabit kalandır. Bu, Allah Teâlâ'nın: { فِي أَيَّامٍ نَحِساتٍ } “Uğursuz günlerde” [Fussilet 16] kavli gibidir; çünkü çoğul lafız devamlılık ve uzama manasını ifade eder. Keza O'nun: { حُسُوماً } “Peş peşe” [Hâkka 7] kavli de böyledir. İkincisi: Daha önce { سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ } “Süregelen bir büyü” [Kamer 2] kavlinde söylediğimiz gibi acılık (merre) kökünden gelip şiddetli demektir. Bu da Arapların "şiddet günleri" sözü gibidir. Allah Teâlâ'nın: { فِي أَيَّامٍ نَحِساتٍ لِنُذِيقَهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ } “Rezil edici azabı onlara tattırmak için uğursuz günlerde” [Fussilet 16] kavliyle buna işaret edilmiştir; zira o azaptan onlara acı ve zarar verici olanını tattırır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة القمر (٥٤) : آية ٢٠]

[Kamer Suresi (54), Âyet 20]

تَنْزِعُ النَّاسَ كَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ (٢٠)

{ تَنْزِعُ النَّاسَ كَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ } “İnsanları kökünden sökülmüş hurma kütükleri gibi söküp atıyordu.” (20)

فِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: تَنْزِعُ النَّاسَ وَصْفٌ أَوْ حَالٌ؟ نَقُولُ: يَحْتَمِلُ الْأَمْرَيْنِ جَمِيعًا، إِذْ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ: أَرْسَلَ رِيحًا صَرْصَرًا نَازِعَةً لِلنَّاسِ، وَيَصِحُّ أَنْ يُقَالَ: أُرْسِلَ الرِّيحُ نَازِعَةً، فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يُمْكِنُ جَعْلُهَا حَالًا، وَذُو الْحَالِ نَكِرَةٌ؟ نَقُولُ: الْأَمْرُ هُنَا أَهْوَنُ مِنْهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ جاءَهُمْ مِنَ الْأَنْباءِ مَا فِيهِ مُزْدَجَرٌ [الْقَمَرِ: ٤] فَإِنَّهُ نَكِرَةٌ، وَأَجَابُوا عَنْهُ بِأَنَّ (مَا) مَوْصُوفَةٌ فَتَخَصَّصَتْ فَحَسُنَ جَعْلُهَا ذَاتَ الْحَالِ، فَكَذَلِكَ نَقُولُ هَاهُنَا الرِّيحُ مَوْصُوفَةٌ بِالصَّرْصَرِ، وَالتَّنْكِيرُ فِيهِ لِلتَّعْظِيمِ، وَإِلَّا فَهِيَ ثَلَاثَةٌ فَلَا يَبْعُدُ جَعْلُهَا ذَاتَ حَالٍ، وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنَّهُ كَلَامٌ مُسْتَأْنِفٌ عَلَى فِعْلٍ وَفَاعِلٍ، كَمَا تَقُولُ: جَاءَ زَيْدٌ جَذَبَنِي، وَتَقْدِيرُهُ جَاءَ فَجَذَبَنِي، كَذَلِكَ هَاهُنَا قَالَ: إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً [القمر: ١٩] / فَأَصْبَحَتْ تَنْزِعُ النَّاسَ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَتَرَى الْقَوْمَ فِيها صَرْعى [الْحَاقَّةِ: ٧] فَالتَّاءُ فِي قَوْلِهِ: تَنْزِعُ النَّاسَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا أَشَارَ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ: صَرْعى وَقَوْلُهُ تَعَالَى:

Birinci Mesele: { تَنْزِعُ النَّاسَ } sıfat mıdır yoksa hâl midir? Deriz ki: Her iki ihtimal de mümkündür; zira "İnsanları söküp atan dondurucu ve gürültülü bir rüzgâr gönderdi" denilmesi de "Rüzgâr [insanları] söküp atar olduğu halde gönderildi" denilmesi de sahihtir. Şayet: "Zü'l-hâl (hâl sahibi) nekire olduğu halde nasıl hâl kılınabilir?" denilirse; deriz ki: Buradaki durum, Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ جاءَهُمْ مِنَ الْأَنْباءِ مَا فِيهِ مُزْدَجَرٌ } “Andolsun onlara, içinde vazgeçirecek ibretler bulunan haberler gelmiştir” [Kamer 4] kavlindekinden daha ehvendir; zira o nekiredir ve buna "mâ" kelimesinin mevsuf (nitelenmiş) olması sebebiyle tahsis kazandığı, dolayısıyla zü'l-hâl kılınmasının güzel olduğu cevabını vermişlerdir. Nitekim burada da şöyle deriz: Rüzgâr sarsar ile nitelenmiştir; bundaki tenkir ise tazim içindir, aksi takdirde o üçtür; bu yüzden onun zü'l-hâl kılınması uzak bir ihtimal değildir. Bunda diğer bir vecih daha vardır: O da tıpkı senin "Zeyd geldi, beni çekti" deyip takdirinin "Geldi de beni çekti" olması gibi fiil ve failden oluşan istînâf (başlangıç) cümlesi olmasıdır. Nitekim burada da: { إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً } “Şüphesiz biz onların üzerine bir rüzgâr gönderdik” [Kamer 19] buyurmuş, sonra insanları söküp atmaya başlamıştır. Allah Teâlâ'nın: { فَتَرَى الْقَوْمَ فِيها صَرْعى } “Orada o kavmi yere serilmiş görürsün” [Hâkka 7] kavli de buna delalet eder. Dolayısıyla { تَنْزِعُ النَّاسَ } kavlindeki "tâ" harfi, O'nun { صَرْعى } kavliyle işaret ettiğine bir işarettir. Allah Teâlâ'nın şu kavline gelince:

كَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: نَزَعَتْهُمْ فَصَرَعَتْهُمْ: كَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ كَمَا قَالَ: صَرْعى كَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ [الْحَاقَّةِ: ٧] ثَانِيهَا: نَزَعَتْهُمْ فَهُمْ بَعْدَ النَّزْعِ: كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ وَهَذَا أَقْرَبُ، لِأَنَّ الِانْقِعَارَ قَبْلَ الْوُقُوعِ، فَكَأَنَّ الرِّيحَ تَنْزِعُ [الْوَاحِدَ] وتقعر [هـ] فَيَنْقَعِرُ فَيَقَعُ فَيَكُونُ صَرِيعًا، فَيَخْلُو الْمَوْضِعُ عَنْهُ فَيَخْوَى، وَقَوْلُهُ فِي الْحَاقَّةِ: فَتَرَى الْقَوْمَ فِيها صَرْعى كَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ خاوِيَةٍ إِشَارَةٌ إِلَى حَالَةٍ بَعْدَ الِانْقِعَارِ الَّذِي هُوَ بَعْدَ النَّزْعِ، وَهَذَا يُفِيدُ أَنَّ الْحِكَايَةَ هَاهُنَا مُخْتَصَرَةً حَيْثُ لَمْ يُشِرْ إِلَى صَرْعِهِمْ وَخُلُوِّ مَنَازِلِهِمْ عَنْهُمْ بِالْكُلِّيَّةِ، فَإِنَّ حَالَ الِانْقِعَارِ لَا يَحْصُلُ الْخُلُوُّ التَّامُّ إِذْ هُوَ مِثْلُ الشُّرُوعَ فِي الْخُرُوجِ وَالْأَخْذِ فِيهِ ثَالِثُهَا: تَنْزِعُهُمْ نَزْعًا بِعُنْفٍ كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ تَقْعَرُهُمْ فَيَنْقَعِرُوا إِشَارَةً إِلَى قُوَّتِهِمْ وَثَبَاتِهِمْ عَلَى الْأَرْضِ، وَفِي الْمَعْنَى وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّهُ ذَكَرَ ذَلِكَ إِشَارَةً إِلَى عَظَمَةِ أَجْسَادِهِمْ وَطُولِ أَقْدَادَهِمْ ثَانِيهَا: ذَكَرَهُ إِشَارَةً إِلَى ثَبَاتِهِمْ فِي الْأَرْضِ، فَكَأَنَّهُمْ كَانُوا يُعْمِلُونَ أَرْجُلَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَيَقْصِدُونَ الْمَنْعَ بِهِ عَلَى الرِّيحِ وَثَالِثُهَا: ذَكَرَهُ إِشَارَةً إِلَى يُبْسِهُمْ وَجَفَافِهِمْ بِالرِّيحِ، فَكَانَتْ تَقْتُلُهُمْ وَتَحْرِقُهُمْ بِبَرْدِهَا الْمُفْرِطِ فَيَقَعُونَ كَأَنَّهُمْ أَخْشَابٌ يَابِسَةٌ.

{ كَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ } kavlinde birkaç vecih vardır: Birincisi: [Rüzgâr] onları söküp yere serdi; nitekim: { صَرْعى كَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ } “Sanki onlar içi boş hurma kütükleri gibi yere serilmişlerdi” [Hâkka 7] buyurduğu gibi sanki onlar hurma kütükleri gibi oldular. İkincisi: Onları söküp attı ve onlar söküldükten sonra sanki hurma kütükleri gibi kaldılar. Bu daha yakındır; çünkü kökünden sökülme (inkıâr) yere düşmeden öncedir. Sanki rüzgâr [kişiyi] söküyor, kökünden çıkarıyor; o da kökünden sökülüp yere düşüyor ve serilip kalıyor, böylece yer ondan boşalıp ıssız kalıyor. Hâkka suresindeki: { فَتَرَى الْقَوْمَ فِيها صَرْعى كَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ خاوِيَةٍ } “Orada o kavmi, sanki içi boşalmış hurma kütükleri gibi yere serilmiş görürsün” [Hâkka 7] kavli ise sökülmenin ardından gelen kökünden çıkarılma sonrasındaki hâle işarettir. Bu da buradaki kıssanın, onların yere serilmelerine ve evlerinin tamamen onlardan boş kalmasına işaret edilmemesi bakımından muhtasar olduğunu gösterir; zira kökünden sökülme anında tam bir boşalma hâsıl olmaz, çünkü bu çıkmaya başlama ve ona girişme gibidir. Üçüncüsü: Onların yeryüzündeki kuvvet ve sebatlarına işaret olmak üzere, sanki onları kökünden söken hurma kütükleri gibi şiddetle söküp atmıştır. Manada ise birkaç vecih vardır: Birincisi: Bunu cesetlerinin büyüklüğüne ve boylarının uzunluğuna işaret etmek için zikretmiştir. İkincisi: Bunu onların yerdeki sebatlarına işaret etmek için zikretmiştir; sanki onlar ayaklarını yere basıyor ve bununla rüzgâra direnmeyi kastediyorlardı. Üçüncüsü: Bunu rüzgâr sebebiyle onların kuruyup kurumuş olmalarına işaret etmek için zikretmiştir; zira rüzgâr onları aşırı soğuğuyla öldürüyor ve yakıyordu; onlar da kuru tahtalar gibi yere düşüyorlardı.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ هَاهُنَا: مُنْقَعِرٍ فَذَكَّرَ النَّخْلَ، وَقَالَ فِي الْحَاقَّةِ: كَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ خاوِيَةٍ فَأَنَّثَهَا، قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: فِي تِلْكَ السُّورَةِ كَانَتْ أَوَاخِرُ الْآيَاتِ تَقْتَضِي ذَلِكَ لِقَوْلِهِ: مُسْتَمِرٍّ ومُنْهَمِرٍ ومُنْتَشِرٌ [الْقَمَرِ:

İkinci Mesele: Burada { مُنْقَعِرٍ } buyurarak nahli (hurmayı) müzekker kılmış; Hâkka'da ise: { كَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ خاوِيَةٍ } buyurarak onu müennes kılmıştır. Müfessirler dediler ki: O surede ayet sonları; { مُسْتَمِرٍّ }, { مُنْهَمِرٍ } ve { مُنْتَشِرٌ } [Kamer

١٩، ١١، ٧] وَهُوَ جَوَابٌ حَسَنٌ، فَإِنَّ الْكَلَامَ كَمَا يُزَيَّنُ بِحُسْنِ الْمَعْنَى يُزَيَّنُ بِحُسْنِ اللَّفْظِ، وَيُمْكِنُ أن يقال:

19, 11, 7]. Bu güzel bir cevaptır; zira kelam, mananın güzelliğiyle süslendiği gibi lafzın güzelliğiyle de süslenir. Şöyle denilmesi de mümkündür:

النَّخْلُ لَفْظُهُ لَفْظُ الْوَاحِدِ، كَالْبَقْلِ وَالنَّمْلِ وَمَعْنَاهُ مَعْنَى الْجَمْعِ، فَيَجُوزُ أَنْ يُقَالَ فِيهِ: نَخْلٌ مُنْقَعِرٌ وَمُنْقَعِرَةٌ وَمُنْقَعِرَاتٌ، وَنَخْلٌ خَاوٍ وَخَاوِيَةٌ وَخَاوِيَاتٌ وَنَخْلٌ بَاسِقٌ وَبَاسِقَةٌ وَبَاسِقَاتٌ، فَإِذَا قَالَ قَائِلٌ: مُنْقَعِرٌ أَوْ خَاوٍ أَوْ بَاسِقٌ جَرَّدَ النَّظَرَ إِلَى اللَّفْظِ وَلَمْ يُرَاعِ جَانِبَ الْمَعْنَى، وَإِذَا قَالَ: مُنْقَعِرَاتٌ أَوْ خَاوِيَاتٌ أَوْ بَاسِقَاتٌ جَرَّدَ النَّظَرَ إِلَى الْمَعْنَى وَلَمْ يُرَاعِ جَانِبَ اللَّفْظِ، وَإِذَا قَالَ: مُنْقَعِرَةٌ أَوْ خَاوِيَةٌ أَوْ بَاسِقَةٌ جَمَعَ بَيْنَ الِاعْتِبَارَيْنِ مِنْ حَيْثُ وِحْدَةِ اللَّفْظِ، وَرُبَّمَا قَالَ: مُنْقَعِرَةٌ عَلَى الْإِفْرَادِ مِنْ حَيْثُ اللَّفْظِ، وَأُلْحِقُ بِهِ تَاءُ التَّأْنِيثِ الَّتِي فِي الْجَمَاعَةِ إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى لَفْظَ النَّخْلِ فِي مَوَاضِعَ ثَلَاثَةٍ، وَوَصَفَهَا عَلَى الْوُجُوهِ الثَّلَاثَةِ، فَقَالَ: وَالنَّخْلَ باسِقاتٍ [ق: ١٠] فَإِنَّهَا حَالٌ مِنْهَا وَهِيَ كَالْوَصْفِ، وَقَالَ: نَخْلٍ خاوِيَةٍ [الْحَاقَّةِ: ٧] وَقَالَ: نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ فَحَيْثُ قَالَ: مُنْقَعِرٍ كَانَ الْمُخْتَارُ ذَلِكَ لِأَنَّ الْمُنْقَعِرَ فِي حَقِيقَةِ الْأَمْرِ كَالْمَفْعُولِ، لِأَنَّهُ الَّذِي وَرَدَ عَلَيْهِ القعر فهو مقعور، والخاو وَالْبَاسِقُ فَاعِلٌ وَمَعْنَاهُ إِخْلَاءُ مَا هُوَ مَفْعُولٌ مِنْ عَلَامَةِ التَّأْنِيثِ أَوَّلًا، كَمَا تَقُولُ: امْرَأَةٌ كَفِيلٌ، وَامْرَأَةٌ كَفِيلَةٌ، وَامْرَأَةٌ كَبِيرٌ، وَامْرَأَةٌ كَبِيرَةٌ. وَأَمَّا الْبَاسِقَاتُ، فَهِيَ فَاعِلَاتٌ حَقِيقَةً، لِأَنَّ الْبُسُوقَ أَمْرٌ قَامَ بِهَا، وَأَمَّا الْخَاوِيَةٌ، فَهِيَ مِنْ بَابِ حُسْنِ الْوَجْهِ، لِأَنَّ الْخَاوِيَ مَوْضِعُهَا، فَكَأَنَّهُ قَالَ: نَخْلٌ خَاوِيَةُ الْمَوَاضِعِ، وَهَذَا غَايَةُ الْإِعْجَازِ حَيْثُ أَتَى بِلَفْظٍ مُنَاسِبٍ لِلْأَلْفَاظِ السَّابِقَةِ وَاللَّاحِقَةِ مِنْ حَيْثُ/ اللَّفْظِ، فَكَانَ الدَّلِيلُ يَقْتَضِي ذَلِكَ، بِخِلَافِ الشَّاعِرِ الَّذِي يَخْتَارُ اللَّفْظَ عَلَى الْمَذْهَبِ الضعيف لأجل الوزن والقافية. ثم قال تعالى:

Nahl (hurma) kelimesinin lafzı, bakl (sebze) ve neml (karınca) gibi tekil lafzıdır; manası ise çoğul manasıdır. Dolayısıyla onun hakkında "nahlun munka'irun", "munka'iratun" ve "munka'irâtun"; "nahlun hâvin", "hâviyetun" ve "hâviyâtun"; "nahlun bâsikun", "bâsikatun" ve "bâsikâtun" denilmesi caizdir. Bir kimse "munka'ir", "hâvin" veya "bâsik" dediğinde sadece lafza bakmış, mana cihetini gözetmemiş olur; "munka'irât", "hâviyât" veya "bâsikât" dediğinde ise sadece manaya bakmış, lafız cihetini gözetmemiş olur. "Munka'ira", "hâviye" veya "bâsika" dediğinde ise lafzın tekilliği cihetiyle iki itibarı birleştirmiş olur; bazen de lafız cihetiyle tekil olarak "munka'ira" der ve cemaatte bulunan dişilik tası ona eklenir. Bunu bildiğinde deriz ki: Allah Teâlâ hurma (nahl) lafzını üç yerde zikretmiş ve onu bu üç vecih üzere nitelemiştir: { وَالنَّخْلَ باسِقاتٍ } “Uzun boylu hurma ağaçlarını...” [Kâf 10] buyurmuştur ki bu ondan hâldir ve sıfat gibidir; { نَخْلٍ خاوِيَةٍ } “İçi boşalmış hurma kütükleri” [Hâkka 7] buyurmuş ve { نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ } “Kökünden sökülmüş hurma kütükleri” buyurmuştur. { مُنْقَعِرٍ } buyurduğu yerde tercih edilen bu olmuştur; çünkü munka'ir (kökünden sökülen) işin hakikatinde meful (edilgen) gibidir; zira kökünden sökülme fiili ona vaki olmuştur, dolayısıyla o sökülendir (mak'ûrdur). Hâvi (boşalan) ve bâsık (yükselen) ise faildir; bunun manası, tıpkı "imraetun kefîl" ve "imraetun kefîletun", "imraetun kebîr" ve "imraetun kebîretun" demen gibi meful olan şeyin öncelikle dişilik alametinden soyutlanmasıdır. Bâsikâta gelince, onlar hakikatte faillerdir; çünkü boy verme (busûk) onlarda kaim olan bir iştir. Hâviyeye gelince, o "hüsnü'l-vech" (sıfat-ı müşebbehe) kabilindendir; çünkü boşalan onun yeridir, sanki: "Yerleri boşalmış hurmalar" demiş gibidir. Bu ise mucizeliğin son noktasıdır; zira lafız bakımından önceki ve sonraki lafızlara münasip bir lafız getirmiştir ve delil de bunu gerektirmektedir. Vezin ve kafiye hatırına zayıf görüşe göre lafız seçen şairin durumu ise bunun aksinedir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة القمر (٥٤) : الآيات ٢١ الى ٢٢]

[Kamer Suresi (54), Âyet 21-22]

فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ (٢١) وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (٢٢)

{ فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ (٢١) وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (٢٢) } “Benim azabım ve uyarılarım nasılmış! Andolsun biz Kur'an'ı öğüt alınsın diye kolaylaştırdık; var mı öğüt alan?” (21-22)

وَتَفْسِيرُهُ قَدْ تَقَدَّمَ وَالتَّكْرِيرُ لِلتَّقْرِيرِ، وَفِي قَوْلِهِ: عَذابِي وَنُذُرِ لَطِيفَةٌ مَا ذَكَرْنَاهَا، وَهِيَ تَثْبُتُ بِسُؤَالٍ وَجَوَابٍ لَوْ قَالَ الْقَائِلُ: أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ النُّذُرَ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ جَمْعُ نَذِيرٍ الَّذِي هُوَ مَصْدَرٌ مَعْنَاهُ إِنْذَارٌ، فَمَا الْحِكْمَةُ فِي تَوْحِيدِ الْعَذَابِ حَيْثُ لَمْ يَقُلْ: فَكَيْفَ كَانَ أَنْوَاعُ عَذَابِي وَوَبَالِ إِنْذَارِي؟ نَقُولُ: فِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى غَلَبَةِ الرَّحْمَةِ الْغَضَبَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْذَارَ إِشْفَاقٌ وَرَحْمَةٌ، فَقَالَ: الْإِنْذَارَاتُ الَّتِي هِيَ نِعَمٌ وَرَحْمَةٌ تَوَاتَرَتْ، فَلَمَّا لَمْ تَنْفَعْ وَقَعَ الْعَذَابُ دُفْعَةً وَاحِدَةً، فَكَانَتِ النِّعَمُ كَثِيرَةً، وَالنِّقْمَةُ وَاحِدَةً وَسَنُبَيِّنُ هَذَا زِيَادَةَ بَيَانٍ حِينَ نُفَسِّرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ [الرَّحْمَنِ: ١٣] حَيْثُ جَمَعَ الْآلَاءَ وَكَثُرَ ذِكْرُهَا وَكَرَّرَهَا ثَلَاثِينَ مَرَّةً، ثُمَّ بين الله تعالى حال قوم آخرين. فقال:

Bunun tefsiri daha önce geçmişti; tekrar ise pekiştirme (takrir) içindir. O'nun: { عَذابِي وَنُذُرِ } kavlinde zikretmediğimiz bir incelik vardır; o da soru-cevap yoluyla şöyle sabit olur: Bir kimse: "Müfessirlerin çoğu buradaki nuzur (نُذُر) kelimesinin, manası inzar (uyarı) olan nezîr masdarının çoğulu olduğu görüşündedir; öyleyse 'Azabımın çeşitleri ve uyarımın vebali nasılmış?' demeyip de azabı tekil kılmasındaki hikmet nedir?" dese; deriz ki: Bunda rahmetin gazaba galebe çalmasına bir işaret vardır. Çünkü inzar (uyarmak) şefkat ve merhamettir; dolayısıyla [Allah Teâlâ]: "Birer nimet ve rahmet olan uyarılar peş peşe geldi; fayda vermeyince de azap bir defada vuku buldu. Böylece nimetler çok, azap ise tek oldu" buyurmuştur. { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” [Rahmân 13] kavlini tefsir ederken —ki orada nimetleri çoğul yapmış, zikirlerini çoğaltmış ve otuz defa tekrar etmiştir— bunu daha detaylı açıklayacağız. Sonra Allah Teâlâ başka bir kavmin hâlini beyan ederek şöyle buyurdu:

[سورة القمر (٥٤) : آية ٢٣]

[Kamer Suresi (54), Âyet 23]

كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ (٢٣)

{ كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ } “Semûd da o uyarıları yalanladı.” (23)

وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ غَيْرَ أنه في قصة عاد قال: كَذَّبَتْ [القمر: ١٨] وَلَمْ يَقُلْ: بِالنُّذُرِ، وَفِي قِصَّةِ نُوحٍ قَالَ: كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ [الشعراء: ١٠٥] فَنَقُولُ: هَذَا يُؤَيِّدُ مَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ المراد بقوله: كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ [القمر: ٩] أَنَّ عَادَتَهُمْ وَمَذْهَبَهُمْ إِنْكَارُ الرُّسُلِ وَتَكْذِيبُهُمْ فَكَذَّبُوا نُوحًا بِنَاءً عَلَى مَذْهَبِهِمْ وَإِنَّمَا صَرَّحَ هَاهُنَا لِأَنَّ كُلَّ قَوْمٍ يَأْتُونَ بَعْدَ قَوْمٍ وَأَتَاهُمَا رَسُولَانِ فَالْمُكَذِّبُ الْمُتَأَخِّرُ يُكَذِّبُ الْمُرْسَلِينَ جَمِيعًا حَقِيقَةً وَالْأَوَّلُونَ يُكَذِّبُونَ رَسُولًا وَاحِدًا حَقِيقَةً وَيَلْزَمُهُمْ تَكْذِيبُ مَنْ بَعْدَهُ بِنَاءً عَلَى ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لَمَّا كَذَّبُوا مَنْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: اللَّهُ تَعَالَى وَاحِدٌ، وَالْحَشْرُ كَائِنٌ، وَمَنْ أُرْسِلَ بَعْدَهُ كَذَلِكَ قَوْلُهُ وَمَذْهَبُهُ لَزِمَ مِنْهُ أَنْ يُكَذِّبُوهُ وَيَدُلُّ على هذا

Bunun tefsiri daha önce geçmişti; şu kadar var ki [Allah Teâlâ], Âd kıssasında: { كَذَّبَتْ } “[Âd] yalanladı” [Kamer 18] buyurmuş, { بِالنُّذُرِ } “o uyarıları / uyarıcıları” dememiştir. Nûh kıssasında ise: { كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ } “Nûh kavmi peygamberleri yalanladı” [Şuarâ 105] buyurmuştur. [Buna karşılık] deriz ki: Bu durum, { كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ } “Onlardan önce Nûh kavmi de yalanladı” [Kamer 9] buyruğundan muradın; onların âdet ve mezheplerinin (tutumlarının) peygamberleri inkâr etmek ve onları yalanlamak olduğu, dolayısıyla Nûh'u da bu mezhepleri gereğince yalanladıkları yönünde zikrettiğimiz görüşü teyit etmektedir. Burada [uyarıları / uyarıcıları] açıkça belirtmesinin sebebi ise şudur: Bir kavmin ardından gelen ve her ikisine de birer elçi gelmiş olan her topluluktan sonra gelen yalanlayıcı, hakikatte gönderilen bütün peygamberleri yalanlamış olur; öncekiler ise hakikatte tek bir peygamberi yalanlamış olurlar ve buna binaen sonrakini de yalanlamak onlara lâzım gelir. Çünkü onlar, önceki peygamberi “Allah Teâlâ birdir ve haşir gerçekleşecektir” sözünde yalanladıklarında ve ondan sonra gönderilen peygamberin sözü ve mezhebi de aynı olduğuna göre, onu da yalanlamaları lâzım gelmiştir. Şunlar da buna delalet etmektedir:

أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ فِي قَوْمِ نُوحٍ: فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْناهُ [الْأَعْرَافِ: ٦٤] وَقَالَ فِي عَادٍ: وَتِلْكَ عادٌ جَحَدُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَعَصَوْا رُسُلَهُ [هُودٍ: ٥٩] وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ [الشُّعَرَاءِ: ١٠٥] فَإِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُمْ كَذَّبُوا وَقَالُوا مَا يُفْضِي إِلَى تَكْذِيبِ جَمِيعِ الْمُرْسَلِينَ، وَلِهَذَا ذَكَرَهُ بِلَفْظِ الْجَمْعِ الْمُعَرَّفِ لِلِاسْتِغْرَاقِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ هُنَاكَ عَنْ نُوحٍ: رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ [الشُّعَرَاءِ: ١١٧] وَلَمْ يَقُلْ: كَذَّبُوا رُسُلَكَ إِشَارَةً إِلَى مَا صَدَرَ مِنْهُمْ حَقِيقَةً لَا أَنَّ مَا أَلْزَمَهُمْ لَزِمَهُ. إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَلَمَّا سَبَقَ قِصَّةُ ثَمُودَ ذَكَرَ رَسُولَيْنِ وَرَسُولُهُمْ ثَالِثُهُمْ قَالَ:

Allah Teâlâ Nûh kavmi hakkında: { فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْناهُ } “Onu yalanladılar, biz de onu kurtardık” [A'râf 64] buyurmuş; Âd kavmi hakkında ise: { وَتِلْكَ عادٌ جَحَدُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَعَصَوْا رُسُلَهُ } “İşte Âd! Rablerinin ayetlerini inkâr ettiler ve O'nun peygamberlerine isyan ettiler” [Hûd 59] buyurmuştur. Allah Teâlâ'nın: { كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ } “Nûh kavmi peygamberleri yalanladı” [Şuarâ 105] kavli ise onların yalanladıklarına ve bütün peygamberleri yalanlamaya varacak sözler söylediklerine bir işarettir; bundan dolayı istiğrak (kapsayıcılık) bildiren marife çoğul lafzıyla zikretmiştir. Sonra Allah Teâlâ orada Nûh'tan naklen: { رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ } “Rabbim! Kavmim beni yalanladı” [Şuarâ 117] buyurmuş, onlardan hakikatte sadır olan şeye işaret etmek üzere "senin peygamberlerini yalanladılar" dememiştir; yoksa onları bağlayan şeyin onu da bağlaması kastedilmemiştir. Bunu bildiğinde [anlarsın ki] Semûd kıssasından önce iki peygamber geçmiş olup onların peygamberi de üçüncüsü olunca:

كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ هَذَا كُلُّهُ إِذَا قُلْنَا إِنَّ النُّذُرَ جَمْعُ نَذِيرٍ بِمَعْنَى مُنْذِرٍ، أَمَّا إِذَا قُلْنَا إِنَّهَا الْإِنْذَارَاتُ فَنَقُولُ: قَوْمُ نُوحٍ وَعَادٍ لَمْ تَسْتَمِرَّ الْمُعْجِزَاتُ الَّتِي ظَهَرَتْ فِي زَمَانِهِمْ، وَأَمَّا ثَمُودُ فَأُنْذِرُوا وَأُخْرِجَ لَهُمْ نَاقَةٌ مِنْ صَخْرَةٍ وَكَانَتْ تَدُورُ بَيْنَهُمْ وَكَذَّبُوا فَكَانَ تَكْذِيبُهُمْ بِإِنْذَارَاتٍ وَآيَاتٍ ظَاهِرَةٍ فَصَرَّحَ بِهَا، وقوله: فَقالُوا أَبَشَراً مِنَّا/ واحِداً نَتَّبِعُهُ [القمر: ٢٤] يُؤَيِّدُ الْوَجْهَ الْأَوَّلَ، لِأَنَّ مَنْ يَقُولُ لَا أَتَّبِعُ بَشَرًا مِثْلِي وَجَمِيعُ الْمُرْسَلِينَ مِنَ الْبَشَرِ يَكُونُ مُكَذِّبًا لِلرُّسُلِ وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ بِالنُّذُرِ يُؤَيِّدُ الْوَجْهَ الثَّانِيَ لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى فِي تَكْذِيبِ الرُّسُلِ عَدَّى التَّكْذِيبَ بِغَيْرِ حرف فقال: فَكَذَّبُوهُ [الأعراف: ٦٤] وكَذَّبُوا (....) رُسُلَنا [غافر: ٧٠] فَكَذَّبُوا عَبْدَنا [القمر: ٩] وكَذَّبُونِ [المؤمنون: ٢٦] وقال: كَذَّبُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ [الأنفال: ٥٤] وبِآياتِنا [البقرة: ٣٩] فَعَدَّى بِحَرْفٍ لِأَنَّ التَّكْذِيبَ هُوَ النِّسْبَةُ إِلَى الْكَذِبِ وَالْقَائِلُ هُوَ الَّذِي يَكُونُ كَاذِبًا حَقِيقَةً وَالْكَلَامُ وَالْقَوْلُ يُقَالُ فِيهِ كَاذِبٌ مَجَازًا وَتَعَلُّقُ التَّكْذِيبِ بِالْقَائِلِ أَظْهَرُ فَيَسْتَغْنِي عَنِ الْحَرْفِ بِخِلَافِ الْقَوْلِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا ذَلِكَ وَبَيَّنَّاهُ بَيَانًا شَافِيًا.

{ كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ } “Semûd da o uyarıcıları / uyarıları yalanladı” buyurmuştur. Bütün bunlar, nuzur kelimesinin münzir (uyarıcı) manasında nezîrin çoğulu olduğunu söylediğimiz takdirdedir. Şayet onun inzar (uyarılar) olduğunu söylersek deriz ki: Nûh ve Âd kavimlerinin zamanında ortaya çıkan mucizeler süreklilik arz etmemişti; Semûd kavmine gelince, onlar uyarıldılar ve onlar için kayadan bir dişi deve çıkarıldı; deve aralarında dolaşıp duruyordu ve onlar yine de yalanladılar. Dolayısıyla onların yalanlaması uyarılara ve apaçık ayetlere yönelik oldu, bu yüzden bunu açıkça zikretti. Âyetteki: { فَقالُوا أَبَشَراً مِنَّا واحِداً نَتَّبِعُهُ } “Dediler ki: Bizden bir tek insana mı uyacağız?” [Kamer 24] kavli birinci vechi teyit eder; çünkü: "Benim gibi bir beşere uymam" diyen ve bütün peygamberler de beşerden olan kimse peygamberleri yalanlamış olur. { بِالنُّذُرِ } kavlindeki "bâ" harfi ise ikinci vechi teyit eder; çünkü biz Allah Teâlâ'nın peygamberleri yalanlama hususunda tekzib fiilini harf-i cersiz geçişli kıldığını açıklamıştık; nitekim: { فَكَذَّبُوهُ } [A'râf 64], { كَذَّبُوا (...) رُسُلَنا } [Mü'min 70], { فَكَذَّبُوا عَبْدَنا } [Kamer 9] ve { كَذَّبُونِ } [Mü'minûn 26] buyurmuştur. Şöyle de buyurmuştur: { كَذَّبُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ } [Enfâl 54] ve { بِآياتِنا } [Bakara 39]; yani harf-i cer ile geçişli kılmıştır; çünkü tekzib (yalanlama), yalana nispet etmektir; hakikatte yalancı olan ise sözü söyleyendir. Kelam ve söze ise mecazen yalancı denir. Tekzibin sözü söyleyenle irtibatı daha açıktır; bu yüzden sözün aksine harf-i cere ihtiyaç duymaz. Biz bunu zikretmiş ve tatmin edici bir şekilde açıklamıştık.

[سورة القمر (٥٤) : آية ٢٤]

[Kamer Suresi (54), Âyet 24]

فَقالُوا أَبَشَراً مِنَّا واحِداً نَتَّبِعُهُ إِنَّا إِذاً لَفِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ (٢٤)

{ فَقالُوا أَبَشَراً مِنَّا واحِداً نَتَّبِعُهُ إِنَّا إِذاً لَفِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ } “Dediler ki: 'Bizden bir tek insana mı uyacağız? O takdirde biz apaçık bir sapıklık ve delilik/çılgın ateşler içinde kalmış oluruz.'” (24)

وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقالُوا أَبَشَراً مِنَّا واحِداً نَتَّبِعُهُ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { فَقالُوا أَبَشَراً مِنَّا واحِداً نَتَّبِعُهُ } kavlinde birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: زَيْدًا ضَرَبْتُهُ وَزَيْدٌ ضَرْبَتُهُ كِلَاهُمَا جَائِزٌ وَالنَّصْبُ مُخْتَارٌ فِي مَوَاضِعَ مِنْهَا هَذَا الْمَوْضِعُ وَهُوَ الَّذِي يَكُونُ مَا يَرِدُ عَلَيْهِ النَّصْبُ وَالرَّفْعُ بَعْدَ حَرْفِ الِاسْتِفْهَامِ، وَالسَّبَبُ فِي اخْتِيَارِ النَّصْبِ أَمْرٌ مَعْقُولٌ وَهُوَ أَنَّ الْمُسْتَفْهِمَ يَطْلُبُ مِنَ الْمَسْئُولِ أَنْ يَجْعَلَ مَا ذَكَرَهُ بَعْدَ حَرْفِ الِاسْتِفْهَامِ مَبْدَأٌ لِكَلَامِهِ وَيُخْبِرُ عَنْهُ، فَإِذَا قَالَ: أَزَيْدٌ عِنْدَكَ مَعْنَاهُ أَخْبِرْنِي عَنْ زَيْدٍ وَاذْكُرْ لِي حَالَهُ، فَإِذَا انْضَمَّ إِلَى هَذِهِ الْحَالَةِ فِعْلٌ مَذْكُورٌ تَرَجَّحَ جَانِبُ النَّصْبِ فَيَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: أَزَيْدًا ضَرَبْتَهُ وَإِنْ لَمْ يَجِبْ فَالْأَحْسَنُ ذَلِكَ فَإِنْ قِيلَ: من قرأ أبشر مِنَّا وَاحِدًا نَتَّبِعُهُ كَيْفَ تَرَكَ الْأَجْوَدَ؟

Birinci Mesele: "Zeyden darabtuhu" ve "Zeydun darabtuhu" [cümlelerinin] ikisi de caizdir; nasb ise birtakım yerlerde muhtardır (tercih edilir); nasb ve refin istifham harfinden sonra geldiği bu makam da onlardandır. Nasbın tercih edilme sebebi akli bir durumdur, o da şudur: Soru soran kimse, muhataptan istifham harfinden sonra zikrettiği şeyi sözünün başlangıcı kılmasını ve ondan haber vermesini talep eder. Bir kimse "E Zeydun indeke?" (Zeyd yanında mı?) dediğinde bunun manası: "Bana Zeyd'den haber ver ve onun durumunu bildir" demektir. Bu duruma zikredilmiş bir fiil de eklendiğinde nasb tarafı ağır basar; dolayısıyla vacip olmasa bile "E Zeyden darabtehu?" denilmesi caiz ve en güzel olanıdır. Şayet: "'E beşeran minnâ vâhiden nettebiuhû' şeklinde okuyan kimse en uygun olanı nasıl terk etmiştir?" denilirse;

نَقُولُ: نَظَرًا إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقالُوا إِذْ مَا بعد القول لا يكون إلا جملة وَالِاسْمِيَّةُ أَوْلَى وَالْأَوْلَى أَقْوَى وَأَظْهَرُ.

Deriz ki: Allah Teâlâ'nın: { فَقالُوا } kavline bakarak [böyle okumuştur]; zira "kavl"den (sözden) sonra gelen ancak bir cümle olur; isim cümlesi ise evladır, evla olan da daha kuvvetli ve daha açıktır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِذَا كَانَ بَشَرًا مَنْصُوبًا بِفِعْلٍ، فَمَا الْحِكْمَةُ فِي تَأَخُّرِ الْفِعْلِ فِي الظَّاهِرِ؟ نَقُولُ: قَدْ تَقَدَّمَ مِرَارًا أَنَّ الْبَلِيغَ يُقَدِّمُ فِي الْكَلَامِ مَا يَكُونُ تَعَلُّقُ غَرَضِهِ بِهِ أَكْثَرَ وَهُمْ كَانُوا يُرِيدُونَ تَبْيِينَ كَوْنِهِمْ مُحِقِّينَ فِي تَرْكِ الِاتِّبَاعِ فَلَوْ قَالُوا: أَنَتَّبِعُ بَشَرًا يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ نَعَمِ اتَّبِعُوهُ وَمَاذَا يَمْنَعُكُمْ مِنِ اتِّبَاعِهِ، فَإِذَا قَدَّمُوا حَالَهُ وَقَالُوا هُوَ نَوْعُنَا بَشَرٌ وَمِنْ صِنْفِنَا رَجُلٌ لَيْسَ غَرِيبًا نَعْتَقِدُ فِيهِ أَنَّهُ يَعْلَمُ مَا لَا نَعْلَمُ أَوْ يَقْدِرُ مَا لَا نَقْدِرُ وَهُوَ وَاحِدٌ وَحِيدٌ وَلَيْسَ لَهُ جُنْدٌ وَحَشَمٌ وَخَيْلٌ وَخَدَمٌ فَكَيْفَ نَتَّبِعُهُ، فَيَكُونُونَ قَدْ قَدَّمُوا الْمُوجِبَ لِجَوَازِ الِامْتِنَاعِ مِنْ الِاتِّبَاعِ، وَاعْلَمْ أَنَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِشَارَاتٍ إِلَى ذَلِكَ أَحَدُهَا: نَكَّرُوهُ حَيْثُ قَالُوا أَبَشَراً وَلَمْ يَقُولُوا: أَنَتَّبِعُ صَالِحًا أَوِ الرَّجُلَ الْمُدَّعِيَ النُّبُوَّةَ أَوْ غَيْرَ ذَلِكَ مِنَ الْمُعَرَّفَاتِ وَالتَّنْكِيرُ تَحْقِيرٌ ثَانِيهَا: قَالُوا أَبَشَرًا وَلَمْ يَقُولُوا أَرَجُلًا ثَالِثُهَا: قَالُوا مِنَّا وَهُوَ يَحْمِلُ أَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا مِنْ صِنْفِنَا لَيْسَ غَرِيبًا، وَثَانِيهِمَا مِنَّا أَيْ تَبَعَنَا يَقُولُ الْقَائِلُ لِغَيْرِهِ أَنْتَ مِنَّا فَيَتَأَذَّى السَّامِعُ وَيَقُولُ: لَا بَلْ أَنْتَ مِنَّا وَلَسْتُ أَنَا مِنْكُمْ، وَتَحْقِيقُهُ أَنَّ مِنْ لِلتَّبْعِيضِ وَالْبَعْضُ يَتْبَعُ الْكُلَّ لَا الْكُلُّ يَتْبَعُ الْبَعْضَ رَابِعُهَا: واحِداً

İkinci Mesele: Şayet "beşeran" bir fiille mensup ise, zahirde fiilin tehir edilmesindeki (sonraya bırakılmasındaki) hikmet nedir? Deriz ki: Beliğ kimsenin, maksadının daha çok bağlı olduğu şeyi sözde öne geçirdiği defalarca geçmişti. Onlar tâbi olmayı terk etmekte haklı olduklarını beyan etmek istiyorlardı. Şayet: "Bir beşere mi uyacağız?" deselerdi, "Evet ona uyun, ona uymanıza ne engel var?" denilebilirdi. Hâlini öne geçirip: "O bizim türümüzden bir beşerdir, bizim cinsimizden bir adamdır; bizim bilmediğimizi bildiğine veya güç yetiremediğimize güç yetirdiğine inandığımız yabancı biri değildir; üstelik tek başınadır; ordusu, maiyeti, atları ve hizmetçileri de yoktur, öyleyse ona nasıl uyarız?" dediklerinde, tâbi olmaktan kaçınmanın gerektirici sebebini öne geçirmiş olurlar. Bil ki bu ayette buna dair işaretler vardır: Birincisi: { أَبَشَراً } diyerek onu nekire kılmışlardır; "Sâlih'e mi uyacağız?" yahut "Peygamberlik iddia eden adama mı uyacağız?" veya diğer marife lafızlardan birini söylememişlerdir; tenkir ise tahkîr (küçümseme) ifade eder. İkincisi: "Bir adama mı?" demeyip "Bir beşere mi?" demişlerdir. Üçüncüsü: { مِنَّا } “Bizden” demişlerdir; bu iki manayı taşır: Biri, bizim cinsimizdendir, yabancı değildir; ikincisi, bizdendir yani bizim tâbimizdir. Bir kimse bir başkasına "Sen bizdensin" dediğinde muhatap rahatsız olur ve: "Hayır, bilakis sen bizdensin, ben sizden değilim" der. Bunun tahkiki şudur: 'Min' teb'îz (parça bildirme) içindir; parça bütüne tâbi olur, bütün parçaya tâbi olmaz. Dördüncüsü: { واحِداً }

يَحْتَمِلُ أَمْرَيْنِ أَيْضًا أَحَدُهُمَا: وَحِيدًا إِلَى ضَعْفِهِ وَثَانِيهِمَا: وَاحِدًا أَيْ هُوَ مِنَ الْآحَادِ لَا مِنَ الْأَكَابِرِ الْمَشْهُورِينَ، وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ فِي اسْتِعْمَالِ الْآحَادِ فِي الْأَصَاغِرِ حَيْثُ يُقَالُ: هُوَ مِنْ آحَادِ النَّاسِ هُوَ أَنَّ مَنْ لَا يَكُونُ مشهودا بِحَسَبٍ وَلَا نَسَبٍ إِذَا حَدَّثَ عَنْهُ/ مَنْ لَا يَعْرِفُهُ فَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَقُولَ عَنْهُ قَالَ فُلَانٌ أَوِ ابْنُ فُلَانٍ فَيَقُولُ قَالَ وَاحِدٌ وَفَعَلَ وَاحِدٌ فَيَكُونُ ذَلِكَ غَايَةَ الْخُمُولِ، لِأَنَّ الْأَرْذَلَ لَا يَنْضَمُّ إِلَيْهِ أَحَدٌ فَيَبْقَى فِي أَكْثَرِ أَوْقَاتِهِ وَاحِدًا فَيُقَالُ: لِلْأَرْذَالِ آحَادٌ.

kelimesi de iki ihtimal taşır: Biri, onun zayıflığına işaret eden "tek başına" demektir; ikincisi, "bir kimse" yani ileri gelen meşhur kimselerden değil, sıradan biridir demektir. Nitekim "O insanlardan sıradan biridir" denildiğinde, 'âhâd' (tekil/sıradan) kelimesinin alt tabaka insanlar hakkında kullanılmasının tahkiki şudur: Soyu ve sopuyla tanınmayan bir kimse hakkında onu tanımayan biri söz ettiğinde: "Filanca veya filancanın oğlu dedi" diyemez; bilakis: "Biri dedi", "biri yaptı" der; bu da onun son derece silik bir kimse olduğunu gösterir. Zira değersiz kimsenin yanına kimse katılmaz ve o vakitlerinin çoğunda tek kalır; bu yüzden ayak takımına "âhâd" (tekler/sıradanlar) denir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى عَنْهُمْ: إِنَّا إِذاً لَفِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونُوا قَدْ قَالُوا فِي جَوَابِ مَنْ يَقُولُ لَهُمْ إِنْ لَمْ تَتَّبِعُوهُ تَكُونُوا فِي ضَلَالٍ، فَيَقُولُونَ لَهُ: لَا بَلْ إِنْ تَبِعْنَاهُ نَكُونُ فِي ضَلَالٍ ثَانِيهِمَا: أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ تَرْتِيبًا عَلَى مَا مَضَى أَيْ حَالُهُ مَا ذَكَرْنَا مِنَ الضَّعْفِ وَالْوَحْدَةِ فَإِنِ اتَّبَعْنَاهُ نَكُونُ فِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ أَيْ جُنُونٍ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، فَإِنْ قُلْنَا: إِنَّ ذَلِكَ قَالُوهُ عَلَى سَبِيلِ الْجَوَابِ فَيَكُونُ الْقَائِلُ قَالَ لَهُمْ: إِنْ لَمْ تَتَّبِعُوهُ فَإِنَّا إِذًا فِي الْحَالِ فِي ضَلَالٍ وَفِي سُعُرٍ فِي الْعُقْبَى فَقَالُوا: لَا بَلْ لَوِ اتَّبَعْنَاهُ فَإِنَّا إِذًا فِي الْحَالِ فِي ضَلَالٍ وَفِي سُعُرٍ مِنَ الذُّلِّ وَالْعُبُودِيَّةِ مَجَازًا فَإِنَّهُمْ مَا كَانُوا يَعْتَرِفُونَ بِالسَّعِيرِ.

Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği: { إِنَّا إِذاً لَفِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ } kavli iki veçhe ihtimallidir: Birincisi: Kendilerine "Ona uymazsanız sapıklıkta olursunuz" diyen kimseye cevap olarak: "Hayır, bilakis ona uyarsak sapıklıkta oluruz" demiş olmalarıdır. İkincisi: Bunun geçmiş söze terettüp etmesidir; yani onun hâli zikrettiğimiz zayıflık ve yalnızlıktan ibarettir, şayet ona uyarsak sapıklık ve suur (سُعُر) —ki bu veche göre delilik demektir— içinde kalmış oluruz. Şayet bunu cevap yoluyla söylediklerini kabul edersek, söyleyen kimse onlara: "Ona uymazsanız o takdirde şu anda sapıklıkta, ahirette de çılgın ateşlerde (suur) olursunuz" demiş; onlar da: "Hayır, bilakis ona uyarsak o takdirde şu anda sapıklıkta ve mecazen zillet ve kulluk ateşinde/çılgınlığında oluruz" demişlerdir; zira onlar cehennem ateşini (saîr) kabul etmiyorlardı.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: السَّعِيرُ فِي الْآخِرَةِ وَاحِدٌ فَكَيْفَ جُمِعَ؟ نَقُولُ: الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: فِي جَهَنَّمَ دَرَكَاتٌ يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ كُلُّ وَاحِدَةٍ سَعِيرًا أَوْ فِيهَا سَعِيرٌ ثَانِيهَا: لِدَوَامِ الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ فَإِنَّهُ كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ يُبَدِّلُهُمْ جُلُودًا كَأَنَّهُمْ فِي كُلِّ زَمَانٍ فِي سَعِيرٍ آخَرَ وَعَذَابٍ آخَرَ ثَالِثُهَا: لِسِعَةِ السَّعِيرِ الْوَاحِدِ كَأَنَّهَا سُعُرٍ يُقَالُ لِلرَّجُلِ الْوَاحِدِ: فُلَانٌ لَيْسَ بِرَجُلٍ وَاحِدٍ بَلْ هُوَ رجال. ثم قال تعالى عنهم:

Üçüncü Mesele: Ahirette saîr (çılgın ateş) tek bir şeydir; öyleyse nasıl çoğul yapılmıştır? Deriz ki: Bunun cevabı birkaç vecihledir: Birincisi: Cehennemde derekeler vardır; her bir derekenin bir saîr olması veya içinde bir saîr bulunması muhtemeldir. İkincisi: Onların üzerindeki azabın devamlılığı içindir; zira derileri her piştikçe derilerini yeniler, sanki her zaman başka bir çılgın ateş ve başka bir azap içindedirler. Üçüncüsü: Tek bir saîrin genişliği sebebiyle sanki birçok ateşler (suur) gibidir; nitekim tek bir adama: "Filanca tek bir adam değil, adeta adamlardır" denilir. Sonra Allah Teâlâ onlardan naklen şöyle buyurdu:

[سورة القمر (٥٤) : آية ٢٥]

[Kamer Suresi (54), Âyet 25]

أَأُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنا بَلْ هُوَ كَذَّابٌ أَشِرٌ (٢٥)

{ أَأُلْقِيَ الذِّكْرُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنا بَلْ هُوَ كَذَّابٌ أَشِرٌ } “Aramızdan vahiy ona mı bırakıldı? Hayır, o şımarık bir yalancıdır!” (25)

وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ النَّفْيَ بِطَرِيقِ الِاسْتِفْهَامِ أَبْلَغُ لِأَنَّ مَنْ قَالَ: مَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ رُبَّمَا يَعْلَمُ أَوْ يَظُنُّ أَوْ يَتَوَهَّمُ أَنَّ السَّامِعَ يُكَذِّبُهُ فِيهِ فَإِذَا ذُكِرَ بِطَرِيقِ الِاسْتِفْهَامِ يَكُونُ مَعْنَاهُ أَنَّ السَّامِعَ يُجِيبُنِي بِقَوْلِهِ: مَا أُنْزِلَ فَيُجْعَلُ الْأَمْرُ حِينَئِذٍ مَنْفِيًّا ظَاهِرًا لَا يَخْفَى عَلَى أَحَدٍ بَلْ كُلُّ أَحَدٍ يَقُولُ: مَا أُنْزِلَ، وَالذِّكْرُ الرِّسَالَةُ أَوِ الْكِتَابُ إِنْ كَانَ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ بِهِ مَا يَذْكُرُهُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى كَمَا يُقَالُ الْحَقُّ وَيُرَادُ بِهِ مَا يَحُلُّ مِنَ اللَّهِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

İstifham yoluyla yapılan nefyin daha beliğ olduğu daha önce geçmişti; çünkü "Ona vahiy indirilmedi" diyen kimse, dinleyenin kendisini bu konuda yalanlayacağını bilebilir, zannedebilir veya vehmedebilir. İstifham yoluyla zikredildiğinde ise manası dinleyicinin bana "İndirilmedi" diye cevap vermesi olur; böylece bu husus hiç kimseye gizli kalmayan açık bir nefy kılınır, bilakis herkes "İndirilmedi" der. Zikir ise elçiliktir veya varsa kitaptır; Allah Teâlâ'dan inen şey murat edilerek "hak" denildiği gibi, onun Allah Teâlâ'dan zikrettiği şeyin murat edilmiş olması da muhtemeldir. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُمْ أَأُلْقِيَ بَدَلُ أَأُنْزِلَ وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى مَا كَانُوا يُنْكِرُونَهُ مِنْ طَرِيقِ الْمُبَالَغَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِلْقَاءَ إِنْزَالٌ بِسُرْعَةٍ

Birinci Mesele: "E ünzile" (indirildi mi) yerine { أَأُلْقِيَ } (bırakıldı/atıldı mı) demeleridir. Bunda mübalağa yoluyla inkâr ettikleri şeye bir işaret vardır; çünkü ilkâ (bırakmak/atmak), süratle indirmektir.

وَالنَّبِيُّ كَانَ يَقُولُ: «جَاءَنِي الْوَحْيُ مَعَ الْمَلَكِ فِي لَحْظَةٍ يَسِيرَةٍ»

Peygamber ise: «Vahiy bana melekle birlikte pek kısa bir anda geldi» diyordu.

فَكَأَنَّهُمْ قَالُوا: الْمَلَكُ جِسْمٌ وَالسَّمَاءُ بَعِيدَةٌ فَكَيْفَ يَنْزِلُ فِي لَحْظَةٍ فَقَالُوا: أَأُلْقِيَ وَمَا قَالُوا: أَأُنْزِلَ، وَقَوْلُهُمْ عَلَيْهِ إِنْكَارٌ آخَرُ كَأَنَّهُمْ قَالُوا: مَا أُلْقِيَ ذِكْرٌ أَصْلًا، قَالُوا: إِنْ أُلْقِيَ فَلَا يَكُونُ عَلَيْهِ مِنْ بَيْنِنَا وَفِينَا مَنْ هُوَ فَوْقَهُ فِي الشَّرَفِ وَالذَّكَاءِ، وَقَوْلُهُمْ أَأُلْقِيَ بَدَلٌ عَنْ قَوْلِهِمْ أَأَلْقَى اللَّهُ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ الْإِلْقَاءَ مِنَ السَّمَاءِ غَيْرُ مُمْكِنٍ فَضْلًا عَنْ أَنْ يَكُونَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.

Sanki onlar: "Melek bir cisimdir, gökyüzü ise uzaktır; bir anda nasıl iner?" dediler de "E ünzile" demeyip { أَأُلْقِيَ } dediler. Onların { عَلَيْهِ } (ona mı) sözleri ise başka bir inkârdır; sanki: "Asla bir zikir bırakılmadı; şayet bırakılsaydı bile, aramızda şeref ve zekâca onun üstünde kimseler varken aramızdan ona bırakılmazdı" dediler. "E elkallâhu" (Allah mı bıraktı) sözleri yerine { أَأُلْقِيَ } demeleri ise gökten ilkânın (indirmenin) Allah Teâlâ'dan olması bir yana, esasen mümkün olmadığına işaret etmek içindir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: عَرَّفُوا الذِّكْرَ وَلَمْ يَقُولُوا: أَأُلْقِيَ عَلَيْهِ ذِكْرٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَكَى إِنْكَارَهُمْ/ لِمَا لَا يَنْبَغِي أَنْ يُنْكَرَ فَقَالَ: أَنْكَرُوا الذِّكْرَ الظَّاهِرَ الْمُبِينَ الَّذِي لَا يَنْبَغِي أَنْ يُنْكَرَ فَهُوَ كَقَوْلِ الْقَائِلِ: أَنْكَرُوا الْمَعْلُومَ.

İkinci Mesele: "E ulkıye aleyhi zikrun" (Ona bir zikir mi bırakıldı) demeyip zikri marife kılmışlardır. Çünkü Allah Teâlâ onların inkâr edilmemesi gereken şeyi inkâr ettiklerini nakletmiş ve: İnkâr edilmemesi gereken apaçık zikri inkâr ettiler buyurmuştur; bu da söyleyenin "Bilineni inkâr ettiler" sözü gibidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: (بَلْ) يَسْتَدْعِي أَمْرًا مَضْرُوبًا عَنْهُ سَابِقًا فَمَا ذَاكَ؟ نَقُولُ قولهم: أألقي للإنكار فهم قالوا:

Üçüncü Mesele: 'Bel' (bilakis/hayır) edatı kendisinden önce vazgeçilen bir hususu gerektirir; öyleyse o nedir? Deriz ki: Onların { أَأُلْقِيَ } sözleri inkâr içindir, dolayısıyla onlar:

ما أألقي، ثُمَّ إِنَّ قَوْلَهُمْ: أَأُلْقِيَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ لَا يَقْتَضِي إِلَّا أَنَّهُ لَيْسَ بِنَبِيٍّ، ثُمَّ قَالُوا: بَلْ هُوَ لَيْسَ بِصَادِقٍ.

"Bırakılmadı" demişlerdir. Sonra onların: "Ona zikir mi bırakıldı?" sözleri ancak onun peygamber olmadığını gerektirir; ardından: "Bilakis o doğru sözlü değildir" dediler.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْكَذَّابُ فَعَّالٌ مِنْ فَاعِلٍ لِلْمُبَالَغَةِ أَوْ يُقَالُ: بَلْ مِنْ فَاعِلٍ كَخَيَّاطٍ وَتَمَّارٍ؟ نَقُولُ: الْأَوَّلُ

Dördüncü Mesele: Kezzâb (كَذَّاب) kelimesi, mübalağa için fail vezninden gelen fa''âl midir yoksa hayyât (terzi) ve temmâr (hurmacı) gibi meslek bildiren bir failden midir? Deriz ki: Birincisi,

هُوَ الصَّحِيحُ الْأَظْهَرُ عَلَى أَنَّ الثَّانِيَ مِنْ بَابِ الْأَوْلَى لِأَنَّ الْمَنْسُوبَ إِلَى الشَّيْءِ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ أَنْ يُكْثِرَ مِنْ مُزَاوَلَةِ الشَّيْءِ فَإِنَّ مَنْ خَاطَ يَوْمًا ثَوْبَهُ مَرَّةً لَا يُقَالُ لَهُ خَيَّاطٌ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ الْمُبَالَغَةُ إِمَّا فِي الْكَثْرَةِ، وَإِمَّا فِي الشِّدَّةِ فَالْكَذَّابُ إِمَّا شَدِيدُ الْكَذِبِ يَقُولُ مَا لَا يَقْبَلُهُ الْعَقْلُ أَوْ كَثِيرُ الْكَذِبِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونُوا وَصَفُوهُ بِهِ لِاعْتِقَادِهِمُ الْأَمْرَيْنِ فِيهِ وَقَوْلُهُمْ: أَشِرٌ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ كَذِبٌ لَا لِضَرُورَةٍ وَحَاجَةٍ إِلَى خَلَاصٍ كَمَا يَكْذِبُ الضَّعِيفُ، وَإِنَّمَا هُوَ اسْتَغْنَى وَبَطِرَ وَطَلَبَ الرِّيَاسَةَ عَلَيْكُمْ وَأَرَادَ اتِّبَاعَكُمْ لَهُ فَكَانَ كُلُّ وَصْفٍ مَانِعًا مِنْ الِاتِّبَاعِ لِأَنَّ الْكَاذِبَ لَا يُلْتَفَتُ إِلَيْهِ، وَلَا سِيَّمَا إِذَا كَانَ كَذِبُهُ لَا لِضَرُورَةٍ، وَقُرِئَ: أَشَرُّ فَقَالَ الْمُفَسِّرُونَ: هَذَا عَلَى الْأَصْلِ الْمَرْفُوضِ فِي الْأَشِرِ وَالْأَخِيرُ عَلَى وَزْنِ أَفْعَلَ التَّفْضِيلِ، وَإِنَّمَا رُفِضَ الْأَصْلُ فِيهِ لِأَنَّ أَفْعَلَ إِذَا فُسِّرَ قَدْ يُفَسَّرُ بِأَفْعَلَ أَيْضًا وَالثَّانِي بِأَفْعَلَ ثَالِثٍ، مِثَالُهُ إِذَا قَالَ: مَا مَعْنَى الْأَعْلَمِ؟ يُقَالُ: هُوَ الْأَكْثَرُ عِلْمًا فَإِذَا قِيلَ: الْأَكْثَرُ مَاذَا؟ فَيُقَالُ: الْأَزْيَدُ عَدَدًا أَوْ شَيْءٌ مِثْلُهُ فَلَا بُدَّ مِنْ أَمْرٍ يُفَسَّرُ بِهِ الأفعل لَا مِنْ بَابِهِ فَقَالُوا: أَفْعَلُ التَّفْضِيلِ وَالْفَضِيلَةُ أَصْلُهَا الْخَيْرُ وَالْخَيْرُ أَصْلٌ فِي بَابِ أَفْعَلَ فَلَا يُقَالُ: فِيهِ أَخْيَرُ، ثُمَّ إِنَّ الشَّرَّ فِي مُقَابَلَةِ الْخَيْرِ يُفْعَلُ بِهِ مَا يُفْعَلُ بِالْخَيْرِ فَيُقَالُ هُوَ شَرٌّ مِنْ كَذَا وَخَيْرٌ مِنْ كَذَا وَالْأَشَرُّ فِي مُقَابَلَةِ الْأَخْيَرِ، ثُمَّ إِنَّ خَيْرًا يُسْتَعْمَلُ فِي مَوْضِعَيْنِ: أَحَدُهُمَا: مُبَالَغَةُ الْخَيْرِ بِفَعْلٍ أَوْ أَفْعَلَ عَلَى اخْتِلَافٍ يُقَالُ: هَذَا خَيْرٌ وَهَذَا أَخْيَرُ وَيُسْتَعْمَلُ فِي مُبَالَغَةِ خَيْرٍ عَلَى الْمُشَابَهَةِ لَا عَلَى الْأَصْلِ فَمَنْ يَقُولُ: أَشَرَّ يَكُونُ قَدْ تَرَكَ الْأَصْلَ الْمُسْتَعْمَلَ لِأَنَّهُ أُخِذَ فِي الْأَصْلِ الْمَرْفُوضِ بِمَعْنَى هُوَ شَرٌّ مِنْ غَيْرِهِ وَكَذَا مَعْنَى الْأَعْلَمِ أَنَّ عِلْمَهُ خَيْرٌ مِنْ عِلْمِ غَيْرِهِ، أَوْ هُوَ خَيْرٌ مِنْ غِرَّةِ الْجَهْلِ كَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي الأضعف وغيره. ثم قال تعالى:

sahih ve daha açık olanıdır; bununla birlikte ikincisi de evleviyet kabilindendir. Zira bir şeye nispet edilen kimsenin o şeyi çokça icra etmesi gerekir; nitekim bir gün elbisesini bir defa diken kimseye terzi denilmez. Bunu bildiğinde deriz ki: Mübalağa ya çoklukta ya da şiddettedir; dolayısıyla kezzâb (çok yalancı), ya aklın kabul etmeyeceği şeyleri söyleyen şiddetli bir yalancıdır yahut yalanı çok olan kimsedir. Onların her iki hususa da inanmaları sebebiyle onu bununla nitelemiş olmaları muhtemeldir. Onların { أَشِرٌ } (şımarık/küstah) sözleri ise onun, zayıf kimsenin yalan söylemesi gibi bir zaruret veya kurtuluş ihtiyacı sebebiyle yalan söylemediğine bir işarettir; o sadece zenginlik taslamış, şımarmış, üzerinize reislik talep etmiş ve ona tâbi olmanızı istemiştir. Böylece her bir sıfat tâbi olmaya engel olmuştur; çünkü yalancıya iltifat edilmez, hele ki yalanı bir zaruretten kaynaklanmıyorsa. Âyet "eşerrü" (أَشَرُّ) şeklinde de okunmuştur; müfessirler: Bu, 'eşir' kelimesinde terk edilmiş olan asıl üzeredir; bu sonuncusu ise ism-i tafdîl olan 'ef'al' veznindedir, dediler. Ondaki aslın terk edilme sebebi şudur: Çünkü 'ef'al' tefsir edildiğinde yine 'ef'al' ile tefsir edilebilir, ikincisi de üçüncü bir 'ef'al' ile tefsir edilir. Misali şöyledir: "A'lem (en iyi bilen) ne demektir?" denildiğinde; "İlmi en çok (ekser) olandır" denilir. "Ekser ne demektir?" denilirse; "Sayıca en fazla olandır" veya benzeri bir şey söylenir. Dolayısıyla ef'alin kendi babından olmayan bir şeyle tefsir edilmesi zorunludur. Dediler ki: İsm-i tafdîlde faziletin aslı hayırdır; hayır da ef'al babında asıldır, bu yüzden onda 'ahyer' (daha hayırlı) denilmez. Sonra şer de hayrın karşılığında olduğundan hayra yapılan muamele ona da yapılır; böylece "O şundan daha şerli ve bundan daha hayırlıdır" denilir; 'eşerr' de 'ahyer'in karşılığıdır. Sonra hayır iki yerde kullanılır: Birincisi: Farklı görüşlere göre 'fa'l' veya 'ef'al' vezniyle hayrın mübalağasıdır; "Bu hayırdır, bu ise daha hayırlıdır (ahyer)" denilir. Asıl üzere değil, benzerlik üzere hayrın mübalağasında da kullanılır. Dolayısıyla "eşerr" diyen kimse kullanılan aslı terk etmiş olur; çünkü "başkalarından daha şerlidir" manasında terk edilmiş olan asıldan alınmıştır. A'lemin manası da böyledir; yani onun ilmi başkasının ilminden daha hayırlıdır yahut o cehaletin gafletinden daha hayırlıdır. Ez'af (daha zayıf) ve diğerleri hakkındaki söz de böyledir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة القمر (٥٤) : آية ٢٦]

[Kamer Suresi (54), Âyet 26]

سَيَعْلَمُونَ غَداً مَنِ الْكَذَّابُ الْأَشِرُ (٢٦)

{ سَيَعْلَمُونَ غَداً مَنِ الْكَذَّابُ الْأَشِرُ } “Yarın pek yakında bilecekler; kimmiş o şımarık yalancı!” (26)