Binûn

Kamer Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: سَيَعْلَمُ لِلِاسْتِقْبَالِ وَوَقْتُ إِنْزَالِ الْقُرْآنَ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ كَانُوا قَدْ عَلِمُوا، لِأَنَّ بَعْدَ الْمَوْتِ تَتَبَيَّنُ الْأُمُورُ وَقَدْ عَايَنُوا مَا عَايَنُوا فَكَيْفَ الْقَوْلُ فِيهِ؟ نَقُولُ: فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ هَذَا الْقَوْلُ مَفْرُوضَ الْوُقُوعِ فِي وَقْتِ قَوْلِهِمْ: بَلْ هُوَ كَذَّابٌ أَشِرٌ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ يَوْمَ قَالُوا: بَلْ هُوَ كَذَّابٌ أَشِرٌ سَيَعْلَمُونَ غَدًا وَثَانِيهِمَا: أَنَّ هَذَا التَّهْدِيدَ بِالتَّعْذِيبِ لَا بِحُصُولِ الْعِلْمِ بِالْعَذَابِ الْأَلِيمِ وَهُوَ عَذَابُ جَهَنَّمَ لَا عَذَابَ الْقَبْرِ فَهُمْ سَيُعَذَّبُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَهُوَ مُسْتَقْبَلٌ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: غَداً لِقُرْبِ الزَّمَانِ فِي الْإِمْكَانِ وَالْأَذْهَانِ/ ثُمَّ إِنْ قُلْنَا: إِنَّ ذَلِكَ لِلتَّهْدِيدِ بِالتَّعْذِيبِ لَا لِلتَّكْذِيبِ فَلَا حَاجَةَ إِلَى تَفْسِيرِهِ بَلْ يَكُونُ ذَلِكَ إِعَادَةً لِقَوْلِهِمْ مِنْ غَيْرِ قَصْدٍ إِلَى مَعْنَاهُ، وَإِنْ قُلْنَا: هُوَ لِلرَّدِّ وَالْوَعْدِ بِبَيَانِ انْكِشَافِ الْأَمْرِ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: سَيَعْلَمُونَ غَداً مَعْنَاهُ سَيَعْلَمُونَ غَدًا أَنَّهُمُ الْكَاذِبُونَ الَّذِينَ كَذَّبُوا لَا لِحَاجَةٍ وَضَرُورَةٍ، بَلْ بَطِرُوا وَأَشِرُوا لَمَّا اسْتَغْنَوْا، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: غَداً يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ يَوْمَ الْعَذَابِ وَهَذَا عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ. ثم قال تعالى:

Eğer birisi: "'Bilecekler' (seyalemûne) fiili gelecek zaman içindir; oysa Kur'an'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirildiği sırada onlar [zaten] bilmişlerdi. Çünkü ölümden sonra durumlar açığa kavuşur ve onlar gördüklerini görmüşlerdi. O hâlde bu konudaki söz nasıldır?" derse, biz deriz ki: Bunda iki yön vardır: Birincisi: Bu sözün, onların { بَلْ هُوَ كَذَّابٌ أَشِرٌ } [Aksine o, şımarık bir yalancıdır] dedikleri vakitte vuku bulduğu varsayımıdır. Sanki Allah Teâlâ, onların "Aksine o, şımarık bir yalancıdır" dedikleri gün: "Yarın bilecekler" buyurmuş gibidir. İkincisi: Bu tehdit, bilgiye ulaşmayla değil, elem verici azapla, yani kabir azabıyla değil cehennem azabıyla cezalandırılmayladır. Onlar kıyamet gününde azap göreceklerdir ki bu da gelecektedir. Allah Teâlâ'nın { غَداً } “Yarın” buyurması ise imkân ve zihinlerdeki zamanın yakınlığından dolayıdır. Şayet biz bunun tekzip için değil azapla tehdit için olduğunu söylersek, bunu tefsir etmeye ihtiyaç kalmaz; aksine bu, onların sözünün anlamına kastetmeksizin bir iadesi olur. Eğer bunun bir reddiye ve meselenin açığa kavuşacağını açıklayan bir vaat olduğunu söylersek, Allah Teâlâ'nın: { سَيَعْلَمُونَ غَداً } buyruğunun manası: "Yarın, ihtiyaç ve zaruretten ötürü değil, bilakis zenginleşip şımardıkları ve azdıkları için yalanlayanların kendileri olduğunu bilecekler" demektir. Allah Teâlâ'nın { غَداً } “Yarın” buyruğundan kastın kıyamet günü olması da muhtemeldir, azap günü olması da muhtemeldir; bu da birinci yöne göredir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة القمر (٥٤) : آية ٢٧]

[Kamer Suresi (54), Âyet 27]

إِنَّا مُرْسِلُوا النَّاقَةِ فِتْنَةً لَهُمْ فَارْتَقِبْهُمْ وَاصْطَبِرْ (٢٧)

{ إِنَّا مُرْسِلُوا النَّاقَةِ فِتْنَةً لَهُمْ فَارْتَقِبْهُمْ وَاصْطَبِرْ } “Şüphesiz biz, kendilerine bir imtihan olsun diye o dişi deveyi göndereceğiz; şimdi sen onları gözetle ve sabret!” (27)

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda [birkaç] mesele vardır:

المسألة الأولى: قوله: إِنَّا مُرْسِلُوا النَّاقَةِ بِمَعْنَى الْمَاضِي أَوْ بِمَعْنَى الْمُسْتَقْبَلِ، إِنْ كَانَ بِمَعْنَى الْمَاضِي فَكَيْفَ يَقُولُ: فَارْتَقِبْهُمْ وَاصْطَبِرْ وَإِنْ كَانَ بِمَعْنَى الْمُسْتَقْبَلِ فَمَا الْفَرْقُ بَيْنَ حِكَايَةِ عَادٍ وَحِكَايَةِ ثَمُودَ حَيْثُ قَالَ هُنَاكَ: إِنَّا أَرْسَلْنا [القمر: ١٩] وقال هاهنا: إِنَّا مُرْسِلُوا النَّاقَةِ بِمَعْنَى إِنَّا نُرْسِلُ؟ نَقُولُ: هُوَ بِمَعْنَى

Birinci Mesele: O'nun { إِنَّا مُرْسِلُوا النَّاقَةِ } buyruğu geçmiş zaman manasında mıdır, yoksa gelecek zaman manasında mıdır? Şayet geçmiş zaman manasında ise nasıl { فَارْتَقِبْهُمْ وَاصْطَبِرْ } “şimdi sen onları gözetle ve sabret!” buyurmaktadır? Eğer gelecek zaman manasında ise Âd kıssası ile Semûd kıssası arasındaki fark nedir ki orada { إِنَّا أَرْسَلْنا } “Şüphesiz biz gönderdik” (Kamer: 19) demiş, burada ise "Biz göndereceğiz (innâ nursilu)" manasında { إِنَّا مُرْسِلُوا النَّاقَةِ } buyurmuştur? Deriz ki: O,

الْمُسْتَقْبَلِ، وَمَا قَبْلَهُ وَهُوَ قَوْلُهُ: سَيَعْلَمُونَ غَداً يدل عليه، فإن قوله: إِنَّا مُرْسِلُوا النَّاقَةِ كَالْبَيَانِ لَهُ، كَأَنَّهُ قَالَ سَيَعْلَمُونَ حَيْثُ: نُرْسِلُ النَّاقَةَ وَمَا بَعْدَهُ مِنْ قَوْلِهِ: فَارْتَقِبْهُمْ وَنَبِّئْهُمْ [القمر: ٢٨] أَيْضًا يَقْتَضِي ذَلِكَ، فَإِنْ قِيلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَنادَوْا [القمر: ٢٩] دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ الْمَاضِي قُلْنَا سَنُجِيبُ عَنْهُ فِي مَوْضِعِهِ، وَأَمَّا الْفَارِقُ فَنَقُولُ: حِكَايَةُ ثَمُودَ مُسْتَقْصَاةٌ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ حَيْثُ ذَكَرَ تَكْذِيبَ الْقَوْمِ بِالنَّذْرِ وَقَوْلَهُمْ لِرَسُولِهِمْ وَتَصْدِيقَ الرُّسُلِ بِقَوْلِهِ: سَيَعْلَمُونَ وَذَكَرَ الْمُعْجِزَةَ وَهِيَ النَّاقَةُ وَمَا فَعَلُوهُ بِهَا وَالْعَذَابَ وَالْهَلَاكَ يَذْكُرُ حِكَايَةً عَلَى وَجْهِ الْمَاضِي وَالْمُسْتَقْبَلِ لِيَكُونَ وَصْفُهُ لِلنَّبِيِّ ﷺ كَأَنَّهُ حَاضِرُهَا فَيَقْتَدِي بِصَالِحٍ فِي الصَّبْرِ وَالدُّعَاءِ إِلَى الْحَقِّ وَيَثِقُ بِرَبِّهِ فِي النَّصْرِ عَلَى الْأَعْدَاءِ بِالْحَقِّ فَقَالَ: إِنِّي مُؤَيِّدُكَ بِالْمُعْجِزَةِ الْقَاطِعَةِ، وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ خَمْسَ قِصَصٍ، وَجَعَلَ الْقِصَّةَ الْمُتَوَسِّطَةَ مَذْكُورَةً عَلَى أَتَمِّ وَجْهٍ لِأَنَّ حَالَ صَالِحٍ كَانَ أَكْثَرَ مُشَابَهَةً بِحَالِ مُحَمَّدٍ ﷺ، لِأَنَّهُ أَتَى بِأَمْرٍ عَجِيبٍ أَرْضِيٍّ كَانَ أَعْجَبَ مِمَّا جَاءَ بِهِ الْأَنْبِيَاءُ، لِأَنَّ عِيسَى ﵇ أَحْيَا الْمَيِّتَ لَكِنَّ الْمَيِّتَ كَانَ مَحَلًّا لِلْحَيَاةِ فَأَثْبَتَ بِإِذْنِ اللَّهِ الْحَيَاةَ فِي مَحَلٍّ كَانَ قَابِلًا لَهَا، وَمُوسَى ﵇ انْقَلَبَتْ عَصَاهُ ثُعْبَانًا فَأَثْبَتَ اللَّهُ لَهُ فِي الْخَشَبَةِ الْحَيَاةَ لَكِنَّ الْخَشَبَةَ نَبَاتٌ كَانَ لَهُ قُوَّةٌ فِي النَّمَاءِ يُشْبِهُ الْحَيَوَانَ فِي النُّمُوِّ فَهُوَ أَعْجَبُ، وَصَالِحٌ ﵇ كَانَ الظَّاهِرُ فِي يَدِهِ خُرُوجَ النَّاقَةِ من الحجر والحجر جَمَادٌ لَا مَحَلَّ لِلْحَيَاةِ وَلَا مَحَلَّ لِلنُّمُوِّ [فِيهِ] وَالنَّبِيُّ ﷺ أَتَى بِأَعْجَبَ مِنَ الْكُلِّ وَهُوَ التَّصَرُّفُ فِي جِرْمِ السَّمَاءِ الَّذِي يَقُولُ الْمُشْرِكُ لَا وَصُولَ لِأَحَدٍ إِلَى السَّمَاءِ وَلَا إِمْكَانَ لِشَقِّهِ وَخَرْقِهِ، وَأَمَّا الْأَرْضِيَّاتُ فَقَالُوا: إِنَّهَا أَجْسَامٌ مُشْتَرِكَةُ الْمَوَادِّ يَقْبَلُ كل واحد منها صورة الأخرى، والسموات لَا تَقْبَلُ ذَلِكَ فَلَمَّا أَتَى بِمَا عَرَفُوا فِيهِ أَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى مِثْلِهِ آدَمِيٌّ كَانَ أَتَمَّ وَأَبْلَغَ مِنْ مُعْجِزَةِ صَالِحٍ ﵇ الَّتِي هِيَ أَتَمُّ مُعْجِزَةٍ مِنْ مُعْجِزَاتِ مَنْ كَانَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ غَيْرَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَفِيهِ لَطِيفَةٌ وَهُوَ أَنَّ اسْمَ الْفَاعِلِ إِذَا كَانَ بِمَعْنَى/ الْمَاضِي. وَذُكِرَ مَعَهُ مَفْعُولُهُ فَالْوَاجِبُ الْإِضَافَةُ تَقُولُ: وَحْشِيٌّ قَاتِلُ عَمِّ النَّبِيِّ ﷺ. فَإِنْ قُلْنَا: قَاتِلٌ عَمَّ النَّبِيِّ بِالْإِعْمَالِ فَلَا بُدَّ مِنْ تَقْدِيرِ الْحِكَايَةِ فِي الْحَالِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَيْهِ [الْكَهْفِ: ١٨] عَلَى أَنَّهُ يَحْكِي الْقِصَّةَ فِي حَالِ وُقُوعِهَا تَقُولُ: خَرَجْتُ أَمْسِ فَإِذَا زَيْدٌ ضَارِبٌ عَمْرًا كَمَا تَقُولُ:

gelecek manasındadır; bundan önceki { سَيَعْلَمُونَ غَداً } “Yarın bilecekler” buyruğu da buna delalet eder. Zira { إِنَّا مُرْسِلُوا النَّاقَةِ } buyruğu sanki onun bir beyanı gibidir; sanki "Biz dişi deveyi göndereceğimiz vakit bilecekler" demiştir. Bundan sonra gelen { فَارْتَقِبْهُمْ } “onları gözetle” ve { وَنَبِّئْهُمْ } “onlara haber ver” (Kamer: 28) buyrukları da bunu gerektirmektedir. Eğer: "Allah Teâlâ'nın { فَنادَوْا } [Nihayet seslendiler] (Kamer: 29) buyruğu kastın geçmiş olduğuna delildir" denilirse, deriz ki: Bunun cevabını kendi yerinde vereceğiz. Fark konusuna gelince şöyle deriz: Semûd kavminin kıssası bu yerde etraflıca zikredilmiştir; zira kavmin uyarıcıları yalanlamasını, peygamberlerine söyledikleri sözü, { سَيَعْلَمُونَ } “Bilecekler” buyruğuyla peygamberlerin tasdik edilişini zikretmiş; mucizeyi, yani dişi deveyi ve ona yaptıklarını, azabı ve helaki zikretmiştir. Kıssayı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sanki bizzat oradaymış gibi olsun, böylece sabırda ve hakka davette Sâlih'e uysun ve düşmanlarına karşı hak üzere yardım görme hususunda Rabbine güvensin diye hem geçmiş hem de gelecek üslubuyla zikretmektedir. Bu sebeple: "Ben seni kesin mucize ile destekleyeceğim" buyurmuştur. Bil ki Allah Teâlâ bu surede beş kıssa zikretmiş ve ortadaki kıssayı en tam şekliyle zikretmiştir. Çünkü Sâlih'in hâli, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in hâline en çok benzeyendi. Zira o, peygamberlerin getirdiğinden daha şaşırtıcı olan yeryüzüne ait hayret verici bir şey getirmişti. Çünkü Îsâ aleyhisselâm ölüyü diriltmiştir; fakat ölü [zaten] hayat mahalli idi, dolayısıyla Allah'ın izniyle hayata elverişli bir mahalde hayatı var etmiştir. Mûsâ aleyhisselâm'ın asâsı yılana dönüşmüştür; Allah onun için tahtada hayat var etmiştir, fakat tahta, büyüme gücüne sahip ve büyümede hayvana benzeyen bir bitkidir; bu yüzden daha hayret vericidir. Sâlih aleyhisselâm'ın elinde zahir olan şey ise taştan devenin çıkması idi. Taş ise cansızdır; onda hayat mahalli de büyüme mahalli de yoktur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise hepsinden daha hayret verici olanını getirmiştir ki bu da sema cisminde tasarrufta bulunmaktır; oysa müşrik: "Semaya kimse ulaşamaz, onun yarılması ve delinmesi mümkün değildir" demektedir. Yeryüzündeki maddelere gelince, onların maddeleri ortak cisimler olduğunu, her birinin diğerinin suretini kabul edebileceğini, semavatın ise bunu kabul etmeyeceğini söylemişlerdir. Dolayısıyla bir beşerin böylesine güç yetiremeyeceğini bildikleri bir şeyi getirdiğinde bu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem dışındaki peygamberlerin mucizelerinin en tamı olan Sâlih aleyhisselâm'ın mucizesinden daha tam ve daha beliğ olmuştur. Bunda bir incelik vardır: İsmi fâil geçmiş manasında olduğunda ve mefulü de onunla birlikte zikredildiğinde izafet vaciptir; "Vahşi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in amcasının katilidir (kâtilü ammi'n-nebiyyi)" dersin. Eğer ameli işleterek "kâtilün amme'n-nebiyyi" dersek, Allah Teâlâ'nın: { وَكَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَيْهِ } “Köpekleri de kollarını uzatmış vaziyette idi” (Kehf: 18) buyruğunda olduğu gibi, kıssayı vuku bulduğu andaki hâliyle hikâye ettiği kabul edilerek şimdiki zaman hikâyesinin takdir edilmesi gerekir. Şöyle dersin: "Dün çıktım, bir de baktım ki Zeyd Amr'ı dövüyor (dâribun Amran)"; nitekim:

يَضْرِبُ عَمْرًا، وَإِنْ كَانَ الضَّرْبُ قَدْ مَضَى، وَإِذَا كَانَ بِمَعْنَى الْمُسْتَقْبَلِ فَالْأَحْسَنُ الْإِعْمَالٌ تَقُولُ: إِنِّي ضَارِبٌ عَمْرًا غَدًا، فَإِنْ قُلْتَ إِنِّي ضَارِبُ عَمْرٍو غَدًا حَيْثُ كَانَ الْأَمْرُ وَقَعَ وَكَانَ جَازَ لَكِنَّهُ غَيْرُ الْأَحْسَنِ، وَالتَّحْقِيقُ فِيهِ أَنَّ قَوْلَنَا:

dövme işi geçmişte kalmış olsa bile "Amr'ı dövüyor (yadribu Amran)" dersin. Gelecek manasında olduğunda ise en güzeli amel ettirmektir; "Ben yarın Amr'ı döveceğim (innî dâribun Amran gaden)" dersin. Eğer iş vuku bulup gerçekleştiği hâlde "İnnî dâribü Amrin gaden" dersen caizdir, ancak en güzeli değildir. Bu konudaki tahkik şudur: Bizim,

ضَارِبٌ وَسَارِقٌ وَقَاتِلٌ أَسْمَاءٌ فِي الْحَقِيقَةِ غَيْرَ أَنَّ لَهَا دَلَالَةً عَلَى الْفِعْلِ فَإِذَا كَانَ الْفِعْلُ تَحَقَّقَ فِي الْمَاضِي فَهُوَ قَدْ عُدِمَ حَقِيقَةً فَلَا وُجُودَ لِلْفِعْلِ فِي الْحَقِيقَةِ وَلَا فِي التَّوَقُّعِ فَيَجِبُ الْحَمْلُ عَلَى مَا لِلِاسْمِ مِنَ الْإِضَافَةِ وَتَرْكُ مَا لِلْفِعْلِ مِنَ الْأَعْمَالِ لِغَلَبَةِ الِاسْمِيَّةِ وَفِقْدَانِ الْفِعْلِ بِالْمَاضِي، وَإِذَا كَانَ الْفِعْلُ حَاضِرًا أَوْ مُتَوَقَّعًا فِي الِاسْتِقْبَالِ فَلَهُ وُجُودٌ حَقِيقَةً أَوْ فِي التَّوَقُّعِ فَتَجُوزُ الْإِضَافَةُ لِصُورَةِ الِاسْمِ، وَالْإِعْمَالُ لِتَوَقُّعِ الْفِعْلِ أَوْ لِوُجُودِهِ وَلَكِنَّ الْإِعْمَالَ أَوْلَى لِأَنَّ فِي الِاسْتِقْبَالِ لَنْ يَضْرِبَ يُفِيدُ لَا يَكُونُ ضَارِبًا فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُضَافَ، أَمَّا الْإِعْمَالُ فَهُوَ يُنْبِئُ عَنْ تَوَقُّعِ الْفِعْلِ أَوْ وُجُودِهِ، لِأَنَّهُ إِذَا قَالَ: زَيْدٌ ضَارِبٌ عَمْرًا فَالسَّامِعُ إِذَا سَمِعَ بِضَرْبِ عَمْرٍو عَلِمَ أَنَّهُ يَفْعَلُ فَإِذَا لَمْ يَرَهُ فِي الْحَالِ يَتَوَقَّعُهُ فِي الِاسْتِقْبَالِ غَيْرَ أَنَّ الْإِضَافَةَ تُفِيدُ تَخْفِيفًا حَيْثُ سَقَطَ بِهَا التَّنْوِينُ وَالنُّونُ فَتُخْتَارُ لَفْظًا لَا معنى، إذا عرفت هذا فنقول: مُرْسِلُوا النَّاقَةِ مَعَ مَا فِيهِ مِنَ التَّخْفِيفِ فِيهِ تَحْقِيقُ الْأَمْرِ وَتَقْدِيرُهُ كَأَنَّهُ وَقَعَ وَكَانَ بِخِلَافِ مَا لَوْ قِيلَ:

dârib (vuran), sârık (hırsız) ve kâtil (öldüren) sözlerimiz gerçekte isimdir; ancak fiile delaletleri vardır. Fiil geçmişte gerçekleştiğinde gerçekte yok olmuştur, dolayısıyla fiilin ne gerçekte ne de beklentide bir varlığı kalmamıştır. Bu sebeple ismin sahip olduğu izafete hamletmek ve isimliğin baskın gelmesi ile geçmişte fiilin yok olması sebebiyle fiile ait olan ameli terk etmek vacip olur. Fiil şimdiki zamanda mevcut veya gelecekte beklenir olduğunda ise onun gerçekte veya beklentide bir varlığı vardır; dolayısıyla ismin suretinden ötürü izafet, fiilin beklentisi veya varlığından ötürü de amel caizdir. Ancak amel ettirmek daha evladır; çünkü gelecekte "asla vurmayacak" (len yadribe) ifadesi "vuran olmayacak" anlamını verir, bu yüzden izafe edilmemelidir. Amel ise fiilin beklentisini veya varlığını haber verir. Çünkü bir kimse: "Zeyd, Amr'ı dövücüdür (Zeydün dâribun Amran)" dediğinde dinleyen kişi Amr'ın dövülmesini işitince onun bunu yapacağını anlar; şimdiki hâlde görmezse gelecekte bekler. Ne var ki izafet, kendisiyle tenvin ve 'nûn' harfi düştüğü için bir hafiflik sağlar; bu yüzden mana yönüyle değil lafız yönüyle tercih edilir. Bunu bildiğinde deriz ki: { مُرْسِلُوا النَّاقَةِ } ifadesinde, sahip olduğu hafiflikle birlikte işin kesinleşmesi ve sanki vuku bulmuş ve gerçekleşmiş gibi takdir edilmesi vardır;

إِنَّا نُرْسِلُ النَّاقَةَ.

{ إِنَّا نُرْسِلُ النَّاقَةَ } [Şüphesiz biz dişi deveyi göndereceğiz] denilmesinin aksinedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِتْنَةً مَفْعُولٌ لَهُ فَتَكُونُ الْفِتْنَةُ هِيَ الْمَقْصُودَةَ مِنَ الْإِرْسَالِ لَكِنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ تَصْدِيقُ

İkinci Mesele: { فِتْنَةً } mef'ûlün leh'tir; dolayısıyla fitne göndermenin asıl maksadı olur; oysa bundan maksat Peygamber

النَّبِيِّ ﷺ، وَهُوَ صَالِحٌ ﵇ لِأَنَّهُ مُعْجِزَةٌ فَمَا التَّحْقِيقُ فِي تَفْسِيرِهِ؟ نَقُولُ: فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُعْجِزَةَ فِتْنَةٌ لِأَنَّ بِهَا يَتَمَيَّزُ حَالُ مَنْ يُثَابُ مِمَّنْ يُعَذَّبُ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بِالْمُعْجِزَةِ لَا يُعَذِّبُ الْكُفَّارَ إِلَّا إِذَا كَانَ يُنْبِئُهُمْ بِصِدْقِهِ مِنْ حَيْثُ نُبُوَّتِهِ فَالْمُعْجِزَةُ ابْتِلَاءٌ لِأَنَّهَا تَصْدِيقٌ وَبَعْدَ التَّصْدِيقِ يَتَمَيَّزُ الْمُصَدِّقُ عَنِ الْمُكَذِّبِ وَثَانِيهِمَا: وَهُوَ أَدَقُّ أَنَّ إِخْرَاجَ النَّاقَةِ مِنَ الصَّخْرَةِ كَانَ مُعْجِزَةً وَإِرْسَالَهَا إِلَيْهِمْ وَدَوَرَانَهَا فِيمَا بَيْنَهُمْ وَقِسْمَةَ الْمَاءِ كَانَ فِتْنَةً وَلِهَذَا قَالَ: إِنَّا مُرْسِلُوا النَّاقَةِ فِتْنَةً وَلَمْ يَقُلْ: إِنَّا مُخْرِجُو النَّاقَةِ فِتْنَةً، وَالتَّحْقِيقُ فِي الْفِتْنَةِ وَالِابْتِلَاءِ وَالِامْتِحَانِ قَدْ تَقَدَّمَ مِرَارًا وَإِلَيْهِ إِشَارَةٌ خَفِيَّةٌ وَهِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَلِلْهِدَايَةِ طُرُقٌ، مِنْهَا مَا يَكُونُ عَلَى وَجْهٍ يَكُونُ لِلْإِنْسَانِ مَدْخَلٌ فِيهِ بِالْكَسْبِ، مِثَالُهُ يَخْلُقُ شَيْئًا دَالًّا وَيَقَعُ تَفَكُّرُ الْإِنْسَانِ فِيهِ وَنَظَرُهُ إِلَيْهِ عَلَى وَجْهٍ يَتَرَجَّحُ عِنْدَهُ الْحَقُّ فَيَتَّبِعُهُ وَتَارَةً يُلْجِئُهُ إِلَيْهِ ابْتِدَاءً وَيَصُونُهُ عَنِ الْخَطَأِ مِنْ صِغَرِهِ فَإِظْهَارُ الْمُعْجِزِ عَلَى يَدِ الرَّسُولِ أَمْرٌ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ اهْتِدَاءً مَعَ الْكَسْبِ وَهِدَايَةُ الْأَنْبِيَاءِ مِنْ غَيْرِ كَسْبٍ مِنْهُمْ بَلْ يَخْلُقُ فيهم علوما غير كسبية فقوله: إِنَّا مُرْسِلُوا النَّاقَةِ فِتْنَةً إِشَارَةٌ إِلَيْهِمْ، وَلِهَذَا قَالَ لَهُمْ: وَمَعْنَاهُ عَلَى وَجْهٍ يَصْلُحُ لِأَنْ يَكُونَ فِتْنَةً وَعَلَى هَذَا كُلُّ مَنْ كَانَتْ مُعْجِزَتُهُ أَظْهَرَ يَكُونُ ثَوَابُ قَوْمِهِ أَقَلَّ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَارْتَقِبْهُمْ أَيْ فَارْتَقِبْهُمْ بِالْعَذَابِ، وَلَمْ يَقُلْ: فَارْتَقِبِ الْعَذَابَ إِشَارَةً إِلَى حُسْنِ الْأَدَبِ وَالِاجْتِنَابِ عَنْ طَلَبِ الشَّرِّ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: / وَاصْطَبِرْ يُؤَيِّدُ ذَلِكَ بِمَعْنَى إِنْ كَانُوا يُؤْذُونَكَ فَلَا تَسْتَعْجِلْ لَهُمُ الْعَذَابَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ إِشَارَةً إِلَى قُرْبِ الْوَقْتِ إِلَى أَمْرِهِمَا وَالْأَمْرُ بِحَيْثُ يَعْجِزُ عَنِ الصبر. ثم قال تعالى:

sallallâhu aleyhi ve sellem'in, yani Sâlih aleyhisselâm'ın tasdik edilmesidir; çünkü o bir mucizedir. O hâlde bunun tefsirindeki tahkik nedir? Deriz ki: Bunda iki yön vardır: Birincisi: Mucize bir fitnedir (imtihandır); çünkü onunla sevap görecek olanın hâli azap görecek olandan ayırt edilir. Zira Allah Teâlâ kâfirlere, peygamberliği cihetinden onun doğruluğunu bildirmedikçe mucize ile azap etmez. Dolayısıyla mucize bir imtihandır; çünkü o bir tasdiktir ve tasdikten sonra tasdik eden yalanlayandan ayırt edilir. İkincisi ki bu daha dakiktir: Devenin kayadan çıkarılması bir mucize idi; onun kendilerine gönderilmesi, aralarında dolaşması ve suyun taksim edilmesi ise bir fitne idi. Bu yüzden: "Fitne olsun diye deveyi göndericileriz" buyurmuş, "Fitne olsun diye deveyi çıkarıcılarız" buyurmamıştır. Fitne, iptila ve imtihan konusundaki tahkik defalarca geçmişti. Buna gizli bir işaret vardır ki o da şudur: Allah Teâlâ dilediğini hidayete erdirir; hidayetin ise yolları vardır: Bunlardan biri, insanın kesb yoluyla onda bir dahli olacak şekilde gerçekleşendir. Misali şöyledir: Delalet eden bir şey yaratır; insanın onda düşünmesi ve ona bakması, hakikat nezdinde ağır basacak şekilde gerçekleşir ve insan ona uyar. Kimi zaman da başlangıçta onu buna mecbur bırakır ve küçüklüğünden itibaren onu hatadan korur. Dolayısıyla elçinin elinde mucizenin ortaya konması, Allah'ın dilediği kimseyi kesb ile birlikte olan bir hidayetle hidayete erdirdiği bir husustur. Peygamberlerin hidayeti ise kendi kesbleriyle değildir; bilakis Allah onlarda kesbî olmayan ilimler yaratır. İşte O'nun: { إِنَّا مُرْسِلُوا النَّاقَةِ فِتْنَةً } “Biz o dişi deveyi bir imtihan olsun diye göndereceğiz” buyruğu onlara işarettir. Bu sebeple onlara hitaben buyurmuştur; manası: "fitne olmaya elverişli bir şekilde" demektir. Buna göre mucizesi daha açık olan kimsenin kavminin sevabı daha az olur. Allah Teâlâ'nın: { فَارْتَقِبْهُمْ } “Onları gözetle” buyruğu, yani "onları azapla gözetle" demektir. Edebin güzelliğine ve şer talebinden kaçınmaya işaret etmek üzere "azabı gözetle" dememiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَاصْطَبِرْ } “Ve sabret” buyruğu da bunu destekler; yani "Eğer sana eziyet ediyorlarsa onlar için azap istemede acele etme" demektir. Bunun, onların işine olan vaktin yakınlığına ve işin sabredilmekten aciz kalınacak boyutta olduğuna bir işaret olması da muhtemeldir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة القمر (٥٤) : آية ٢٨]

[Kamer Suresi (54), Âyet 28]

وَنَبِّئْهُمْ أَنَّ الْماءَ قِسْمَةٌ بَيْنَهُمْ كُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ (٢٨)

{ وَنَبِّئْهُمْ أَنَّ الْماءَ قِسْمَةٌ بَيْنَهُمْ كُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ } “Onlara suyun aralarında taksim edildiğini, her su nöbetine hazır bulunulacağını haber ver!” (28)

أي مقسوم وصف بالمصدر مرادا به المشتق منه كقوله ماء ملح وقوله زُورٌ وَفِيهِ ضَرْبٌ مِنَ الْمُبَالَغَةِ يُقَالُ لِلْكَرِيمِ: كَرَمٌ كَأَنَّهُ هُوَ عَيْنُ الْكَرَمِ وَيُقَالُ: فُلَانٌ لُطْفٌ مَحْضٌ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ الْقِسْمَةُ وَقَعَتْ بَيْنَهُمَا لِأَنَّ النَّاقَةَ كَانَتْ عَظِيمَةً وَكَانَتْ حَيَوَانَاتُ الْقَوْمِ تَنْفِرُ مِنْهَا وَلَا تَرِدُ الْمَاءَ وَهِيَ عَلَى الْمَاءِ، فَصَعُبَ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ فَجُعِلَ الْمَاءُ بَيْنَهُمَا يَوْمًا لِلنَّاقَةِ وَيَوْمًا لِلْقَوْمِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ لِقِلَّةِ الْمَاءِ فَشِرْبُهُ يَوْمًا لِلنَّاقَةِ وَيَوْمًا لِلْحَيَوَانَاتِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَاءُ كَانَ بَيْنَهُمْ قسمة يوم لقوم ويوم لِقَوْمٍ وَلَمَّا خَلَقَ اللَّهُ النَّاقَةَ كَانَتْ تَرِدُ الماء يوم فَكَانَ الَّذِينَ لَهُمُ الْمَاءُ فِي غَيْرِ يَوْمِ وُرُودِهَا يَقُولُونَ: الْمَاءُ كُلُّهُ لَنَا فِي هَذَا الْيَوْمِ وَيَوْمُكُمْ كَانَ أَمْسِ وَالنَّاقَةُ مَا أَخَّرَتْ شَيْئًا فَلَا نُمَكِّنُكُمْ مِنَ الْوُرُودِ أَيْضًا فِي هَذَا الْيَوْمِ فَيَكُونُ النُّقْصَانُ وَارِدًا عَلَى الْكُلِّ وَكَانَتِ النَّاقَةُ تَشْرَبُ الْمَاءَ بِأَسْرِهِ وَهَذَا أَيْضًا ظَاهِرٌ وَمَنْقُولٌ وَالْمَشْهُورُ هُنَا الْوَجْهُ الْأَوْسَطُ، وَنَقُولُ: إِنَّ قَوْمًا كَانُوا يَكْتَفُونَ بِلَبَنِهَا يَوْمَ وُرُودِهَا الْمَاءَ وَالْكُلُّ مُمْكِنٌ وَلَمْ يَرِدْ فِي شَيْءٍ خَبَرٌ مُتَوَاتِرٌ وَالثَّالِثُ: قِطَعٌ وَهُوَ مِنَ الْقِسْمَةِ لِأَنَّهَا مُثْبَتَةٌ بِكِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى أَمَّا كَيْفِيَّةُ الْقِسْمَةِ وَالسَّبَبُ فَلَا وَقَوْلُهُ تَعَالَى: كُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ مِمَّا يُؤَيِّدُ الْوَجْهَ الثَّالِثَ أَيْ كُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ لِلْقَوْمِ بِأَسْرِهِمْ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ ذَلِكَ لِبَيَانِ كَوْنِ الشِّرْبِ مُحْتَضَرًا لِلْقَوْمِ أَوِ النَّاقَةِ فَهُوَ مَعْلُومٌ لَأَنَّ الْمَاءَ مَا كَانَ يُتْرَكُ مِنْ غَيْرِ حُضُورٍ وَإِنْ كَانَ لِبَيَانِ أَنَّهُ تَحْضُرُهُ النَّاقَةُ يَوْمًا وَالْقَوْمُ يَوْمًا فَلَا دَلَالَةَ فِي اللَّفْظِ عَلَيْهِ، وَأَمَّا إِذَا كَانَتِ الْعَادَةُ قَبْلَ النَّاقَةِ عَلَى أَنْ يَرِدَ الْمَاءَ قَوْمٌ فِي يَوْمٍ وَآخَرُونَ فِي يَوْمٍ آخَرَ، ثُمَّ لَمَّا خُلِقَتِ النَّاقَةُ كَانَتْ تَنْقُصُ شِرْبَ الْبَعْضِ وَتَتْرُكُ شِرْبَ الْبَاقِينَ مِنْ غَيْرِ نُقْصَانٍ، فَقَالَ: كُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ كُمْ أَيُّهَا الْقَوْمُ فَرِدُوا كُلَّ يَوْمٍ الْمَاءَ وَكُلُّ شِرْبٍ نَاقِصٍ تقاسموه وكل شرب كامل تقاسموه.

Yani bölünmüştür (maksûm); kendisinden türetilen anlam kastedilerek masdar ile nitelenmiştir; nitekim "tuzlu su" (mâun milhun) ve "yalan" (zûrun) denilmesi gibidir. Bunda bir tür mübalağa vardır; cömert kimseye sanki cömertliğin ta kendisiymiş gibi "keremdir" denilir ve "falan kişi sırf lütuftur" denilir. Taksimin aralarında vuku bulmuş olması şu sebeple de muhtemeldir: Çünkü deve çok büyüktü; kavmin hayvanları ondan ürküyor ve o suyun başındayken suya gelemiyorlardı. Bu durum onlara zor geldi, böylece su aralarında bir gün deveye, bir gün kavme olmak üzere taksim edildi. Suyun azlığından dolayı olması da muhtemeldir; böylece içme sırası bir gün deveye, bir gün hayvanlara verilmiştir. Suyun daha önce de kendi aralarında bir gün bir kabileye, bir gün diğer kabileye olmak üzere taksim edilmiş olması da muhtemeldir. Allah deveyi yarattığında deve bir gün suya gelirdi; devenin gelmediği günde suya sahip olanlar: "Bugün suyun tamamı bizimdir; sizin gününüz ise dündü ve deve hiçbir şey bırakmadı, bu sebeple bugün sizin de suya gelmenize izin vermeyiz" derlerdi; böylece eksiklik herkese isabet ederdi ve deve suyun tamamını içerdi. Bu da açık ve nakledilmiş bir görüştür. Burada meşhur olan ise ortadaki görüştür. Biz deriz ki: Bir topluluk devenin suya geldiği gün onun sütüyle yetiniyordu. Bunların hepsi mümkündür ve hiçbirisi hakkında mütevatir bir haber gelmemiştir. Üçüncüsü: Kesindir ve taksimdendir; çünkü Allah Teâlâ'nın Kitabı ile sabittir. Taksimin keyfiyeti ve sebebi ise sabit değildir. Allah Teâlâ'nın: { كُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ } “Her su nöbetine hazır bulunulacaktır” buyruğu üçüncü görüşü destekleyen hususlardandır; yani su içme sırası kavmin tamamı için hazır bulunulan bir sıradır. Zira bu, su içme sırasının kavim veya deve için hazır bulunulan bir sıra olduğunu açıklamak için olsaydı bu zaten bilinmektedir; çünkü su sahipsiz bırakılmazdı. Eğer bir gün devenin, bir gün kavmin hazır bulunacağını açıklamak için ise lafızda buna bir delalet yoktur. Ancak deveden önceki adet bir gün bir grubun, diğer gün başka bir grubun suya gelmesi şeklinde idiyse, sonra deve yaratıldığında bazısının içme hissesini eksiltip geride kalanların hissesini eksiltmeksizin bırakıyor idiyse; O: "Ey kavim, her içme sırası sizin hazır bulunacağınız bir sıradır; her gün suya gelin, eksilen her içme sırasını aranızda taksim edin, tam olan her içme sırasını da aranızda taksim edin" buyurmuştur.

[سورة القمر (٥٤) : آية ٢٩]

[Kamer Suresi (54), Âyet 29]

فَنادَوْا صاحِبَهُمْ فَتَعاطى فَعَقَرَ (٢٩)

{ فَنادَوْا صاحِبَهُمْ فَتَعاطى فَعَقَرَ } “Derken arkadaşlarını çağırdılar; o da [kılıcına] sarıldı ve [deveyi] kesti.” (29)

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَنادَوْا صاحِبَهُمْ نِدَاءَ الْمُسْتَغِيثِ كَأَنَّهُمْ قَالُوا: يَا لَقُدَارٍ لِلْقَوْمِ، كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ: بِاللَّهِ لِلْمُسْلِمِينَ وَصَاحِبُهُمْ قُدَارٌ وَكَانَ أَشْجَعَ وَأَهْجَمَ عَلَى الْأُمُورِ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ رَئِيسَهُمْ.

Sonra Allah Teâlâ: { فَنادَوْا صاحِبَهُمْ } buyurdu ki bu yardım isteyenin seslenişidir; sanki onlar bir kimsenin "Müslümanlar için Allah aşkına!" demesi gibi: "Kavim için yetiş ey Kudâr!" demişlerdir. Arkadaşları Kudâr idi; o, en cesurları ve işlere en cüretkâr olanlarıydı; onların reisi olması da muhtemeldir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَتَعاطى فَعَقَرَ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: تَعَاطَى آلَةَ الْعَقْرِ فَعَقَرَ الثَّانِي: تَعَاطَى النَّاقَةَ فَعَقَرَهَا وَهُوَ أَضْعَفُ الثَّالِثُ: التَّعَاطِي يُطْلَقُ وَيُرَادُ بِهِ الْإِقْدَامُ عَلَى الْفِعْلِ الْعَظِيمِ وَالتَّحْقِيقُ هُوَ أَنَّ الْفِعْلَ الْعَظِيمَ يَقْدُمُ كُلُّ أَحَدٍ فِيهِ صَاحِبَهُ وَيُبْرِئُ نَفْسَهُ مِنْهُ فَمَنْ يَقْبَلُهُ وَيُقْدِمُ عَلَيْهِ يُقَالُ: تَعَاطَاهُ كَأَنَّهُ كَانَ فِيهِ تَدَافُعٌ فَأَخَذَهُ هُوَ بَعْدَ التدافع أَنَّ الْقَوْمَ جَعَلُوا لَهُ عَلَى عَمَلِهِ جُعْلًا فتعاطاه وعقر الناقة. / ثم قال تعالى:

Allah Teâlâ'nın: { فَتَعاطى فَعَقَرَ } buyruğu birkaç yönü ihtiva eder: Birincisi: Kesme aletine sarıldı ve kesti. İkincisi: Deveyi yakaladı ve onu kesti; bu daha zayıftır. Üçüncüsü: Teâtî (sarılma/cüret etme) mutlak olarak kullanılır ve bununla büyük bir işe kalkışmak kastedilir. Tahkik şudur: Büyük işte herkes arkadaşını öne sürer ve kendini ondan beri tutar; kim onu kabul edip ona kalkışırsa "ona sarıldı/cüret etti" (te'âtâhâ) denilir; sanki onda bir çekişme ve geri durma olmuş da çekişmeden sonra onu bizzat o üstlenmiştir; kavim bu işine karşılık ona bir ücret tayin etmiş, o da bunu kabul edip deveyi kesmiştir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة القمر (٥٤) : آية ٣٠]

[Kamer Suresi (54), Âyet 30]

فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ (٣٠)

{ فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ } “Nasılmış benim azabım ve uyarılarım!” (30)

وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ وَتَفْسِيرُهُ غَيْرَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ ذَكَرَهَا فِي ثَلَاثَةِ مَوَاضِعَ ذَكَرَهَا فِي حِكَايَةِ نُوحٍ بَعْدَ بَيَانِ الْعَذَابِ، وَذَكَرَهَا هَاهُنَا قَبْلَ بَيَانِ الْعَذَابِ، وذكرها في حكاية عاد قبل بيانه وبعد بَيَانِهِ، فَحَيْثُ ذَكَرَ قَبْلَ بَيَانِ الْعَذَابِ ذَكَرَهَا لِلْبَيَانِ كَمَا تَقُولُ: ضَرَبْتُ فُلَانًا أَيَّ ضَرْبٍ وَأَيَّمَا ضَرْبٍ، وَتَقُولُ: ضَرَبْتُهُ وَكَيْفَ ضَرَبْتُهُ أَيْ قَوِيًّا، وَفِي حِكَايَةِ عَادٍ ذَكَرَهَا مَرَّتَيْنِ لِلْبَيَانِ وَالِاسْتِفْهَامِ وَقَدْ ذَكَرْنَا السَّبَبَ فِيهِ، فَفِي حِكَايَةِ نُوحٍ ذَكَرَ الَّذِي لِلتَّعْظِيمِ وَفِي حِكَايَةِ ثَمُودَ ذَكَرَ الَّذِي لِلْبَيَانِ لِأَنَّ عَذَابَ قَوْمِ نُوحٍ كَانَ بِأَمْرٍ عَظِيمٍ عَامٍّ وَهُوَ الطُّوفَانُ الَّذِي عَمَّ الْعَالَمَ وَلَا كَذَلِكَ عَذَابُ قَوْمِ هُودٍ فَإِنَّهُ كَانَ مُخْتَصًّا بِهِمْ. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى:

Bunun beyanı ve tefsiri daha önce geçmişti. Ancak O, bu ayeti üç yerde zikretmiştir: Nûh kıssasında azabın beyanından sonra zikretmiş; burada azabın beyanından önce zikretmiş; Âd kıssasında ise azabın beyanından hem önce hem sonra zikretmiştir. Azabın beyanından önce zikrettiği yerlerde bunu beyan için zikretmiştir; nitekim senin: "Falancayı öyle bir dövdüm ki, nasıl bir dövmeydi!" demen veya "Onu dövdüm; hem de nasıl dövdüm!" yani şiddetli dövdüm demen gibidir. Âd kıssasında ise bunu beyan ve istifham (soru) için iki defa zikretmiştir; bundaki sebebi daha önce zikretmiştik. Nûh kıssasında tazim için olanı zikretmiş, Semûd kıssasında ise beyan için olanı zikretmiştir; çünkü Nûh kavminin azabı büyük ve umumi bir işle, yani bütün âlemi kaplayan tufan ile olmuştu; Hûd kavminin azabı ise böyle değildi, aksine onlara mahsustu. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة القمر (٥٤) : آية ٣١]

[Kamer Suresi (54), Âyet 31]

إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ صَيْحَةً واحِدَةً فَكانُوا كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ (٣١)

{ إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ صَيْحَةً واحِدَةً فَكانُوا كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ } “Şüphesiz biz onların üzerine tek bir çığlık gönderdik de ağıl yapıcısının ufalanmış kuru çalı çırpısı gibi oldular.” (31)

سَمِعُوا صَيْحَةً فَمَاتُوا وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Korkunç bir ses işittiler ve öldüler. Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: كَانَ فِي قَوْلِهِ: فَكانُوا مِنْ أَيِّ الْأَقْسَامِ؟ نَقُولُ: قَالَ النُّحَاةُ تَجِيءُ تَارَةً بِمَعْنَى صَارَ وَتَمَسَّكُوا بِقَوْلِ الْقَائِلِ:

Birinci Mesele: O'nun { فَكانُوا } buyruğundaki 'kâne' hangi kısımlardandır? Deriz ki: Nahivciler, onun bazen 'sâre' (oldu/dönüştü) manasına geldiğini söylemiş ve şairin şu sözüne tutunmuşlardır:

بِتَيْمَاءَ قَفْرٍ وَالْمَطِيُّ كَأَنَّهَا ... قَطَا الْحَزْنِ قَدْ كَانَتْ فِرَاخًا بُيُوضُهَا

"Issız bir Teymâ'da binekler sanki ... yumurtaları civciv olmuş dağ bağırtlakları gibidir."

بِمَعْنَى صَارَتْ فَقَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: فِي هَذَا موضع إِنَّهَا بِمَعْنَى صَارَ، وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ كَانَ لَا تُخَالِفُ غَيْرَهَا مِنَ الْأَفْعَالِ الْمَاضِيَةِ اللَّازِمَةِ الَّتِي لا تتعدى والذي يقال إن كان تَامَّةً وَنَاقِصَةً وَزَائِدَةً وَبِمَعْنَى صَارَ فَلَيْسَ ذَلِكَ يُوجِبُ اخْتِلَافَ أَحْوَالِهَا اخْتِلَافًا يُفَارِقُ غَيْرَهَا مِنَ الْأَفْعَالِ وَذَلِكَ لِأَنَّ كَانَ بِمَعْنَى وُجِدَ أَوْ حَصَلَ أَوْ تَحَقَّقَ غَيْرَ أَنَّ الَّذِي وُجِدَ تَارَةً يَكُونُ حَقِيقَةَ الشَّيْءِ وَأُخْرَى صِفَةً مِنْ صِفَاتِهِ فَإِذَا قُلْتَ: كَانَتِ الْكَائِنَةُ وَكُنْ فَيَكُونُ جَعَلْتَ الْوُجُودَ وَالْحُصُولَ لِلشَّيْءِ فِي نَفْسِهِ فَكَأَنَّكَ قُلْتَ: وَجَدْتُ الْحَقِيقَةَ الْكَائِنَةَ وَكُنْ أَيِ احْصُلْ فَيُوجَدُ فِي نَفْسِهِ وَإِذَا قُلْتَ:

Burada 'sâret' (dönüştü) manasındadır. Bazı müfessirler bu makamda onun 'sâre' manasında olduğunu söylemişlerdir. Tahkik şudur ki: 'Kâne', diğer geçişsiz (lâzım) geçmiş zaman fiillerinden farklı değildir. 'Kâne'nin tam, nâkıs, zâit ve 'sâre' manasında olduğu söylenmesi, onun durumlarının diğer fiillerden ayrılacak şekilde farklı olmasını gerektirmez. Bunun sebebi şudur: Çünkü 'kâne', var oldu (vücide), meydana geldi (hasale) veya gerçekleşti (tehakkaka) manasındadır. Ancak var olan şey bazen bir şeyin bizzat hakikati, bazen de onun sıfatlarından bir sıfattır. Sen: "Kâneti'l-kâinetü" (olan oldu) ve { كُنْ فَيَكُونُ } [Ol der, o da hemen oluverir] dediğinde varlığı ve meydana gelişi bir şeyin bizzat kendisine vermiş olursun; sanki sen: "Vuku bulan hakikati buldum" ve "Ol, yani meydana gel, böylece kendinde var olur" demiş olursun. Şöyle dediğinde ise:

كَانَ زَيْدٌ عَالِمًا أَيْ وُجِدَ عِلْمُ زَيْدٍ، غَيْرَ أَنَّا نَقُولُ فِي وُجِدَ زَيْدٌ عَالِمًا إِنَّ عَالِمًا حَالٌ، وَفِي كَانَ زَيْدٌ عَالِمًا نَقُولُ: إِنَّهُ خَبَرٌ كَقَوْلِنَا حَصَلَ زَيْدٌ عَالِمًا غَيْرَ أَنَّ قَوْلَنَا وُجِدَ زَيْدٌ عَالِمًا رُبَّمَا يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّ الْوُجُودَ وَالْحُصُولَ لِزَيْدٍ فِي تِلْكَ الْحَالِ كَمَا تَقُولُ قَامَ زَيْدٌ مُنْتَحِيًا حَيْثُ يَكُونُ القيامة لِزَيْدٍ فِي تِلْكَ الْحَالِ، وَقَوْلُنَا: كَانَ زَيْدٌ عَالِمًا لَيْسَ مَعْنَاهُ كَانَ زَيْدٌ وَفِي تِلْكَ الْحَالِ هُوَ عَالِمٌ لَكِنَّ هَذَا لَا يُوجِبُ أَنَّ كَانَ عَلَى خِلَافِ غَيْرِهِ مِنَ الْأَفْعَالِ اللَّازِمَةِ الَّتِي لَهَا بِالْحَالِ

"Kâne Zeydün âlimen" (Zeyd âlim idi), yani Zeyd'in ilmi var oldu demektir. Ancak biz "vücide Zeydün âlimen" (Zeyd âlim olarak bulundu) ifadesinde 'âlimen' kelimesinin hâl olduğunu söyleriz; "kâne Zeydün âlimen" ifadesinde ise "hasale Zeydün âlimen" (Zeyd âlim oldu) sözümüz gibi onun haber olduğunu söyleriz. Ne var ki bizim "vücide Zeydün âlimen" sözümüzden, var oluşun ve meydana gelişin o hâlde Zeyd için olduğu anlaşılabilir; nitekim "Zeyd yönelerek ayağa kalktı" (kâme Zeydün müntahiyen) demen gibidir ki kalkma eylemi o hâlde Zeyd'e aittir. Bizim "kâne Zeydün âlimen" sözümüzün manası ise "Zeyd vardı ve o hâlde âlimdi" demek değildir; fakat bu durum 'kâne'nin, hâl ile

تَعَلُّقٌ شَدِيدٌ، لِأَنَّ مَنْ يَفْهَمُ مِنْ قَوْلِنَا حَصَلَ زَيْدٌ الْيَوْمَ عَلَى أَحْسَنِ حَالٍ مَا نَفْهَمُهُ مِنْ قَوْلِنَا خَرَجَ زَيْدٌ الْيَوْمَ فِي أَحْسَنِ زِيٍّ لَا يَمْنَعُهُ مَانِعٌ مِنْ أَنْ يَفْهَمَ مِنْ قَوْلِنَا: كَانَ زَيْدٌ عَلَى أَحْسَنِ حَالٍ مِثْلَ مَا فَهِمَ هُنَاكَ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْفِعْلُ الْمَاضِي يُطْلَقُ تَارَةً عَلَى مَا يُوجَدُ فِي الزَّمَانِ الْمُتَّصِلِ/ بِالْحَاضِرِ، كَقَوْلِنَا: قَامَ زَيْدٌ فِي صِبَاهُ، وَيُطْلَقُ تَارَةً عَلَى مَا يُوجَدُ فِي الزَّمَانِ الْحَاضِرِ كَقَوْلِنَا قَامَ زَيْدٌ فَقُمْ وَقُمْ فَإِنَّ زَيْدًا قَامَ، وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي كَانَ رُبَّمَا يُقَالُ كَانَ زَيْدٌ قَائِمًا عَامَ كَذَا وَرُبَّمَا يُقَالُ كَانَ زَيْدٌ قَائِمًا الْآنَ كَمَا فِي قَامَ زَيْدٌ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَكانُوا فِيهِ اسْتِعْمَالُ الْمَاضِي فِيمَا اتَّصَلَ بِالْحَالِ فَهُوَ كَقَوْلِكَ أُرْسِلَ عَلَيْهِمْ صَيْحَةٌ فَمَاتُوا أَيْ مُتَّصِلًا بِتِلْكَ الْحَالِ، نَعَمْ لَوِ اسْتُعْمِلَ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ صَارَ يَجُوزُ لَكِنْ كَانَ وصار كُلُّ وَاحِدٍ بِمَعْنًى فِي نَفْسِهِ وَلَيْسَ وَإِنَّمَا يَلْزَمُ حَمْلُ كَانَ عَلَى صَارَ إِذَا لَمْ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ هُوَ كَذَا كَمَا فِي الْبَيْتِ حَيْثُ لَا يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: الْبُيُوضُ فِرَاخٌ، وَأَمَّا هُنَا يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ هُمْ كَهَشِيمٍ وَلَوْلَا الْكَافُ لَأَمْكَنَ أَنْ يُقَالَ: يَجِبُ حَمْلُ كَانَ عَلَى صَارَ إِذَا كَانَ الْمُرَادُ أَنَّهُمُ انْقَلَبُوا هَشِيمًا كَمَا يُقْلَبُ الْمَمْسُوخُ وَلَيْسَ الْمُرَادُ ذَلِكَ.

şiddetli bir irtibatı olan diğer lâzım fiillerin hilafına olmasını gerektirmez. Çünkü bizim "Zeyd bugün en güzel hâl üzere oldu (hasale)" sözümüzden, "Zeyd bugün en güzel kıyafet içinde çıktı" sözümüzden anladığımız şeyi anlayan bir kimseyi, bizim "kâne Zeydün alâ ahseni hâlin" sözümüzden de orada anladığının benzerini anlamaktan alıkoyan hiçbir engel yoktur. Bunu bildiğinde deriz ki: Geçmiş zaman fiili bazen şimdiki zamana bitişik olan zamanda var olan şey için kullanılır; nitekim "Zeyd çocukluğunda ayağa kalktı" sözümüz gibidir. Bazen de şimdiki zamanda var olan şey için kullanılır; nitekim "Zeyd kalktı, sen de kalk" ve "Kalk, çünkü Zeyd kalktı" sözümüz gibidir. 'Kâne' hakkındaki söz de böyledir; bazen "Zeyd falan senede ayaktaydı" denilir, bazen de "Zeyd kalktı" cümlesinde olduğu gibi "Zeyd şu an ayaktadır (kâne Zeydün kâimen el-ân)" denilir. Allah Teâlâ'nın: { فَكانُوا } buyruğunda geçmiş zamanın şimdiki zamana bitişik olan şeyde kullanımı vardır; bu da senin "Üzerlerine bir çığlık gönderildi ve o hâle bitişik olarak öldüler" demen gibidir. Evet, bu makamda 'sâre' kullanılmış olsaydı caiz olurdu; ancak 'kâne' ve 'sâre'nin her biri bizzat kendinde bir manadadır. 'Kâne'nin 'sâre'ye hamledilmesi ancak şiir beytinde olduğu gibi "Yumurtalar civcivdir" denilmesinin mümkün olmadığı durumlarda gerekir. Buraya gelince, "Onlar çerçöp gibidir" denilmesi mümkündür. Eğer [teşbih bildiren] 'kâf' harfi olmasaydı, şayet kastedilen şey mesh edilen varlıkların dönüştüğü gibi onların da çerçöpe dönüşmesi olsaydı 'kâne'yi 'sâre'ye hamletmenin vacip olduğu söylenebilirdi; oysa kastedilen bu değildir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَا الْهَشِيمُ؟ نَقُولُ هُوَ الْمَهْشُومُ أَيِ الْمَكْسُورُ وَسُمِّيَ هَاشِمٌ هَاشِمًا لِهَشْمِهِ الثَّرِيدِ فِي الْجِفَانِ غَيْرَ أَنَّ الْهَشِيمَ اسْتُعْمِلَ كَثِيرًا فِي الْحَطَبِ الْمُتَكَسِّرِ الْيَابِسِ، فَقَالَ الْمُفَسِّرُونَ: كَانُوا كَالْحَشِيشِ الَّذِي يَخْرُجُ مِنَ الْحَظَائِرِ بَعْدَ الْبِلَا بِتَفَتُّتٍ، وَاسْتَدَلُّوا عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: هَشِيماً تَذْرُوهُ الرِّياحُ [الْكَهْفِ: ٥٤] وَهُوَ مِنْ بَابِ إِقَامَةِ الصِّفَةِ مَقَامَ الْمَوْصُوفِ كَمَا يُقَالُ: رَأَيْتُ جَرِيحًا وَمِثْلُهُ السَّعِيرُ.

İkinci Mesele: Heşîm (هَشِيم) nedir? Deriz ki: O mehmûm, yani kırılıp ufalanmış olandır. Hâşim'e çanaklardaki tirit ekmeğini ufalayıp kırdığı (haşm) için Hâşim denilmiştir. Ancak heşîm kelimesi kırılmış, kurumuş çalı çırpı ve odun hakkında çokça kullanılmıştır. Müfessirler şöyle demişlerdir: Onlar, çürüdükten sonra ufalanıp ağıllardan dışarı atılan kuru ot gibi oldular. Buna Allah Teâlâ'nın: { هَشِيماً تَذْرُوهُ الرِّياحُ } “Rüzgârların savurduğu çerçöp haline gelir” (Kehf: 45) buyruğunu delil getirdiler. Bu, "yaralı birini gördüm" denilmesinde olduğu gibi sıfatın mevsuf yerine geçirilmesi kabilindendir; 'saîr' (alevli ateş) kelimesi de böyledir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لِمَاذَا شَبَّهَهُمْ بِهِ؟ قُلْنَا: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ التَّشْبِيهُ بِكَوْنِهِمْ يَابِسِينَ كَالْحَشِيشِ بَيْنَ الْمَوْتَى الَّذِينَ مَاتُوا مِنْ زَمَانٍ وَكَأَنَّهُ يَقُولُ: سَمِعُوا الصَّيْحَةَ فَكَانُوا كَأَنَّهُمْ مَاتُوا مِنْ أَيَّامٍ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ لِأَنَّهُمُ انْضَمُّوا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ كَمَا يَنْضَمُّ الرُّفَقَاءُ عِنْدَ الْخَوْفِ دَاخِلِينَ بَعْضُهُمْ فِي بَعْضٍ فَاجْتَمَعُوا بعضهم فَوْقَ بَعْضٍ كَحَطَبِ الْحَاطِبِ الَّذِي يَصُفُّهُ شَيْئًا فَوْقَ شَيْءٍ مُنْتَظِرًا حُضُورَ مَنْ يَشْتَرِي مِنْهُ شَيْئًا فَإِنَّ الْحَطَّابَ الَّذِي عِنْدَهُ الْحَطَبُ الْكَثِيرُ يَجْعَلُ مِنْهُ كَالْحَظِيرَةِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ لِبَيَانِ كَوْنِهِمْ فِي الْجَحِيمِ أَيْ كَانُوا كَالْحَطَبِ الْيَابِسِ الَّذِي لِلْوَقِيدِ فَهُوَ مُحَقِّقٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ [الأنبياء: ٩٨] وقوله تعالى: كانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً

Üçüncü Mesele: Onları neden buna benzetmiştir? Deriz ki: Benzetmenin, uzun zaman önce ölmüş ölüler arasında kuru ot gibi kurumuş olmaları yönüyle olması muhtemeldir; sanki: "Çığlığı işittiler de sanki günlerdir ölüymüş gibi oldular" buyurmaktadır. Korku anında yoldaşların birbirine sokulup iç içe girmesi gibi birbirlerine sokulmaları, böylece kendisinden bir şey satın alacak kimsenin gelmesini bekleyerek üst üste dizen oduncunun odunları gibi üst üste yığılmaları sebebiyle olması da muhtemeldir; zira yanında çok odun bulunan oduncu ondan ağıl gibi bir yer yapar. Bunun, onların cehennemde oluşlarını beyan için olması da muhtemeldir; yani yakılmak için olan kuru odun gibi oldular. Bu da Allah Teâlâ'nın: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız” (Enbiyâ: 98) buyruğunu ve Allah Teâlâ'nın: { كانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً } “Cehenneme odun oldular”

[الْجِنِّ: ١٥] وَقَوْلِهِ: أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا [نُوحٍ: ٢٥] كَذَلِكَ مَاتُوا فَصَارُوا كَالْحَطَبِ الَّذِي لَا يَكُونُ إِلَّا لِلْإِحْرَاقِ لِأَنَّ الْهَشِيمَ لَا يَصْلُحُ للبناء. ثم قال تعالى:

(Cin: 15) buyruğunu ve: { أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا } “Suda boğuldular, hemen ateşe sokuldular” (Nûh: 25) buyruğunu gerçekleştiren bir ifadedir. Nitekim onlar da öldüler ve sadece yakılmaya yarayan odun gibi oldular; çünkü ufalanmış kuru çalı çırpı (heşîm) bina yapmaya yaramaz. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة القمر (٥٤) : آية ٣٢]

[Kamer Suresi (54), Âyet 32]

وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (٣٢)

{ وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “Andolsun biz Kur'an'ı öğüt alınsın diye kolaylaştırdık; hani var mı düşünen/öğüt alan?” (32)

والتكرار للتذكار. ثم بين حال قوم آخرون وهم قوم لوط فقال:

Tekrar, hatırlatmak içindir. Sonra başka bir kavmin, yani Lût kavminin hâlini açıklayarak şöyle buyurdu:

[سورة القمر (٥٤) : آية ٣٣]

[Kamer Suresi (54), Âyet 33]

كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ (٣٣)

{ كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ } “Lût kavmi de uyarıları yalanladı.” (33)

ثُمَّ بَيَّنَ عَذَابَهُمْ وإهلاكهم، فقال:

Sonra onların azabını ve helak edilişlerini açıklayarak şöyle buyurdu:

[سورة القمر (٥٤) : آية ٣٤]

[Kamer Suresi (54), Âyet 34]

إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ حاصِباً إِلاَّ آلَ لُوطٍ نَجَّيْناهُمْ بِسَحَرٍ (٣٤)

{ إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ حاصِباً إِلاَّ آلَ لُوطٍ نَجَّيْناهُمْ بِسَحَرٍ } “Şüphesiz biz onların üzerine taş yağdıran bir fırtına gönderdik; ancak Lût ailesi müstesna, onları seher vakti kurtardık.” (34)

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْأُولَى: الْحَاصِبُ فَاعِلٌ مِنْ حَصَبَ إِذَا رَمَى الْحَصْبَاءَ وَهِيَ اسْمُ الْحِجَارَةِ وَالْمُرْسَلُ عَلَيْهِمْ/ هُوَ نَفْسُ

Birincisi: Hâsıb (حَاصِب), çakıl taşları attığı zaman kullanılan "hasebe" (حَصَبَ) fiilinden fâildir; hasbâ (حَصْبَاء) ise taşların ismidir. Üzerlerine gönderilen şey ise taşların

الْحِجَارَةِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ [الْحِجْرِ: ٧٤] وَقَالَ تَعَالَى عَنِ الْمَلَائِكَةِ:

bizzat kendisidir. Allah Teâlâ: { وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ } “Üzerlerine balçıktan pişirilmiş taşlar yağdırdık” (Hicr: 74) buyurmuş; meleklerden naklen de şöyle buyurmuştur:

لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ طِينٍ [الذَّارِيَاتِ: ٣٣] فَالْمُرْسَلُ عَلَيْهِمْ لَيْسَ بِحَاصِبٍ فَكَيْفَ الْجَوَابُ عَنْهُ؟ نَقُولُ:

{ لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ طِينٍ } “Üzerlerine çamurdan taşlar gönderelim diye” (Zâriyât: 33). O hâlde üzerlerine gönderilen şey 'hâsıb' (taş atan) değildir; buna nasıl cevap verilir? Deriz ki:

الْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا حَاصِبًا بِالْحِجَارَةِ الَّتِي هِيَ الْحَصْبَاءُ وَكَثُرَ اسْتِعْمَالُ الْحَاصِبِ فِي الرِّيحِ الشَّدِيدَةِ فَأَقَامَ الصِّفَةَ مَقَامَ الْمَوْصُوفِ، فَإِنْ قِيلَ: هَذَا ضَعِيفٌ مِنْ حَيْثُ اللَّفْظِ وَالْمَعْنَى، أَمَّا اللَّفْظُ فَلِأَنَّ الرِّيحَ مُؤَنَّثَةٌ قَالَ تَعَالَى: بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عاتِيَةٍ [الْحَاقَّةِ: ٦] ، بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ [يُونُسَ: ٢٢] وَقَالَ تَعَالَى:

Cevap birkaç yöndendir: Birincisi: Üzerlerine çakıl taşı olan taşları savuran (hâsıb) bir rüzgâr gönderdik; hâsıb kelimesi şiddetli rüzgâr hakkında çokça kullanılmış, böylece sıfat mevsufun yerine geçirilmiştir. Eğer: "Bu, lafız ve mana yönünden zayıftır. Lafız yönündendir; çünkü rüzgâr (rîh) müennestir. Allah Teâlâ: { بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عاتِيَةٍ } [kavurucu ve uğultulu bir rüzgâr ile] (Hâkka: 6), { بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ } [hoş bir rüzgârla] (Yûnus: 22) buyurmuş; yine Allah Teâlâ:

فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ [ص: ٣٦] وَقَالَ تَعَالَى: غُدُوُّها شَهْرٌ [سَبَأٍ: ١٢] وَقَالَ تَعَالَى فِي:

{ فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ } “Bunun üzerine rüzgârı onun emrine verdik, onun buyruğuyla akıp giderdi” (Sâd: 36) buyurmuş; Allah Teâlâ: { غُدُوُّها شَهْرٌ } “Sabah gidişi bir aylık” (Sebe': 12) buyurmuş; ve Allah Teâlâ:

[وَأَرْسَلْنَا] الرِّياحَ لَواقِحَ [الحجر: ٢٢] وَمَا قَالَ لِقَاحًا وَلَا لِقْحَةً، وَأَمَّا الْمَعْنَى فَلِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ أَرْسَلَ عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ مُسَوَّمَةً عَلَيْهَا عَلَامَةُ كُلِّ وَاحِدٍ وَهِيَ لَا تُسَمَّى حَصْبَاءُ، وَكَانَ ذَلِكَ بِأَيْدِي الْمَلَائِكَةِ لَا بِالرِّيحِ، نَقُولُ: تَأْنِيثُ الرِّيحِ لَيْسَ حَقِيقَةً وَلَهَا أَصْنَافٌ الْغَالِبُ فِيهَا التَّذْكِيرُ كَالْإِعْصَارِ، قَالَ تَعَالَى: فَأَصابَها إِعْصارٌ فِيهِ نارٌ [الْبَقَرَةِ: ٢٦٦] فَلَمَّا كَانَ حَاصِبُ حِجَارَةٍ كَانَ كَالَّذِي فِيهِ نَارٌ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: كَانَ الرَّمْيُ بِالسِّجِّيلِ لَا بِالْحَصْبَاءِ، وَبِأَيْدِي الْمَلَائِكَةِ لَا بِالرِّيحِ، فَنَقُولُ: كُلُّ رِيحٍ يَرْمِي بِحِجَارَةٍ يُسَمَّى حَاصِبًا، وَكَيْفَ لا والسحاب الذي يأتي بالبرد يسمى حاصبا تَشْبِيهًا لِلْبَرَدِ بِالْحَصْبَاءِ، فَكَيْفَ لَا يُقَالُ فِي السِّجِّيلِ. وَأَمَّا الْمَلَائِكَةُ فَإِنَّهُمْ حَرَّكُوا الرِّيحَ وَهِيَ حَصَبَتِ الْحِجَارَةَ عَلَيْهِمْ الْجَوَابُ الثَّانِي: الْمُرَادُ عَذَابٌ حَاصِبٌ وَهَذَا أَقْرَبُ لِتَنَاوُلِهِ الْمَلَكَ وَالْحِسَابَ وَالرِّيحَ وَكُلَّ مَا يُفْرَضُ الْجَوَابُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: حاصِباً هُوَ أَقْرَبُ مِنَ الْكُلِّ لِأَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّا أَرْسَلْنا يَدُلُّ عَلَى مُرْسَلٍ هُوَ مُرْسَلُ الْحِجَارَةِ وَحَاصِبِهَا، فَإِنْ قِيلَ: كَانَ يَنْبَغِي أَنْ يَقُولَ حَاصِبِينَ، نَقُولُ لَمَّا لَمْ يَذْكُرِ الْمَوْصُوفَ رَجَّحَ جَانِبَ اللَّفْظِ كَأَنَّهُ قَالَ شَيْئًا حَاصِبًا إِذِ الْمَقْصُودُ بَيَانُ جِنْسِ الْعَذَابِ لَا بَيَانُ مَنْ عَلَى يَدِهِ الْعَذَابُ، وَهَذَا وَارِدٌ عَلَى مَنْ قَالَ: الرِّيحُ مُؤَنَّثٌ لِأَنَّ تَرْكَ التَّأْنِيثِ هُنَاكَ كَتَرْكِ عَلَامَةِ الْجَمْعِ هُنَا.

{ [وَأَرْسَلْنَا] الرِّياحَ لَواقِحَ } “Rüzgârları aşılayıcı olarak [gönderdik]” (Hicr: 22) buyurmuş; 'likâhan' veya 'likhaten' dememiştir. Mana yönündendir; çünkü Allah Teâlâ onların üzerine her birinin üzerinde işaret bulunan mühürlenmiş pişmiş balçıktan taşlar gönderdiğini beyan etmiştir ki bunlara çakıl taşı (hasbâ) denilmez ve bu rüzgârla değil meleklerin elleriyle olmuştur" denilirse, biz deriz ki: Rüzgârın müennesliği hakiki değildir; onun 'i'sâr' (kasırga) gibi müzekkerliği galip olan çeşitleri vardır. Nitekim Allah Teâlâ: { فَأَصابَها إِعْصارٌ فِيهِ نارٌ } “Ona içinde ateş bulunan bir kasırga isabet etti” (Bakara: 266) buyurmuştur. Taş savuran rüzgâr olunca, içinde ateş bulunan kasırga gibi olmuştur. O'nun: "Atma işi çakıl taşıyla değil siccîl (pişmiş balçık) ileydi ve rüzgârla değil meleklerin elleriyleydi" sözüne gelince; deriz ki: Taş savuran her rüzgâra hâsıb denilir. Nitekim dolu getiren buluta, dolu çakıl taşına benzetilerek hâsıb denildiğine göre, siccîl hakkında nasıl denilmesin? Meleklere gelince, onlar rüzgârı harekete geçirmişler, rüzgâr da taşları onların üzerine savurmuştur. İkinci Cevap: Kastedilen, taş savuran (hâsıb) bir azaptır; bu görüş meleği, hesabı, rüzgârı ve varsayılabilecek her şeyi kapsaması bakımından daha uygundur. Üçüncü Cevap: O'nun { حاصِباً } buyruğu hepsinden daha uygundur; çünkü { إِنَّا أَرْسَلْنا } [Biz gönderdik] buyruğu, taşları gönderen ve onları savuran bir göndericiye delalet eder. Şayet: "'Hâsıbîn' (çoğul) demesi gerekirdi" denilirse; deriz ki: Mevsuf zikredilmeyince lafız tarafını tercih etmiştir; sanki "taş savuran bir şey" demiştir; zira maksat azabın kimin eliyle olduğunu açıklamak değil, azabın cinsini açıklamaktır. Bu durum, "rüzgâr müennestir" diyen kimseye de yöneltilir; zira orada müennesliğin terk edilmesi, burada cemîlik (çoğulluk) alametinin terk edilmesi gibidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَا رَتَّبَ الْإِرْسَالَ عَلَى التَّكْذِيبِ بِالْفَاءِ فَلَمْ يَقُلْ: كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ فَأَرْسَلْنَا كَمَا قَالَ:

İkinci Mesele: Göndermeyi yalanlamaya 'fâ' harfi ile bağlamamış; yani Allah Teâlâ'nın:

فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ [الْقَمَرِ: ١١] لِأَنَّ الْحِكَايَةَ مَسُوقَةٌ عَلَى مَسَاقِ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْحِكَايَاتِ، فَكَأَنَّهُ قال:

{ فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ } “Biz de göğün kapılarını açtık” (Kamer: 11) buyurduğu gibi "Lût kavmi uyarıları yalanladı, biz de gönderdik" dememiştir. Çünkü kıssa, daha önce geçen kıssaların üslubu üzere sevk edilmiştir. Sanki O,

فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ [القمر: ٣٠] كَمَا قَالَ مِنْ قَبْلُ ثُمَّ قِيلَ: لَا عِلْمَ لَنَا بِهِ وَإِنَّمَا أَنْتَ الْعَلِيمُ فَأَخْبِرْنَا، فَقَالَ:

daha önce buyurduğu gibi: { فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ } “Nasılmış benim azabım ve uyarılarım!” (Kamer: 30) buyurmuş; sonra: "Bizim buna dair bir bilgimiz yoktur, her şeyi bilen ancak sensin, bize haber ver!" denilmiş, O da şöyle buyurmuştur:

إِنَّا أَرْسَلْنا.

{ إِنَّا أَرْسَلْنا } “Şüphesiz biz gönderdik”.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَا الْحِكْمَةُ فِي تَرْكِ الْعَذَابِ حَيْثُ لَمْ يَقُلْ: فَكَيْفَ كانَ عَذابِي كَمَا قَالَ فِي الْحِكَايَاتِ الثَّلَاثِ، نَقُولُ: لِأَنَّ التَّكْرَارَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ بَالِغٌ، وَلِهَذَا

Üçüncü Mesele: Üç kıssada dediği gibi burada: { فَكَيْفَ كانَ عَذابِي } “Nasılmış benim azabım” demeyip azap ifadesini terk etmesindeki hikmet nedir? Deriz ki: Çünkü üç defa tekrarlamak yeterli [bir sınıra] ulaşmıştır. Bundan dolayıdır ki

قَالَ ﷺ: «أَلَا هَلْ بلغت ثلاثا»

[Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem üç defa: “Dikkat edin, tebliğ ettim mi?” buyurmuştur.

وقال: «فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ بَاطِلٌ بَاطِلٌ»

Ve: “Onun nikâhı bâtıldır, bâtıldır, bâtıldır” buyurmuştur.

وَالْإِذْكَارُ تَكَرَّرَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَبِثَلَاثِ مِرَارٍ حَصَلَ التَّأْكِيدُ وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ: فَكَيْفَ كانَ عَذابِي فِي حِكَايَةِ نُوحٍ لِلتَّعْظِيمِ وَفِي حِكَايَةِ ثَمُودَ لِلْبَيَانِ وَفِي حِكَايَةِ عَادٍ أَعَادَهَا مَرَّتَيْنِ لِلتَّعْظِيمِ وَالْبَيَانِ جَمِيعًا وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ: فَكَيْفَ كانَ عَذابِي فِي ثَلَاثِ حِكَايَاتٍ أَرْبَعَ مَرَّاتٍ فَالْمَرَّةُ الْوَاحِدَةُ لِلْإِنْذَارِ، وَالْمَرَّاتُ الثَّلَاثُ لِلْإِذْكَارِ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ حَصَلَ بِالْمَرَّةِ الْوَاحِدَةِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ [الرَّحْمَنِ: ١٣] ذَكَرَهُ مَرَّةً لِلْبَيَانِ وَأَعَادَهَا ثَلَاثِينَ مَرَّةً غَيْرَ الْمَرَّةِ الْأُولَى كَمَا أَعَادَ: فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ غَيْرَ الْمَرَّةِ/ الْأُولَى فَكَانَ ذِكْرُ الْآلَاءِ عَشَرَةَ أَمْثَالِ ذِكْرِ الْعَذَابِ إِشَارَةً إِلَى الرَّحْمَةِ الَّتِي قَالَ فِي بَيَانِهَا مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها [الْأَنْعَامِ: ١٦٠] وَسَنُبَيِّنُ ذَلِكَ فِي سُورَةِ: الرَّحْمَنِ.

Hatırlatma da üç defa tekrarlanmıştır; böylece üç defa ile pekiştirme (tekit) gerçekleşmiştir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَكَيْفَ كانَ عَذابِي } “Nasılmış benim azabım” buyruğunu Nûh kıssasında tazim için, Semûd kıssasında açıklama için, Âd kıssasında ise hem tazim hem de açıklama için iki defa zikrettiğini açıklamıştık. Bil ki Allah Teâlâ: { فَكَيْفَ كانَ عَذابِي } “Nasılmış benim azabım” buyruğunu üç kıssada dört defa zikretmiştir; birincisi uyarı (inzâr) içindir, üç defası ise hatırlatma (izkâr) içindir; zira asıl maksat bir defayla hâsıl olmuştur. Allah Teâlâ'nın: { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” (Rahmân: 13) buyruğuna gelince, bunu açıklama için bir defa zikretmiş ve ilk defanın dışında otuz defa tekrarlamıştır; tıpkı: { فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَنُذُرِ } “Nasılmış benim azabım ve uyarılarım!” buyruğunu ilk defanın dışında üç defa tekrarladığı gibi. Böylece nimetlerin zikredilmesi, azabın zikredilmesinin on katı olmuştur ki bu, Allah'ın: { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها } “Kim bir iyilikle gelirse ona on katı vardır; kim de bir kötülükle gelirse ancak onun misliyle cezalandırılır” (En'âm: 160) buyruğunda açıkladığı rahmete bir işarettir. Bunu Rahmân Suresi'nde açıklayacağız.

المسألة الرابعة: إِلَّا آلَ لُوطٍ استثناء مما ذا؟ إِنْ كَانَ مِنَ الَّذِينَ قَالَ فِيهِمْ: إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ حاصِباً

Dördüncü Mesele: { إِلَّا آلَ لُوطٍ } “Lût'un ailesi müstesna” neyden istisnadır? Şayet haklarında: { إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ حاصِباً } “Biz onların üzerine taş savuran [bir rüzgâr] gönderdik” buyurduğu kimselerden ise,

فَالضَّمِيرُ فِي عَلَيْهِمْ عَائِدٌ إِلَى قَوْمِ لُوطٍ وَهُمُ الَّذِينَ قَالَ فِيهِمْ: كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ ثَمَّ قَالَ: إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ لَكِنْ لَمْ يَسْتَثْنِ عِنْدَ قَوْلِهِ: كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ وَآلُهُ مِنْ قَوْمِهِ فَيَكُونُ آلُهُ قَدْ كَذَّبُوا وَلَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ؟ الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ مِمَّنْ عَادَ إِلَيْهِمُ الضَّمِيرُ فِي عَلَيْهِمْ وَهُمُ الْقَوْمُ بِأَسْرِهِمْ غَيْرَ أَنَّ قَوْلَهُ: كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ لَا يُوجِبُ كَوْنَ آلِهِ مُكَذِّبِينَ، لِأَنَّ قَوْلَ الْقَائِلِ: عَصَى أَهْلُ بَلْدَةِ كَذَا يَصِحُّ وَإِنْ كَانَ فِيهَا شِرْذِمَةٌ قَلِيلَةٌ يُطِيعُونَ فَكَيْفَ إِذَا كَانَ فِيهِمْ وَاحِدٌ أَوِ اثْنَانِ مِنَ الْمُطِيعِينَ لَا غَيْرَ، فَإِنْ قِيلَ: ماله حَاجَةٌ إِلَى الِاسْتِثْنَاءِ لِأَنَّ قَوْلَهُ:

{ عَلَيْهِمْ } [onların üzerine] lafzındaki zamir Lût kavmine döner; onlar da haklarında { كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ } [Lût kavmi yalanladı] buyurduğu, sonra da { إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ } [üzerlerine gönderdik] dediği kimselerdir. Ancak { كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ } [Lût kavmi yalanladı] buyruğunda istisna yapmamıştır; ailesi de onun kavmindendir, o halde ailesi de mi yalanlamış olur, halbuki durum böyle değildir? Buna iki vecihten cevap verilir: Birincisi: İstisna, { عَلَيْهِمْ } [onların üzerine] lafzındaki zamirin döndüğü kimselerdendir ki onlar bütün kavimdir. Ne var ki { كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ } [Lût kavmi yalanladı] buyruğu, ailesinin de yalanlayıcılar olmasını gerektirmez. Zira bir kimsenin: "Filanca beldenin halkı isyan etti" demesi, içinde itaat eden az bir topluluk bulunsa dahi doğrudur; nitekim içlerinde itaat eden bir veya iki kişiden başkası bulunmadığında nasıl doğru olmasın? Şayet: "İstisnaya ne hacet vardı, çünkü O'nun:

إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ يَصِحُّ وَإِنْ نَجَا مِنْهُمْ طَائِفَةٌ يَسِيرَةٌ نَقُولُ: الْفَائِدَةُ لَمَّا كَانَتْ لَا تَحْصُلُ إِلَّا بِبَيَانِ إِهْلَاكِ مَنْ كَذَّبَ وَإِنْجَاءِ مَنْ آمَنَ فَكَانَ ذِكْرُ الْإِنْجَاءِ مَقْصُودًا، وَحَيْثُ يَكُونُ الْقَلِيلُ مِنَ الْجَمْعِ الْكَثِيرِ مَقْصُودًا لَا يَجُوزُ التَّعْمِيمُ وَالْإِطْلَاقُ مِنْ غَيْرِ بَيَانِ حَالِ ذَلِكَ الْمَقْصُودِ بِالِاسْتِثْنَاءِ أَوْ بِكَلَامٍ مُنْفَصِلٍ مِثَالُهُ: فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ إِلَّا إِبْلِيسَ [الْحِجْرِ: ٣٠، ٣١] اسْتَثْنَى الْوَاحِدَ لِأَنَّهُ كَانَ مَقْصُودًا، وَقَالَ تَعَالَى: وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ [النَّمْلِ: ٢٣] وَلَمْ يَسْتَثْنِ إِذِ الْمَقْصُودُ بَيَانُ أَنَّهَا أُوتِيَتْ، لَا بَيَانُ أَنَّهَا مَا أُوتِيَتْ، وَفِي حِكَايَةِ إِبْلِيسَ كِلَاهُمَا مُرَادٌ لِيَعْلَمَ أَنَّ مَنْ تَكَبَّرَ عَلَى آدَمَ عُوقِبَ وَمَنْ تَوَاضَعَ أُثِيبَ كَذَلِكَ الْقَوْلُ هَاهُنَا، وَأَمَّا عِنْدَ التَّكْذِيبِ فَكَأَنَّ الْمَقْصُودَ ذِكْرُ الْمُكَذِّبِينَ فَلَمْ يَسْتَثْنِ الْجَوَابُ الثَّانِي: أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ مِنْ كَلَامٍ مَدْلُولٍ عَلَيْهِ، كَأَنَّهُ قَالَ: إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ حَاصِبًا فَمَا أَنْجَيْنَا مِنَ الْحَاصِبِ إِلَّا آلَ لُوطٍ، وَجَازَ أَنْ يَكُونَ الْإِرْسَالُ عَلَيْهِمْ وَالْإِهْلَاكُ يَكُونُ عَامًّا كَمَا فِي قَوْلُهُ تَعَالَى:

{ إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ } [Biz onların üzerine gönderdik] buyruğu içlerinden az bir taife kurtulsa bile geçerlidir" denilirse, deriz ki: [Kıssadan çıkarılacak] fayda ancak yalanlayanın helak edildiğini ve iman edenin kurtarıldığını açıklamakla hâsıl olacağından, kurtarılmanın zikredilmesi maksattır. Çokluk içindeki az olan kastedildiğinde, o kastedilenin durumunu istisna veya ayrı bir söz ile açıklamaksızın genelleme ve mutlak ifade caiz olmaz. Bunun misali: { فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ إِلَّا إِبْلِيسَ } “Meleklerin hepsi toptan secde ettiler; İblis müstesna” (Hicr: 30-31) ayetidir; tek olanı istisna etmiştir, çünkü o kastedilmiştir. Allah Teâlâ: { وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } “Ona her şeyden verilmişti” (Neml: 23) buyurmuş ve istisna yapmamıştır; zira maksat ona verildiğini açıklamaktır, verilmediğini açıklamak değildir. İblis kıssasında ise her ikisi de kastedilmiştir ki Âdem'e karşı büyüklük taslayanın cezalandırıldığı, tevazu gösterenin de mükâfatlandırıldığı bilinsin. Burada da durum böyledir. Yalanlama esnasında ise sanki maksat yalanlayanları zikretmekti, bu yüzden istisna yapmadı. İkinci Cevap: İstisna, delalet edilen bir sözdendir; sanki O: "Biz onların üzerine taş savuran [bir rüzgâr] gönderdik ve o taş savurandan Lût ailesi hariç kimseyi kurtarmadık" buyurmuştur. Göndermenin onların üzerine olması ve helakin Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi genel olması caizdir:

وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً [الْأَنْفَالِ: ٢٥] فَكَانَ الْحَاصِبُ أَهْلَكَ مَنْ كَانَ الْإِرْسَالُ عَلَيْهِ مَقْصُودًا وَمَنْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ كَأَطْفَالِهِمْ وَدَوَابِّهِمْ وَمَسَاكِنِهِمْ فَمَا نَجَا مِنْهُمْ أَحَدٌ إِلَّا آلُ لُوطٍ. فَإِنْ قِيلَ إِذَا لَمْ يَكُنْ الِاسْتِثْنَاءُ مِنْ قَوْمِ لُوطٍ بَلْ كَانَ مَنْ أَمْرٍ عَامٍّ فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ لُوطٌ أَيْضًا مُسْتَثْنًى؟ نَقُولُ: هُوَ مُسْتَثْنًى عَقْلًا لِأَنَّ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ تَرْكُهُ وَإِنْجَاءُ أَتْبَاعِهِ وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّهُ مُسْتَثْنًى قَوْلُهُ تَعَالَى عَنِ الْمَلَائِكَةِ: نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيها لَنُنَجِّيَنَّهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ [الْعَنْكَبُوتِ: ٣٢] فِي جَوَابِهِمْ لِإِبْرَاهِيمَ ﵇ حيث قال: إِنَّ فِيها لُوطاً [العنكبوت: ٣٢] فَإِنْ قِيلَ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ: إِلَّا آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ [الْحِجْرِ: ٥٩] اسْتِثْنَاءٌ مِنَ الْمُجْرِمِينَ وَآلُ لُوطٍ لَمْ يَكُونُوا مُجْرِمِينَ فَكَيْفَ اسْتَثْنَى مِنْهُمْ؟ وَالْجَوَابُ مِثْلُ مَا ذَكَرْنَا فَأَحَدُ الْجَوَابَيْنِ إِنَّا أَرْسَلَنَا إِلَى قَوْمٍ يَصْدُقُ عَلَيْهِمْ أَنَّهُمْ مُجْرِمُونَ وَإِنْ كَانَ فِيهِمْ مَنْ لَمْ يُجْرِمْ ثَانِيهِمَا: إِلَى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ بِإِهْلَاكٍ يَعُمُّ الْكُلَّ إِلَّا آلَ لُوطٍ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: نَجَّيْناهُمْ بِسَحَرٍ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ لِبَيَانِ وَقْتِ الْإِنْجَاءِ أَوْ لِبَيَانِ كَيْفِيَّةِ الِاسْتِثْنَاءِ لِأَنَّ آلَ لُوطٍ كَانَ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونُوا فِيهِمْ وَلَا يُصِيبُهُمُ الْحَاصِبُ كَمَا فِي عَادٍ كَانْتِ الرِّيحُ تَقْلَعُ الْكَافِرَ وَلَا يُصِيبُ الْمُؤْمِنَ مِنْهَا مَكْرُوهٌ أَوْ يَجْعَلُ لَهُمْ مِدْفَعًا كَمَا فِي قَوْمِ نُوحٍ، فَقَالَ: نَجَّيْناهُمْ بِسَحَرٍ أَيْ أَمَرْنَاهُمْ بِالْخُرُوجِ مِنَ الْقَرْيَةِ فِي آخِرِ اللَّيْلِ وَالسَّحَرُ قُبَيْلَ الصُّبْحِ وَقِيلَ هو السدس الأخير من الليل. / ثم قال تعالى:

{ وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً } “Sadece içinizden zulmedenlere erişmekle kalmayacak bir fitneden sakının” (Enfâl: 25). Taş savuran rüzgâr, üzerlerine gönderilmek istenen kimseleri de çocukları, hayvanları ve meskenleri gibi böyle olmayanları da helak etti; dolayısıyla Lût ailesi hariç onlardan hiçbiri kurtulmadı. Şayet: "İstisna Lût kavminden değil de genel bir durumdan ise, Lût'un da istisna edilmiş olması gerekmez mi?" denilirse; deriz ki: O aklen istisna edilmiştir; çünkü onun terk edilip tâbilerinin kurtarılmasının caiz olmayacağı bilinen bir husustur. Onun da istisna edildiğine delalet eden şey, İbrâhim aleyhisselâm'ın: { إِنَّ فِيها لُوطاً } “Orada Lût da var” (Ankebût: 32) dediğinde meleklerin ona verdiği şu cevaptır: { نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيها لَنُنَجِّيَنَّهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ } “Biz orada kimin olduğunu daha iyi biliriz. Karısı müstesna, onu ve ailesini muhakkak kurtaracağız” (Ankebût: 32). Şayet: "Hicr Suresi'ndeki: { إِلَّا آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ } “Lût ailesi müstesna, biz onların hepsini mutlaka kurtaracağız” (Hicr: 59) buyruğu mücrimlerden bir istisnadır; oysa Lût ailesi mücrim değildi, öyleyse onlardan nasıl istisna edildi?" denilirse; cevap zikrettiğimiz gibidir: İki cevaptan biri; "Biz, içlerinde suç işlemeyen bulunsa dahi haklarında suçlu oldukları doğru olan bir kavme gönderildik" şeklindedir. İkincisi ise; "Lût ailesi müstesna, hepsini kuşatan bir helak ile suçlu bir kavme [gönderildik]" şeklindedir. Allah Teâlâ'nın: { نَجَّيْناهُمْ بِسَحَرٍ } [Onları seher vakti kurtardık] buyruğu, kurtarma vaktini açıklamak veya istisnanın keyfiyetini açıklamak için getirilmiş yeni bir cümledir (müste'nef kelamdır). Çünkü Lût ailesinin onların arasında bulunup taş savuran rüzgârın onlara isabet etmemesi mümkündü; nitekim Âd kavminde rüzgâr kâfiri söküp atıyor, mümine ise ondan bir zarar dokunmuyordu ya da Nûh kavminde olduğu gibi onlar için bir korunak yapılıyordu. İşte O: { نَجَّيْناهُمْ بِسَحَرٍ } [Onları seher vakti kurtardık] buyurdu; yani onlara gecenin sonunda şehirden çıkmalarını emrettik. Seher (sehar), sabahtan hemen önceki vakittir; gecenin son altıda biri olduğu da söylenmiştir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة القمر (٥٤) : آية ٣٥]

[Kamer Suresi (54), Ayet 35]

نِعْمَةً مِنْ عِنْدِنا كَذلِكَ نَجْزِي مَنْ شَكَرَ (٣٥)

{ نِعْمَةً مِنْ عِنْدِنا كَذلِكَ نَجْزِي مَنْ شَكَرَ } “Katımızdan bir nimet olarak. Şükredeni biz işte böyle mükâfatlandırırız.”

أَيْ ذَلِكَ الْإِنْجَاءُ كَانَ فَضْلًا مِنَّا كَمَا أَنَّ ذَلِكَ الْإِهْلَاكَ كَانَ عَدْلًا وَلَوْ أُهْلِكُوا لَكَانَ ذَلِكَ عَدْلًا، قَالَ تَعَالَى:

Yani o helak ediş bir adalet olduğu gibi bu kurtarış da tarafımızdan bir lütuftu. Eğer onlar helak edilselerdi bu da bir adalet olurdu. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً [الْأَنْفَالِ: ٢٥] قَالَ الْحُكَمَاءُ الْعُضْوُ الْفَاسِدُ يُقْطَعُ وَلَا بُدَّ أَنْ يُقْطَعَ مَعَهُ جُزْءٌ مِنَ الصَّحِيحِ لِيَحْصُلَ اسْتِئْصَالُ الْفَسَادِ، غَيْرَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى التَّمْيِيزِ التَّامِّ فَهُوَ مُخْتَارٌ إِنْ شَاءَ أهلك من آمن وكذب، ثُمَّ يُثَبِّتُ الَّذِينَ أَهْلَكَهُمْ مِنَ الْمُصَدِّقِينَ فِي دَارِ الْجَزَاءِ وَإِنْ شَاءَ أَهْلَكَ مَنْ كَذَّبَ، فَقَالَ:

{ وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً } “Sadece içinizden zulmedenlere erişmekle kalmayacak bir fitneden sakının” (Enfâl: 25). Hekimler derler ki: Bozulmuş uzuv kesilir ve fesadın kökünün kazınması için onunla birlikte sağlam kısımdan bir parçanın da kesilmesi zorunludur. Ne var ki Allah Teâlâ tam bir ayırt etmeye kadirdir; O dilediğini yapandır: Dilerse iman edeni de yalanlayanı da helak eder, sonra helak ettiği tasdik edicileri mükâfat yurdunda [cennette] yerleştirir; dilerse de [sadece] yalanlayanı helak eder. İşte O:

نِعْمَةً مِنْ عِنْدِنَا إِشَارَةً إِلَى ذَلِكَ وَفِي نَصْبِهَا وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ مَفْعُولٌ لَهُ كَأَنَّهُ قَالَ: نَجَّيْنَاهُمْ نِعْمَةً مِنَّا ثَانِيهِمَا

buna işaret ederek: { نِعْمَةً مِنْ عِنْدِنا } [Katımızdan bir nimet olarak] buyurmuştur. Bu kelimenin mansub olmasında iki vecih vardır: Birincisi: Mef'ûlün leh olmasıdır; sanki "Biz onları katımızdan bir nimet olarak kurtardık" buyurmuştur. İkincisi:

عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ، لِأَنَّ الْإِنْجَاءَ مِنْهُ إِنْعَامٌ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: أَنْعَمْنَا عَلَيْهِمْ بِالْإِنْجَاءِ إِنْعَامًا وَقَوْلُهُ تَعَالَى: كَذلِكَ نَجْزِي مَنْ شَكَرَ فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: ظَاهِرٌ وَعَلَيْهِ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ وَهُوَ أَنَّهُ مَنْ آمَنَ كَذَلِكَ نُنَجِّيهِ مِنْ عَذَابِ الدُّنْيَا وَلَا نُهْلِكُهُ وَعْدًا لِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّهُ يَصُونُهُمْ عَنِ الْإِهْلَاكَاتِ الْعَامَّةِ وَالسَّيِّئَاتِ الْمُطْبِقَةِ الشَّامِلَةِ وَثَانِيهِمَا: وَهُوَ الْأَصَحُّ أَنَّ ذَلِكَ وَعْدٌ لَهُمْ وَجَزَاؤُهُمْ بِالثَّوَابِ فِي دَارِ الْآخِرَةِ كَأَنَّهُ قَالَ: كَمَا نَجَّيْنَاهُمْ فِي الدُّنْيَا، أَيْ كَمَا أَنْعَمْنَا عَلَيْهِمْ نُنْعِمُ عَلَيْهِمْ يَوْمَ الْحِسَابِ وَالَّذِي يُؤَيِّدُ هَذَا أَنَّ النَّجَاةَ مِنَ الْإِهْلَاكَاتِ فِي الدُّنْيَا لَيْسَ بِلَازِمٍ، وَمِنْ عَذَابِ اللَّهِ فِي الْآخِرَةِ لَازِمٌ بِحُكْمِ الْوَعِيدِ، وَكَذَلِكَ يُنَجِّي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ مِنْ عَذَابِ النَّارِ وَيَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تعالى: مَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٤٥] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَثابَهُمُ اللَّهُ بِما قالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ [الْمَائِدَةِ: ٨٥] وَالشَّاكِرُ مُحْسِنٌ فَعُلِمَ أَنَّ الْمُرَادَ جَزَاؤُهُمْ فِي الْآخِرَةِ. ثُمَّ قَالَ تعالى:

Masdar olmasıdır; zira O'nun tarafından kurtarma bir nimettir (in'âmdır). Sanki Allah Teâlâ: "Onları kurtararak kendilerine tam bir nimet verdik" buyurmuştur. Allah Teâlâ'nın: { كَذلِكَ نَجْزِي مَنْ شَكَرَ } “Şükredeni biz işte böyle mükâfatlandırırız” buyruğunda iki vecih vardır: Birincisi: Açık olan ve müfessirlerin çoğunun benimsediği görüştür; o da iman eden kimseyi dünya azabından işte böyle kurtarırız ve helak etmeyiz anlamında olmasıdır. Bu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in mümin olan ümmetine, kendilerini genel helaklerden ve her yanı saran toptan felaketlerden koruyacağına dair bir vaaddir. İkincisi -ki daha sahih olanıdır-: Bunun ahiret yurdunda onlar için bir vaad ve sevapla mükâfatlandırılmaları olmasıdır. Sanki O: "Dünyada onları kurtardığımız gibi", yani "Onlara nimet verdiğimiz gibi hesap gününde de onlara nimet veririz" buyurmuştur. Bunu destekleyen husus şudur: Dünyadaki helaklerden kurtulmak zorunlu/kesin değildir; ahirette Allah'ın azabından kurtulmak ise vaad hükmüyle kesindir. Aynı şekilde Allah şükredenleri cehennem azabından kurtarır, zalimleri ise orada bırakır. Buna Allah Teâlâ'nın şu buyruğu delalet eder: { مَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ } “Kim dünya mükâfatını isterse ona ondan veririz; kim de ahiret mükâfatını isterse ona da ondan veririz. Biz şükredenleri mükâfatlandıracağız” (Âl-i İmrân: 145) ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { فَأَثابَهُمُ اللَّهُ بِما قالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ } “Söyledikleri sözden dolayı Allah onları, altlarından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetlerle mükâfatlandırdı. İşte bu, güzel davrananların mükâfatıdır” (Mâide: 85). Şükreden kimse güzel davranandır (muhsindir); böylece anlaşıldı ki kastedilen onların ahiretteki mükâfatıdır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة القمر (٥٤) : آية ٣٦]

[Kamer Suresi (54), Ayet 36]

وَلَقَدْ أَنْذَرَهُمْ بَطْشَتَنا فَتَمارَوْا بِالنُّذُرِ (٣٦)

{ وَلَقَدْ أَنْذَرَهُمْ بَطْشَتَنا فَتَمارَوْا بِالنُّذُرِ } “Andolsun ki [Lût] onları bizim yakalamamızla uyardı; fakat onlar bu uyarıları şüpheyle karşılayıp tartıştılar.”

وَفِيهِ تَبْرِئَةُ لُوطٍ ﵇ وَبَيَانُ أَنَّهُ أَتَى بِمَا عَلَيْهِ فَإِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا رَتَّبَ التَّعْذِيبَ عَلَى التَّكْذِيبِ وَكَانَ مِنَ الرَّحْمَةِ أَنْ يُؤَخِّرَهُ وَيُقَدِّمَ عَلَيْهِ الْإِنْذَارَاتِ الْبَالِغَةَ بَيَّنَ ذَلِكَ فَقَالَ: أَهْلَكْنَاهُمْ وَكَانَ قَدْ أَنْذَرَهُمْ مِنْ قَبْلُ، وَفِي قَوْلِهِ:

Bunda Lût aleyhisselâm'ın temize çıkarılması ve üzerine düşeni yerine getirdiğinin açıklaması vardır. Zira Allah Teâlâ azap etmeyi yalanlamaya bağlayınca ve azabı erteleyip öncesinde kesin uyarıları öne alması rahmetinden olunca, bunu açıklayarak şöyle buyurdu: Onları helak ettik, oysa o daha önce onları uyarmıştı. Allah'ın:

بَطْشَتَنا وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: الْمُرَادُ الْبَطْشَةُ الَّتِي وَقَعَتْ وَكَانَ يُخَوِّفُهُمْ بِهَا، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ حاصِباً [القمر: ٣٤] فَكَأَنَّهُ قَالَ: إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ مَا سَبَقَ، ذكرها للإنذار بِهَا وَالتَّخْوِيفِ وَثَانِيهِمَا:

{ بَطْشَتَنا } [yakalamamız / azabımız] buyruğunda iki vecih vardır: Birincisi: Kastedilen, gerçekleşen ve [Lût'un] kendisiyle onları korkuttuğu yakalayıştır. Buna Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ حاصِباً } “Biz onların üzerine taş savuran [bir rüzgâr] gönderdik” (Kamer: 34) buyruğu delalet eder. Sanki O: "Onunla uyarmak ve korkutmak için daha önce zikri geçen şeyi üzerlerine gönderdik" demiştir. İkincisi:

الْمُرَادُ بِهَا مَا فِي الْآخِرَةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرى [الدُّخَانِ: ١٦] وَذَلِكَ لِأَنَّ الرُّسُلَ كُلَّهُمْ كَانُوا يُنْذِرُونَ قَوْمَهُمْ بِعَذَابِ الْآخِرَةِ كَمَا قَالَ تعالى: فَأَنْذَرْتُكُمْ ناراً تَلَظَّى [الليل: ١٤] وَقَالَ:

Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرى } “En büyük yakalayışla yakalayacağımız gün” (Duhân: 16) buyruğunda olduğu gibi, bununla ahiretteki [yakalayışın] kastedilmesidir. Çünkü peygamberlerin hepsi kavimlerini ahiret azabıyla uyarırlardı; nitekim Allah Teâlâ: { فَأَنْذَرْتُكُمْ ناراً تَلَظَّى } “Ben sizi alev alev yanan bir ateşe karşı uyardım” (Leyl: 14) buyurmuş ve şöyle demiştir:

وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ [غَافِرٍ: ١٨] وَقَالَ تَعَالَى: نَّا أَنْذَرْناكُمْ عَذاباً قَرِيباً

{ وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ } “Onları yaklaşan güne karşı uyar” (Gâfir: 18) ve Allah Teâlâ: “[Şüphesiz] biz sizi yakın bir azap ile uyardık”

[النَّبَإِ: ٤٠] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ، وَعَلَى ذَلِكَ فَفِيهِ لَطِيفَةٌ وَهِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ [الْبُرُوجِ: ١٢] وَقَالَ هَاهُنَا: بَطْشَتَنا وَلَمْ يَقُلْ: بَطَشْنَا وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنَّ بَطْشَ/ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ بَيَانٌ لِجِنْسِ بَطْشِهِ، فَإِذَا كَانَ جِنْسُهُ شَدِيدًا فَكَيْفَ الْكُبْرَى مِنْهُ، وَأَمَّا لُوطٌ ﵇ فَذَكَرَ لَهُمُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى لِئَلَّا يَكُونَ مُقَصِّرًا فِي التَّبْلِيغِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى:

(Nebe: 40) ve benzeri ayetler. Buna göre burada latif bir nükte vardır ki o da şudur: Allah Teâlâ: { إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ } “Şüphesiz Rabbinin yakalaması çok şiddetlidir” (Burûc: 12) buyurmuş, burada ise "Bataşnâ" (yakaladık) demeyip { بَطْشَتَنا } [yakalayışımız] buyurmuştur. Çünkü Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ } [Şüphesiz Rabbinin yakalaması çok şiddetlidir] buyruğu, O'nun yakalama cinsinin açıklamasıdır. Yakalama cinsi şiddetli olunca, onun en büyüğü (el-batşetü'l-kübrâ) nasıl olur? Lût aleyhisselâm'a gelince, tebliğde kusur etmiş olmamak için onlara en büyük yakalayışı zikretmiştir. Allah Teâlâ'nın:

فَتَمارَوْا بِالنُّذُرِ يَدُلُّ على أن النذر هي الإنذارات. ثم قال تعالى:

{ فَتَمارَوْا بِالنُّذُرِ } “Fakat onlar bu uyarıları şüpheyle karşılayıp tartıştılar” buyruğu, nüzür (النُّذُر) kelimesinin uyarılar (inzârlar) anlamına geldiğine delalet eder. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة القمر (٥٤) : آية ٣٧]

[Kamer Suresi (54), Ayet 37]

وَلَقَدْ راوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنا أَعْيُنَهُمْ فَذُوقُوا عَذابِي وَنُذُرِ (٣٧)

{ وَلَقَدْ راوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنا أَعْيُنَهُمْ فَذُوقُوا عَذابِي وَنُذُرِ } “Andolsun ki onlar onun misafirlerinden murat almaya kalkıştılar. Biz de onların gözlerini silme kör ettik. 'Haydi tadın azabımı ve uyarılarımı!' [dedik].”

وَالْمُرَاوَدَةُ مِنَ الرَّوْدِ، وَمِنْهُ الْإِرَادَةُ وَهِيَ قَرِيبَةٌ مِنَ الْمُطَالَبَةِ غَيْرَ أَنَّ الْمُطَالَبَةَ تُسْتَعْمَلُ فِي الْعَيْنِ يُقَالُ: طَالَبَ زَيْدٌ عَمْرًا بِالدَّرَاهِمِ، وَالْمُرَاوَدَةُ لَا تُسْتَعْمَلُ إِلَّا فِي الْعَمَلِ يُقَالُ: رَاوَدَهُ عَنِ الْمُسَاعَدَةِ، وَلِهَذَا تُعَدَّى الْمُرَاوَدَةُ إلى مفعول ثان بعن، وَالْمُطَالَبَةُ بِالْبَاءِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الشَّغْلَ مَنُوطٌ بِاخْتِيَارِ الْفَاعِلِ، وَالْعَيْنُ قَدْ تُوجَدُ مِنْ غَيْرِ اخْتِيَارٍ مِنْهُ وَهَذَا فَرْقُ الْحَالِ، فَإِذَا قُلْتَ: أَخْبِرْنِي بِأَمْرِهِ تَعَيَّنَ عَلَيْهِ الْخَبَرُ الْعَيْنُ بِخِلَافٍ مَا إِذَا قِيلَ عَنْ كَذَا، وَيُزِيدُ هَذَا ظُهُورًا قَوْلُ الْقَائِلِ: أَخْبَرَنِي زَيْدٌ عَنْ مَجِيءِ فُلَانٍ، وَقَوْلُهُ: أَخْبَرَنِي بِمَجِيئِهِ فَإِنَّ مَنْ قَالَ عَنْ مَجِيئِهِ رُبَّمَا يَكُونُ الْإِخْبَارُ عَنْ كَيْفِيَّةِ الْمَجِيءِ لَا عَنْ نَفْسِهِ وَأَخْبَرَنِي بِمَجِيئِهِ لَا يَكُونُ إِلَّا عَنْ نَفْسِ الْمَجِيءِ وَالضَّيْفُ يَقَعُ عَلَى الْوَاحِدِ وَالْجَمَاعَةِ، وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي سُورَةِ الذَّارِيَاتِ وَكَيْفِيَّةُ الْمُرَاوَدَةِ مَذْكُورَةٌ فِيمَا تَقَدَّمَ، وَهِيَ أَنَّهُمْ كانوا مفسدين وسمعوا يضيف

Murâvede (الْمُرَاوَدَةُ), revd (الرَّوْد) kökündendir; irade (الْإِرَادَة) de ondandır. Bu, talep etmeye (mütâlebe) yakındır; ancak mütâlebe somut bir varlık (ayn) için kullanılır; nitekim "Zeyd Amr'dan dirhemleri talep etti" denilir. Murâvede ise sadece bir eylem hakkında kullanılır; nitekim "Yardım etmesi konusunda onunla çekişti/ondan murat istedi" (râvedehû ani'l-müsâade) denilir. Bundan dolayı murâvede ikinci mef'ûlüne 'an' (عَنْ) harf-i cerri ile geçişli olur, mütâlebe ise 'bâ' (بِ) harf-i cerri ile geçişli olur. Çünkü meşguliyet failin seçimine bağlıdır, somut varlık ise failin seçimi olmaksızın da bulunabilir; durumun farkı budur. Nitekim "Bana onun durumunu haber ver" (Ahbirnî bi-emrihî) dediğinde, haber bizzat o duruma taalluk eder; "şundan haber ver" (an kezâ) denildiğinde ise böyle değildir. Bir kimsenin: "Zeyd bana filanın gelişinden haber verdi" (Ahberenî Zeydün an mecî-i fülân) sözü ile "Bana onun gelişini haber verdi" (Ahberenî bi-mecîihî) sözü bunu daha da açığa kavuşturur. Zira "gelişinden haber verdi" diyen kimse, belki de gelişin bizzat kendisini değil keyfiyetini haber vermektedir; "gelişini haber verdi" ifadesi ise ancak gelişin bizzat kendisi hakkında olur. Dayf (الضَّيْفُ - misafir) kelimesi hem tekil hem de çoğul için kullanılır; bunu Zâriyât Suresi'nde zikretmiştik. Murâvedenin keyfiyeti ise daha önce anlatılmıştır; o da onların bozguncu kimseler olup misafir[ler]i duyduklarında

دَخَلُوا عَلَى لُوطٍ فَرَاوَدُوهُ عَنْهُمْ. وَقَوْلُهُ: فَطَمَسْنا أَعْيُنَهُمْ نَقُولُ: إِنَّ جِبْرِيلَ كَانَ فِيهِمْ فَضَرَبَ بِبَعْضِ جَنَاحِهِ عَلَى وُجُوهِهِمْ فَأَعْمَاهُمْ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Lût'un yanına girip o misafirleri ondan talep etmeleridir (murat almaya kalkışmalarıdır). O'nun: { فَطَمَسْنا أَعْيُنَهُمْ } [Biz de onların gözlerini silme kör ettik] buyruğuna gelince; deriz ki: Cebrail aralarındaydı; kanadının bir kısmıyla onların yüzlerine vurdu ve onları kör etti. Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْأُولَى: الضَّمِيرُ فِي رَاوَدُوهُ إِنْ كَانَ عَائِدًا إِلَى قَوْمِ لُوطٍ فَمَا فِي قَوْلِهِ: أَعْيُنَهُمْ أَيْضًا عَائِدًا إِلَيْهِمْ فَيَكُونُ قَدْ طَمَسَ أَعْيُنَ قَوْمٍ وَلَمْ يَطْمِسْ إِلَّا أَعْيُنَ قَلِيلٍ مِنْهُمْ وَهُمُ الَّذِينَ دَخَلُوا دَارَ لُوطٍ، وَإِنْ كَانَ عَائِدًا إِلَى الَّذِينَ دَخَلُوا الدَّارَ فَلَا ذِكْرَ لَهُمْ فَكَيْفَ الْقَوْلُ فِيهِ؟ نَقُولُ: الْمُرَاوَدَةُ حَقِيقَةً حَصَلَتْ مِنْ جَمْعٍ مِنْهُمْ لَكِنْ لَمَّا كَانَ الْأَمْرُ مِنَ الْقَوْمِ وَكَانَ غَيْرُهُمْ ذَلِكَ مَذْهَبُهُ أَسْنَدَهَا إِلَى الْكُلِّ ثُمَّ بِقَوْلِهِ رَاوَدُوهُ حَصَلَ قَوْمٌ هُمُ الْمُرَاوِدُونَ حَقِيقَةً فَعَادَ الضَّمِيرُ فِي أَعْيُنِهِمْ إِلَيْهِمْ مِثَالُهُ قَوْلُ الْقَائِلِ: الَّذِينَ آمَنُوا صَلَّوْا فَصَحَّتْ صَلَاتُهُمْ فَيَكُونُ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ عَائِدًا إِلَى الَّذِينَ صَلَّوْا بَعْدَ مَا آمَنُوا وَلَا يَعُودُ إِلَى مُجَرَّدِ الَّذِينَ آمَنُوا لِأَنَّكَ لَوِ اقْتَصَرْتَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا فَصَحَّتْ صَلَاتُهُمْ لَمْ يَكُنْ كَلَامًا مَنْظُومًا وَلَوْ قُلْتَ الَّذِينَ صَلَّوْا فَصَحَّتْ صَلَاتُهُمْ صَحَّ الْكَلَامُ، فَعُلِمَ أَنَّ الضَّمِيرَ عَائِدٌ إِلَى مَا حَصَلَ بَعْدَ قَوْلِهِ:

Birincisi: { راوَدُوهُ } [onunla çekişip murat almaya kalkıştılar] lafzındaki zamir şayet Lût'un kavmine dönüyorsa, { أَعْيُنَهُمْ } [onların gözlerini] buyruğundaki zamir de onlara döner; bu durumda bir kavmin gözlerini silip kör etmiş olur, halbuki içlerinden sadece az bir kısmının -ki onlar Lût'un evine girenlerdir- gözlerini kör etmiştir. Şayet eve girenlere dönüyorsa onların [öncesinde] bir zikri geçmemiştir; o halde bu husustaki görüş nedir? Deriz ki: Murâvede (talep etme) hakikatte onlardan bir topluluktan meydana gelmiştir; fakat bu iş kavmin genelinden kaynaklandığı ve diğerlerinin de benimsediği yol bu olduğu için bunu hepsine nispet etmiştir. Sonra { راوَدُوهُ } buyruğu ile hakikatte talep eden bir grup ortaya çıkmış, böylece { أَعْيُنَهُمْ } lafzındaki zamir onlara dönmüştür. Bunun misali bir kimsenin: "İman edenler namaz kıldılar ve namazları sahih oldu" sözüdür; buradaki "namazları" kelimesindeki zamir, iman ettikten sonra namaz kılanlara döner; sadece iman edenlere dönmez. Çünkü "İman edenler, derken namazları sahih oldu" demekle yetinseydin düzgün bir söz olmazdı; fakat "Namaz kılanların namazı sahih oldu" deseydin söz sahih olurdu. Böylece anlaşıldı ki zamir, O'nun:

راوَدُوهُ وَالضَّمِيرُ فِي رَاوَدُوهُ عَائِدٌ إِلَى الْمُنْذِرِينَ الْمُتَمَارِينَ بِالنُّذُرِ.

{ راوَدُوهُ } buyruğundan sonra ortaya çıkan [gruba] dönmektedir. { راوَدُوهُ } kelimesindeki zamir ise uyarılan ve uyarıları şüpheyle karşılayıp tartışan kimselere dönmektedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ هَاهُنَا: فَطَمَسْنا أَعْيُنَهُمْ وَقَالَ فِي يس: وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ [يس: ٦٦] فَمَا الْفَرْقُ؟ نَقُولُ: هَذَا مِمَّا يُؤَيِّدُ قَوْلَ ابْنِ عَبَّاسٍ فَإِنَّهُ نُقِلَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: الْمُرَادُ مِنَ الطَّمْسِ الْحَجْبُ عَنِ الْإِدْرَاكِ فَمَا جُعِلَ عَلَى بَصَرِهِمْ شَيْءٌ غَيْرَ أَنَّهُمْ دَخَلُوا وَلَمْ يَرَوْا هُنَاكَ شَيْئًا فَكَانُوا كَالْمَطْمُوسِينَ، وَفِي يس أَرَادَ أَنَّهُ لَوْ شَاءَ لَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِمْ غِشَاوَةً، أَيْ أَلْزَقَ أَحَدَ الْجَفْنَيْنِ بِالْآخَرِ فَيَكُونُ عَلَى/ الْعَيْنِ جِلْدَةٌ فَيَكُونُ قَدْ طُمِسَ عَلَيْهَا، وَقَالَ غَيْرُهُ: إِنَّهُمْ عَمُوا وَصَارَتْ عَيْنُهُمْ مَعَ وَجْهِهِمْ كَالصَّفْحَةِ الْوَاحِدَةِ، وَيُؤَيِّدُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَذُوقُوا عَذابِي لِأَنَّهُمْ إِنْ بَقُوا مُصِرِّينَ وَلَمْ يَرَوْا شَيْئًا هُنَاكَ لَا يَكُونُ ذَلِكَ عَذَابًا وَالطَّمْسُ بِالْمَعْنَى الَّذِي قَالَهُ غَيْرُ ابْنِ عَبَّاسٍ عَذَابٌ، فَنَقُولُ: الْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى هَاهُنَا مَا وَقَعَ وَهُوَ طَمْسُ الْعَيْنِ وَإِذْهَابُ ضَوْئِهَا وَصُورَتِهَا بِالْكُلِّيَّةِ حَتَّى صَارَتْ وُجُوهُهُمْ كَالصَّفْحَةِ الْمَلْسَاءِ وَلَمْ يُمْكِنْهُمُ الْإِنْكَارُ لِأَنَّهُ أَمْرٌ وَقَعَ، وَأَمَّا هُنَاكَ فَقَدَ خَوَّفَهُمْ بِالْمُمْكِنِ الْمَقْدُورِ عَلَيْهِ فَاخْتَارَ مَا يُصَدِّقُهُ كُلُّ أَحَدٍ وَيُعْرَفُ بِهِ وَهُوَ الطَّمْسُ عَلَى الْعَيْنِ، لِأَنَّ إِطْبَاقَ الْجَفْنِ عَلَى الْعَيْنِ أَمْرٌ كَثِيرُ الْوُقُوعِ وَهُوَ بِقُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِرَادَتِهِ فَقَالَ: وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ [يس: ٦٦] وما شققنا جفنهم عَنْ عَيْنِهِمْ وَهُوَ أَمْرٌ ظَاهِرُ الْإِمْكَانِ كَثِيرُ الْوُقُوعِ وَالطَّمْسُ عَلَى مَا وَقَعَ لِقَوْمِ لُوطٍ نَادِرٌ، فَقَالَ: هُنَاكَ عَلَى أَعْيُنِهِمْ لِيَكُونَ أَقْرَبَ إِلَى الْقَبُولِ.

İkinci Mesele: Burada: { فَطَمَسْنا أَعْيُنَهُمْ } [Biz de onların gözlerini silme kör ettik] buyurmuş, Yâsîn Suresi'nde ise: { وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ } “Dileseydik gözlerinin üzerini silme kör ederdik” (Yâsîn: 66) buyurmuştur; aralarındaki fark nedir? Deriz ki: Bu husus İbn Abbâs'ın görüşünü destekleyen delillerdendir. Zira kendisinden şöyle dediği nakledilmiştir: Tams (طَمْس) kavramından murat idrakten engellenmektir; yani onların gözleri üzerine bir şey konulmamış, sadece içeri girmişler ve orada hiçbir şey görememişlerdir, böylece gözleri silinmiş gibi olmuşlardır. Yâsîn Suresi'nde ise dileseydi gözlerinin üzerine bir perde koyardı, yani göz kapaklarının birini diğerine yapıştırırdı da gözün üzerinde bir deri tabakası olur ve böylece üzeri silinmiş (kapatılmış) olurdu anlamını murat etmiştir. Başkaları ise şöyle demiştir: Onlar kör oldular ve gözleri yüzleriyle beraber tek bir düz yüzey gibi oldu. Bunu Allah Teâlâ'nın: { فَذُوقُوا عَذابِي } “Haydi tadın azabımı” buyruğu da destekler; çünkü onlar [içeri girip] ısrarcı kalsalar ve orada bir şey göremeselerdi bu bir azap olmazdı; İbn Abbâs'tan başkasının söylediği anlamdaki tams ise bir azaptır. Deriz ki: En uygun olanı şöyle denilmesidir: Allah Teâlâ burada vuku bulan şeyi, yani gözün silinip ışığının ve suretinin tamamen yok olmasını, hatta yüzlerinin düz bir levha gibi olmasını nakletmiştir; vuku bulmuş bir iş olduğu için bunu inkâr etmeleri mümkün olmamıştır. Orada ise [Yâsîn'de] onları mümkün ve güç yetirilebilir olan bir şeyle korkutmuş, herkesin tasdik edeceği ve onunla bilinebilecek olanı, yani gözün üzerinin kapatılmasını (tamsı) seçmiştir. Çünkü göz kapağının göz üzerine kapanması çokça vuku bulan bir şeydir ve bu da Allah Teâlâ'nın kudreti ve iradesiyledir. Bu yüzden: { وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ } “Dileseydik gözlerinin üzerini silme kör ederdik” (Yâsîn: 66) [ve göz kapaklarını gözlerinden ayırmazdık] buyurmuştur. Bu, imkânı açık ve vukuu çok olan bir şeydir. Lût kavminin başına gelen şekildeki tams ise nadirdir. Dolayısıyla kabule daha yakın olsun diye orada { عَلى أَعْيُنِهِمْ } buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَذُوقُوا عَذابِي وَنُذُرِ خِطَابٌ مِمَّنْ وَقَعَ وَمَعَ مَنْ وَقَعَ؟ قُلْنَا: فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: فِيهِ إِضْمَارٌ تَقْدِيرُهُ فَقُلْتُ: عَلَى لِسَانِ الْمَلَائِكَةِ ذُوقُوا عَذَابِي ثَانِيهَا: هَذَا خِطَابٌ مَعَ كُلِّ مُكَذِّبٍ تَقْدِيرُهُ كُنْتُمْ تُكَذِّبُونَ فَذُوقُوا عَذَابِي فَإِنَّهُمْ لَمَّا كَذَّبُوا ذَاقُوهُ ثَالِثُهَا: أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ خَرَجَ مَخْرَجَ كَلَامِ النَّاسِ فَإِنَّ الْوَاحِدَ مِنَ الْمُلُوكِ إِذَا أَمَرَ بِضَرْبِ مُجْرِمٍ وَهُوَ شَدِيدُ الْغَضَبِ فَإِذَا ضرب ضربا مبرحا وهو يصرح وَالْمَلِكُ يَسْمَعُ صُرَاخَهُ يَقُولُ عِنْدَ سَمَاعِ صُرَاخِهِ ذُقْ إِنَّكَ مُجْرِمٌ مُسْتَأْهِلٌ وَيَعْلَمُ الْمَلِكُ أَنَّ الْمُعَذَّبَ لَا يَسْمَعُ كَلَامَهُ وَيُخَاطِبُ بِكَلَامِهِ الْمُسْتَغِيثَ الصَّارِخَ وَهَذَا كَثِيرٌ فَكَذَلِكَ لَمَّا كَانَ كُلُّ أَحَدٍ بِمَرْأًى مِنَ اللَّهِ تَعَالَى يُسْمَعُ إِذَا عَذَّبَ مُعَانِدًا كَانَ قَدْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَقُولُ: ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ [الدُّخَانِ: ٤٩] فَذُوقُوا (بِما نَسِيتُمْ) لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا [السَّجْدَةِ: ١٤] فَذُوقُوا عَذابِي وَلَا يَكُونُ بِهِ مُخَاطِبًا لِمَنْ يَسْمَعُ وَيُجِيبُ، وَذَلِكَ إِظْهَارُ الْعَدْلِ أَيْ لَسْتُ بِغَافِلٍ عَنْ تَعْذِيبِكَ فَتَتَخَلَّصَ بِالصُّرَاخِ وَالضَّرَاعَةِ، وَإِنَّمَا أَنَا بِكَ عَالِمٌ وَأَنْتَ لَهُ أَهْلٌ لِمَا قَدْ صَدَرَ مِنْكَ، فَإِنْ قِيلَ: هَذَا وَقَعَ بِغَيْرِ الْفَاءِ، وَأَمَّا

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { فَذُوقُوا عَذابِي وَنُذُرِ } “Haydi tadın azabımı ve uyarılarımı!” buyruğu kimden ve kime yöneltilmiş bir hitaptır? Deriz ki: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Bunda bir gizli söz (izmar) vardır; takdiri: "Meleklerin diliyle: 'Azabımı tadın!' dedim" şeklindedir. İkincisi: Bu, her yalanlayıcıya yönelik bir hitaptır; takdiri: "Yalanlıyordunuz, öyleyse azabımı tadın!" şeklindedir; nitekim yalanladıklarında onu tatmışlardır. Üçüncüsü: Bu söz insanların konuşma tarzı üzere gelmiştir. Zira krallardan biri son derece öfkeli iken bir suçlunun dövülmesini emretse, suçlu feryat ederek can yakıcı bir şekilde dövülürken ve kral onun çığlıklarını duyarken çığlığını işittiğinde: "Tat bakalım, sen bunu hak eden bir suçlusun!" der; kral azap edilenin kendi sözünü duymadığını bildiği halde sözüyle o feryat edip yardım dileyene hitap eder. Bu [dilde] çokça görülür. İşte bunun gibi, herkes Allah Teâlâ'nın gördüğü ve işittiği bir halde iken, Allah Teâlâ kendisine gazap ettiği bir inatçıyı azaplandırdığında: { ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ } “Tat bakalım! Hani sen çok güçlü, çok şerefliydin!” (Duhân: 49), { فَذُوقُوا بِما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا } “Bu gününüze kavuşmayı unuttuğunuz için tadın [azabı]!” (Secde: 14) ve { فَذُوقُوا عَذابِي } “Tadın azabımı!” buyurur; bununla işitip cevap veren birine hitap ediyor olmaz. Bu adaleti izhar etmek içindir; yani: "Sana azap etmekten gafil değilim ki çığlık ve yalvarmayla kurtalasın; bilakis ben seni hakkıyla biliyorum ve sen yaptıklarından dolayı buna layıksın" demektir. Şayet: "Bu 'fâ' (ف) harfi olmaksızın vuku bulmuştur, oysa

بِالْفَاءِ فَلَا تَقُولُ: وَبِالْفَاءِ فَإِنَّهُ رُبَّمَا يَقُولُ: كُنْتُمْ تُكَذِّبُونَ فَذُوقُوا.

'fâ' ile olunca böyle denilemez" denilirse, deriz ki: 'Fâ' ile olunca da muhtemelen: "Yalanlıyordunuz, öyleyse tadın!" der.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: النُّذُرُ كَيْفَ يُذَاقُ؟ نَقُولُ: مَعْنَاهُ ذُقْ فِعْلَكَ أَيْ مُجَازَاةَ فِعْلِكَ وَمُوجَبَهُ وَيُقَالُ: ذُقِ الْأَلَمَ عَلَى فِعْلِكَ وَقَوْلُهُ: فَذُوقُوا عَذابِي كَقَوْلِهِمْ: ذُقِ الْأَلَمَ، وَقَوْلُهُ: وَنُذُرِ كَقَوْلِهِمْ ذُقْ فِعْلَكَ أَيْ ذُقْ مَا لَزِمَ مِنْ إِنْذَارِي، فَإِنْ قِيلَ: فَعَلَى هَذَا لَا يَصِحُّ الْعَطْفُ لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَذُوقُوا عَذابِي وَمَا لَزِمَ مِنْ إِنْذَارِي وَهُوَ الْعَذَابُ يَكُونُ كَقَوْلِ الْقَائِلِ: ذُوقُوا عَذَابِي وَعَذَابِي؟ نَقُولُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَذُوقُوا عَذابِي أَيِ الْعَاجِلَ مِنْهُ، وَمَا لَزِمَ مِنْ إِنْذَارِي وَهُوَ الْعَذَابُ الْآجِلُ، لِأَنَّ الْإِنْذَارَ كَانَ بِهِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: ذُوقُوا عَذَابِي الْعَاجِلَ وَعَذَابِي الْآجِلَ، فَإِنْ قِيلَ: هُمَا لَمْ يَكُونَا فِي زَمَانٍ وَاحِدٍ، فَكَيْفَ يُقَالُ: ذُوقُوا، نَقُولُ: الْعَذَابُ الْآجِلُ أَوَّلُهُ مُتَّصِلٌ بِآخِرِ الْعَذَابِ الْعَاجِلِ، فَهُمَا كَالْوَاقِعِ فِي زَمَانٍ وَاحِدٍ وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا ناراً [نوح: ٢٥] . / ثم قال تعالى:

Dördüncü Mesele: Nüzür (uyarılar) nasıl tadılır? Deriz ki: Bunun anlamı "fiilini tat", yani fiilinin cezasını ve gereğini tat demektir. Nitekim "Fiiline karşılık acıyı tat" da denilir. O'nun: { فَذُوقُوا عَذابِي } [Tadın azabımı] buyruğu onların "Acıyı tat" sözü gibidir; { وَنُذُرِ } [ve uyarılarımı] buyruğu ise onların "Fiilini tat", yani "Uyarımın gerektirdiği şeyi tat" sözü gibidir. Şayet: "Buna göre atıf sahih olmaz; çünkü O'nun: 'Azabımı ve uyarımın gerektirdiği şeyi -ki o da azaptır- tadın' buyruğu, bir kimsenin: 'Azabımı ve azabımı tadın' demesi gibi olur?" denilirse; deriz ki: Allah Teâlâ'nın: { فَذُوقُوا عَذابِي } buyruğu "ondan peşin olanı [dünya azabını] tadın", uyarımın gerektirdiği şey ise gelecekteki azaptır (ahiret azabıdır); zira daha önce açıklandığı üzere uyarı onunlaydı. Sanki O: "Peşin azabımı ve gelecekteki azabımı tadın" demiştir. Şayet: "İkisi aynı zamanda gerçekleşmemiştir, öyleyse nasıl 'Tadın' denilmiştir?" denilirse; deriz ki: Gelecekteki azabın başı peşin azabın sonuna bitişiktir; dolayısıyla ikisi tek bir zamanda vuku bulmuş gibidir. Bu durum Allah Teâlâ'nın: { أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا ناراً } “Suda boğuldular, hemen ardından ateşe sokuldular” (Nûh: 25) buyruğu gibidir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة القمر (٥٤) : آية ٣٨]

[Kamer Suresi (54), Ayet 38]

وَلَقَدْ صَبَّحَهُمْ بُكْرَةً عَذابٌ مُسْتَقِرٌّ (٣٨)

{ وَلَقَدْ صَبَّحَهُمْ بُكْرَةً عَذابٌ مُسْتَقِرٌّ } “Andolsun ki bir sabah vakti erkenden onları kararlı/kesintisiz bir azap bastırıverdi.”

أَيِ الْعَذَابُ الَّذِي عَمَّ الْقَوْمَ بَعْدَ الْخَاصِّ الَّذِي طَمَسَ أَعْيُنَ الْبَعْضِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Yani bir kısmının gözlerini silip kör eden özel azaptan sonra bütün kavmi kuşatan azap [onları bastırdı]. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: صَبَّحَهُمْ فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى الصُّبْحِ، فَمَا مَعْنَى: بُكْرَةً؟ نَقُولُ: فَائِدَتُهُ تَبْيِينُ انْطِرَاقِهِ فِيهِ، فَقَوْلُهُ: بُكْرَةً يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهَا مَنْصُوبَةٌ عَلَى أَنَّهَا ظرف، ومثله نقوله فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

Birinci Mesele: { صَبَّحَهُمْ } [onları sabahleyin bastırdı] lafzında sabah vaktine delalet vardır; o halde { بُكْرَةً } [sabah erkenden] lafzının anlamı nedir? Deriz ki: Bunun faydası, azabın o vakitte aniden bastırdığını açıklamaktır. { بُكْرَةً } kelimesi iki veche muhtemeldir: Birincisi: Zarf olarak mansub olmasıdır; bunun benzerini Allah Teâlâ'nın şu buyruğu hakkında da söyleriz:

أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا [الْإِسْرَاءِ: ١] وَفِيهِ بَحْثٌ، وَهُوَ أَنَّ الزَّمَخْشَرِيَّ قَالَ: مَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ: لَيْلًا وَقَالَ:

{ أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا } “Kulunu geceleyin yürüttü” (İsrâ: 1). Bunda bir inceleme vardır: Zemahşerî: "{ لَيْلًا } buyruğundaki fayda nedir?" demiş ve

جَوَابًا فِي التَّنْكِيرِ دَلَالَةً عَلَى أَنَّهُ كَانَ فِي بَعْضِ اللَّيْلِ، وَتَمَسَّكَ بِقِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ: مِنَ اللَّيْلِ وَهُوَ غَيْرُ ظَاهِرٍ، وَالْأَظْهَرُ فِيهِ أَنْ يُقَالَ: بِأَنَّ الْوَقْتَ الْمُبْهَمَ يُذْكَرُ لِبَيَانِ أَنَّ تَعْيِينَ الْوَقْتِ لَيْسَ بِمَقْصُودِ الْمُتَكَلِّمِ وَأَنَّهُ لَا يُرِيدُ بَيَانَهُ، كَمَا يَقُولُ: خَرَجْنَا فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ، مَعَ أَنَّ الْخُرُوجَ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ يَكُونَ فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ، فَإِنَّهُ لَا يُرِيدُ بيان الوقت المعين، وَلَوْ قَالَ: خَرَجْنَا، فَرُبَّمَا يَقُولُ السَّامِعُ: مَتَى خَرَجْتُمْ، فَإِذَا قَالَ: فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ أَشَارَ إِلَى أَنَّ غَرَضَهُ بَيَانُ الْخُرُوجِ لَا تَعْيِينُ وَقْتِهِ، فَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: صَبَّحَهُمْ بُكْرَةً أَيْ بكرة من البكر وأَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا أَيْ لَيْلًا مِنَ اللَّيَالِي فَلَا أُبَيِّنُهُ، فَإِنَّ الْمَقْصُودَ نَفْسُ الْإِسْرَاءِ، وَلَوْ قَالَ: أَسْرَى بِعَبْدِهِ مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، لَكَانَ لِلسَّامِعِ أَنْ يَقُولَ: أَيُّمَا لَيْلَةٍ؟ فَإِذَا قَالَ: لَيْلَةٌ مِنَ اللَّيَالِي قَطَعَ سُؤَالَهُ وَصَارَ كَأَنَّهُ قَالَ: لَا أُبَيِّنُهُ، وَإِنْ كَانَ الْقَائِلُ مِمَّنْ يَجُوزُ عَلَيْهِ الْجَهْلُ، فَإِنَّهُ يَقُولُ: لَا أَعْلَمُ الْوَقْتَ، فَهَذَا أَقْرَبُ فَإِذَا عَلِمْتَ هَذَا فِي أَسْرَى لَيْلًا، فَاعْلَمْ مِثْلَهُ فِي: صَبَّحَهُمْ بُكْرَةً وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: عَلَى هَذَا الْوَجْهِ: صَبَّحَهُمْ بِمَعْنَى قَالَ لَهُمْ: عِمُوا صَبَاحًا اسْتِهْزَاءً بِهِمْ، كَمَا قَالَ: فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ [آلِ عِمْرَانَ: ٢١] فَكَأَنَّهُ قَالَ: جَاءَهُمُ الْعَذَابُ بُكْرَةً كَالْمُصَبِّحِ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، وَيُحْتَمَلُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: صَبَّحَهُمْ بُكْرَةً عَلَى قَوْلِنَا: إِنَّهَا مَنْصُوبَةٌ عَلَى الظَّرْفِ مَا لَا يَحْتَمِلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:

cevap olarak: Tenkîrde (belirsiz kılınmasında), bunun gecenin bir kısmında olduğuna delalet vardır demiştir ve "geceden" (mine'l-leyl) şeklinde okuyanın kıraatine tutunmuştur; ancak bu zâhir değildir. Bu hususta daha zâhir olanı şöyle denilmesidir: Müphem vakit, vaktin tayininin mütekellimin maksadı olmadığını ve onu açıklamak istemediğini beyan etmek için zikredilir; nitekim çıkışın mutlaka vakitlerden birinde olması gerekmesine rağmen bir kimsenin: "Vakitlerden birinde çıktık" demesi gibi; zira o belirli vakti açıklamak istememektedir. Şayet: "Çıktık" deseydi dinleyen belki de: "Ne zaman çıktınız?" derdi; "Vakitlerden birinde" deyince maksadının vaktini tayin etmek değil çıkışı beyan etmek olduğuna işaret etmiş olur. İşte Allah Teâlâ'nın: { صَبَّحَهُمْ بُكْرَةً } buyruğu da böyledir; yani sabahlardan bir sabah [erkenden]. { أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا } buyruğu da: "Gecelerden bir gece, onu açıklamıyorum" demektir; zira maksat İsrâ'nın bizzat kendisidir. Şayet: "Kulunu Mescid-i Haram'dan yürüttü" deseydi, dinleyenin: "Hangi gece?" deme hakkı olurdu. "Gecelerden bir gece" deyince onun sorusunu kesmiş ve sanki: "Onu açıklamıyorum" demiş gibi olmuştur; söyleyen kimse hakkında cehalet caiz olan biri olsaydı: "Vakti bilmiyorum" derdi. İşte bu [açıklama] daha uygundur. Bunu { أَسْرى لَيْلًا } hakkında öğrendiğinde { صَبَّحَهُمْ بُكْرَةً } hakkında da aynısını bil. Bu vecihte şöyle denilmesi de muhtemeldir: { صَبَّحَهُمْ } [onları sabah bastırdı], onlarla alay etmek maksadıyla Allah'ın: { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “Onlara can yakıcı bir azabı müjdele!” (Âl-i İmrân: 21) buyurması gibi onlara: "Sabahınız aydın olsun" demesi anlamındadır; sanki: "Azap onlara sabahleyin bir sabah selamı verici gibi geldi" demiştir. Fakat birincisi daha sahihtir. Allah Teâlâ'nın: { صَبَّحَهُمْ بُكْرَةً } buyruğu hakkında zarf olarak mansub olduğu görüşümüz üzere, Allah Teâlâ'nın:

أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا وَهُوَ أَنَّ: صَبَّحَهُمْ مَعْنَاهُ أَتَاهُمْ وَقْتَ الصُّبْحِ، لَكِنَّ التَّصْبِيحَ يُطْلَقُ عَلَى الْإِتْيَانِ فِي أَزْمِنَةٍ كَثِيرَةٍ مِنْ أَوَّلِ الصُّبْحِ إِلَى مَا بَعْدَ الْإِسْفَارِ، فَإِذَا قَالَ: بُكْرَةً أَفَادَ أَنَّهُ كَانَ أَوَّلَ جُزْءٍ مِنْهُ، وَمَا أُخِّرَ إِلَى الْأَسْفَارِ، وَهَذَا أَوْجَهُ وَأَلْيَقُ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْعَدَهُمْ بِهِ وَقْتَ الصُّبْحِ، بِقَوْلِهِ: إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ [هُودٍ: ٨١] وَكَانَ مِنَ الْوَاجِبِ بِحُكْمِ الْإِخْبَارِ تَحَقُّقُهُ بِمَجِيءِ الْعَذَابِ فِي أَوَّلِ الصُّبْحِ، وَمُجَرَّدُ قِرَاءَةِ: صَبَّحَهُمْ مَا كَانَ يُفِيدُ ذَلِكَ، وَهَذَا أَقْوَى لِأَنَّكَ تَقُولُ: صَبِيحَةُ أَمْسِ بُكْرَةً وَالْيَوْمُ بُكْرَةً، فَيَأْتِي فِيهِ مَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ الْمُرَادَ بُكْرَةٌ مِنَ الْبِكْرِ الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهَا مَنْصُوبَةٌ عَلَى الْمَصْدَرِ مِنْ بَابِ ضَرَبْتُهُ سَوْطًا ضَرْبًا فَإِنَّ الْمَنْصُوبَ فِي ضَرَبْتُهُ ضَرْبًا عَلَى الْمَصْدَرِ، وَقَدْ

{ أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا } buyruğunun kaldıramayacağı bir anlam da muhtemeldir: O da şudur: { صَبَّحَهُمْ } lafzının manası, onlara sabah vaktinde geldi demektir; fakat tasbîh (sabahleyin gelmek), sabahın başlangıcından ortalığın aydınlanmasından (isfâr) sonrasına kadar pek çok zaman diliminde gelmeye ıtlak olunur. { بُكْرَةً } buyurunca bunun sabahın ilk cüzünde olduğunu ve ortalığın aydınlanmasına kadar ertelenmediğini ifade etmiştir. Bu görüş daha vecih ve daha uygundur; çünkü Allah Teâlâ onlara azabı: { إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ } “Şüphesiz onların vadesi sabahtır” (Hûd: 81) buyruğuyla sabah vaktinde vadetmişti; haber verme hükmü gereğince bunun azabın sabahın ilk vaktinde gelmesiyle gerçekleşmesi gerekirdi; sadece { صَبَّحَهُمْ } okunuşu bunu ifade etmezdi. Bu daha kuvvetlidir; çünkü sen: "Dün sabah erkenden" ve "Bugün erkenden" dersin. Böylece burada muradın sabahlardan bir sabah olduğu yönündeki zikrettiğimiz husus ortaya çıkar. İkinci Vecih: 'Darabtühü sevtan darben' (Ona kamçıyla bir vuruş vurdum) babından masdar olarak mansub olmasıdır; zira 'darabtühü darben' cümlesinde mansub olan kelime masdardır; bazen de

يَكُونُ غَيْرَ الْمَصْدَرِ كَمَا فِي ضَرَبْتُهُ سَوْطًا ضَرْبًا، لَا يُقَالُ: ضَرْبًا سَوْطًا بَيْنَ أَحَدِ أَنْوَاعِ الضَّرْبِ، لِأَنَّ الضَّرْبَ قَدْ يَكُونُ بِسَوْطٍ وَقَدْ يَكُونُ بِغَيْرِهِ، وَأَمَّا: بُكْرَةً فَلَا يُبَيِّنُ ذَلِكَ، لِأَنَّا نَقُولُ: قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ بُكْرَةً بَيْنَ ذَلِكَ، لِأَنَّ الصُّبْحَ قَدْ يَكُونُ بِالْإِتْيَانِ وَقْتَ الْإِسْفَارِ، وَقَدْ يَكُونُ بِالْإِتْيَانِ بِالْأَبْكَارِ، فَإِنْ قِيلَ: مِثْلُهُ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: فِي/ أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا قُلْنَا: نَعَمْ، فَإِنْ قِيلَ: لَيْسَ هُنَاكَ بَيَانُ نَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْإِسْرَاءِ، نَقُولُ: هُوَ كَقَوْلِ الْقَائِلِ: ضَرَبْتُهُ شَيْئًا، فَإِنَّ شَيْئًا لَا بُدَّ مِنْهُ فِي كُلِّ ضَرْبٍ، وَيَصِحُّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ، وَفَائِدَتُهُ مَا ذَكَرْنَا مِنْ بَيَانِ عَدَمِ تَعَلُّقِ الْغَرَضِ بِأَنْوَاعِهِ، وَكَأَنَّ الْقَائِلَ يَقُولُ: إِنِّي لَا أُبَيِّنُ مَا ضَرَبْتُهُ بِهِ، وَلَا أَحْتَاجُ إِلَى بَيَانِهِ لِعَدَمِ تَعَلُّقِ الْمَقْصُودِ بِهِ لِيَقْطَعَ سُؤَالَ السَّائِلِ: بِمَاذَا ضَرَبَهُ بِسَوْطٍ أَوْ بِعَصَا، فَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي: أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا يَقْطَعُ سُؤَالَ السَّائِلِ عَنِ الْإِسْرَاءِ، لِأَنَّ الْإِسْرَاءَ هُوَ السَّيْرُ أَوَّلَ اللَّيْلِ، وَالسُّرَى هُوَ السَّيْرُ آخِرَ اللَّيْلِ أَوْ غَيْرَ ذَلِكَ.

'Darabtühü sevtan darben' cümlesinde olduğu gibi masdar olmayan bir kelime de olabilir. "Kamçıyla vurmak, vurmanın türlerinden birini açıklar; zira vurma bazen kamçıyla bazen de başka bir şeyle olur; 'bükraten' ise bunu açıklamaz" denilemez. Çünkü deriz ki: 'Bükraten' lafzının bunu açıkladığını beyan etmiştik; zira sabahleyin gelmek bazen ortalık aydınlandığında gelmekle olur, bazen de sabahın ilk vaktinde gelmekle olur. Şayet: "Bunun benzeri { أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا } ayetinde de söylenebilir mi?" denilirse, "Evet" deriz. Şayet: "Orada İsrâ'nın türlerinden bir türün açıklaması yoktur" denilirse, deriz ki: Bu, bir kimsenin: "Ona bir şey vurdum" demesi gibidir; zira her vuruşta bir şey mutlaka bulunur ve bu kelimenin masdar olarak nasbedilmesi sahihtir. Bunun faydası ise maksadın onun türlerine taalluk etmediğini beyan etmek olarak zikrettiğimiz husustur. Sanki söyleyen: "Ona ne ile vurduğumu açıklamıyorum, maksat buna taalluk etmediği için bunu açıklamaya da ihtiyacım yoktur" diyerek soranın "Ona ne ile vurdu, kamçıyla mı yoksa sopayla mı?" sorusunu kesmektedir. İşte: { أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا } hakkındaki söz de böyledir; soranın İsrâ hakkındaki sorusunu keser; çünkü İsrâ gecenin başında yürümektir, sürâ ise gecenin sonunda yürümektir veya başka bir şekildedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مُسْتَقِرٌّ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا أَحَدُهَا: عَذَابٌ لَا مَدْفَعَ لَهُ، أَيْ يَسْتَقِرُّ عَلَيْهِمْ وَيَثْبُتُ، وَلَا يَقْدِرُ أَحَدٌ عَلَى إِزَالَتِهِ وَرَفْعِهِ أَوْ إِحَالَتِهِ وَدَفْعِهِ ثَانِيهَا: دَائِمٌ، فَإِنَّهُمْ لَمَّا أُهْلِكُوا نُقِلُوا إِلَى الْجَحِيمِ، فَكَأَنَّ مَا أَتَاهُمْ عَذَابٌ لَا يَنْدَفِعُ بِمَوْتِهِمْ، فَإِنَّ الْمَوْتَ يُخَلِّصُ مِنَ الْأَلَمِ الَّذِي يَجِدُهُ الْمَضْرُوبُ مِنَ الضَّرْبِ وَالْمَحْبُوسُ مِنَ الْحَبْسِ، وَمَوْتُهُمْ مَا خَلَّصَهُمْ ثَالِثُهَا: عَذَابٌ مُسْتَقِرٌّ عَلَيْهِمْ لَا يَتَعَدَّى غَيْرَهُمْ، أَيْ هُوَ أَمْرٌ قَدْ قَدَّرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَقَرَّرَهُ فَاسْتَقَرَّ، وَلَيْسَ كَمَا يُقَالُ: إِنَّهُ أَمْرٌ أَصَابَهُمُ اتِّفَاقًا كَالْبَرْدِ الَّذِي يَضُرُّ زَرْعَ قَوْمٍ دُونَ قَوْمٍ، وَيُظَنُّ بِهِ أَنَّهُ أَمْرٌ اتِّفَاقِيٌّ، وَلَيْسَ لَوْ خَرَجُوا مِنْ أَمَاكِنِهِمْ لَنَجَوْا كَمَا نَجَا آلُ لُوطٍ، بَلْ كَانَ ذَلِكَ يَتْبَعُهُمْ، لِأَنَّهُ كَانَ أَمْرًا قَدِ اسْتَقَرَّ.

İkinci Mesele: { مُسْتَقِرٌّ } [kararlı/kesintisiz] kelimesi birkaç veche muhtemeldir: Birincisi: Geri çevrilmesi mümkün olmayan bir azaptır; yani onların üzerine yerleşir ve sabit kalır, hiç kimse onu gidermeye, kaldırmaya ya da savuşturup defetmeye güç yetiremez. İkincisi: Süreklidir; zira onlar helak edildiklerinde cehenneme nakledilmişlerdir; sanki onlara gelen şey ölümleriyle de savuşturulamayan bir azaptır. Zira ölüm, dövülenin dövülmekten ve hapsedilenin hapisten duyduğu acıdan kurtarır; onların ölümü ise kendilerini kurtarmamıştır. Üçüncüsü: Başkasına geçmeyip [sadece] onların üzerine yerleşen bir azaptır; yani o, Allah'ın onlar hakkında takdir edip kararlaştırdığı ve böylece kesinleşip yerleşen bir iştir. Yoksa bir kavmin ekinine zarar verip diğerine vermeyen ve rastlantısal bir durum zannedilen dolu gibi onların başına tesadüfen gelmiş bir iş değildir. Yerlerinden çıksalardı Lût ailesinin kurtulduğu gibi kurtulacak da değillerdi; bilakis bu azap onları takip ederdi, çünkü o kesinleşip yerleşmiş (istikrâr bulmuş) bir emirdi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الضَّمِيرُ فِي صَبَّحَهُمْ عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ عَادَ إِلَيْهِمُ الضَّمِيرُ فِي أَعْيُنِهِمْ فَيَعُودُ لَفْظًا إِلَيْهِمْ لِلْقُرْبِ، وَمَعْنًى إِلَى الَّذِينَ تَمَارَوْا بِالنُّذُرِ، أَوِ الَّذِينَ عَادَ إِلَيْهِمُ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ أَنْذَرَهُمْ بَطْشَتَنا [القمر:

Üçüncü Mesele: { صَبَّحَهُمْ } [onları sabah bastırdı] lafzındaki zamir, { أَعْيُنَهُمْ } [onların gözleri] lafzındaki zamirin döndüğü kimselere döner; dolayısıyla lafız bakımından yakınlıktan ötürü onlara, mana bakımından ise uyarıları şüpheyle karşılayıp tartışanlara veya: { وَلَقَدْ أَنْذَرَهُمْ بَطْشَتَنا } [Andolsun ki onları bizim yakalamamızla uyardı] (Kamer:

٣٦] . ثم قال تعالى:

36) buyruğundaki zamirin döndüğü kimselere döner. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة القمر (٥٤) : آية ٣٩]

[Kamer Suresi (54), Ayet 39]

فَذُوقُوا عَذابِي وَنُذُرِ (٣٩)

{ فَذُوقُوا عَذابِي وَنُذُرِ } “'Haydi tadın azabımı ve uyarılarımı!' [dedik].”

مَرَّةً أُخْرَى، لِأَنَّ الْعَذَابَ كان مرتين خاص بالمراودين، والآخر عام. وقوله تعالى:

[Bu hitap] bir kez daha [tekrarlandı]; çünkü azap iki defa idi: Biri [misafirlerden murat almaya] kalkışanlara özeldi, diğeri ise geneldi. Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna gelince:

[سورة القمر (٥٤) : آية ٤٠]

[Kamer Suresi (54), Ayet 40]

وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (٤٠)

{ وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “Andolsun biz Kur'an'ı öğüt alınsın diye kolaylaştırdık; öğüt alan yok mudur?”

قَدْ فَسَّرْنَاهُ مِرَارًا وَبَيَّنَّا مَا لِأَجْلِهِ تَكْرَارًا. ثم قال تعالى:

Bunu defalarca tefsir ettik ve ne sebeple tekrarlandığını açıkladık. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: