Binûn

Kamer Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سورة القمر (٥٤) : الآيات ٤١ الى ٤٢]

[Kamer Suresi (54), Âyetler 41-42]

وَلَقَدْ جاءَ آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ (٤١) كَذَّبُوا بِآياتِنا كُلِّها فَأَخَذْناهُمْ أَخْذَ عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ (٤٢)

{ وَلَقَدْ جاءَ آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ (٤١) كَذَّبُوا بِآياتِنا كُلِّها فَأَخَذْناهُمْ أَخْذَ عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ (٤٢) } “Andolsun, Firavun hânedanına da uyarıcılar gelmişti. Bütün âyetlerimizi yalanladılar. Biz de onları çok güçlü ve her şeye muktedir olanın yakalayışıyla yakalayıverdik.”

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَا الْفَائِدَةُ فِي لَفْظِ: آلَ فِرْعَوْنَ بَدَلَ قَوْمِ فِرْعَوْنَ؟ نَقُولُ: الْقَوْمُ أَعَمُّ مِنَ الْآلِ، فَالْقَوْمُ كُلُّ مَنْ يَقُومُ الرَّئِيسُ بِأَمْرِهِمْ أَوْ يَقُومُونَ بِأَمْرِهِ، وَالْآلُ كُلُّ مَنْ يَؤُولُ إِلَى/ الرَّئِيسِ خَيْرُهُمْ وَشَرُّهُمْ أَوْ يَؤُولُ إِلَيْهِمْ خَيْرُهُ وَشَرُّهُ، فَالْبَعِيدُ الَّذِي لَا يَعْرِفُهُ الرَّئِيسُ وَلَا يَعْرِفُ هُوَ عَيْنَ الرَّئِيسِ وَإِنَّمَا يَسْمَعُ اسْمَهُ، فَلَيْسَ هُوَ بِآلِهِ، إِذَا عَرَفْتَ الْفَرْقَ، نَقُولُ: قَوْمُ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ هُمْ غَيْرُ مُوسَى ﵈، لَمْ يَكُنْ فِيهِمْ قَاهِرٌ يَقْهَرُ الْكُلَّ وَيَجْمَعُهُمْ عَلَى كَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ، وَإِنَّمَا كَانُوا هُمْ رُؤَسَاءَ وَأَتْبَاعًا، وَالرُّؤَسَاءُ إِذَا كَثُرُوا لَا يَبْقَى لِأَحَدٍ مِنْهُمْ حُكْمٌ نَافِذٌ عَلَى أحد،

Birinci Mesele: "Firavun kavmi" yerine { آلَ فِرْعَوْنَ } [Firavun hânedânı/âli] lafzının kullanılmasındaki fayda nedir? Deriz ki: "Kavim" lafzı "âl"den daha geneldir. Çünkü kavim, reisin kendilerinin işini yürüttüğü yahut kendileri reisin işini yürüten herkesi kapsar. Âl ise, iyilikleri ve kötülükleri reise varıp dayanan veya reisin iyiliği ve kötülüğü kendilerine varıp dayanan kimselerdir. Reisin kendisini tanımadığı ve kendisi de bizzat reisi tanımayıp ancak ismini işiten uzaktaki bir kimse, onun âlinden değildir. Bu farkı anladığında deriz ki: Mûsâ aleyhisselâm dışındaki peygamberlerin kavimlerinde herkesi tahakkümü altına alan ve onları tek bir kelime üzerinde toplayan tek bir hâkim güç yoktu; bilakis onlar önderler ve tâbiler durumundaydılar. Önderler çoğaldığında ise onlardan hiçbirinin bir başkası üzerinde geçerli bir hükmü kalmaz;

أَمَّا عَلَى مَنْ هُوَ مِثْلُهُ فَظَاهِرٌ، وَأَمَّا عَلَى الْأَرَاذِلِ فَلِأَنَّهُمْ يَلْجَئُونَ إِلَى وَاحِدٍ مِنْهُمْ وَيَدْفَعُونَ بِهِ الْآخَرَ، فَيَصِيرُ كُلُّ وَاحِدٍ بِرَأْسِهِ، فَكَأَنَّ الْإِرْسَالَ إِلَيْهِمْ جَمِيعًا، وَأَمَّا فِرْعَوْنُ فَكَانَ قَاهِرًا يَقْهَرُ الْكُلَّ، وَجَعَلَهُمْ بِحَيْثُ لَا يُخَالِفُونَهُ فِي قَلِيلٍ وَلَا كَثِيرٍ، فَأَرْسَلَ اللَّهُ إِلَيْهِ الرَّسُولَ وَحْدَهُ، غَيْرَ أَنَّهُ كَانَ عِنْدَهُ جَمَاعَةٌ مِنَ التَّابِعِينَ الْمُقَرَّبِينَ مِثْلُ قَارُونَ تَقَدَّمَ عِنْدَهُ لِمَالِهِ الْعَظِيمِ، وَهَامَانَ لِدَهَائِهِ، فَاعْتَبَرَهُمُ اللَّه فِي الْإِرْسَالِ، حَيْثُ قَالَ: فِي مَوَاضِعَ: وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ [الزخرف: ٤٦] وقال تعالى: بِآياتِنا ... إِلى فِرْعَوْنَ وَهامانَ وَقارُونَ [غَافِرٍ:

kendi dengi olan kimse üzerindeki [hükümsüzlüğü] zaten açıktır; alt tabakadaki ayak takımı üzerindeki hükümsüzlüğü ise onların bu önderlerden birine sığınıp onunla diğerini savuşturmaları ve böylece her birinin başına buyruk kalması sebebiyledir. Dolayısıyla [peygamberin] gönderilişi sanki hepsine birden olmuştur. Firavun'a gelince; o herkesi tahakkümü altına alan bir hâkimdi ve onları az veya çok hiçbir şeyde kendisine muhalefet edemeyecek hale getirmişti. Bu yüzden Allah ona elçiyi tek başına gönderdi. Ne var ki Firavun'un yanında, büyük malı sebebiyle katında itibar kazanmış Kârûn ve kurnazlığı sebebiyle [itibar kazanmış] Hâmân gibi yakın tâbilerden oluşan bir topluluk da vardı. Bu sebeple Allah, [peygamber] gönderme hususunda onları da dikkate alarak birçok yerde şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ } [Andolsun ki biz Mûsâ'yı âyetlerimizle Firavun'a ve ileri gelenlerine gönderdik] (Zuhruf: 46) ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { بِآياتِنا ... إِلى فِرْعَوْنَ وَهامانَ وَقارُونَ } [Âyetlerimizle... Firavun'a, Hâmân'a ve Kârûn'a] (Mü'min:

٢٣، ٢٤] وَقَالَ فِي الْعَنْكَبُوتِ: وَقارُونَ وَفِرْعَوْنَ وَهامانَ وَلَقَدْ جاءَهُمْ مُوسى [الْعَنْكَبُوتِ: ٣٩] لِأَنَّهُمْ إِنْ آمَنُوا آمَنَ الْكُلُّ بِخِلَافِ الْأَقْوَامِ الَّذِينَ كَانُوا قَبْلَهُمْ وَبَعْدَهُمْ، فَقَالَ: وَلَقَدْ جاءَ آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ وَقَالَ كَثِيرًا مِثْلَ هَذَا كَمَا فِي قَوْلِهِ: أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ [غَافِرٍ: ٤٦] ، وَقالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمانَهُ [غَافِرٍ: ٢٨] وَقَالَ: بِلَفْظِ الْمَلَأِ أَيْضًا كَثِيرًا.

23-24). Ankebût Suresi'nde de: { وَقارُونَ وَفِرْعَوْنَ وَهامانَ وَلَقَدْ جاءَهُمْ مُوسى } [Kârûn'a, Firavun'a ve Hâmân'a da; andolsun Mûsâ onlara gelmişti] (Ankebût: 39) buyurmuştur. Çünkü onlar iman etselerdi, kendilerinden önceki ve sonraki kavimlerin aksine hepsi iman ederdi. Bundan dolayı: { وَلَقَدْ جاءَ آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ } buyurdu. Tıpkı: { أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ } [Firavun âlini en şiddetli azaba sokun] (Mü'min: 46) ve: { وَقالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمانَهُ } [Firavun âlinden olup imanını gizleyen mümin bir adam dedi ki] (Mü'min: 28) âyetlerinde olduğu gibi buna benzer ifadeleri çokça kullanmış; aynı şekilde "el-mele'" (ileri gelenler) lafzını da çokça zikretmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ: وَلَقَدْ جاءَ وَلَمْ يَقُلْ فِي غَيْرِهِمْ جَاءَ لِأَنَّ مُوسَى ﵇ مَا جَاءَهُمْ، كَمَا جَاءَ الْمُرْسَلُونَ أَقْوَامَهُمْ، بَلْ جَاءَهُمْ حَقِيقَةً حَيْثُ كَانَ غَائِبًا عَنِ الْقَوْمِ فَقَدِمَ عَلَيْهِمْ، وَلِهَذَا قَالَ تعالى: فَلَمَّا جاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ [التَّوْبَةِ: ١٢٨] حَقِيقَةً أَيْضًا لِأَنَّهُ جَاءَهُمْ مِنَ اللَّه من السموات بَعْدَ الْمِعْرَاجِ، كَمَا جَاءَ مُوسَى قَوْمَهُ مِنَ الطُّورِ حَقِيقَةً.

İkinci Mesele: [Allah Teâlâ] { وَلَقَدْ جاءَ } [Andolsun geldi] buyurdu ve diğer kavimler hakkında "geldi" [lafzını] kullanmadı; çünkü Mûsâ aleyhisselâm onlara, diğer elçilerin kavimlerine geldiği gibi [yalnızca tebliğle] gelmemiş, bilakis kavimden uzakta bulunup sonradan yanlarına intikal ettiği için hakikaten gelmiştir. Nitekim Allah Teâlâ bu sebeple: { فَلَمَّا جاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ } [Elçiler Lût âline geldiklerinde] buyurmuştur. Allah Teâlâ'nın: { لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ } [Andolsun size kendinizden bir elçi geldi] (Tevbe: 128) buyruğu da hakikat anlamındadır; zira o [Peygamber], Mîrac'dan sonra semalardan Allah katından onlara gelmiştir; tıpkı Mûsâ'nın Tûr'dan kavmine hakikaten gelmesi gibi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: النُّذُرُ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْهَا الْإِنْذَارَاتِ وَهُوَ الظَّاهِرُ، فَالْكَلَامُ الَّذِي جَاءَهُمْ عَلَى لِسَانِ مُوسَى وَيَدِهِ تِلْكَ، وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ الرُّسُلَ فَهُوَ لِأَنَّ مُوسَى وَهَارُونَ ﵉ جَاءَهُ وَكُلُّ مُرْسَلٍ تَقَدَّمَهُمَا جَاءَ لِأَنَّهُمْ كُلَّهُمْ قَالُوا مَا قَالَا مِنَ التَّوْحِيدِ وَعِبَادَةِ اللَّه وَقَوْلُهُ بَعْدَ ذَلِكَ: كَذَّبُوا بِآياتِنا مِنْ غَيْرِ فَاءٍ تَقْتَضِي تَرَتُّبَ التَّكْذِيبِ عَلَى الْمَجِيءِ فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْكَلَامَ تَمَّ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَلَقَدْ جاءَ آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ وَقَوْلُهُ: كَذَّبُوا كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى كُلِّ مَنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ مِنْ قَوْمِ نُوحٍ إِلَى آلِ فِرْعَوْنَ ثَانِيهِمَا: أَنَّ الْحِكَايَةَ مَسُوقَةٌ عَلَى سِيَاقِ مَا تَقَدَّمَ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: (فَكَيْفَ كان عذابي ونذر وَقَدْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا كُلِّهَا فَأَخَذْنَاهُمْ) ، وَعَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ آيَاتُنَا كُلُّهَا ظَاهِرَةٌ، وَعَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي الْمُرَادُ آيَاتُهُ الَّتِي كَانَتْ مَعَ مُوسَى ﵇ وَهِيَ التِّسْعُ فِي قَوْلِ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: الْمُرَادُ أَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّه كُلِّهَا السَّمْعِيَّةِ وَالْعَقْلِيَّةِ فَإِنَّ فِي كُلِّ شَيْءٍ لَهُ آيَةٌ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ واحد. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَخَذْناهُمْ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُمْ كَانُوا كَالْآبِقِينَ أَوْ إِلَى أَنَّهُمْ عَاصُونَ يُقَالُ: أَخَذَ الْأَمِيرُ فُلَانًا إِذَا حَبَسَهُ، وَفِي قَوْلِهِ: عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ لَطِيفَةٌ وَهِيَ أَنَّ الْعَزِيزَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْغَالِبُ لَكِنَّ الْعَزِيزَ قَدْ يَكُونُ [الَّذِي] يَغْلِبُ عَلَى الْعَدُوِّ وَيَظْفَرُ بِهِ وَفِي الْأَوَّلِ يَكُونُ غَيْرَ مُتَمَكِّنٍ مِنْ أَخْذِهِ لِبُعْدِهِ إِنْ كَانَ هاربا ولمنعته إن/ كان محاربا، فقال أحد غَالِبٍ لَمْ يَكُنْ عَاجِزًا وَإِنَّمَا كَانَ مُمْهِلًا. ثم قال تعالى:

Üçüncü Mesele: { النُّذُرُ } ile kastedilen eğer uyarılar ise —ki zahir olan budur— o takdirde bunlar Mûsâ'nın diliyle ve onun eliyle kendilerine gelen sözlerdir. Şayet kastedilen peygamberler ise, bu, Mûsâ ve Hârûn'un aleyhimesselâm onlara gelmiş olması ve onlardan önce geçen her elçinin de [hükmen] gelmiş sayılması sebebiyledir; zira onların hepsi tevhid ve Allah'a ibadet hususunda bu ikisinin söylediğini söylemişlerdir. Bundan sonra gelen { كَذَّبُوا بِآياتِنا } [Âyetlerimizi yalanladılar] buyruğunun, yalanlamanın geliş üzerine terettüp etmesini gerektiren [atf] "fâ"sı olmaksızın zikredilmesinde iki vecih vardır: Birincisi: Söz { وَلَقَدْ جاءَ آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ } buyruğunda tamamlanmıştır; { كَذَّبُوا } ise istînâf (yeni bir başlangıç) cümlesidir ve zamir, Nûh kavminden Firavun âline kadar daha önce zikredilenlerin hepsine dönmektedir. İkincisi: Bu anlatım geçmişteki akış üzere sevk edilmiştir; sanki: "Azabım ve uyarılarım nasılmış! Onlar bütün âyetlerimizi yalanladılar, biz de onları yakalayıverdik" denilmiştir. Birinci veche göre "bütün âyetlerimiz" ifadesi açıktır; ikinci veche göre ise kastedilen, müfessirlerin çoğunun görüşüne göre Mûsâ aleyhisselâm ile birlikte olan dokuz âyettir (mûcizedir). Şöyle denilmesi de muhtemeldir: Kastedilen, onların Allah'ın hem naklî/sem'î hem aklî bütün âyetlerini yalanlamış olmalarıdır; zira her şeyde O'nun bir olduğuna delalet eden bir âyet vardır. Allah Teâlâ'nın { فَأَخَذْناهُمْ } [Onları yakalayıverdik] buyruğu, onların kaçak köleler gibi olduklarına yahut isyankâr olduklarına işarettir. Nitekim hükümdar falancayı hapsettiğinde "أَخَذَ الْأَمِيرُ فُلَانًا" (Emîr falancayı yakaladı) denir. O'nun { عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ } buyruğunda ise latif bir nükte vardır: Şöyle ki, azîzden maksat galip olandır; ancak azîz bazen düşmana galip gelen ve ona zafer bulan kimsedir fakat ilk başta eğer kaçıyorsa uzaklığı sebebiyle, savaşıyorsa gücü sebebiyle onu yakalamaya muktedir olamayabilir. Bu sebeple O, âciz olmayıp sadece mühlet veren bir galibin yakalayışıyla yakaladığını bildirmiştir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة القمر (٥٤) : آية ٤٣]

[Kamer Suresi (54), Âyet 43]

أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولئِكُمْ أَمْ لَكُمْ بَراءَةٌ فِي الزُّبُرِ (٤٣)

{ أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولئِكُمْ أَمْ لَكُمْ بَراءَةٌ فِي الزُّبُرِ (٤٣) } “Sizin kâfirleriniz ötekilerden daha mı hayırlıdır? Yoksa kitaplarda sizin için bir kurtuluş belgesi mi var?”

تَنْبِيهًا لَهُمْ لِئَلَّا يَأْمَنُوا الْعَذَابَ فَإِنَّهُمْ لَيْسُوا بِخَيْرٍ مِنْ أُولَئِكَ الَّذِينَ أُهْلِكُوا وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Azaptan emin olmasınlar diye onları bir uyarıdır; çünkü onlar, o helak edilenlerden daha hayırlı değildirler. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْخِطَابُ مَعَ أَهْلِ مَكَّةَ فَيَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ كُفَّارُهُمْ بَعْضَهُمْ وَإِلَّا لَقَالَ: أَنْتُمْ خَيْرٌ مِنْ أُوْلَئِكُمْ، وَإِذَا كَانَ كُفَّارُهُمْ بَعْضَهُمْ فَكَيْفَ قَالَ: أَمْ لَكُمْ بَراءَةٌ ولم يقل: أم لَهُمْ كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ: جَاءَنَا الْكُرَمَاءُ فَأَكْرَمْنَاهُمْ، وَلَا يَقُولُ: فَأَكْرَمْنَاكُمْ؟ نَقُولُ: الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ أَكُفَّارُكُمُ الْمُسْتَمِرُّونَ

Birinci Mesele: Hitap Mekke halkınadır; dolayısıyla "onların kâfirleri" ifadesinin onlardan bir kısmı olması gerekir, aksi takdirde: "Siz onlardan daha mı hayırlısınız?" derdi. Kâfirleri onların bir kısmı olduğuna göre nasıl: { أَمْ لَكُمْ بَراءَةٌ } [Yoksa sizin için bir beraat/kurtuluş mu var?] demiştir de bir kimsenin: "Bize cömertler geldi, biz de onlara ikram ettik" deyip de "size ikram ettik" dememesi gibi "yoksa onlar için mi?" dememiştir? Deriz ki: Bunun cevabı iki vecihledir: Birincisi: Bundan maksat, küfürde ısrar edip

عَلَى الْكُفْرِ الَّذِينَ لَا يَرْجِعُونَ وَذَلِكَ لِأَنَّ جَمْعًا عَظِيمًا مِمَّنْ كَانَ كَافِرًا مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ يَوْمَ الْخِطَابِ أَيْقَنُوا بِوُقُوعِ ذَلِكَ، وَالْعَذَابُ لَا يَقَعُ إِلَّا بَعْدَ الْعِلْمِ بِأَنَّهُ لَمْ يَبْقَ مِنَ الْقَوْمِ مَنْ يُؤْمِنُ فَقَالَ: الَّذِينَ يُصِرُّونَ مِنْكُمْ عَلَى الْكُفْرِ يَا أَهْلَ مَكَّةَ خَيْرٌ، أَمِ الَّذِينَ أَصَرُّوا مِنْ قَبْلُ؟ فَيَصِحُّ كَوْنُ التَّهْدِيدِ مَعَ بَعْضِهِمْ، وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ لَكُمْ بَراءَةٌ فَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَمْ لَكُمْ لِعُمُومِكُمْ بَرَاءَةٌ فَلَا يَخَافُ الْمُصِرُّ مِنْكُمْ لِكَوْنِهِ فِي قَوْمٍ لَهُمْ بَرَاءَةٌ وَثَانِيهِمَا: أَمْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ إِنْ أَصْرَرْتُمْ فَيَكُونُ الْخِطَابُ عَامًّا وَالتَّهْدِيدُ كَذَلِكَ، فَالشَّرْطُ غَيْرُ مَذْكُورٍ وَهُوَ الْإِصْرَارُ.

dönmeyen kâfirlerinizdir. Bunun sebebi şudur: Hitap gününde Mekke halkından kâfir olan büyük bir topluluk bunun vuku bulacağına kesin olarak inandılar. Azap ise ancak kavimden iman edecek kimsenin kalmadığı bilindikten sonra vuku bulur. Dolayısıyla [Allah Teâlâ]: "Ey Mekke halkı, sizden küfürde ısrar edenler mi daha hayırlıdır, yoksa daha önce [küfürde] ısrar edenler mi?" buyurmuştur. Böylece tehdidin onlardan bir kısmına yönelik olması sahih olur. Allah Teâlâ'nın: { أَمْ لَكُمْ بَراءَةٌ } buyruğuna gelince; bunda iki vecih vardır: Birincisi: "Yoksa genelinize bir beraat mi var ki sizden ısrar eden kimse, beraatı olan bir kavim içinde bulunması sebebiyle korkmuyor?" demektir. İkincisi: "Yoksa ısrar ederseniz sizin için bir beraat mi var?" demektir; bu durumda hitap genel, tehdit de öyle olur; zikredilmeyen şart ise ısrar etmektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَا الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: خَيْرٌ، وَقَوْلُ الْقَائِلِ: خَيْرٌ يَقْتَضِي اشْتِرَاكَ أَمْرَيْنِ فِي صِفَةٍ مَحْمُودَةٍ مَعَ رُجْحَانِ أَحَدِهِمَا عَلَى الْآخَرِ وَلَمْ يَكُنْ فِيهِمْ خَيْرٌ وَلَا صِفَةٌ مَحْمُودَةٌ؟ نَقُولُ: الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: مَنْعُ اقْتِضَاءِ الاشتراك يدل عليه قول حسان:

İkinci Mesele: { خَيْرٌ } [daha hayırlı] buyruğundan maksat nedir? Zira bir kimsenin "hayır/daha hayırlı" demesi, iki şeyin övülen bir sıfatta ortak olmasını ve birinin diğerine üstünlüğünü gerektirir; oysa onlarda ne bir hayır ne de övülen bir sıfat vardı? Deriz ki: Bunun cevabı birkaç yöndendir: Birincisi: Ortaklığı gerektirdiği kabul edilmez; Hassân'ın şu sözü buna delalet eder:

[أتهجوه وَلَسْتَ لَهُ بِكُفْءٍ] ... فَشَرُّكُمَا لِخَيْرِكُمَا الْفِدَاءُ

[Onun dengi olmadığın halde onu hiciv mi ediyorsun?] ... Sizin en şerliniz, en hayırlınıza feda olsun!

مَعَ اخْتِصَاصِ الْخَيْرِ بِالنَّبِيِّ ﵇ وَالشَّرِّ بِمَنْ هَجَاهُ وَعَدَمِ اشْتِرَاكِهِمَا فِي شَيْءٍ مِنْهُمَا ثَانِيهَا: أَنَّ ذَلِكَ عَائِدٌ إِلَى مَا فِي زَعْمِهِمْ أَيْ: أَيَزْعُمُ كُفَّارُكُمْ أَنَّهُمْ خَيْرٌ مِنَ الْكُفَّارِ الْمُتَقَدِّمِينَ الَّذِينَ أُهْلِكُوا وَهُمْ كَانُوا يَزْعُمُونَ فِي أَنْفُسِهِمُ الْخَيْرَ، وَكَذَا فِيمَنْ تَقَدَّمَهُمْ مِنْ عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ وَمُكَذِّبِي الرُّسُلِ وَكَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّ الْهَلَاكَ كَانَ بِأَسْبَابٍ سَمَاوِيَّةٍ مِنِ اجْتِمَاعِ الْكَوَاكِبِ عَلَى هَيْئَةٍ مَذْمُومَةٍ ثَالِثُهَا: الْمُرَادُ: أَكُفَّارُكُمْ أَشَدُّ قُوَّةً، فَكَأَنَّهُ قَالَ: أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ فِي الْقُوَّةِ؟ وَالْقُوَّةُ مَحْمُودَةٌ فِي الْعُرْفِ رَابِعُهَا: أَنَّ كُلَّ مَوْجُودٍ مُمْكِنٌ فَفِيهِ صِفَاتٌ مَحْمُودَةٌ وَأُخْرَى غَيْرُ مَحْمُودَةٍ فَإِذَا نَظَرْتَ إِلَى الْمَحْمُودَةِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ وَقَابَلْتَ إِحْدَاهُمَا بِالْأُخْرَى، تَسْتَعْمِلُ فِيهَا لَفْظَ الْخَيْرِ، وَكَذَلِكَ فِي الصِّفَاتِ الْمَذْمُومَةِ تُسْتَعْمَلُ فِيهَا لَفْظُ الشَّرِّ؟ فَإِذَا نَظَرْتَ إِلَى كَافِرَيْنِ وَقُلْتَ: أَحَدُهُمَا خَيْرٌ مِنَ الْآخَرِ فَلَكَ حِينَئِذٍ أَنْ تُرِيدَ أَحَدُهُمَا خَيْرٌ مِنَ الْآخَرِ فِي الْحُسْنِ وَالْجَمَالِ، وَإِذَا نَظَرْتَ إِلَى مُؤْمِنَيْنِ يُؤْذِيَانِكَ قُلْتَ: أَحَدُهُمَا شَرٌّ مِنَ الْآخَرِ، أَيْ فِي الْأَذِيَّةِ لَا الْإِيمَانِ فَكَذَلِكَ هَاهُنَا أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ لِأَنَّ النَّظَرَ وَقَعَ عَلَى مَا يَصْلُحُ مُخَلِّصًا لَهُمْ مِنَ الْعَذَابِ، فَهُوَ كَمَا يُقَالُ أَكُفَّارُكُمْ فِيهِمْ شَيْءٌ مِمَّا يُخَلِّصُهُمْ لَمْ يَكُنْ فِي غَيْرِهِمْ فَهُمْ خَيْرٌ أَمْ لَا شَيْءَ فِيهِمْ يُخَلِّصُهُمْ لَكِنَّ اللَّه بفضله أمنهم لا بخصال فيهم.

Burada hayır bizzat Peygamber'e aleyhisselâm, şer ise onu hicvedene aittir ve her ikisi bunlardan hiçbirinde ortak değildir. İkincisi: Bu, onların zannına râcidir; yani: "Sizin kâfirleriniz, helak edilen geçmiş kâfirlerden daha hayırlı olduklarını mı zannediyorlar?" demektir. Zira onlar kendilerinde bir hayır olduğunu zannederlerdi; tıpkı kendilerinden önce geçen putperestler ve elçileri yalanlayanlar hakkında da böyle zannettikleri gibi. Onlar: "Helak, yıldızların yerilmiş bir konumda toplanması gibi semavî sebeplerle meydana gelmiştir" diyorlardı. Üçüncüsü: Kastedilen şudur: "Sizin kâfirleriniz güç bakımından daha mı çetindir?" Sanki: "Sizin kâfirleriniz güç bakımından daha mı üstündür/hayırlıdır?" demiştir; güç ise örfte övülen bir şeydir. Dördüncüsü: Mümkün olan her varlıkta hem övülen hem de övülmeyen sıfatlar vardır. İki taraftaki övülen sıfatlara bakıp birini diğeriyle karşılaştırdığında onlar hakkında "hayır/daha hayırlı" lafzını kullanırsın; aynı şekilde yerilen sıfatlarda da "şer/daha şerli" lafzı kullanılır. Dolayısıyla iki kâfire bakıp: "Biri diğerinden daha hayırlıdır" dediğinde, bununla birinin diğerinden güzellik ve cemal bakımından daha iyi olduğunu kastetme hakkına sahip olursun. Sana eziyet eden iki mümine baktığında ise: "Biri diğerinden daha şerlidir" dersin; yani iman bakımından değil eziyet bakımından. İşte burada da böyledir: { أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ } buyrulmuştur; çünkü bakış, onları azaptan kurtarmaya elverişli olan şeye yönelmiştir. Bu, şöyle denilmesi gibidir: Sizin kâfirlerinizde başkalarında olmayan ve kendilerini kurtaracak bir şey mi var ki onlar daha hayırlıdır, yoksa kendilerinde onları kurtaracak hiçbir şey yok da Allah onlardaki bazı hasletler sebebiyle değil sırf lütfuyla mı onlara güvence vermiştir?

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَمْ لَكُمْ بَراءَةٌ إِشَارَةٌ إِلَى سَبَبٍ آخَرَ مِنْ أَسْبَابِ الْخَلَاصِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْخَلَاصَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ بِسَبَبِ أَمْرٍ فِيهِمْ أَوْ لَا يَكُونَ كَذَلِكَ، فَإِنْ كَانَ بِسَبَبِ أَمْرٍ فِيهِمْ وَذَلِكَ السَّبَبُ لَمْ يَكُنْ فِي غَيْرِهِمْ مِنَ الَّذِينَ تَقَدَّمُوهُمْ فَيَكُونُونَ خَيْرًا مِنْهُمْ وَإِنْ كَانَ لَا بِسَبَبِ أَمْرٍ فِيهِمْ فَيَكُونُ بِفَضْلِ اللَّه وَمُسَامَحَتِهِ إِيَّاهُمْ وَإِيمَانِهِ إِيَّاهُمْ مِنَ الْعَذَابِ فَقَالَ لَهُمْ: أَنْتُمْ خَيْرٌ مِنْهُمْ فَلَا تَهْلِكُونَ أَمْ لَسْتُمْ بِخَيْرٍ مِنْهُمْ لَكِنَّ اللَّه آمَنَكُمْ وَأَهْلَكَهُمْ وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مُنْتَفٍ فَلَا تَأْمَنُوا، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ لَكُمْ بَراءَةٌ فِي الزُّبُرِ إِشَارَةٌ إِلَى لَطِيفَةٍ وَهِيَ أَنَّ الْعَاقِلَ لَا يَأْمَنُ إِلَّا إِذَا حَصَلَ لَهُ الْجَزْمُ بِالْأَمْنِ أَوْ صَارَ لَهُ آيَاتٌ تُقَرِّبُ الْأَمْرَ مِنَ الْقَطْعِ، فَقَالَ: لَكُمْ بَرَاءَةٌ يُوثَقُ بِهَا وَتَكُونُ مُتَكَرِّرَةً فِي الْكُتُبِ، فَإِنَّ الْحَاصِلَ فِي بَعْضِ الْكُتُبِ رُبَّمَا يَحْتَمِلُ التَّأْوِيلَ أَوْ يَكُونُ قَدْ تَطَرَّقَ إِلَيْهِ التَّحْرِيفُ وَالتَّبْدِيلُ كَمَا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، فَقَالَ: هَلْ حَصَلَ لَكُمْ بَرَاءَةٌ مُتَكَرِّرَةٌ فِي كُتُبٍ تَأْمَنُونَ بِسَبَبِهَا الْعَذَابَ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ لَا يَجُوزُ الْأَمْنُ لَكِنَّ الْبَرَاءَةَ لَمْ تَحْصُلْ فِي كُتُبٍ وَلَا كِتَابٍ وَاحِدٍ وَلَا شِبْهِ كِتَابٍ، فَيَكُونُ أَمْنُهُمْ مِنْ غَايَةِ الْغَفْلَةِ وَعِنْدَ هَذَا تَبَيَّنَ فَضْلُ الْمُؤْمِنِ، فَإِنَّهُ مَعَ مَا فِي كِتَابِ اللَّه الَّذِي لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ، مِنَ الْوَعْدِ لَا يَأْمَنُ وَإِنْ بَلَغَ دَرَجَةَ الْأَوْلِيَاءِ وَالْأَنْبِيَاءِ، لِمَا فِي آيَاتِ الْوَعِيدِ مِنِ احْتِمَالِ التَّخْصِيصِ، وَكَوْنُ كُلِّ وَاحِدٍ مِمَّنْ يُسْتَثْنَى مِنَ الْأُمَّةِ

Üçüncü Mesele: { أَمْ لَكُمْ بَراءَةٌ } [Yoksa sizin için bir beraat/kurtuluş belgesi mi var?], kurtuluş sebeplerinden bir diğerine işarettir. Çünkü kurtuluş ya kendilerindeki bir durum sebebiyle olur ya da öyle olmaz. Eğer kendilerindeki bir durum sebebiyle ise ve bu sebep kendilerinden önce geçenlerde bulunmamışsa, onlardan daha hayırlı olurlar. Şayet kendilerindeki bir durum sebebiyle değilse, o takdirde Allah'ın lütfu, onlara müsamaha göstermesi ve onları azaptan emin kılmasıyla olur. Dolayısıyla onlara şöyle denmiştir: Siz onlardan daha mı hayırlısınız ki helak olmuyorsunuz, yoksa onlardan daha hayırlı değilsiniz de Allah onları helak edip sizi mi güvenceye aldı? Bu ikisinden her biri de bulunmadığına göre [azaptan] emin olmayın! Allah Teâlâ'nın: { أَمْ لَكُمْ بَراءَةٌ فِي الزُّبُرِ } [Yoksa kitaplarda sizin için bir kurtuluş belgesi mi var?] buyruğu latif bir nükteye işarettir: Şöyle ki akıllı kimse ancak güvende olduğuna dair kesin bir bilgi elde ettiğinde veya meseleyi kesinliğe yaklaştıran delillere sahip olduğunda güvende hisseder. Dolayısıyla: "Sizin güven duyulacak ve kitaplarda tekrar tekrar yer almış bir beraatınız mı var?" denilmiştir. Zira bazı kitaplarda yer alan şeyler bazen tevil ihtimali taşır yahut Tevrat ve İncil'de olduğu gibi içine tahrif ve tebdil girmiş olabilir. Bu sebeple: "Sizin kitaplarda tekrar tekrar geçen ve sebebiyle azaptan emin olduğunuz bir beraatınız mı vardır? Eğer böyle değilse [azaptan] emin olmak caiz değildir" buyurmuştur. Oysa bu beraat ne kitaplarda ne tek bir kitapta ne de kitap benzeri bir şeyde gerçekleşmiştir; dolayısıyla onların güvende hissetmesi koyu bir gafletten ibarettir. İşte burada müminin fazileti ortaya çıkar; zira o, önünden de ardından da bâtılın yaklaşamayacağı Allah'ın Kitabı'ndaki onca vaade rağmen, velilerin ve peygamberlerin derecesine ulaşsa bile [kendini] güvende hissetmez. Çünkü tehdit âyetlerinde tahsis ihtimali ve her bir ferdin bu ümmetten istisna edilen

وَيَخْرُجُ عَنْهَا فَالْمُؤْمِنُ خَائِفٌ وَالْكَافِرُ آمِنٌ فِي الدنيا، وفي الآخرة الأمر على العكس. ثم قال تعالى:

ve onun dışına çıkan kimselerden olma ihtimali vardır. Dolayısıyla dünyada mümin korku içindedir, kâfir ise güvendedir; ahirette ise durum bunun tam tersidir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة القمر (٥٤) : آية ٤٤]

[Kamer Suresi (54), Âyet 44]

أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ (٤٤)

{ أَمْ يَقُولُونَ نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ (٤٤) } “Yoksa onlar: 'Biz birbirine yardım eden bir topluluğuz' mu diyorlar?”

تَتْمِيمًا لِبَيَانِ أَقْسَامِ الْخَلَاصِ وَحَصْرِهِ فِيهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْخَلَاصَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ لِاسْتِحْقَاقِ مَنْ يُخَلِّصُ عَنِ الْعَذَابِ كَمَا أَنَّ الْمَلِكَ إِذَا عَذَّبَ جَمَاعَةً وَرَأَى فِيهِمْ مَنْ أَحْسَنَ إِلَيْهِ فَلَا يُعَذِّبُهُ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ لِأَمْرٍ فِي الْمُخَلَّصِ كَمَا إِذَا رَأَى فِيهِمْ مَنْ لَهُ وَلَدٌ صَغِيرٌ أَوْ أُمٌّ ضَعِيفَةٌ فَيَرْحَمُهُ وَإِنْ لَمْ يَسْتَحِقَّ وَيُكْتَبُ لَهُ الْخَلَاصُ، وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ فِيهِ مَا يَسْتَحِقُّ الْخَلَاصَ بِسَبَبِهِ وَلَا فِي نَفْسِ الْمُعَذِّبِ مِمَّا يُوجِبُ الرَّحْمَةَ لَكِنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ بِسَبَبِ كَثْرَةِ أَعْوَانِهِ وَتَعَصُّبِ إِخْوَانِهِ، كَمَا إِذَا هَرَبَ وَاحِدٌ مِنَ الْمَلِكِ وَالْتَجَأَ إِلَى عَسْكَرٍ يَمْنَعُونَ الْمَلِكَ عَنْهُ، فَكَمَا نَفَى الْقِسْمَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ كَذَلِكَ نَفَى الْقِسْمَ الثَّالِثَ وَهُوَ التمتع بالأعوان والتحزب الْإِخْوَانِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bu, kurtuluş kısımlarının beyanını tamamlamak ve onu bunlara hasretmek içindir. Şöyle ki: Kurtuluş ya azaptan kurtaranın hak edişi sebebiyle olur; tıpkı hükümdarın bir topluluğa azap ederken içlerinde kendisine iyilik yapmış birini görüp ona azap etmemesi gibi. Ya kurtarılan kimsedeki bir durum sebebiyle olur; tıpkı hükümdarın onların içinde küçük bir çocuğu veya zayıf bir annesi olan birini görüp hak etmese bile ona merhamet etmesi ve ona kurtuluş yazması gibi. Ya da kişide kurtuluşu hak ettirecek bir şey bulunmaz ve bizzat azap edenin nefsinde de merhameti gerektirecek bir sebep olmaz; fakat yardımcılarının çokluğu ve yandaşlarının dayanışması sebebiyle hükümdar ona güç yetiremez; tıpkı hükümdardan kaçıp hükümdarı ondan meneden bir orduya sığınan kimse gibi. İşte [Allah Teâlâ] ilk iki kısmı nefyettiği gibi, üçüncü kısım olan yardımcılardan istifade etmeyi ve yandaşların fırkalaşmasını da nefyetmiştir. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي حُسْنِ التَّرْتِيبِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُسْتَحِقَّ لِذَاتِهِ أَقْرَبُ إِلَى الْخَلَاصِ مِنَ الْمَرْحُومِ، فَإِنَّ الْمُسْتَحِقَّ لَمْ يُوجَدْ فِيهِ سَبَبُ الْعَذَابِ وَالْمَرْحُومَ وُجِدَ فِيهِ ذَلِكَ، وَوُجِدَ الْمَانِعُ مِنَ الْعَذَابِ، وَمَا لَا سَبَبَ له لا يتحقق أصلا، وماله مَانِعٌ رُبَّمَا لَا يَقْوَى الْمَانِعُ عَلَى دَفْعِ السَّبَبِ، وَمَا فِي نَفْسِ الْمُعَذِّبِ مِنَ الْمَانِعِ أَقْوَى مِنَ الَّذِي بِسَبَبِ الْغَيْرِ، لِأَنَّ الَّذِي مِنْ عِنْدِهِ يَمْنَعُ الدَّاعِيَةَ وَلَا يَتَحَقَّقُ الْفِعْلَ عِنْدَ عَدَمِ الدَّاعِيَةِ، وَالَّذِي مِنَ الْغَيْرِ بِسَبَبِ التمتع لَا يَقْطَعُ قَصْدَهُ بَلْ يَجْتَهِدُ وَرُبَّمَا يَغْلِبُ فَيَكُونُ تَعْذِيبُهُ أَضْعَافَ مَا كَانَ مِنْ قَبْلُ، بِخِلَافِ مَنْ يَرِقُّ لَهُ قَلْبُهُ وَتَمْنَعُهُ الرَّحْمَةُ فَإِنَّهَا وَإِنْ لَمْ تَمْنَعْهُ/ لَكِنْ لَا يَزِيدُ فِي حَمْلِهِ وَحَبْسِهِ وَزِيَادَتِهِ فِي التَّعْذِيبِ عِنْدَ الْقُدْرَةِ، فَهَذَا تَرْتِيبٌ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ.

Birinci Mesele: [Âyetlerin] tertibinin güzelliği hakkındadır: Şöyle ki, bizzat hak eden kimse, kurtuluşa merhamet olunandan daha yakındır. Zira hak edende azap sebebi hiç bulunmamıştır; merhamet olunanda ise bu sebep bulunmuş fakat azaba bir engel ortaya çıkmıştır. Sebebi bulunmayan şey asla gerçekleşmez; engeli bulunan şeyde ise engelin sebebi savuşturmaya gücü yetmeyebilir. Azap edenin bizzat kendi nefsindeki engel, başkası sebebiyle olan engelden daha güçlüdür. Çünkü onun kendi katından olan [merhamet], [cezalandırma] isteğini engeller; istek bulunmadığında ise fiil gerçekleşmez. Başkası sebebiyle ve [yardımcılardan] faydalanma yoluyla olan engel ise onun kastını kesmez; bilakis gayret eder ve belki de galip gelir, böylece cezalandırması öncekinin katbekat fazlası olur. Kendisine kalbi yumuşayan ve merhametin engellediği kimse ise böyle değildir; zira merhamet onu [cezalandırmaktan] tümüyle engellemese bile güç yetirdiğinde onun yükünü, hapsini ve çektiği eziyeti artırmaz. Dolayısıyla bu tertip son derece güzeldir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: جَمِيعٌ فِيهِ فَائِدَتَانِ إِحْدَاهُمَا الْكَثْرَةُ وَالْأُخْرَى الِاتِّفَاقُ، كَأَنَّهُ قَالَ: نَحْنُ كَثِيرٌ مُتَّفِقُونَ فَلَنَا الِانْتِصَارُ وَلَا يَقُومُ غَيْرُ هَذِهِ اللَّفْظَةِ مَقَامَهَا مِنَ الْأَلْفَاظِ الْمُفْرَدَةِ، إِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ فِيهِ فَائِدَتَيْنِ لِأَنَّ الْجَمْعَ يَدُلُّ عَلَى الْجَمَاعَةِ بِحُرُوفِهِ الْأَصْلِيَّةِ مِنْ ج م ع وَبِوَزْنِهِ وَهُوَ فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ عَلَى أَنَّهُمْ جَمَعُوا جَمْعِيَّتَهُمُ الْعَصَبِيَّةَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: مَعْنَاهُ نَحْنُ الْكُلُّ لَا خَارِجَ عَنَّا إِشَارَةً إِلَى أَنَّ مَنِ اتَّبَعَ النَّبِيَّ ﷺ لَا اعْتِدَادَ بِهِ قَالَ تَعَالَى فِي نُوحٍ:

İkinci Mesele: { جَمِيعٌ } lafzında iki fayda vardır: Biri çokluk, diğeri ittifaktır; sanki: "Biz birbirine kenetlenmiş çok bir topluluğuz, dolayısıyla zafer ve yardımlaşma bizimdir" demiştir. Tekil lafızlar içinden başka hiçbir kelime bu lafzın yerini tutamaz. Onda iki fayda olduğunu söyledik; zira "cem'" (toplama), hem c-m-' şeklindeki asıl harfleriyle topluluğa delalet eder hem de vezniyle [buna delalet eder]; ki o taassup birlikteliklerini bir araya getirdikleri anlamında "mef'ûl" manasında "fe'îl"dir. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: Bunun manası, Peygamber'e ﷺ tâbi olan kimseye itibar edilmediğine işaret etmek üzere "biz hepimiziz, dışımızda kimse yoktur" demektir. Nitekim Allah Teâlâ Nûh hakkında şöyle buyurmuştur:

أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ [الشُّعَرَاءِ: ١١١] إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ [هُودٍ: ٢٧] وَعَلَى هَذَا جَمِيعٌ يَكُونُ التَّنْوِينُ فِيهِ لِقَطْعِ الْإِضَافَةِ كَأَنَّهُمْ قَالُوا: نَحْنُ جَمْعُ النَّاسِ.

{ أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ } [Sana en aşağılık kimseler uymuşken biz sana inanır mıyız?] (Şuarâ: 111), { إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ } [Sana ancak basit görüşle aramızdaki en aşağılık kimselerin uyduğunu görüyoruz] (Hûd: 27). Buna göre { جَمِيعٌ } kelimesindeki tenvin, izafetin kesilmesinden (mukadder muzafun ileyhten) dolayıdır; sanki: "Biz insanların tamamıyız" demişlerdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَا وَجْهُ إِفْرَادِ الْمُنْتَصِرِ مَعَ أَنَّ نَحْنُ ضَمِيرُ الْجَمْعِ؟ نَقُولُ: عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ ظَاهِرٌ لِأَنَّهُ وَصَفَ الْجُزْءَ الْآخَرَ الْوَاقِعَ خَبَرًا فَهُوَ كَقَوْلِ الْقَائِلِ: أَنْتُمْ جِنْسٌ مُنْتَصِرٌ وَهُمْ عَسْكَرٌ غَالِبٌ وَالْجَمِيعُ كَالْجِنْسِ لَفْظُهُ لَفْظٌ وَاحِدٌ، وَمَعْنَاهُ جَمْعٌ فِيهِ الْكَثْرَةُ، وَأَمَّا عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي فَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمَعْنَى وَإِنْ كَانَ جَمِيعَ النَّاسِ لَا خَارِجَ عَنْهُمْ إِلَّا مَنْ لَا يُعْتَدُّ بِهِ، لَكِنْ لَمَّا قُطِعَ وَنُوِّنَ صَارَ كَالْمُنْكَرِ فِي الْأَصْلِ فَجَازَ وَصْفُهُ بِالْمُنْكَرِ نَظَرًا إِلَى اللَّفْظِ فَعَادَ إِلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ وَثَانِيهِمَا: أَنَّهُ خَبَرٌ بَعْدَ خَبَرٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يكون أحد الخبرين معرفة والآخرين نَكِرَةً، قَالَ تَعَالَى: وَهُوَ الْغَفُورُ الْوَدُودُ ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ [الْبُرُوجِ: ١٤- ١٦] وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ: نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ أَفْرَدَهُ لِمُجَاوَرَتِهِ جَمِيعٌ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ مَعْنَى: نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ أَنْ جَمِيعًا بِمَعْنَى كُلِّ وَاحِدٍ كَأَنَّهُ قَالَ: نَحْنُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَّا مُنْتَصِرٌ، كَمَا تَقُولُ: هُمْ جَمِيعُهُمْ أَقْوِيَاءُ بِمَعْنَى أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ قَوِيٌّ، وَهُمْ كُلُّهُمْ عُلَمَاءُ أَيْ كُلُّ وَاحِدٍ عَالِمٌ فَتَرَكَ الْجَمْعَ وَاخْتَارَ الْإِفْرَادَ لِعَوْدِ الْخَبَرِ إِلَى كُلِّ

Üçüncü Mesele: { نَحْنُ } çoğul zamiri olduğu halde { الْمُنْتَصِرِ } lafzının tekil getirilmesinin sebebi nedir? Deriz ki: Birinci veche göre bu açıktır; zira o, haber konumunda bulunan diğer cüzü sıfatlamıştır. Bu, bir kimsenin: "Siz galip bir cins/topluluksunuz, onlar galip bir ordudur" demesi gibidir. "Cemî'" de tıpkı "cins" gibi lafzı tekil, manası ise çokluk barındıran bir çoğuldur. İkinci veche göre ise buna iki yönden cevap verilir: Birincisi: Mana, "itibar edilmeyenler dışında insanların hepsi" olsa bile, izafetten kesilip tenvinlendiğinde asıl itibarıyla nekire gibi olmuştur; dolayısıyla lafza bakılarak nekire ile sıfatlanması caiz görülmüş ve böylece birinci veche dönmüştür. İkincisi: O, haberden sonra gelen ikinci haberdir; haberlerden birinin marife, diğerinin nekire olması ise caizdir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَهُوَ الْغَفُورُ الْوَدُودُ ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ } [O, çok bağışlayandır, çok sevendir; Arş'ın sahibidir, yücedir; dilediğini hakkıyla yapandır] (Burûc: 14-16) buyurmuştur. Buna göre { نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ } buyruğunda [muntasır lafzını] { جَمِيعٌ } kelimesine mücâveretinden (komşuluğundan) ötürü tekil getirmiştir. { نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ } ifadesinin anlamının "cemî'" kelimesinin "her bir fert" manasında olması da muhtemeldir; sanki: "Bizim her birimiz galip gelecek güçtedir" demiştir. Tıpkı: "Onların hepsi güçlüdür" deyip "onların her biri güçlüdür" manasını kastetmen veya "onların hepsi âlimdir" deyip "her biri âlimdir" manasını kastetmen gibi. Dolayısıyla çoğul terk edilmiş, haberin her bir

وَاحِدٍ فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ: كُلُّ وَاحِدٍ مِنَّا يَغْلِبُ مُحَمَّدًا ﷺ كَمَا قَالَ أُبَيُّ بْنُ خَلَفٍ الْجُمَحِيُّ وَهَذَا فِيهِ مَعْنًى لَطِيفٌ وَهُوَ أَنَّهُمُ ادَّعَوْا أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ غَالِبٌ، واللَّه رَدَّ عَلَيْهِمْ بِأَجْمَعِهِمْ بِقَوْلِهِ:

ferde râci olması sebebiyle tekil tercih edilmiştir. Zira onlar, Übey b. Halef el-Cumahî'nin dediği gibi: "Bizim her birimiz Muhammed'e ﷺ galip gelir" diyorlardı. Bunda latif bir mana vardır: Şöyle ki onlar her birinin galip olduğunu iddia etmişler, Allah da onların hepsine birden şu buyruğuyla cevap vermiştir:

[سورة القمر (٥٤) : آية ٤٥]

[Kamer Suresi (54), Âyet 45]

سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ (٤٥)

{ سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ (٤٥) } “O topluluk hezimete uğrayacak ve arkalarını dönüp kaçacaklar.”

وَهُوَ أَنَّهُمُ ادَّعَوُا الْقُوَّةَ الْعَامَّةَ بِحَيْثُ يَغْلِبُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مُحَمَّدًا ﷺ واللَّه تَعَالَى بَيَّنَ ضَعْفَهُمُ الظَّاهِرَ الَّذِي يَعُمُّهُمْ جَمِيعَهُمْ بِقَوْلِهِ: وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ وَحِينَئِذٍ يَظْهَرُ سُؤَالٌ وَهُوَ أَنَّهُ قال: يُوَلُّونَ الدُّبُرَ وَلَمْ يَقُلْ: يُوَلُّونَ الْأَدْبَارَ.

Şöyle ki: Onlar, her birinin Muhammed'e ﷺ galip geleceği genel bir güç iddia etmişlerdi; Allah Teâlâ ise { وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ } buyruğuyla hepsini kuşatan açık zafiyetlerini beyan etmiştir. Bu durumda şöyle bir soru ortaya çıkar: Allah [burada] { يُوَلُّونَ الدُّبُرَ } demiş, "يُوَلُّونَ الْأَدْبَارَ" dememiştir.

وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ [آلِ عِمْرَانَ: ١١١] وَقَالَ: وَلَقَدْ كانُوا عاهَدُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ لَا يُوَلُّونَ الْأَدْبارَ [الْأَحْزَابِ: ١٥] وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ [الْأَنْفَالِ: ١٥] فَكَيْفَ تَصْحِيحُ الْإِفْرَادِ وَمَا الْفَرْقُ بَيْنَ الْمَوَاضِعِ؟ نَقُولُ: أَمَّا التَّصْحِيحُ فَظَاهِرٌ لِأَنَّ قَوْلَ الْقَائِلِ: فَعَلُوا كَقَوْلِهِ فَعَلَ هَذَا وَفَعَلَ ذَاكَ وَفَعَلَ الآخر. قالوا: وفي الْجَمْعِ تَنُوبُ مَنَابَ الْوَاوَاتِ الَّتِي فِي الْعَطْفِ، وقوله: يُوَلُّونَ بمثابة يول هذا/ الدبر، ويول ذاك ويول الْآخَرُ أَيْ كُلُّ وَاحِدٍ يُوَلِّي دُبُرَهُ، وَأَمَّا الْفَرْقُ فَنَقُولُ اقْتِضَاءُ أَوَاخِرِ الْآيَاتِ حُسْنَ الْإِفْرَادِ، فقوله: يُوَلُّونَ الدُّبُرَ إِفْرَادُهُ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُمْ فِي التَّوْلِيَةِ كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ، فَلَا يَتَخَلَّفُ أَحَدٌ عَنِ الْجَمْعِ وَلَا يَثْبُتُ أَحَدٌ لِلزَّحْفِ فَهُمْ كَانُوا فِي التَّوْلِيَةِ كَدُبُرٍ وَاحِدٍ، وَأَمَّا فِي قَوْلِهِ: فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ أَيْ كُلُّ وَاحِدٍ يُوجَدُ بِهِ يَنْبَغِي أَنْ يَثْبُتَ وَلَا يُوَلِّيَ دُبُرَهُ، فَلَيْسَ الْمَنْهِيُّ هُنَاكَ تَوْلِيَتَهُمْ بِأَجْمَعِهِمْ بَلِ الْمَنْهِيُّ أَنْ يُوَلِّيَ وَاحِدٌ مِنْهُمْ دُبُرَهُ، فَكُلُّ أَحَدٍ مَنْهِيٌّ عَنْ تَوْلِيَةِ دُبُرِهِ، فَجَعَلَ كُلَّ وَاحِدٍ بِرَأْسِهِ فِي الْخِطَابِ ثُمَّ جَمَعَ الْفِعْلَ بِقَوْلِهِ: فَلا تُوَلُّوهُمُ وَلَا يَتِمُّ إِلَّا بِقَوْلِهِ: الْأَدْبارَ وَكَذَلِكَ في قوله: وَلَقَدْ كانُوا عاهَدُوا اللَّهَ [الأحزاب: ١٥] أَيْ كُلُّ وَاحِدٍ قَالَ: أَنَا أَثْبُتُ وَلَا أُوَلِّي دُبُرِي، وَأَمَّا فِي قَوْلِهِ: لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبارَ [الْحَشْرِ: ١٢] فَإِنَّ الْمُرَادَ الْمُنَافِقُونَ الَّذِينَ وَعَدُوا الْيَهُودَ وَهُمْ مُتَفَرِّقُونَ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: تَحْسَبُهُمْ جَمِيعاً وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى [الْحَشْرِ: ١٤] ، وَأَمَّا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ فَهُمْ كَانُوا يَدًا وَاحِدَةً عَلَى مَنْ سِوَاهُمْ. ثم قال تعالى:

Başka bir yerde ise: { يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ } [Size arkalarını dönüp kaçarlar, sonra kendilerine yardım da edilmez] (Âl-i İmrân: 111), { وَلَقَدْ كانُوا عاهَدُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ لَا يُوَلُّونَ الْأَدْبارَ } [Andolsun daha önce arkalarını dönüp kaçmayacaklarına dair Allah'a söz vermişlerdi] (Ahzâb: 15) ve başka bir yerde: { فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ } [Onlara arkalarınızı dönüp kaçmayın] (Enfâl: 15) buyurmuştur. O halde tekil kullanımın doğruluğu nasıldır ve bu yerler arasındaki fark nedir? Deriz ki: Tekil kullanımın doğruluğu açıktır; zira bir kimsenin "yaptılar" demesi, "bu yaptı, şu yaptı ve öteki yaptı" demesi gibidir. Dilciler: "Çoğul kalıbı, atıftaki 'vâv' harflerinin yerine geçer" demişlerdir. Dolayısıyla O'nun: { يُوَلُّونَ } buyruğu, 'bu arkasını döner, şu arkasını döner, öteki arkasını döner' yani 'her biri arkasını döner' mesabesindedir. Farka gelince; deriz ki: Âyet sonlarının uyumu tekil kullanımın güzelliğini gerektirmiştir. { يُوَلُّونَ الدُّبُرَ } buyruğundaki tekil kullanım, onların arkalarını dönüp kaçmada tek bir nefis gibi olduklarına, topluluktan hiçbir ferdin geride kalmayacağına ve ordudan hiç kimsenin sebat etmeyeceğine işarettir; dolayısıyla onlar arkalarını dönmede sanki tek bir arka (dübür) gibiydiler. { فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ } buyruğuna gelince; yani 'aranızda bulunan her bir fert sebat etmeli ve arkasını dönmemelidir' demektir. Burada nehyedilen şey hepsinin birden arkalarını dönmesi değil, içlerinden tek bir kişinin dahi arkasını dönmesidir; dolayısıyla her bir fert arkasını dönmekten menedilmiştir. Böylece hitapta her bir ferdi tek başına ele almış, sonra { فَلا تُوَلُّوهُمُ } buyruğuyla fiili çoğul kılmıştır ki bu da ancak { الْأَدْبارَ } lafzıyla tamamlanır. Aynı şekilde: { وَلَقَدْ كانُوا عاهَدُوا اللَّهَ } [Ahzâb: 15] buyruğunda da böyledir; yani her biri: "Ben sebat edeceğim ve arkamı dönmeyeceğim" demiştir. { لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبارَ } [Haşr: 12] buyruğunda ise kastedilen, Yahudilere vaatte bulunan münafıklardır ve onlar Allah Teâlâ'nın: { تَحْسَبُهُمْ جَمِيعاً وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى } [Sen onları birlik sanırsın, oysa kalpleri darmadağınıktır] (Haşr: 14) buyruğunun delaletiyle dağınıktırlar. Bu âyetteki kimseler ise kendilerinden başkalarına karşı tek bir el gibi idiler. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة القمر (٥٤) : آية ٤٦]

[Kamer Suresi (54), Âyet 46]

بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهى وَأَمَرُّ (٤٦)

{ بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهى وَأَمَرُّ (٤٦) } “Hayır, asıl buluşma vakitleri kıyamettir. Kıyamet ise daha dehşetli ve daha acıdır.”

إِشَارَةً إِلَى أَنَّ الْأَمْرَ غَيْرَ مُقْتَصِرٍ عَلَى انْهِزَامِهِمْ وَإِدْبَارِهِمْ بَلِ الْأَمْرُ أَعْظَمُ مِنْهُ فَإِنَّ السَّاعَةَ مَوْعِدُهُمْ فَإِنَّهُ ذَكَرَ مَا يُصِيبُهُمْ فِي الدُّنْيَا مِنَ الدُّبُرِ، ثُمَّ بَيَّنَ مَا هُوَ مِنْهُ عَلَى طَرِيقَةِ الْإِصْرَارِ، هَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْإِنْذَارَ بِالسَّاعَةِ عَامٌّ لِكُلِّ مَنْ تَقَدَّمَ، كَأَنَّهُ قَالَ: أَهْلَكْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلِكَ وَأَصَرُّوا وَقَوْمُ مُحَمَّدٍ ﵇ لَيْسُوا بِخَيْرٍ مِنْهُمْ فَيُصِيبُهُمْ مَا أَصَابَهُمْ إِنْ أَصَرُّوا، ثُمَّ إِنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا لَيْسَ لِإِتْمَامِ الْمُجَازَاةِ فَإِتْمَامُ الْمُجَازَاةِ بِالْأَلِيمِ الدَّائِمِ. وَفِيهِ مَسَائِلُ:

İşin sadece onların hezimete uğramaları ve arkalarını dönüp kaçmalarıyla sınırlı kalmayıp bilakis meselenin bundan daha büyük olduğuna, zira vaktin kıyamet olduğuna işarettir. Çünkü Allah onların dünyada başlarına gelecek olan hezimeti (arkalarını dönüp kaçmayı) zikretmiş, sonra [küfürde] ısrar etmeleri halinde başlarına gelecek olanı açıklamıştır; müfessirlerin çoğunun görüşü budur. Zahir olan ise kıyametle uyarmanın daha önce geçen herkes için genel olmasıdır; sanki: "Senden önce inkâr edip küfürde ısrar edenleri helak ettik; Muhammed'in aleyhisselâm kavmi de onlardan daha hayırlı değildir, şayet ısrar ederlerse onların başına gelenler bunların da başına gelecektir. Kaldı ki dünya azabı cezanın tamamlanması için değildir; cezanın tamamlanması sürekli ve elem verici azapladır" demiştir. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَا الْحِكْمَةُ فِي كَوْنِ اخْتِصَاصِ السَّاعَةِ مَوْعِدَهُمْ مَعَ أَنَّهَا مَوْعِدُ كُلِّ أَحَدٍ؟ نَقُولُ: الْمَوْعِدُ الزَّمَانُ الَّذِي فِيهِ الْوَعْدُ وَالْوَعِيدُ وَالْمُؤْمِنُ مَوْعُودٌ بِالْخَيْرِ وَمَأْمُورٌ بِالصَّبْرِ فَلَا يَقُولُ هُوَ: مَتَى يَكُونُ، بَلْ يُفَوِّضُ الْأَمْرَ إِلَى اللَّه، وَأَمَّا الْكَافِرُ فَغَيْرُ مُصَدِّقٍ فَيَقُولُ: مَتَى يَكُونُ الْعَذَابُ؟ فَيُقَالُ لَهُ: اصْبِرْ فَإِنَّهُ آتٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَلِهَذَا كَانُوا يَقُولُونَ: عَجِّلْ لَنا قِطَّنا [ص: ١٦] وَقَالَ: وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ [الْحَجِّ: ٤٧] .

Birinci Mesele: Kıyamet herkesin buluşma vakti olduğu halde kıyametin onlara ait bir buluşma vakti olarak tahsis edilmesindeki hikmet nedir? Deriz ki: "Mev'id", içinde vaad ve tehdidin bulunduğu zamandır. Mümin hayırla müjdelenmiş ve sabırla emrolunmuştur; dolayısıyla o: "Bu ne zaman olacak?" demez, bilakis işi Allah'a havale eder. Kâfir ise tasdik etmediği için: "Azap ne zaman olacak?" der. Ona da: "Sabret, zira o kıyamet günü gelecektir" denilir. Bu yüzdendir ki onlar: { عَجِّلْ لَنا قِطَّنا } [Bizim payımızı çabuk ver] (Sâd: 16) diyorlardı ve Allah Teâlâ: { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ } [Senden azabı çarçabuk istiyorlar] (Hac: 47) buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَدْهَى مِنْ أَيِّ شَيْءٍ؟ نَقُولُ: يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: مَا مَضَى مِنْ أَنْوَاعِ عَذَابِ الدُّنْيَا ثَانِيهِمَا: أَدْهَى الدَّوَاهِي فَلَا دَاهِيَةَ مِثْلُهَا.

İkinci Mesele: [Kıyamet] neyden daha dehşetlidir (edhâ)? Deriz ki: İki veche muhtemeldir: Birincisi: Dünya azabının geçmiş türlerinden daha dehşetlidir. İkincisi: Dehşetlerin en dehşetlisidir, dolayısıyla onun gibi hiçbir felaket yoktur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَا الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَأَمَرُّ؟ قُلْنَا: فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: هُوَ مُبَالَغَةٌ مِنَ الْمُرِّ وَهُوَ مُنَاسِبٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَذُوقُوا عَذابِي [القمر: ٣٧] وقوله: ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ [القمر: ٤٨] وَعَلَى هَذَا فَأَدْهَى أَيْ أَشَدُّ وَأَمَرُّ أَيْ آلَمُ، وَالْفَرْقُ بَيْنَ الشَّدِيدِ وَالْأَلِيمِ أَنَّ الشَّدِيدَ يَكُونُ إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُ لَا يُطِيقُهُ أَحَدٌ لِقُوَّتِهِ وَلَا يَدْفَعُهُ أَحَدٌ بِقُوَّتِهِ، مِثَالُهُ ضَعِيفٌ أُلْقِيَ فِي مَاءٍ يَغْلِبُهُ أَوْ نَارٍ لَا يَقْدِرُ عَلَى الْخَلَاصِ مِنْهَا، وَقَوِيٌّ أُلْقِيَ فِي بَحْرٍ أَوْ نَارٍ عَظِيمَةٍ يَسْتَوِيَانِ فِي الْأَلَمِ وَالْعَذَابِ وَيَتَسَاوَيَانِ فِي الْإِيلَامِ لَكِنْ يَفْتَرِقَانِ فِي الشِّدَّةِ فَإِنَّ نَجَاةَ الضَّعِيفِ مِنَ الْمَاءِ الضَّعِيفِ بِإِعَانَةِ مُعِينٍ مُمْكِنٌ، وَنَجَاةَ الْقَوِيِّ مِنَ الْبَحْرِ الْعَظِيمِ غَيْرُ مُمْكِنٍ ثَانِيهِمَا: أَمَرُّ مُبَالِغَةٌ/ فِي الْمَارِّ إِذْ هِيَ أَكْثَرُ مُرُورًا بِهِمْ إِشَارَةً إِلَى الدَّوَامِ، فَكَأَنَّهُ يَقُولُ: أَشُدُّ وَأَدْوَمُ، وَهَذَا مُخْتَصٌّ بِعَذَابِ الْآخِرَةِ، فَإِنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا إِنِ اشْتَدَّ قُتِلَ الْمُعَذَّبُ وَزَالَ فَلَا يَدُومُ وَإِنْ دَامَ بِحَيْثُ لَا يُقْتَلُ فَلَا يَكُونُ شَدِيدًا ثَالِثُهَا: أَنَّهُ الْمَرِيرُ وَهُوَ مِنَ الْمِرَّةِ الَّتِي هِيَ الشِّدَّةُ، وَعَلَى هَذَا فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْكَلَامُ كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ: فُلَانٌ نَحِيفٌ نَحِيلٌ وَقَوِيٌّ شَدِيدٌ، فَيَأْتِي بِلَفْظَيْنِ مُتَرَادِفَيْنِ إِشَارَةً إِلَى التَّأْكِيدِ وَهُوَ ضَعِيفٌ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ أَدْهَى مُبَالَغَةً مِنَ الدَّاهِيَةِ الَّتِي هِيَ اسْمُ الْفَاعِلِ مِنْ دَهَاهُ أَمْرُ كَذَا إِذَا أَصَابَهُ، وَهُوَ أَمْرٌ صَعْبٌ لِأَنَّ الدَّاهِيَةَ صَارَتْ كَالِاسْمِ الْمَوْضُوعِ لِلشَّدِيدِ عَلَى وَزْنِ الْبَاطِيَةِ وَالسَّائِبَةِ الَّتِي لَا تَكُونُ مِنْ أَسْمَاءِ الْفَاعِلِينَ، وَإِنْ كَانَتِ الدَّاهِيَةُ أَصْلُهَا ذَلِكَ، غَيْرَ أَنَّهَا اسْتُعْمِلَتِ اسْتِعْمَالَ الْأَسْمَاءِ وَكُتِبَتْ فِي أَبْوَابِهَا وَعَلَى هَذَا يَكُونُ مَعْنَاهُ أَلْزَمَ وَأَضْيَقَ، أَيْ هِيَ بِحَيْثُ لَا تُدْفَعُ.

Üçüncü Mesele: { وَأَمَرُّ } buyruğundan maksat nedir? Dedik ki: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: "Mürr" (acı) kökünden mübalağadır; bu da Allah Teâlâ'nın: { فَذُوقُوا عَذابِي } [Kamer: 37] ve { ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ } [Kamer: 48] buyruklarına uygundur. Buna göre "edhâ" daha şiddetli, "emerr" ise daha elemli demektir. Şiddetli ile elemli arasındaki fark şudur: Şiddetli, gücünden dolayı ona kimsenin dayanamayacağına ve kendi gücüyle onu kimsenin savuşturamayacağına işarettir. Bunun misali; zayıf bir kimsenin kendisini bastıran bir suya veya içinden kurtulmaya güç yetiremediği bir ateşe atılması ile güçlü bir kimsenin denize yahut büyük bir ateşe atılmasıdır; ikisi de elem ve azapta eşit olurlar, acı vermede denk düşerler fakat şiddette ayrılırlar. Zira zayıf kimsenin zayıf bir sudan bir yardımcının yardımıyla kurtulması mümkündür; güçlü kimsenin büyük bir denizden kurtulması ise mümkün değildir. İkincisi: "Emerr", sürekliliğe işaret etmek üzere üzerlerinden daha çok geçmesi hasebiyle "mârr" (geçip giden) kökünden mübalağadır; sanki: "Daha şiddetli ve daha süreklidir" demektedir. Bu ise ahiret azabına mahsustur. Zira dünya azabı şiddetlendiğinde azap edilen kimse ölür ve [azap] yok olur, dolayısıyla sürekli kalmaz; öldürmeyecek derecede sürekli olduğunda ise şiddetli olmaz. Üçüncüsü: O "merîr"dir; bu da şiddet manasındaki "mirre" kökündendir. Buna göre söz ya bir kimsenin: "Falanca zayıf ve cılızdır; güçlü ve çetindir" diyerek pekiştirmeye işaret etmek üzere eş anlamlı iki lafız getirmesi gibidir ki bu zayıf bir görüştür; ya da "edhâ", bir iş isabet ettiğinde söylenen "دَهَاهُ أَمْرُ كَذَا" fiilinin ism-i fâili olan "dâhiye"den mübalağadır ki bu çetin bir iştir; çünkü "dâhiye", tıpkı ism-i fâillerden olmayan "bâtıye" ve "sâibe" vezninde şiddetli şey için konulmuş bir isim gibi olmuştur. Gerçi "dâhiye"nin aslı böyledir ancak isimler gibi kullanılmış ve ilgili bablarda yazılmıştır. Buna göre manası "daha ayrılmaz ve daha dar/sıkıştırıcı" yani savuşturulamayacak şekilde olmasıdır.

[سورة القمر (٥٤) : الآيات ٤٧ الى ٤٨]

[Kamer Suresi (54), Âyetler 47-48]

إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ (٤٧) يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ (٤٨)

{ إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ (٤٧) يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ (٤٨) } “Şüphesiz suçlular bir sapıklık ve çılgın alevler içindedirler. Yüzüstü ateşte sürüklenecekleri gün: 'Tadın cehennemin dokunuşunu!' [denir].”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ } buyurdu. Âyette birkaç mesele vardır:

الْأُولَى: فِيمَنْ نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي حَقِّهِمْ؟ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهَا نَازِلَةٌ فِي الْقَدَرِيَّةِ

Birincisi: Âyet kimlerin hakkında inmiştir? Müfessirlerin çoğu bu âyetin Kaderiyye hakkında indiği hususunda ittifak etmişlerdir.

رَوَى الْوَاحِدِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ قَالَ: سَمِعْتُ الشَّيْخَ رَضِيَّ الدِّينِ الْمُؤَيِّدَ الطُّوسِيَّ بِنَيْسَابُورَ، قَالَ: سَمِعْتُ عَبْدَ الْجَبَّارِ قَالَ: أَخْبَرَنَا الْوَاحِدِيُّ قَالَ: أَخْبَرَنَا أَبُو الْقَاسِمِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُحَمَّدٍ السَّرَّاجُ قَالَ: أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ اللَّه الْكَعْبِيُّ، قَالَ:

Vâhidî tefsirinde rivayet edip dedi ki: Nîşâbur'da Şeyh Radıyyuddîn el-Müeyyed et-Tûsî'yi şöyle derken işittim: Abdülcebbâr'ı şöyle derken işittim: Bize Vâhidî haber verdi, dedi ki: Bize Ebu'l-Kâsım Abdurrahman b. Muhammed es-Serrâc haber verdi, dedi ki: Bize Ebû Muhammed Abdullah el-Ka'bî haber verdi, dedi ki:

حَدَّثَنَا حَمْدَانُ بْنُ صَالِحٍ الْأَشَجُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّه بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي دَاوُدَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ زِيَادِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ الْمَخْزُومِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّادِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: جَاءَ مُشْرِكُو قُرَيْشٍ يُخَاصِمُونَ رَسُولَ اللَّه ﷺ فِي الْقَدَرِ، فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى: إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ إِلَى قَوْلِهِ: إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ [الْقَمَرِ: ٤٧- ٤٩]

Bize Hamdân b. Sâlih el-Eşecc rivayet etti, bize Abdullah b. Abdilazîz b. Ebî Dâvûd rivayet etti, bize Süfyân es-Sevrî, Ziyâd b. İsmâil el-Mahzûmî'den, o Muhammed b. Abbâd b. Ca'fer'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti; Ebû Hüreyre dedi ki: Kureyş müşrikleri kader konusunda Resûlullah ﷺ ile tartışmaya geldiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ } âyetinden { إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ } [Kamer: 47-49] âyetine kadar indirdi.

وَكَذَلِكَ

Aynı şekilde

نُقِلَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ في القدرة.

Peygamber'den ﷺ bu âyetin Kaderiyye hakkında indiği nakledilmiştir.

وَرُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَجُوسُ هَذِهِ الْأُمَّةِ الْقَدَرِيَّةُ»

Âişe'den, Peygamber'in ﷺ şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Bu ümmetin Mecûsîleri Kaderiyye'dir.»

وَهُمُ الْمُجْرِمُونَ الَّذِينَ سَمَّاهُمُ اللَّه تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ وَكَثُرَتِ الْأَحَادِيثُ فِي الْقَدَرِيَّةِ وَفِيهَا مَبَاحِثُ الْأَوَّلُ: فِي مَعْنَى الْقَدَرِيَّةِ الَّذِينَ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: نَزَلَتِ الْآيَةُ فِيهِمْ، فَنَقُولُ: كُلُّ فَرِيقٍ فِي خَلْقِ الْأَعْمَالِ يَذْهَبُ إِلَى أَنَّ الْقَدَرِيَّ خَصْمُهُ، فَالْجَبْرِيُّ يَقُولُ: الْقَدَرِيُّ مَنْ يَقُولُ: الطَّاعَةُ وَالْمَعْصِيَةُ لَيْسَتَا بِخَلْقِ اللَّهِ وَقَضَائِهِ وَقَدَرِهِ، فَهُمْ قَدَرِيَّةٌ لِأَنَّهُمْ يُنْكِرُونَ الْقَدَرَ وَالْمُعْتَزِلِيُّ يَقُولُ: الْقَدَرِيُّ هُوَ الْجَبْرِيُّ الَّذِي يَقُولُ حِينَ يَزْنِي وَيَسْرِقُ اللَّه قَدَّرَنِي فَهُوَ قَدَرِي لِإِثْبَاتِهِ الْقَدَرَ، وَهُمَا جَمِيعًا يَقُولَانِ لِأَهْلِ السُّنَّةِ الَّذِي يَعْتَرِفُ بِخَلْقِ اللَّه وَلَيْسَ مِنَ الْعَبْدِ إِنَّهُ قَدَرِيٌّ، وَالْحَقُّ أَنَّ الْقَدَرِيَّ الَّذِي نَزَلَتْ فِيهِ الْآيَةُ هُوَ الَّذِي يُنْكِرُ الْقَدَرَ وَيَقُولُ بِأَنَّ الْحَوَادِثَ كُلَّهَا حَادِثَةٌ بِالْكَوَاكِبِ وَاتِّصَالَاتِهَا وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قوله جاء مشركوا قُرَيْشٍ يُحَاجُّونَ رَسُولَ اللَّه ﷺ/ فِي الْقَدَرِ فَإِنَّ مَذْهَبَهُمْ ذَلِكَ، وَمَا كَانُوا يَقُولُونَ مِثْلَ مَا يَقُولُ الْمُعْتَزِلَةُ إِنَّ اللَّه خَلَقَ لِي سَلَامَةَ الْأَعْضَاءِ وَقُوَّةَ الْإِدْرَاكِ

Onlar, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ } buyruğunda isimlendirdiği mücrimlerdir. Kaderiyye hakkında hadisler pek çoktur ve bu hususta birtakım bahisler vardır: Birincisi: Peygamber'in ﷺ "Âyet onlar hakkında indi" buyurduğu Kaderiyye'nin manası hakkındadır. Deriz ki: Fiillerin yaratılması konusunda her fırka, Kaderî'nin kendi hasmı olduğu görüşüne varır. Cebriyeci der ki: "Kaderî; taat ve masiyetin Allah'ın yaratması, kazası ve kaderiyle olmadığını söyleyen kimsedir; kaderi inkâr ettikleri için onlar Kaderiyye'dir." Mu'tezilî ise der ki: "Kaderî; zina ettiği ve hırsızlık yaptığı zaman 'Bunu bana Allah takdir etti' diyen Cebriyecidir; dolayısıyla kaderi ispat ettiği için Kaderî odur." Her ikisi birden, fiillerin kuldan olmayıp Allah'ın yaratması olduğunu ikrar eden Ehl-i Sünnet için "O Kaderîdir" derler. Hak olan şu ki, hakkında âyetin indiği Kaderî; kaderi inkâr eden ve bütün olayların yıldızlar ve onların kavuşumlarıyla meydana geldiğini söyleyen kimsedir. Kureyş müşriklerinin kader hususunda Resûlullah ﷺ ile tartışmaya geldikleri yönündeki rivayet de buna delalet eder; zira onların mezhebi bu idi. Yoksa onlar Mu'tezile'nin söylediği gibi: "Allah benim için organların sağlamlığını ve idrak gücünü yarattı,

وَمَكَّنَنِي مِنَ الطَّاعَةِ وَالْمَعْصِيَةِ، واللَّه قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ فِي الطَّاعَةِ إِلْجَاءً وَالْمَعْصِيَةِ إِلْجَاءً، وَقَادِرٌ عَلَى أَنْ يُطْعِمَ الْفَقِيرَ الَّذِي أُطْعِمُهُ أَنَا بِفَضْلِ اللَّه، وَالْمُشْرِكُونَ كَانُوا يَقُولُونَ: أَنُطْعِمُ مَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ [يس: ٤٧] مُنْكِرِينَ لِقُدْرَةِ اللَّه تَعَالَى عَلَى الْإِطْعَامِ، وَأَمَّا

beni taat ve masiyete muktedir kıldı; Allah bende taati mecbur kılacak bir zorlama veya masiyeti mecbur kılacak bir zorlama yaratmaya kâdirdir; Allah'ın lütfuyla benim doyurduğum fakiri doyurmaya da Allah kâdirdir" demiyorlardı. Müşrikler ise Allah Teâlâ'nın doyurmaya olan kudretini inkâr ederek: { أَنُطْعِمُ مَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ } [Allah'ın dileseydi doyuracağı kimseyi biz mi doyuracağız?] (Yâsîn: 47) diyorlardı. Amma

قَوْلُهُ ﷺ: «مَجُوسُ هَذِهِ الْأُمَّةِ هُمُ الْقَدَرِيَّةُ»

O'nun ﷺ: «Bu ümmetin Mecûsîleri Kaderiyye'dir» buyruğuna gelince;

فَنَقُولُ: الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ، إِمَّا الْأُمَّةُ الَّتِي كَانَ مُحَمَّدٌ ﷺ مُرْسَلًا إِلَيْهِمْ سَوَاءٌ آمَنُوا بِهِ أَوْ لَمْ يُؤْمِنُوا كَلَفْظِ الْقَوْمِ، وَإِمَّا أُمَّتُهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِهِ فَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ الْأَوَّلَ فَالْقَدَرِيَّةُ فِي زَمَانِهِ هُمُ الْمُشْرِكُونَ الَّذِينَ أَنْكَرُوا قُدْرَةَ اللَّه عَلَى الْحَوَادِثِ فَلَا يَدْخُلُ فِيهِمُ الْمُعْتَزِلَةُ، وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ هُوَ الثَّانِيَ

deriz ki: "Bu ümmet"ten maksat; tıpkı "kavim" lafzı gibi ister iman etmiş olsunlar ister etmemiş olsunlar ya Muhammed'in ﷺ kendilerine elçi olarak gönderildiği ümmettir (ümmet-i dâvet), ya da ona iman eden kendi ümmetidir (ümmet-i icâbet). Eğer kastedilen birincisi ise, onun zamanındaki Kaderiyye, Allah'ın olaylar üzerindeki kudretini inkâr eden müşriklerdir; dolayısıyla Mu'tezile bunların içine girmez. Şayet kastedilen ikincisi ise,

فَقَوْلُهُ: «مَجُوسُ هَذِهِ الْأُمَّةِ»

o takdirde O'nun: «Bu ümmetin Mecûsîleri» buyruğu

يَكُونُ مَعْنَاهُ الَّذِينَ نِسْبَتُهُمْ إِلَى هَذِهِ الْأُمَّةِ كَنِسْبَةِ الْمَجُوسِ إِلَى الْأُمَّةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، لَكِنَّ الْأُمَّةَ الْمُتَقَدِّمَةَ أَكْثَرُهُمْ كَفَرَةٌ، وَالْمَجُوسُ نَوْعٌ مِنْهُمْ أَضْعَفُ شُبْهَةً وَأَشَدُّ مُخَالَفَةً لِلْعَقْلِ فَكَذَلِكَ الْقَدَرِيَّةُ فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ تَكُونُ نَوْعًا مِنْهُمْ أَضْعَفُ دَلِيلًا وَلَا يَقْتَضِي ذَلِكَ الْجَزْمَ بِكَوْنِهِمْ فِي النَّارِ فَالْحَقُّ أَنَّ الْقَدَرِيَّ هُوَ الَّذِي يُنْكِرُ قُدْرَةَ اللَّه تَعَالَى، إِنْ قُلْنَا: إِنَّ النِّسْبَةَ لِلنَّفْيِ أَوِ الَّذِي يُثْبِتُ قُدْرَةَ غَيْرِ اللَّه تَعَالَى عَلَى الْحَوَادِثِ إِنْ قُلْنَا: إِنَّ النِّسْبَةَ لِلْإِثْبَاتِ وَحِينَئِذٍ يُقْطَعُ بِكَوْنِهِ: فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ وَإِنَّهُ ذَائِقٌ مَسَّ سَقَرَ.

anlamı şu olur: Bu ümmete nispetleri, Mecûsîlerin önceki ümmete nispeti gibi olan kimselerdir. Ne var ki önceki ümmetin çoğu kâfirdir; Mecûsîler ise onların içinde şüphesi en zayıf ve akla muhalefeti en şiddetli olan bir gruptur. İşte bu ümmet içindeki Kaderiyye de onlar gibi delili en zayıf bir grup olur; bu durum onların kesin olarak cehennemde olmalarını gerektirmez. Hak olan şudur ki Kaderî; şayet nispetin nefy için olduğunu söylersek Allah Teâlâ'nın kudretini inkâr eden, şayet nispetin ispat için olduğunu söylersek olaylar üzerinde Allah Teâlâ'dan başkasının kudretini ispat eden kimsedir. Bu durumda onun { فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ } [sapıklık ve çılgın ateşler içinde] olduğu ve cehennemin dokunuşunu tadacağı kesinleşir.

الْبَحْثُ الثَّانِي: فِي بَيَانِ مَنْ يَدْخُلُ فِي الْقَدَرِيَّةِ الَّتِي فِي النَّصِّ مِمَّنْ هُوَ مُنْتَسِبٌ إِلَى أَنَّهُ مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، أَنْ قُلْنَا: الْقَدَرِيَّةُ سُمُّوا بِهَذَا الِاسْمِ لِنَفْيِهِمْ قُدْرَةَ اللَّه تَعَالَى فَالَّذِي يَقُولُ لَا قُدْرَةَ للَّه عَلَى تَحْرِيكِ الْعَبْدِ بِحَرَكَةٍ هِيَ الصَّلَاةُ وَحَرَكَةٍ هِيَ الزِّنَا مَعَ أَنَّ ذَلِكَ أَمْرٌ مُمْكِنٌ لَا يَبْعُدُ دُخُولُهُ فِيهِمْ، وَأَمَّا الَّذِي يَقُولُ: بِأَنَّ اللَّه قَادِرٌ غَيْرَ أَنَّهُ لَمْ يُجْبِرْهُ وَتَرَكَهُ مَعَ دَاعِيَةِ الْعَبْدِ كَالْوَالِدِ الَّذِي يُجَرِّبُ الصَّبِيَّ فِي حَمْلِ شَيْءٍ تَرَكَهُ مَعَهُ لَا لِعَجْزِ الْوَالِدِ بَلْ لِلِابْتِلَاءِ وَالِامْتِحَانِ، لَا كَالْمَفْلُوجِ الَّذِي لَا قُوَّةَ لَهُ إِذَا قَالَ لِغَيْرِهِ: احْمِلْ هَذَا فَلَا يَدْخُلُ فِيهِمْ ظَاهِرًا وَإِنْ كَانَ مُخْطِئًا، وَإِنْ قُلْنَا إِنَّ الْقَدَرِيَّةَ سُمُّوا بِهَذَا الِاسْمِ لِإِثْبَاتِهِمُ الْقُدْرَةَ عَلَى الْحَوَادِثِ لِغَيْرِ اللَّه مِنَ الْكَوَاكِبِ، وَالْجَبْرِيُّ الَّذِي قَالَ: هُوَ الْحَائِطُ السَّاقِطُ الَّذِي لَا يَجُوزُ تَكْلِيفُهُ بِشَيْءٍ لِصُدُورِ الْفِعْلِ مِنْ غَيْرِهِ وَهُمْ أَهْلُ الْإِبَاحَةِ، فَلَا شَكَّ فِي دُخُولِهِ فِي الْقَدَرِيَّةِ فَإِنَّهُ يَكْفُرُ بِنَفْيِهِ التَّكْلِيفَ وَأَمَّا الَّذِي يَقُولُ: خَلَقَ اللَّه تَعَالَى فِينَا الْأَفْعَالَ وَقَدَّرَهَا وكلفنا، ولا يسأل عما يفعل فَمَا هُوَ مِنْهُمْ.

İkinci İnceleme: Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmetinden olduğuna intisap edenlerden hangisinin nassdaki Kaderiyye kavramına dahil olduğunun beyanı hakkındadır. Şayet biz: "Kaderiyye, Allah Teâlâ'nın kudretini nefyettikleri için bu isimle isimlendirilmişlerdir" dersek, mümkün bir durum olmasına rağmen kulun namaz olan hareketini ve zina olan hareketini Allah'ın hareket ettirmeye kudreti olmadığını söyleyen kimsenin bunların içine girmesi uzak bir ihtimal değildir. Ama: "Allah kâdirdir; ancak kulunu zorlamamış, onu kendi isteğiyle baş başa bırakmıştır; tıpkı bir şeyi taşımada çocuğu deneyen bir babanın, babanın aczinden ötürü değil sınama ve imtihan için onu o şeyle baş başa bırakması gibi; yoksa hiçbir gücü bulunmayan felçli birinin başkasına 'Bunu taşı' demesi gibi değildir" diyen kimse ise, her ne kadar hatalı olsa da zahiren bunların içine girmez. Şayet: "Kaderiyye, olaylar üzerindeki kudreti Allah'tan başkasına, yani yıldızlara ispat ettikleri için bu isimle isimlendirilmişlerdir" dersek, fiilin başkasından sudûr etmesi sebebiyle kendisine hiçbir şeyin teklif edilmesi caiz olmayan yıkık bir duvar mesabesinde olduğunu söyleyen Cebriyeci –ki bunlar ibâhiyye (mubahçılar) ehlidir– hiç şüphesiz Kaderiyye'ye dahil olur; zira o, mükellefiyeti nefyetmekle kâfir olur. "Allah Teâlâ fiilleri içimizde yaratmış, onları takdir etmiş ve bizi mükellef kılmıştır; O yaptıklarından sorulmaz" diyen kimseye gelince, o bunlardan değildir.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: اخْتَلَفَ الْقَائِلُونَ في التعصب أن الاسم بالمعتزلة أحق أن بِالْأَشَاعِرَةِ؟ فَقَالَتِ: الْمُعْتَزِلَةُ الِاسْمُ بِكُمْ أَحَقُّ لِأَنَّ النِّسْبَةَ تَكُونُ لِلْإِثْبَاتِ لَا لِلنَّفْيِ، يُقَالُ لِلدَّهْرِيِّ: دَهْرِيٌّ لِقَوْلِهِ بِالدَّهْرِ، وَإِثْبَاتِهِ، وَلِلْمُبَاحِيِّ إِبَاحِيٌّ لِإِثْبَاتِهِ الإباحة وللتنوية ثَنَوِيَّةٌ لِإِثْبَاتِهِمُ الِاثْنَيْنِ وَهُمَا النُّورُ وَالظُّلْمَةُ، وَكَذَلِكَ أمثله وَأَنْتُمْ تُثْبِتُونَ الْقَدَرَ، وَقَالَتِ الْأَشَاعِرَةُ: النُّصُوصُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَدَرِيَّ مَنْ يَنْفِي قُدْرَةَ اللَّهِ تَعَالَى وَمُشْرِكُو قُرَيْشٍ مَا كَانُوا قَدَرِيَّةً إِلَّا لِإِثْبَاتِهِمْ قُدْرَةً لِغَيْرِ اللَّهِ، قَالَتِ: الْمُعْتَزِلَةُ إِنَّمَا سُمِّيَ الْمُشْرِكُونَ قَدَرِيَّةً لِأَنَّهُمْ قَالُوا: إِنْ كَانَ قَادِرًا عَلَى الْحَوَادِثِ كَمَا تَقُولُ يَا مُحَمَّدُ فَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَهَدَانَا وَلَوْ شَاءَ/ لَأَطْعَمَ الْفَقِيرَ، فَاعْتَقَدُوا أَنَّ مِنْ لَوَازِمِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى الْحَوَادِثِ خَلْقَهُ الْهِدَايَةَ فِيهِمْ إِنْ شَاءَ، وَهَذَا مَذْهَبُكُمْ أَيُّهَا الْأَشَاعِرَةُ، وَالْحَقُّ الصُّرَاحُ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ ذَهَبُوا إِلَى الْمَذْهَبَيْنِ خَارِجٌ عَنِ الْقَدَرِيَّةِ، وَلَا يَصِيرُ وَاحِدٌ مِنْهُمْ قَدَرِيًّا إِلَّا إِذَا صَارَ النَّافِي نَافِيًا لِلْقُدْرَةِ وَالْمُثَبِتُ مُنْكِرًا لِلتَّكْلِيفِ.

Üçüncü İnceleme: Taassup ehli, bu ismin Mu'tezile'ye mi yoksa Eş'arîlere mi daha layık olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mu'tezile dedi ki: "Bu isim size daha layıktır; zira nispet nefy için değil, ispat için yapılır. Dehrîye dehre inandığı ve onu ispat ettiği için 'dehrî', ibâhiyye mensubuna ibâheyi (mubahlığı) ispat ettiği için 'ibâhiyî', seneviyyeye de nur ve zulmet olmak üzere iki ilahı ispat ettikleri için 'seneviyye' denilir; benzerleri de böyledir. Siz de kaderi ispat ediyorsunuz." Eş'arîler ise şöyle dediler: "Nasslar, Kaderî'nin Allah Teâlâ'nın kudretini nefyeden kimse olduğuna delalet etmektedir; Kureyş müşrikleri de sırf Allah'tan başkasına bir kudret ispat ettikleri için Kaderiyye olmuşlardır." Mu'tezile dedi ki: "Müşrikler sadece: 'Ey Muhammed! Senin dediğin gibi eğer O olaylara kâdir ise, Allah dileseydi bize hidayet ederdi ve dileseydi fakiri doyururdu' dedikleri için Kaderiyye diye isimlendirildiler. Onlar Allah Teâlâ'nın olaylara olan kudretinin gereklerinden birinin de dilediği takdirde kendilerinde hidayeti yaratması olduğuna inandılar; ey Eş'arîler, bu da sizin mezhebinizdir!" Apaçık hak olan şudur ki, bu iki mezhebe mensup olan Müslümanların her biri Kaderiyye'nin dışındadır; nefyeden taraf kudreti tamamen nefyetmedikçe, ispat eden taraf da mükellefiyeti inkâr etmedikçe onlardan hiçbiri Kaderî olmaz.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُجْرِمُونَ هُمُ الْمُشْرِكُونَ هَاهُنَا كَمَا فِي قَوْلِهِ تعالى: وَلَوْ تَرى إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناكِسُوا رُؤُسِهِمْ [السَّجْدَةِ: ١٢] وَقَوْلِهِ: يَوَدُّ الْمُجْرِمُ لَوْ يَفْتَدِي [الْمَعَارِجِ: ١١] وَفِي قَوْلِهِ: يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ [الرَّحْمَنِ: ٤١] فَالْآيَةُ عَامَّةٌ، وَإِنْ نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ خَاصٍّ. وَجُرْمُهُمْ تَكْذِيبُ الرُّسُلِ وَالنُّذُرِ بِالْإِشْرَاكِ

İkinci Mesele: Buradaki "mücrimler", Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ تَرى إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناكِسُوا رُؤُسِهِمْ } “Mücrimlerin başlarını öne eğecekleri zamanı bir görsen!” (Secde: 12), { يَوَدُّ الْمُجْرِمُ لَوْ يَفْتَدِي } “Mücrim fidye vermek ister” (Meâric: 11) ve { يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ } “Mücrimler simalarından tanınır” (Rahmân: 41) buyruklarında olduğu gibi müşriklerdir. Dolayısıyla âyet, özel bir kavim hakkında inmiş olsa bile geneldir. Onların cürmü ise şirk koşarak elçileri ve uyarıları yalanlamak,

وَإِنْكَارِ الْحَشْرِ وَإِنْكَارِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى الْإِحْيَاءِ بَعْدَ الْإِمَاتَةِ، وَعَلَى غَيْرِهِ مِنَ الْحَوَادِثِ.

haşri inkâr etmek ve Allah Teâlâ'nın öldükten sonra diriltmeye ve bunun dışındaki diğer olaylara olan kudretini inkâr etmektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا ثَلَاثَةً أَحَدُهَا: الْجَمْعُ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ فِي الدُّنْيَا أَيْ هُمْ فِي الدُّنْيَا فِي ضَلَالٍ وَجُنُونٍ لَا يَعْقِلُونَ وَلَا يَهْتَدُونَ، وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ: يُسْحَبُونَ بَيَانُ حَالِهِمْ فِي تِلْكَ الصُّورَةِ وَهُوَ أَقْرَبُ ثَانِيهَا: الْجَمْعُ فِي الْآخِرَةِ أَيْ هُمْ فِي ضَلَالِ الْآخِرَةِ وَسُعُرٍ أَيْضًا. أَمَّا السُّعُرُ فَكَوْنُهُمْ فِيهَا ظَاهِرٌ، وَأَمَّا الضَّلَالُ فَلَا يَجِدُونَ إِلَى مَقْصِدِهِمْ أَوْ إِلَى مَا يَصْلُحُ مَقْصِدًا وَهُمْ مُتَحَيِّرُونَ سَبِيلًا، فَإِنْ قِيلَ: الصَّحِيحُ هُوَ الْوَجْهُ الْأَخِيرُ لَا غَيْرَ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: يَوْمَ يُسْحَبُونَ ظَرْفُ الْقَوْلِ أَيْ يَوْمَ يُسْحَبُونَ يُقَالُ لَهُمْ ذُوقُوا، وَسَنُبَيِّنُ ذَلِكَ فَنَقُولُ: يَوْمَ يُسْحَبُونَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا بِعَامِلٍ مَذْكُورٍ أَوْ مَفْهُومٍ غَيْرِ مَذْكُورٍ، وَالِاحْتِمَالُ الْأَوَّلُ لَهُ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: الْعَامِلُ سَابِقٌ وَهُوَ مَعْنًى كَائِنٌ وَمُسْتَقِرٌّ غَيْرَ أَنَّ ذَلِكَ صَارَ نَسْيًا مَنْسِيًّا ثَانِيهِمَا: الْعَامِلُ مُتَأَخِّرٌ وَهُوَ قَوْلُهُ: ذُوقُوا تَقْدِيرُهُ: ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ يَوْمَ يُسْحَبُ الْمُجْرِمُونَ، وَالْخِطَابُ حِينَئِذٍ مَعَ مَنْ خُوطِبَ بِقَوْلِهِ:

Üçüncü Mesele: { فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ } [ifadesi] üç ihtimali barındırır: Birincisi: Her iki durumun da dünyada bir araya gelmesidir; yani onlar dünyada bir sapıklık ve delilik içindedirler, akıl erdirmez ve doğru yolu bulamazlar. Buna göre { يُسْحَبُونَ } [sürüklenecekleri gün] buyruğu, o durumdaki hallerinin beyanı olur ki bu [ihtimal] daha yakındır. İkincisi: [İkisinin] âhirette bir araya gelmesidir; yani onlar âhiretin sapıklığı ve çılgın ateşi içindedirler. Çılgın ateşe gelince, onların orada bulunması açıktır. Sapıklığa gelince, şaşkınlık içinde hedeflerine veya hedef olmaya elverişli bir şeye giden bir yol bulamazlar. Şayet: "Doğru olan başkası değil sadece sonuncu ihtimaldir; zira Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ يُسْحَبُونَ } kavli sözün zarfıdır, yani 'Sürüklendikleri gün onlara: Tadın! denilir' anlamındadır" denilirse, bunu açıklayacağız ve deriz ki: { يَوْمَ يُسْحَبُونَ } [ifadesinin], zikredilmiş veya zikredilmemiş anlaşılır bir amille mansub olması muhtemeldir. İlk ihtimalin iki yönü vardır: Birincisi: Âmil öncedir; bu da 'kâin' ve 'müstakar' manasıdır, ne var ki bu unutulup gitmiştir. İkincisi: Âmil sonradır ki o da { ذُوقُوا } kavlidir; takdiri şöyledir: "Mücrimlerin sürüklendiği gün cehennemin dokunuşunu tadın!" Bu durumda hitap, şu âyetle hitap edilen kimseleredir:

أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولئِكُمْ أَمْ لَكُمْ بَراءَةٌ [الْقَمَرِ: ٤٣] وَالِاحْتِمَالُ الثَّالِثُ : أَنَّ الْمَفْهُومَ هُوَ أَنْ يُقَالَ لَهُمْ: يَوْمَ يُسْحَبُونَ ذُوقُوا، وَهَذَا هُوَ الْمَشْهُورُ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: ذُوقُوا اسْتِعَارَةٌ وَفِيهِ حِكْمَةٌ وَهُوَ أَنَّ الذوق من جملة الإدراكات فإن المذوق إذا لَاقَى اللِّسَانَ يُدْرِكُ أَيْضًا حَرَارَتَهُ وَبُرُودَتَهُ وَخُشُونَتَهُ وَمَلَاسَتَهُ، كَمَا يُدْرِكُ سَائِرُ أَعْضَائِهِ الْحِسِّيَّةِ وَيُدْرِكُ أَيْضًا طَعْمَهُ وَلَا يُدْرِكُهُ غَيْرُ اللِّسَانِ، فَإِدْرَاكُ اللِّسَانِ أَتَمُّ، فَإِذَا تَأَذَّى مِنْ نَارٍ تَأَذَّى بِحَرَارَتِهِ وَمَرَارَتِهِ إِنْ كَانَ الْحَارُّ أَوْ غَيْرُهُ لَا يُتَأَذَّى إِلَّا بِحَرَارَتِهِ فَإِذَنِ الذَّوْقُ إِدْرَاكٌ لَمْسِيٌّ أَتَمُّ مِنْ غَيْرِهِ فِي الْمَلْمُوسَاتِ فَقَالَ:

{ أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولئِكُمْ أَمْ لَكُمْ بَراءَةٌ } “Sizin kâfirleriniz bunlardan daha mı hayırlı, yoksa sizin için bir beraat mi var?” (Kamer: 43). Üçüncü ihtimal ise : Anlaşılan mananın onlara: "Sürüklendikleri gün: Tadın! denilir" şeklinde olmasıdır ve meşhur olan da budur. Allah Teâlâ'nın: { ذُوقُوا } [Tadın!] buyruğu bir istiâredir ve bunda bir hikmet vardır: Tatma, idrak türlerinden biridir; zira tadılan nesne dile temas ettiğinde, diğer his organlarının idrak ettiği gibi onun sıcaklığını, soğukluğunu, sertliğini ve pürüzsüzlüğünü idrak ettiği gibi tadını da idrak eder ki bunu dilden başkası idrak edemez. Dolayısıyla dilin idraki daha tamdır. Bir ateşten eziyet gördüğünde, diğer şeyler sadece sıcaklığıyla eziyet verirken, sıcak olan nesne ise hem sıcaklığı hem de acılığı ile eziyet verir. Şu halde tatma, dokunulan şeyler hususunda diğerlerinden daha tam bir dokunsal idraktir. Bu yüzden [Allah Teâlâ]:

ذُوقُوا إِشَارَةً إِلَى أَنَّ إِدْرَاكَهُمْ بِالذَّوْقِ أَتَمُّ الْإِدْرَاكَاتِ فَيَجْتَمِعُ فِي الْعَذَابِ شِدَّتُهُ وَإِيلَامُهُ بِطُولِ مُدَّتِهِ وَدَوَامِهِ، وَيَكُونُ الْمُدْرِكُ لَهُ لَا عُذْرَ لَهُ يَشْغَلُهُ وَإِنَّمَا هُوَ عَلَى أَتَمِّ مَا يَكُونُ مِنَ الْإِدْرَاكِ فَيَحْصُلُ الْأَلَمُ الْعَظِيمُ. وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ عَلَى قَوْلِ الْأَكْثَرِينَ يُقَالُ لَهُمْ أَوْ نَقُولُ مُضْمَرٌ. وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّهُ لَا حَاجَةَ إِلَى الْإِضْمَارِ إِذَا كَانَ الْخِطَابُ مَعَ غَيْرِ مَنْ قِيلَ فِي حَقِّهِمْ: إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ فَإِنَّهُ يَصِيرُ كَأَنَّهُ قَالَ: ذُوقُوا أَيُّهَا الْمُكَذِّبُونَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ مَسَّ سَقَرَ يَوْمَ يُسْحَبُ الْمُجْرِمُونَ الْمُتَقَدِّمُونَ فِي النار. / ثم قال تعالى:

onların tatma yoluyla olan idraklerinin idraklerin en tamı olduğuna işaret etmek üzere { ذُوقُوا } [Tadın!] buyurmuştur. Böylece azapta onun şiddeti, uzun sürmesi ve devamlılığı ile elem vericiliği bir araya gelir; onu idrak eden kimsenin kendisini meşgul edecek hiçbir mazereti olmaz, bilakis idrakin en mükemmel hali üzere bulunur ve büyük acı meydana gelir. Çoğunluğun görüşüne göre "onlara denilir" veya "deriz" ifadesinin takdir edilmiş (gizli) olduğunu belirtmiştik. Hitabın, haklarında: { إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ } [Şüphesiz mücrimler sapıklık içindedirler] denilen kimselerden başkasına yönelik olması durumunda takdire ihtiyaç olmadığını da ifade etmiştik; çünkü bu takdirde sanki şöyle buyurmuş olur: "Ey Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) yalanlayanlar! Önceki mücrimlerin ateşte sürükleneceği gün cehennemin dokunuşunu tadın!" Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة القمر (٥٤) : آية ٤٩]

[Kamer Suresi (54), Âyet 49]

إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ (٤٩)

{ إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ } “Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle (ölçüyle) yarattık.” (49)

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْأُولَى: الْمَشْهُورُ أَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ مُتَعَلِّقٌ بِمَا قَبْلَهُ كَأَنَّهُ قَالَ: ذُوقُوا فَإِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ، أَيْ هُوَ جَزَاءٌ لِمَنْ أَنْكَرَ ذَلِكَ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ [الدُّخَانِ: ٤٩] وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ ابْتِدَاءُ كَلَامٍ وَتَمَّ الْكَلَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ: ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ [القمر: ٤٨] ثُمَّ ذَكَرَ بَيَانَ الْعَذَابِ لِأَنَّ عَطْفَ: وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ [الْقَمَرِ: ٥٠] يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ

Birincisi: Meşhur olan görüşe göre: { إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ } kavli kendisinden öncesiyle bağlantılıdır; sanki: "Tadın! Çünkü biz her şeyi bir kaderle yarattık" buyurmuştur; yani bu, bunu inkâr eden kimseye bir cezadır. Bu, Allah Teâlâ'nın: { ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ } “Tad bakalım! Hani sen pek güçlü, pek şerefliydin!” (Duhân: 49) buyruğu gibidir. Zahir olan ise bunun yeni bir söz başlangıcı olmasıdır; söz { ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ } “Cehennemin dokunuşunu tadın!” (Kamer: 48) kavlinde tamamlanmış, sonra azabın beyanı zikredilmiştir; çünkü { وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ } “Bizim buyruğumuz bir tek [sözden] başkası değildir” (Kamer: 50) kavlinin atfedilmesi, { إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ } buyruğunun

لَيْسَ آخِرَ الْكَلَامِ. وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ [الأعراف: ٥٤] وَقَدْ ذَكَرَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى الْخَلْقَ بِقَوْلِهِ: إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ فَيَكُونُ مِنَ اللَّائِقِ أَنْ يَذْكُرَ الْأَمْرَ فَقَالَ: وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ وَأَمَّا مَا ذُكِرَ مِنَ الْجَدَلِ فَنَقُولُ النَّبِيُّ ﷺ تَمَسَّكَ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ إِلَى قَوْلِهِ: ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ [القمر: ٤٧، ٤٨] وَتَلَا آيَةً أُخْرَى عَلَى قَصْدِ التِّلَاوَةِ، وَلَمْ يَقْرَأِ الْآيَةَ الْأَخِيرَةَ اكْتِفَاءً بِعِلْمِ مَنْ عَلِمَ الْآيَةَ كَمَا تَقُولُ فِي الِاسْتِدْلَالَاتِ: لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ

[sözün] sonu değildir. Buna, Allah Teâlâ'nın: { أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “Dikkat edin, yaratmak da emretmek de yalnız O'na aittir” (A'râf: 54) buyruğu delalet eder. Nitekim birinci ayette { إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ } [Biz her şeyi yarattık] kavliyle yaratmayı zikretmiştir; dolayısıyla emri de zikretmesi münasip olur. Bu sebeple: { وَمَا أَمْرُنَا إِلَّا وَاحِدَةٌ } “Bizim buyruğumuz ancak tek bir [emirdir]” buyurmuştur. Bahsi geçen tartışmaya gelince; biz deriz ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara karşı { إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلَالٍ } “Şüphesiz suçlular bir sapıklık [içindedirler]” kavlinden { ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ } “Cehennemin dokunuşunu tadın!” (Kamer: 47-48) kavline kadar olan kısmı delil getirmiş ve tilavet kastıyla başka bir ayet okumuştur; ayeti bilen kimsenin bilgisiyle yetinerek son ayeti okumamıştır. Nitekim istidlalde bulunurken: { لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ } “Mallarınızı [aralarınızda haksızlıkla] yemeyin”

[النساء: ٢٩] الآية: وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ [الأنعام: ١٢١] الآية: وإِذا تَدايَنْتُمْ [الْبَقَرَةِ:

(Nisâ: 29) âyeti, { وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allah'ın ismi anılmayan şeylerden yemeyin” (En'âm: 121) âyeti ve { وإِذا تَدايَنْتُمْ } [Borçlaştığınız zaman...] (Bakara:

٢٨٣] الْآيَةَ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ.

282) âyeti ve benzerlerinde söylendiği gibi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: كُلَّ قُرِئَ بِالنَّصْبِ وَهُوَ الْأَصَحُّ الْمَشْهُورُ، وَبِالرَّفْعِ فَمَنْ قَرَأَ بِالنَّصْبِ فَنَصْبُهُ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ يُفَسِّرُهُ الظَّاهِرُ كَقَوْلِهِ: وَالْقَمَرَ قَدَّرْناهُ [يس: ٣٩] وَقَوْلِهِ: وَالظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ [الْإِنْسَانِ: ٣١] وَذَلِكَ الْفِعْلُ هُوَ خَلَقْنَاهُ وَقَدْ فَسَّرَهُ قَوْلُهُ: خَلَقْناهُ كَأَنَّهُ قَالَ: إِنَّا خَلَقْنَا كُلَّ شَيْءٍ بِقَدَرٍ، وَخَلَقْنَاهُ عَلَى هَذَا لَا يَكُونُ صِفَةً لِشَيْءٍ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ [الذَّارِيَاتِ: ٤٩] غَيْرَ أَنْ هُنَاكَ يَمْنَعُ مِنْ أَنْ يَكُونَ صِفَةً كَوْنُهُ خَالِيًا عَنْ ضَمِيرٍ عَائِدٍ إِلَى الْمَوْصُوفِ، وَهَاهُنَا لَمْ يُوجَدُ ذَلِكَ الْمَانِعُ، وَعَلَى هَذَا فَالْآيَةُ حُجَّةٌ عَلَى الْمُعْتَزِلَةِ لِأَنَّ أَفْعَالَنَا شَيْءٌ فَتَكُونُ دَاخِلَةٌ فِي كُلِّ شَيْءٍ فَتَكُونُ مَخْلُوقَةً للَّه تَعَالَى، وَمَنْ قَرَأَ بِالرَّفْعِ لَمْ يُمْكِنْهُ أَنْ يَقُولَ كَمَا يَقُولُ فِي قَوْلِهِ: وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ [فُصِّلَتْ: ١٧] حَيْثُ قُرِئَ بِالرَّفْعِ لِأَنَّ كُلَّ شَيْءٍ نَكِرَةٌ فَلَا يَصِحُّ مُبْتَدَأً فَيَلْزَمُهُ أَنْ يَقُولَ: كُلُّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ فَهُوَ بِقَدَرٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ [الرَّعْدِ: ٨] فِي الْمَعْنَى، وَهَذَانِ الْوَجْهَانِ ذَكَرَهُمَا ابْنُ عَطِيَّةَ فِي تَفْسِيرِهِ وَذَكَرَ أَنَّ الْمُعْتَزِلِيَّ يَتَمَسَّكُ بِقِرَاءَةِ الرَّفْعِ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ:

İkinci Mesele: { كُلَّ } kelimesi nasb ile okunmuştur ki en sahih ve meşhur olanı budur; ayrıca ref' ile de okunmuştur. Nasb ile okuyana göre onun mansub oluşu, { وَالْقَمَرَ قَدَّرْناهُ } “Ay için de menziller takdir ettik” (Yâsîn: 39) ve { وَالظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ } “Zalimler için ise hazırlamıştır” (İnsân: 31) kavillerinde olduğu gibi zahir fiilin tefsir ettiği gizli bir fiille olmuştur. Bu fiil ise "yaratmak"tır ve { خَلَقْناهُ } kavli onu tefsir etmiştir; sanki: "Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle yarattık" demiştir. Buna göre { خَلَقْناهُ } kelimesi, Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ } “Her şeyden çiftler yarattık” (Zâriyât: 49) kavlinde olduğu gibi bir şeyin sıfatı olmaz; ne var ki orada sıfat olmasına engel olan husus, mevsufa dönen bir zamirden hali olmasıdır; burada ise bu engel bulunmamaktadır. Buna göre âyet Mu'tezile'ye karşı bir hüccettir; çünkü fiillerimiz de bir "şey"dir ve "her şey" ifadesine dahildir, dolayısıyla Allah Teâlâ tarafından yaratılmıştır. Ref' ile okuyan kimseye gelince; ref' ile okunan { وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ } “Semûd'a gelince onlara doğru yolu gösterdik” (Fussilet: 17) kavlinde söylediğini burada söylemesi mümkün değildir; zira "küllü şey'in" nekredir ve mübteda olması sahih olmaz. Bu durumda manaca Allah Teâlâ'nın: { وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ } “O'nun katında her şey bir ölçü iledir” (Ra'd: 8) kavli gibi: "Yarattığımız her şey bir kader iledir" demesi gerekir. Bu iki vechi İbn Atiyye tefsirinde zikretmiş ve Mu'tezilî'nin ref' kıraatine tutunduğunu belirtmiştir. Şöyle denilmesi de muhtemeldir:

الْقِرَاءَةُ الْأُولَى وَهُوَ النَّصْبُ لَهُ وَجْهٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: نَصْبُهُ بِفِعْلٍ مَعْلُومٍ لَا بِمُضْمَرٍ مُفَسَّرٍ وَهُوَ قَدَّرْنَا أَوْ خَلَقْنَا، كَأَنَّهُ قَالَ: إِنَّا خَلَقْنَا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرِ، أَوْ قَدَّرْنَا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهُ مَعْلُومٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ:

Birinci kıraatin, yani nasb kıraatinin başka bir vechi daha vardır; o da tefsir edilmiş gizli bir fiille değil, bilinen bir fiille mansub olduğunun söylenmesidir ki bu da "takdir ettik" veya "yarattık" fiilidir; sanki: "Şüphesiz biz yarattığımız her şeyi bir kaderle yarattık" yahut "Şüphesiz biz yarattığımız her şeyi bir kaderle takdir ettik" demiştir. Bunun bilinen bir fiil olduğunu söylememizin sebebi, Allah Teâlâ'nın:

ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ [غَافِرٍ: ٦٢] دَلَّ عَلَيْهِ، وَقَوْلَهُ: وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ قَدَرٌ وَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ فِي الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِ الْمُعْتَزِلِيِّ وَإِنَّمَا يَدُلُّ عَلَى بطلان قوله: اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ [الزمر:

{ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } “İşte Rabbiniz olan Allah budur, her şeyin yaratıcısıdır” (Gâfir: 62) kavlinin buna delalet etmesi ve { وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ } [O'nun katında her şey bir ölçü iledir] kavlinin de onun kader olduğuna delalet etmesidir. Bu durumda âyette Mu'tezilî'nin görüşünün batıllığına bir delalet bulunmaz; bilakis [Mu'tezilî'nin görüşünün] batıllığına { اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } “Allah her şeyin yaratıcısıdır” (Zümer:

٦٢] وَأَمَّا عَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ وَهِيَ الرَّفْعُ، فَنَقُولُ: جاز أن يكون كل شيء مبتدأ وخلقناه بِقَدَرٍ خَبَرَهُ وَحِينَئِذٍ تَكُونُ الْحُجَّةُ قَائِمَةً عَلَيْهِمْ بِأَبْلَغَ وَجْهٍ، وَقَوْلُهُ: كُلَّ شَيْءٍ نَكِرَةٌ فَلَا يَصْلُحُ مُبْتَدَأً ضَعِيفٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ: كُلَّ شَيْءٍ عَمَّ الْأَشْيَاءَ كُلَّهَا بِأَسْرِهَا، فَلَيْسَ فِيهِ/ الْمَحْذُورُ الَّذِي فِي قَوْلِنَا: رَجُلٌ قَائِمٌ، لِأَنَّهُ لَا يُفِيدُ فَائِدَةً ظَاهِرَةً، وَقَوْلُهُ: كُلَّ شَيْءٍ يُفِيدُ مَا يُفِيدُ زَيْدٌ خَلَقْنَاهُ وَعَمْرٌو خَلَقْنَاهُ مَعَ زِيَادَةِ فَائِدَةٍ، وَلِهَذَا جَوَّزُوا مَا أَحَدَ خَيْرٌ مِنْكَ لِأَنَّهُ أَفَادَ الْعُمُومَ وَلَمْ يَحْسُنْ قَوْلُ الْقَائِلِ أَحَدٌ خَيْرٌ مِنْكَ حَيْثُ لَمْ يُفِدِ الْعُمُومَ.

62) âyeti delalet eder. İkinci kıraate, yani ref' kıraatine gelince, deriz ki: "Küllü şey'in" mübteda, "halaknâhu bi-kaderin" de onun haberi olabilir; bu durumda hüccet onlara karşı en beliğ vecihle ikame edilmiş olur. "Küllü şey'in nekredir, dolayısıyla mübteda olmaya elverişli değildir" sözü zayıftır; çünkü "küllü şey'in" ifadesi bütün şeyleri bütünüyle kapsamaktadır. Dolayısıyla bizim: "Bir adam ayaktadır" sözümüzdeki mahzur onda bulunmaz; zira o açık bir fayda ifade etmez. "Küllü şey'in" sözü ise, ziyade bir fayda ile birlikte "Zeyd'i yarattık ve Amr'ı yarattık" sözünün ifade ettiğini ifade eder. Bu sebeple عموم (genellik) ifade ettiği için "Senden daha hayırlı hiç kimse yoktur" cümlesini caiz görmüşler, ancak عموم ifade etmediği yerde bir kimsenin "Biri senden daha hayırlıdır" demesini uygun bulmamışlardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَا مَعْنَى الْقَدَرِ؟ قُلْنَا: فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: الْمِقْدَارُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ [الرعد: ٨] وَعَلَى هَذَا فَكُلُّ شَيْءٍ مُقَدَّرٌ فِي ذَاتِهِ وَفِي صِفَاتِهِ، أَمَّا الْمُقَدَّرُ فِي الذَّاتِ فَالْجِسْمُ وَذَلِكَ ظَاهِرٌ فِيهِ وَكَذَلِكَ الْقَائِمُ بِالْجِسْمِ مِنَ الْمَحْسُوسَاتِ كَالْبَيَاضِ وَالسَّوَادِ، وَأَمَّا الْجَوْهَرُ الْفَرْدُ مَا لَا مِقْدَارَ لَهُ وَالْقَائِمُ بِالْجَوْهَرِ مَا لَا مِقْدَارَ لَهُ بِمَعْنَى الِامْتِدَادِ كَالْعِلْمِ وَالْجَهْلِ وَغَيْرِهِمَا، فنقول: هاهنا مقادير لا بمعنى الامتداد، أما الجواهر الْفَرْدُ فَإِنَّ الِاثْنَيْنِ مِنْهُ أَصْغَرُ مِنَ الثَّلَاثَةِ، وَلَوْلَا أَنَّ حَجْمًا يَزْدَادُ بِهِ الِامْتِدَادُ، وَإِلَّا لَمَا حَصَلَ دُونَ الِامْتِدَادِ فِيهِ، وَأَمَّا الْقَائِمُ بِالْجَوْهَرِ فَلَهُ نِهَايَةٌ وَبِدَايَةٌ، فَمِقْدَارُ الْعُلُومِ الْحَادِثَةِ وَالْقُدُرُ الْمَخْلُوقَةُ مُتَنَاهِيَةٌ، وَأَمَّا الصِّفَةُ فَلِأَنَّ لِكُلِّ شَيْءٍ ابْتُدِئَ زَمَانًا فَلَهُ مِقْدَارٌ فِي الْبَقَاءِ لِكَوْنِ كُلِّ شَيْءٍ حَادِثًا، فَإِنْ قِيلَ: اللَّه تَعَالَى وُصِفَ بِهِ، وَلَا مِقْدَارَ لَهُ وَلَا ابْتِدَاءَ لِوُجُودِهِ، نَقُولُ: الْمُتَكَلِّمُ إِذَا كَانَ مَوْصُوفًا بِصِفَةٍ أَوْ مُسَمًّى بِاسْمٍ، ثُمَّ ذَكَرَ الْأَشْيَاءَ الْمُسَمَّاةَ بِذَلِكَ الِاسْمِ أَوِ الْأَشْيَاءَ الْمَوْصُوفَةَ بِتِلْكَ الصِّفَةِ، وَأَسْنَدَ فِعْلًا مِنْ أَفْعَالِهِ إِلَيْهِ يَخْرُجُ هُوَ عَنْهُ، كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ: رَأَيْتُ جَمِيعَ مَنْ فِي هَذَا الْبَيْتِ فَرَأَيْتُهُمْ كُلُّهُمْ أَكْرَمَنِي، وَيَقُولُ مَا فِي الْبَيْتِ أَحَدٌ إِلَّا وَضَرَبَنِي أَوْ ضَرَبْتُهُ يَخْرُجُ هُوَ عَنْهُ لَا لِعَدَمِ كَوْنِهِ مُقْتَضَى الِاسْمِ، بَلْ بِمَا فِي التَّرْكِيبِ مِنَ الدَّلِيلِ عَلَى خُرُوجِهِ عَنِ الْإِرَادَةِ، فَكَذَلِكَ قوله: خَلَقْناهُ وخالِقُ كُلِّ

Üçüncü Mesele: Kaderin anlamı nedir? Deriz ki: Bunda [birkaç] vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ } “O'nun katında her şey bir ölçü iledir” (Ra'd: 8) buyurduğu gibi "miktar / ölçü" manasıdır. Buna göre her şey zatında ve sıfatlarında takdir edilmiştir (ölçülendirilmiştir). Zatta takdir edilen şeye gelince, bu cisimdir ve bu durum onda açıktır; aynı şekilde beyazlık ve siyahlık gibi hissedilir şeylerden cisme kaim olanlar da böyledir. Bölünemeyen en küçük parçaya (cevher-i ferd) gelince, onun bir miktarı yoktur; cevhere kaim olan ilim, cehalet ve diğer şeylerin de uzam (uzunluk/boyut) anlamında bir miktarı yoktur. Deriz ki: Burada uzam manasında olmayan miktarlar vardır. Bölünemeyen parçaya (cevher-i ferd) gelince; şüphesiz onun iki tanesi üç tanesinden daha küçüktür; kendisiyle uzamın arttığı bir hacim olmasaydı, onda uzam olmadan bu hâsıl olmazdı. Cevhere kaim olana gelince; onun bir başlangıcı ve sonu vardır. Dolayısıyla sonradan yaratılan ilimlerin ve yaratılmış kudretlerin miktarı sonludur. Sıfata gelince; her şeyin başladığı bir zaman olduğu için, her şeyin hâdis (sonradan yaratılmış) olması hasebiyle onun bekâsında bir miktar (süre) vardır. Şayet: "Allah Teâlâ da [şey diye] nitelenmiştir; oysa O'nun bir miktarı ve varlığının bir başlangıcı yoktur" denilirse, deriz ki: Mütekellim (konuşan) bir sıfatla nitelenmiş veya bir isimle isimlendirilmiş olduğunda, ardından o isimle isimlendirilen veya o sıfatla nitelenen şeyleri zikredip kendi fiillerinden bir fiili ona isnat ettiğinde kendisi bunun dışına çıkar. Nitekim bir kimsenin: "Bu evde bulunanların hepsini gördüm, baktım ki hepsi bana ikramda bulundu" demesi veya "Evde beni dövmeyen veya benim dövmediğim hiç kimse yoktur" demesi gibi; ismin gereği olmadığından değil, bilakis terkipte onun kastedilenin dışına çıktığına dair delil bulunmasından dolayı kendisi bunun dışına çıkar. Aynı şekilde O'nun: { خَلَقْناهُ } [Onu yarattık] ve { خالِقُ كُلِّ

شَيْءٍ

şeyin

[الزمر: ٦٢] يَخْرُجُ عَنْهُ لَا بِطَرِيقِ التَّخْصِيصِ، بَلْ بِطَرِيقِ الْحَقِيقَةِ إِذَا قُلْنَا: إِنَّ التَّرْكِيبَ وَضْعِيٌّ، فَإِنَّ هَذَا التَّرْكِيبَ لَمْ يُوضَعْ حِينَئِذٍ إِلَّا لِغَيْرِ الْمُتَكَلِّمِ ثَانِيهَا: الْقَدَرُ التَّقْدِيرُ، قَالَ اللَّه تَعَالَى: فَقَدَرْنا فَنِعْمَ الْقادِرُونَ [الْمُرْسَلَاتِ: ٢٣] وَقَالَ الشَّاعِرُ:

[“Her şeyin yaratıcısıdır”] (Zümer: 62) buyruğundan da tahsis yoluyla değil, eğer terkibin vaz'î olduğunu söylersek hakikat yoluyla [Zat-ı Bârî] hariç kalır; çünkü bu terkip o takdirde mütekellimden başkası için konulmuştur. İkincisi: Kader, "takdir"dir. Allah Teâlâ: { فَقَدَرْنا فَنِعْمَ الْقادِرُونَ } “Biz takdir ettik; ne güzel takdir edenleriz!” (Mürselât: 23) buyurmuştur. Şair de şöyle demiştir:

وَقَدْ قَدَّرَ الرَّحْمَنُ مَا هُوَ قَادِرُ

"Ve Rahmân takdir edilen şeyi takdir etmiştir."

أَيْ قَدَّرَ مَا هُوَ مُقَدَّرٌ، وَعَلَى هَذَا فَالْمَعْنَى أَنَّ اللَّه تَعَالَى لَمْ يَخْلُقْ شَيْئًا مِنْ غَيْرِ تَقْدِيرٍ، كَمَا يَرْمِي الرَّامِي السَّهْمَ فَيَقَعُ فِي مَوْضِعٍ لَمْ يَكُنْ قَدْ قَدَّرَهُ، بَلْ خَلَقَ اللَّه كَمَا قَدَّرَ بِخِلَافِ قَوْلِ الْفَلَاسِفَةِ إِنَّهُ فَاعِلٌ لِذَاتِهِ وَالِاخْتِلَافُ لِلْقَوَابِلِ، فَالَّذِي جَاءَ قَصِيرًا أَوْ صَغِيرًا فَلِاسْتِعْدَادِ مَادَّتِهِ، وَالَّذِي جَاءَ طَوِيلًا أَوْ كَبِيرًا فَلِاسْتِعْدَادٍ آخَرَ، فَقَالَ تَعَالَى:

Yani takdir edilmiş olanı takdir etmiştir. Buna göre mana şudur: Allah Teâlâ hiçbir şeyi takdirsiz yaratmamıştır; tıpkı okçunun oku atıp da okun takdir etmediği bir yere düşmesi gibi değildir, bilakis Allah nasıl takdir ettiyse öyle yaratmıştır. Bu durum, "O, zatı gereği faildir; farklılık ise kabullenicilerden (maddelerden) kaynaklanır. Kısa veya küçük olan şey maddesinin istidadından ötürü öyle olmuş, uzun veya büyük olan şey de başka bir istidattan ötürü öyle olmuştur" diyen filozofların sözünün aksinedir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ مِنَّا فَالصَّغِيرُ جَازَ أَنْ يَكُونَ كَبِيرًا، وَالْكَبِيرُ جَازَ خَلْقُهُ صَغِيرًا ثَالِثُهَا: بِقَدَرٍ هُوَ مَا يُقَالُ مَعَ الْقَضَاءِ، يُقَالُ بِقَضَاءِ اللَّه وَقَدَرِهِ، وَقَالَتِ الْفَلَاسِفَةُ فِي الْقَدَرِ الَّذِي مَعَ الْقَضَاءِ: إِنَّ مَا يُقْصَدُ إِلَيْهِ فَقَضَاءٌ وَمَا يَلْزَمُهُ فَقَدَرٌ، فَيَقُولُونَ: خَلْقُ النَّارِ حَارَّةً بِقَضَاءٍ وَهُوَ مَقْضِيٌّ بِهِ لِأَنَّهَا يَنْبَغِي أَنْ تَكُونَ كَذَلِكَ، لَكِنْ مِنْ لَوَازِمِهَا أَنَّهَا إِذَا تَعَلَّقَتْ بِقُطْنِ عَجُوزٍ أَوْ وَقَعَتْ فِي قصب صعلوك تخرقه، فَهُوَ بِقَدَرٍ لَا بِقَضَاءٍ، وَهُوَ كَلَامٌ فَاسِدٌ، بَلِ الْقَضَاءُ مَا فِي الْعِلْمِ وَالْقَدَرُ مَا فِي الْإِرَادَةِ فَقَوْلُهُ: كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ أَيْ بِقَدَرِهِ مَعَ إِرَادَتِهِ، لَا عَلَى مَا يقولون إنه موجب ردا على المشركين. / ثم قال تعالى:

{ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ } [Biz her şeyi bir kaderle yarattık]; yani bizden bir takdir iledir. Dolayısıyla küçüğün büyük olması caiz olduğu gibi, büyüğün de küçük yaratılması caizdir. Üçüncüsü: "Bi-kaderin", kaza ile birlikte söylenen şeydir; "Allah'ın kaza ve kaderiyle" denilir. Filozoflar kaza ile birlikte olan kader hakkında şöyle demişlerdir: "Kastedilen şey kaza, onun gerektirdiği şey ise kaderdir." Şöyle derler: "Ateşin sıcak olarak yaratılması kazayladır ve hükme bağlanmış bir şeydir; zira öyle olması gerekir. Fakat onun gereklerinden biri de şudur ki, yaşlı bir kadının pamuğuna takıldığında yahut fakir birinin kamışına düştüğünde onu yakar; işte bu kazayla değil kaderledir." Bu ise fasit bir sözdür. Bilakis kaza ilimde olan, kader ise iradede olandır. Dolayısıyla O'nun: { كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ } buyruğu; müşriklere bir reddiye olarak, onların iddia ettiği gibi O'nun zorunlu bir fail olması üzere değil, iradesiyle birlikte O'nun takdiri iledir demektir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة القمر (٥٤) : آية ٥٠]

[Kamer Suresi (54), Âyet 50]

وَما أَمْرُنا إِلاَّ واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ (٥٠)

{ وَما أَمْرُنا إِلاَّ واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ } “Bizim buyruğumuz bir tek [sözden] başkası değildir; tıpkı göz açıp kapama gibidir.” (50)

أَيْ إِلَّا كَلِمَةٌ وَاحِدَةٌ، وَهُوَ قَوْلُهُ لَهُ: (كُنْ) هَذَا هُوَ الْمَشْهُورُ الظَّاهِرُ، وَعَلَى هَذَا فاللَّه إِذَا أَرَادَ شَيْئًا قَالَ لَهُ: (كُنْ) فَهُنَاكَ شَيْئَانِ: الْإِرَادَةُ وَالْقَوْلُ، فَالْإِرَادَةُ قَدَرٌ، وَالْقَوْلُ قَضَاءٌ، وَقَوْلُهُ: واحِدَةٌ يَحْتَمِلُ أَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: بَيَانُ أَنَّهُ لَا حَاجَةَ إِلَى تَكْرِيرِ الْقَوْلِ إِشَارَةً إِلَى نَفَاذِ الْأَمْرِ ثَانِيهِمَا: بَيَانُ عَدَمِ اخْتِلَافِ الْحَالِ، فَأَمْرُهُ عِنْدَ خَلْقِ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ كَأَمْرِهِ عِنْدَ خَلْقِ النَّمْلِ الصَّغِيرِ، فَأَمْرُهُ عِنْدَ الْكُلِّ وَاحِدٌ وَقَوْلُهُ: كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ تَشْبِيهُ الْكَوْنِ لَا تَشْبِيهَ الْأَمْرِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: أَمْرُنَا وَاحِدَةٌ، فَإِذْنُ الْمَأْمُورُ كَائِنٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ رَاجِعًا إِلَى الْأَمْرِ لَا يَكُونُ ذَلِكَ صِفَةَ مَدْحٍ يَلِيقُ بِهِ، فَإِنَّ كَلِمَةَ (كُنْ) شَيْءٌ أَيْضًا يُوجَدُ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ هَذَا هُوَ التَّفْسِيرُ الظَّاهِرُ الْمَشْهُورُ، وَفِيهِ وَجْهٌ ظَاهِرٌ ذَهَبَ إِلَيْهِ الْحُكَمَاءُ، وَهِيَ أَنَّ مَقْدُورَاتِ اللَّه تَعَالَى هِيَ الْمُمْكِنَاتُ يُوجِدُهَا بِقُدْرَتِهِ، وَفِي عَدَمِهَا خِلَافٌ لَا يَلِيقُ بَيَانُهُ بِهَذَا الْمَوْضِعِ لِطُولِهِ لَا لِسَبَبِ غَيْرِهِ، ثُمَّ إِنَّ الْمُمْكِنَاتِ الَّتِي يُوجِدُهَا اللَّه تَعَالَى قِسْمَانِ أَحَدُهُمَا: أُمُورٌ لَهَا أَجْزَاءٌ مُلْتَئِمَةٌ عِنْدَ الْتِئَامِهَا يَتِمُّ وُجُودُهَا، كَالْإِنْسَانِ وَالْحَيَوَانِ وَالْأَجْسَامِ النَّبَاتِيَّةِ والمعدنية وكذلك الأركان الأربعة، والسموات، وَسَائِرُ الْأَجْسَامِ وَسَائِرُ مَا يَقُومُ بِالْأَجْسَامِ مِنَ الْأَعْرَاضِ، فَهِيَ كُلُّهَا مُقَدَّرَةٌ لَهُ وَحَوَادِثُ، فَإِنَّ أَجْزَاءَهَا تُوجَدُ أَوَّلًا، ثُمَّ يُوجَدُ فِيهَا التَّرْكِيبُ وَالِالْتِئَامُ بِعَيْنِهَا، فَفِيهَا تَقْدِيرَاتٌ نَظَرًا إِلَى الْأَجْزَاءِ وَالتَّرْكِيبِ وَالْأَعْرَاضِ وَثَانِيهِمَا: أُمُورٌ لَيْسَ لَهَا أَجْزَاءٌ وَمَفَاصِلُ وَمَقَادِيرُ امْتِدَادِيَّةٍ، وَهِيَ الْأَرْوَاحُ الشَّرِيفَةُ الْمُنَوِّرَةُ لِلْأَجْسَامِ، وَقَدْ أَثْبَتَهَا جَمِيعُ الْفَلَاسِفَةِ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ، وَوَافَقَهُمْ جَمْعٌ مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ، وَقَطَعَ بِهَا كَثِيرٌ مِمَّنْ لَهُ قَلْبٌ مِنْ أَصْحَابِ الرِّيَاضَاتِ وَأَرْبَابِ الْمُجَاهَدَاتِ، فَتِلْكَ الْأُمُورُ وُجُودُهَا وَاحِدٌ لَيْسَ يُوجَدُ أَوَّلًا أَجْزَاءٌ، وَثَانِيًا تَتَحَقَّقُ تِلْكَ الْأَجْزَاءُ بِخِلَافِ الْأَجْسَامِ وَالْأَعْرَاضِ الْقَائِمَةِ بِهَا، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا قَالُوا: الْأَجْسَامُ خَلْقِيَّةٌ قَدَرِيَّةٌ، وَالْأَرْوَاحُ إِبْدَاعِيَّةٌ أَمْرِيَّةٌ، وَقَالُوا إِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ [الْأَعْرَافِ: ٥٤] فَالْخَلْقُ فِي الْأَجْسَامِ وَالْأَمْرُ فِي الْأَرْوَاحِ ثُمَّ قَالُوا: لَا يَنْبَغِي أَنْ يُظَنَّ بِهَذَا الْكَلَامِ أَنَّهُ عَلَى خِلَافِ الْأَخْبَارِ

Yani tek bir kelimedir; o da O'nun o şeye "Ol!" demesidir. Meşhur ve zahir olan [mana] budur. Buna göre Allah bir şeyi dilediğinde ona: "Ol!" der. Dolayısıyla ortada iki şey vardır: İrade ve söz. İrade kaderdir, söz ise kazadır. { واحِدَةٌ } [bir tek] buyruğu iki ihtimali barındırır: Birincisi: Emrin geçerliliğine işaret etmek üzere sözün tekrarına ihtiyaç olmadığını beyan etmektir. İkincisi: Durumun değişmediğini beyan etmektir; nitekim yüce Arş'ı yaratırken O'nun buyruğu, küçük bir karıncayı yaratırken O'nun buyruğu gibidir. Dolayısıyla hepsinde O'nun buyruğu birdir. { كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ } “tıpkı göz açıp kapama gibidir” buyruğu ise emrin değil, oluşun benzetilmesidir. Sanki şöyle buyurmuştur: "Buyruğumuz birdir, binaenaleyh emredilen şey göz açıp kapama gibi hemen var olur." Çünkü şayet bu benzetme emre dönük olsaydı, O'na layık bir övgü sıfatı olmazdı; zira "Ol" kelimesi de göz açıp kapama gibi var olan bir şeydir. Zahir ve meşhur olan tefsir budur. Bunda filozofların benimsediği açık bir vecih daha vardır: Şöyle ki, Allah Teâlâ'nın makdûrâtı (kudret yetirdiği şeyler) mümkün varlıklardır; O bunları kudretiyle var eder. Onların yokluğu hakkında ise başka bir sebepten değil sırf uzunluğundan ötürü bu makamda açıklanması uygun olmayan bir ihtilaf vardır. Sonra Allah Teâlâ'nın var ettiği mümkünler iki kısımdır: Birincisi: Birbirine eklemlenen parçaları olan ve bu parçalar birleştiğinde varlığı tamamlanan şeylerdir; insan, hayvan, bitkisel ve madensel cisimler ile dört unsur, gökler, diğer bütün cisimler ve cisimlere kaim olan diğer arazlar gibi. Bunların hepsi O'nun takdirindedir ve sonradan yaratılmıştır (hâdistir); zira önce onların parçaları var olur, sonra parçaların kendisinde terkip ve birleşme meydana gelir. Dolayısıyla parçalara, terkipe ve arazlara nazaran bunlarda takdirler vardır. İkincisi: Parçaları, eklemleri ve boyutsal miktarları olmayan şeylerdir; bunlar cisimleri aydınlatan şerefli ruhlardır. Pek azı müstesna bütün filozoflar bunu ispat etmiştir; kelamcılardan bir topluluk da onlara muvafakat etmiştir. Riyazet ehli ve mücahede erbabından kalbi uyanık pek çok kimse de buna kesin olarak hükmetmiştir. Bu tür şeylerin varlığı birdir; cisimlerin ve cisimlere kaim olan arazların aksine, önce parçaları var olup sonra o parçalar tahakkuk etmez. Bunu anladığında derler ki: Cisimler halkîdir (yaratmaya dayalı) ve kaderîdir (ölçüye bağlıdır); ruhlar ise ibdâîdir (örneksiz var edilen) ve emrîdir. Allah Teâlâ'nın: { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “Dikkat edin, yaratmak da emretmek de O'na aittir” (A'râf: 54) buyruğunda buna işaret edildiğini söylemişlerdir; dolayısıyla halk cisimlerde, emir ise ruhlardadır. Sonra dediler ki: Bu sözün rivayetlere aykırı olduğu zannedilmemelidir,

فَإِنَّهُ صَلَّى

zira Peygamber (sallallâhu

اللَّه عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّه الْعَقْلُ» ،

aleyhi ve sellem): «Allah'ın ilk yarattığı şey akıldır» buyurmuştur.

وَرُوِيَ عَنْهُ ﵇ أَنَّهُ قَالَ: «خَلَقَ اللَّه الْأَرْوَاحَ قَبْلَ الْأَجْسَامِ بِأَلْفَيْ عَامٍ»

Ondan (aleyhisselâm) şöyle buyurduğu da rivayet edilmiştir: «Allah ruhları, cisimlerden iki bin yıl önce yarattı.»

وَقَالَ تَعَالَى: اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ [الزمر: ٦٢] فَالْخَلْقُ أُطْلِقَ عَلَى إِيجَادِ الْأَرْوَاحِ وَالْعَقْلِ لِأَنَّ إِطْلَاقَ الْخَلْقِ عَلَى مَا يُطْلَقُ عَلَيْهِ الْأَمْرُ جَائِزٌ، وَإِنَّ الْعَالَمَ بِالْكُلِّيَّةِ حَادِثٌ وَإِطْلَاقُ الْخَلْقِ بِمَعْنَى الْإِحْدَاثِ جَائِزٌ، وَإِنْ كَانَ فِي حَقِيقَةِ الْخَلْقِ تَقْدِيرٌ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ وَلَا كَذَلِكَ فِي الْإِحْدَاثِ، وَلَوْلَا الْفَرْقُ بَيْنَ الْعِبَارَتَيْنِ وَإِلَّا لَاسْتَقْبَحَ الْفَلْسَفِيُّ مِنْ أَنْ يَقُولَ الْمَخْلُوقُ قَدِيمٌ كما يستقبح من أن المحدث قديم، فإذن قَوْلَهُ ﷺ خَلَقَ اللَّه الْأَرْوَاحَ بِمَعْنَى أَحْدَثَهَا بِأَمْرِهِ، وَفِي هَذَا الْإِطْلَاقِ فَائِدَةٌ عَظِيمَةٌ وَهِيَ أَنَّهُ ﷺ لَوْ غَيَّرَ الْعِبَارَةَ وَقَالَ فِي الْأَرْوَاحِ أَنَّهَا مَوْجُودَةٌ/ بِالْأَمْرِ وَالْأَجْسَامِ بِالْخَلْقِ لَظَنَّ الَّذِي لَمْ يَرْزُقْهُ اللَّه الْعِلْمَ الْكَثِيرَ أَنَّ الرُّوحَ لَيْسَتْ بِمَخْلُوقَةٍ بِمَعْنَى لَيْسَتْ بِمُحْدَثَةٍ فَكَانَ يَضِلُّ وَالنَّبِيُّ ﷺ بُعِثَ رَحْمَةً، وقالوا: إذا نظرت إلى قوله تعالى: وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي [الْإِسْرَاءِ: ٨٥] وَإِلَى قَوْلَهُ تَعَالَى: خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ [الحديد: ٤] وَإِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً [الْمُؤْمِنُونَ: ١٤] تَجِدُ التَّفَاوُتَ بَيْنَ الْأَمْرِ وَالْخَلْقِ وَالْأَرْوَاحِ وَالْأَشْبَاحِ حَيْثُ جَعَلَ لِخَلْقِ بَعْضِ الْأَجْسَامِ زَمَانًا مُمْتَدًّا هُوَ سِتَّةُ أَيَّامٍ وَجَعَلَ لِبَعْضِهَا تَرَاخِيًا وَتَرْتِيبًا بقوله: ثُمَّ خَلَقْنَا وبقوله: فَخَلَقْنَا وَلَمْ يَجْعَلْ لِلرُّوحِ ذَلِكَ، ثُمَّ قَالُوا: يَنْبَغِي أَنْ لَا يُظَنَّ بِقَوْلِنَا هَذَا إِنَّ الْأَجْسَامَ لَا بُدَّ لَهَا مِنْ زَمَانٍ مُمْتَدٍّ وَأَيَّامٍ حَتَّى يُوجِدَهَا اللَّه تَعَالَى فِيهِ، بَلِ اللَّه مختار إن أراد خلق السموات وَالْأَرْضَ وَالْإِنْسَانَ وَالدَّوَابَّ وَالشَّجَرَ وَالنَّبَاتَ فِي أَسْرَعِ مِنْ لَمْحِ الْبَصَرِ لَخَلَقَهَا كَذَلِكَ، وَلَكِنْ مَعَ هَذَا لَا تَخْرُجُ عَنْ كَوْنِهَا مَوْجُودَاتٍ حَصَلَتْ لَهَا أَجْزَاءٌ وَوُجُودُ أَجْزَائِهَا قَبْلَ وُجُودِ التَّرْكِيبِ فِيهَا وَوُجُودُهَا بَعْدَ وُجُودِ الْأَجْزَاءِ وَالتَّرْكِيبِ فِيهَا فَهِيَ سِتَّةٌ ثَلَاثَةٌ فِي ثَلَاثَةٍ كَمَا يَخْلُقُ اللَّه الْكَسْرَ وَالِانْكِسَارَ فِي زَمَانٍ وَاحِدٍ وَلَهُمَا تَرْتِيبٌ عَقْلِيٌّ.

Allah Teâlâ da: { اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } “Allah her şeyin yaratıcısıdır” (Zümer: 62) buyurmuştur. Halk (yaratma) kelimesi ruhların ve aklın icadına da ıtlak edilmiştir; çünkü emir lafzının ıtlak edildiği şeye halk lafzının ıtlakı da caizdir ve âlem bütünüyle hâdistir (sonradan var edilmiştir). İhdâs (sonradan var etme) anlamında halk lafzının kullanılması caizdir; her ne kadar dilin aslında halk kavramının hakikatinde takdir manası bulunup ihdâsta bu bulunmasa da durum böyledir. İki ifade arasındaki fark olmasaydı, filozof muhdesin kadîm olmasını çirkin gördüğü gibi mahlûkun kadîm olduğunu söylemekten de çekinirdi. Şu halde Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Allah ruhları yarattı" buyruğu, "onları emriyle ihdâs etti (sonradan var etti)" anlamındadır. Bu kullanımda büyük bir fayda vardır; o da şudur ki, şayet Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ifadeyi değiştirip ruhlar hakkında "onlar emirle mevcuttur", cisimler hakkında da "halk iledir" deseydi, Allah'ın kendisine çok ilim vermediği kimse ruhun mahlûk olmadığını yani muhdes olmadığını zanneder ve sapıklığa düşerdi; oysa Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir rahmet olarak gönderilmiştir. Dediler ki: Allah Teâlâ'nın: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي } “Sana ruhtan sorarlar; de ki: Ruh Rabbimin emrindendir” (İsrâ: 85) kavline, { خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } “Gökleri ve yeri altı günde yarattı” (Hadîd: 4) kavline ve { ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً } “Sonra nutfeyi alakaya dönüştürdük, alakayı bir çiğnemlik ete dönüştürdük, o bir çiğnemlik eti de kemiklere dönüştürdük” (Mü'minûn: 14) kavline baktığında; bazı cisimlerin yaratılması için altı gün gibi uzatılmış bir zaman belirlemesi, bazısı için de { ثُمَّ خَلَقْنَا } [sonra dönüştürdük] ve { فَخَلَقْنَا } [ardından dönüştürdük] buyruklarıyla bir teennî ve tertip koyup ruh için bunu koymaması hasebiyle emir ile halk, ruhlar ile cisimler arasındaki farkı görürsün. Sonra dediler ki: Bu sözümüzden, Allah Teâlâ'nın onları var etmesi için cisimlerin mutlaka uzatılmış bir zamana ve günlere muhtaç olduğu zannedilmemelidir; bilakis Allah fail-i muhtardır, dilerse gökleri, yeri, insanı, hayvanları, ağacı ve bitkileri göz açıp kapamadan daha hızlı bir sürede yaratırdı ve nitekim öyle de yaratırdı. Fakat bununla birlikte cisimler, parçaları hâsıl olan, parçalarının varlığı kendilerindeki terkip varlığından önce gelen ve kendi varlıkları da parçaların ve terkibin varlığından sonra gelen mevcudat olmaktan çıkmazlar; dolayısıyla bunlar Allah'ın kırma ve kırılmayı aynı zamanda yaratıp ikisi arasında aklî bir tertip bulunması gibi, üç çarpı üç altı [mertebe] gibidir.

فَالْجِسْمُ إِذَنْ كَيْفَمَا فَرَضْتَ خَلْقَهُ فَفِيهِ تَقْدِيرُ وُجُودَاتٍ كُلُّهَا بِإِيجَادِ اللَّه عَلَى التَّرْتِيبِ وَالرُّوحُ لَهَا وُجُودٌ وَاحِدٌ بِإِيجَادِ اللَّه تَعَالَى هَذَا قَوْلُهُمْ. وَلْنَذْكُرْ مَا فِي الْخَلْقِ والأمر من الوجود الْمَنْقُولَةِ وَالْمَعْقُولَةِ أَحَدُهَا: مَا ذَكَرْنَا أَنَّ الْأَمْرَ هُوَ كَلِمَةُ: كُنْ وَالْخَلْقَ هُوَ مَا بِالْقُدْرَةِ وَالْإِرَادَةِ ثَانِيهَا: مَا ذَكَرُوا فِي الْأَجْسَامِ أَنَّ مِنْهَا الْأَرْوَاحَ ثَالِثُهَا: هُوَ أَنَّ اللَّه لَهُ قُدْرَةٌ بِهَا الْإِيجَادُ وَإِرَادَةٌ بِهَا التَّخْصِيصُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُحْدَثَ لَهُ وُجُودٌ مُخْتَصٌّ بِزَمَانٍ وَلَهُ مِقْدَارٌ مُعَيَّنٌ فَوُجُودُهُ بِالْقُدْرَةِ وَاخْتِصَاصُهُ بِالزَّمَانِ بِالْإِرَادَةِ فَالَّذِي بِقُدْرَتِهِ خَلْقٌ وَالَّذِي بِالْإِرَادَةِ أَمْرٌ حَيْثُ يُخَصِّصُهُ بِأَمْرِهِ بِزَمَانٍ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ الْمَنْقُولُ وَالْمَعْقُولُ، أَمَّا الْمَنْقُولُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [يس: ٨٢] جَعَلَ كُنْ لِتَعَلُّقِ الْإِرَادَةِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ: كُنْ لَيْسَ هُوَ الْحَرْفَ وَالْكَلِمَةَ الَّتِي مِنَ الْكَافِ وَالنُّونِ، لِأَنَّ الْحُصُولَ أَسْرَعُ مِنْ كَلِمَةِ كُنْ إِذَا حَمَلْتَهَا عَلَى حَقِيقَةِ اللَّفْظِ فَإِنَّ الْكَافَ وَالنُّونَ لَا يُوجِدُ مِنْ مُتَكَلِّمٍ وَاحِدٍ إِلَّا التَّرْتِيبَ فَفِي كُنْ لَفْظُ زَمَانٍ وَالْكَوْنُ بَعْدُ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَيَكُونُ بِالْفَاءِ فَإِذَنْ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ بِكُنْ حَقِيقَةَ الْحَرْفِ وَالصَّوْتِ لَكَانَ الْحُصُولُ بَعْدَهُ بِزَمَانٍ وَلَيْسَ كَذَلِكَ، فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: يُمْكِنُ أَنْ يُوجَدَ الْحَرْفَانِ مَعًا وَلَيْسَ كَلَامُ اللَّهِ تَعَالَى كَكَلَامِنَا يَحْتَاجُ إِلَى الزَّمَانِ قُلْنَا: قَدْ جَعَلَ لَهُ مَعْنًى غَيْرَ مَا نَفْهَمُهُ مِنَ اللَّفْظِ. وَأَمَّا الْمَعْقُولُ فَلِأَنَّ الِاخْتِصَاصَ بِالزَّمَانِ لَيْسَ لِمَعْنًى وَعِلَّةٍ وَإِنْ كَانَ بَعْضُ النَّاسِ ذَهَبَ إِلَى أَنَّ الْخَلْقَ وَالْإِيجَادَ لِحِكْمَةٍ وَقَالَ: بِأَنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْأَرْضَ لِتَكُونَ مَقَرَّ النَّاسِ أَوْ مِثْلَ هَذَا مِنَ الْحُكْمِ وَلَمْ يِمْكِنْهُ أَنْ يَقُولُ: خَلَقَ الْأَرْضَ فِي الزَّمَانِ الْمَخْصُوصِ لِتَكُونَ مَقَرًّا لَهُمْ لِأَنَّهُ لَوْ خَلَقَهَا فِي غَيْرِ ذَلِكَ لَكَانَتْ أَيْضًا مَقَرًّا لَهُمْ فَإِذَنِ التَّخْصِيصُ لَيْسَ لِمَعْنًى فَهُوَ لِمَحْضِ الْحِكْمَةِ فَهُوَ يُشْبِهُ أَمْرَ الْمَلِكِ الْجَبَّارِ الَّذِي يَأْمُرُ وَلَا يُقَالُ لَهُ: لِمَ أَمَرْتَ وَلِمَ فَعَلْتَ وَلَا يُعْلَمُ مَقْصُودُ الْآمِرِ إِلَّا مِنْهُ رَابِعُهَا: هُوَ أَنَّ الْأَشْيَاءَ الْمَخْلُوقَةَ لَا تَنْفَكُّ عَنْ أَوْصَافٍ ثَلَاثَةٍ أَوْ عَنْ وَصْفَيْنِ مُتَقَابِلَيْنِ، مِثَالُهُ الْجِسْمُ لَا بُدَّ لَهُ بَعْدَ

O halde cismin yaratılışını nasıl varsayarsan varsay, onda tamamı Allah'ın bir tertip üzere var etmesiyle olan varlık takdirleri bulunur; ruhun ise Allah Teâlâ'nın var etmesiyle tek bir varlığı vardır. Onların sözü budur. Şimdi halk (yaratma) ve emir kavramlarında bulunan naklî ve aklî vecihleri zikredelim: Birincisi: Zikrettiğimiz üzere emrin "Kün" (Ol) kelimesi, halkın ise kudret ve irade ile olan şey olmasıdır. İkincisi: Cisimler hakkında zikrettikleri husustur ki ruhlar da bunlardandır. Üçüncüsü: Allah'ın kendisiyle var etmenin gerçekleştiği bir kudreti, kendisiyle tahsis etmenin gerçekleştiği bir iradesi vardır. Zira muhdesin (sonradan var olanın) belirli bir zamana tahsis edilmiş bir varlığı ve belirli bir miktarı vardır; dolayısıyla onun varlığı kudretle, zamana tahsis edilmesi ise irade iledir. Kudretiyle olan halktır; iradeyle olan ise emirdir, çünkü onu emriyle bir zamana tahsis eder. Nakil ve akıl da buna delalet eder. Nakle gelince, Allah Teâlâ'nın: { إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Bir şeyi dilediğinde O'nun buyruğu, ona sadece 'Ol' demektir; o da hemen oluverir” (Yâsîn: 82) kavlidir; [burada] 'Kün' (Ol) sözünü iradenin taalluku için kılmıştır. Bil ki "Kün"den maksat, kâf ve nun harflerinden oluşan lafız ve kelime değildir; zira eğer bunu lafzın hakikatine hamledersen meydana geliş "Kün" kelimesinden daha hızlıdır. Çünkü kâf ve nûn tek bir mütekellimden ancak sırayla çıkar; bu durumda "Kün" lafzında bir zaman vardır ve oluş ise { فَيَكُونُ } buyruğundaki "fâ" harfinin delaletiyle ondan sonradır. Şu halde şayet "Kün"den maksat hakiki harf ve ses olsaydı, meydana geliş ondan bir zaman sonra olurdu; oysa durum böyle değildir. Eğer biri: "İki harfin birlikte var olması mümkündür ve Allah Teâlâ'nın kelamı bizim zamana muhtaç olan kelamımız gibi değildir" derse, deriz ki: [Böylece] lafızdan anladığımızın dışında bir mana vermiş olursun. Akla gelince; bir zamana tahsis edilmek bir mana ve illetten ötürü değildir. Her ne kadar bazı kimseler yaratma ve var etmenin bir hikmete dayalı olduğu görüşüne gidip: "Allah yeri insanların barınağı olsun diye yarattı" yahut benzeri hikmetler söylemiş olsalar da: "Allah yeri, kendilerine barınak olsun diye o özel zamanda yarattı" diyemezler; çünkü onu başka bir zamanda yaratsaydı yine onlara barınak olacaktı. Şu halde tahsis bir illetten ötürü değildir, sırf hikmettendir; bu bakımdan emreden, kendisine "Niçin emrettin, niçin yaptın?" denilmeyen ve emredenin maksadı sadece kendisinden bilinen mutlak otorite sahibi bir hükümdarın emrine benzer. Dördüncüsü: Yaratılmış şeyler ya üç vasıftan ya da birbirine zıt iki vasıftan hali olamazlar. Örneğin cisim, yaratıldıktan sonra

خَلْقِهِ أَنْ يَكُونَ مُتَحَيِّزًا وَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ أَنْ يَكُونَ/ سَاكِنًا أَوْ مُتَحَرِّكًا فَإِيجَادُهُ أولا يخلقه وَمَا هُوَ عَلَيْهِ بِأَمْرِهِ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ إِلَى أَنْ قَالَ: مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ [الأعراف: ٥٤] فجعل مالها بَعْدَ خَلْقِهَا مِنَ الْحَرَكَةِ وَالسُّكُونِ وَغَيْرِهِمَا بِأَمْرِهِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ

mutlaka bir yer kaplamalıdır; ayrıca ya durağan ya da hareketli olmalıdır. Dolayısıyla onun ilk olarak var edilmesi halkı iledir; bulunduğu hal üzere olması ise emri iledir. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } [Şüphesiz Rabbiniz gökleri ve yeri altı günde yaratan Allah'tır...] buyurup ardından: { مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ } “O'nun emrine boyun eğdirilmişlerdir” (A'râf: 54) demesi buna delalet eder; böylece onların yaratıldıktan sonraki hareket, sükûn ve diğer hallerini O'nun emriyle kılmıştır. Şuna da delalet eder:

قَوْلُهُ ﷺ: «أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَى الْعَقْلُ فَقَالَ لَهُ أَقْبِلْ فَأَقْبَلَ ثُمَّ قَالَ لَهُ أَدْبِرْ فَأَدْبَرَ»

Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şu buyruğu: «Allah Teâlâ'nın ilk yarattığı şey akıldır; ona 'Beri gel' dedi, o da geldi; sonra 'Geri git' dedi, o da gitti.»

جَعَلَ الْخَلْقَ فِي الْحَقِيقَةِ وَالْأَمْرَ فِي الْوَصْفِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ قَالَ: يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ [السجدة: ٤، ٥] وَقَدْ ذَكَرْنَا تَفْسِيرَهُ خَامِسُهَا: مَخْلُوقَاتُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى قِسْمَيْنِ أَحَدُهُمَا: خَلَقَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي أَسْرَعِ مَا يَكُونُ كَالْعَقْلِ وَغَيْرِهِ وَثَانِيهِمَا: خَلَقَهُ بِمُهْلَةٍ كَالسَّمَاوَاتِ وَالْإِنْسَانِ وَالْحَيَوَانِ وَالنَّبَاتِ، فَالْمَخْلُوقُ سَرِيعًا أَطْلَقَ عَلَيْهِ الْأَمْرَ وَالْمَخْلُوقُ بِمُهْلَةٍ أَطْلَقَ عَلَيْهِ الْخَلْقَ، وَهَذَا مِثْلُ الْوَجْهِ الثَّانِي.

[Burada] halkı (yaratmayı) hakikatte, emri ise nitelikte kılmıştır. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın: { خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } [Gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri altı günde yarattı] buyurup ardından: { يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ } “Gökten yere işi düzenler, sonra da o iş sizin saydığınızdan bin yıl süren bir günde O'na yükselir” (Secde: 4-5) buyurması da böyledir; bunun tefsirini zikretmiştik. Beşincisi: Allah Teâlâ'nın mahlûkları iki kısımdır: Birincisi: Akıl ve benzerleri gibi Allah Teâlâ'nın en hızlı bir biçimde yarattığı şeylerdir. İkincisi: Gökler, insan, hayvan ve bitki gibi bir mühletle yarattığı şeylerdir. Hızlı yaratılana emir, mühletle yaratılana ise halk lafzını ıtlak etmiştir; bu da ikinci veche benzer.

سَادِسُهَا: مَا قاله فخر الدِّينِ الرَّازِيُّ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً [فُصِّلَتْ:

Altıncısı: Fahreddin er-Râzî'nin Allah Teâlâ'nın: { فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً } “Ona ve yere: 'İsteyerek veya istemeyerek gelin!' dedi” (Fussilet:

١١] وَهُوَ أَنَّ الْخَلْقَ هُوَ التَّقْدِيرُ وَالْإِيجَادُ بَعْدَهُ بَعْدِيَّةٌ تَرْتِيبِيَّةٌ لَا زَمَانِيَّةٌ فَفِي عِلْمِ اللَّهِ تعالى أن السموات تكون سبع سموات فِي يَوْمَيْنِ تَقْدِيرِيَّةٌ فَهُوَ قَدَّرَ خَلْقَهُ كَمَا عَلِمَ وَهُوَ إِيجَادٌ فَالْأَوَّلُ خَلْقٌ وَالثَّانِي وَهُوَ الْإِيجَادُ أَمْرٌ وَأُخِذَ هَذَا مِنَ الْمَفْهُومِ اللُّغَوِيِّ قَالَ الشَّاعِرُ:

11) kavlinin tefsirinde söylediği görüştür ki o da şudur: Halk takdirdir; icad ise ondan sonra gelir, ancak bu sonralık zamansal değil rütbî/tertibî bir sonralıktır. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın ilminde göklerin iki günde yedi gök olması takdirîdir; O, yaradılışını bildiği gibi takdir etmiştir ve bu bir icaddır. Birincisi halk, ikincisi yani icad ise emirdir. Bu mana sözlük anlamından alınmıştır; nitekim şair şöyle demiştir:

وَبَعْضُ النَّاسِ يَخْلُقُ ثُمَّ لَا يَفْرِي

"İnsanların bazısı biçer (ölçüp takdir eder) ama kesip dikemez."

أَيْ يُقَدِّرُ وَلَا يَقْطَعُ وَلَا يَفْصِلُ كَالْخَيَّاطِ الَّذِي يُقَدِّرُ أَوَّلًا وَيَقْطَعُ ثَانِيًا وَهُوَ قَرِيبٌ إِلَى اللُّغَةِ لَكِنَّهُ بَعِيدُ الِاسْتِعْمَالِ فِي الْقُرْآنِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَيْثُ ذَكَرَ الْخَلْقَ أَرَادَ الْإِيجَادَ مِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ [العنكبوت: ٦١] وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ [يس: ٧٧] وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّا قَدَّرْنَا أَنَّهُ سَيُوجَدُ مِنْهَا إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ. سَابِعُهَا: الْخَلْقُ هُوَ الْإِيجَادُ ابْتِدَاءً وَالْأَمْرُ هُوَ مَا بِهِ الْإِعَادَةُ فَإِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْخَلْقَ أَوَّلًا بِمُهْلَةٍ ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَبْعَثُهُمْ فِي أَسْرَعِ مِنْ لَحْظَةٍ، فَيَكُونُ قَوْلُهُ: وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنَّما هِيَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ [الصافات: ١٩] وقوله: صَيْحَةً واحِدَةً [يس: ٢٩] ونَفْخَةٌ واحِدَةٌ [الْحَاقَّةِ: ١٣] وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ: إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ [الْقَمَرِ: ٤٩] إِشَارَةٌ إِلَى الْوَحْدَانِيَّةِ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ إِلَى الْحَشْرِ فَكَأَنَّهُ بَيَّنَ الْأَصْلَ الْأَوَّلَ وَالْأَصْلَ الْآخِرَ بِالْآيَاتِ. ثَامِنُهَا: الْإِيجَادُ خَلْقٌ وَالْإِعْدَامُ أَمْرٌ، يَعْنِي يَقُولُ لِلْمَلَائِكَةِ الْغِلَاظِ الشِّدَادِ أَهْلِكُوا وَافْعَلُوا فَلَا يعصون الله ما أمرهم ولا يقفون الِامْتِثَالَ عَلَى إِعَادَةِ الْأَمْرِ مَرَّةً أُخْرَى فَأَمْرُهُ مَرَّةً وَاحِدَةً يَعْقُبُهُ الْعَدَمُ وَالْهَلَاكُ.

Yani önce ölçüp biçen, sonra kesen terzi gibi takdir eder ama kesip ayıramaz. Bu lügata yakındır fakat Kur'an'daki kullanımına uzaktır; çünkü Allah Teâlâ nerede halkı zikretmişse icadı kastetmiştir; O'nun: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ } “Andolsun ki onlara: 'Kim yarattı?' diye sorsan...” (Ankebût: 61) ve { أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ } “İnsan, bizim kendisini bir nutfeden yarattığımızı görmedi mi?” (Yâsîn: 77) kavilleri böyledir; burada maksat "ondan var olacağını takdir ettik" demek değildir ve benzerleri de böyledir. Yedincisi: Halk başlangıçtaki icaddır; emir ise kendisiyle yeniden yaratmanın (iâde) gerçekleştiği şeydir. Zira Allah mahlûkatı ilk olarak bir mühlet içinde yaratmış, sonra kıyamet günü onları bir andan daha hızlı bir şekilde diriltecektir. Dolayısıyla { وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ } buyruğu, Allah Teâlâ'nın: { فَإِنَّما هِيَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ } “O sadece tek bir haykırıştır” (Sâffât: 19), { صَيْحَةً واحِدَةً } “tek bir çığlık” (Yâsîn: 29) ve { نَفْخَةٌ واحِدَةٌ } “tek bir üfleyiş” (Hâkka: 13) kavilleri gibi olur. Buna göre: { إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ } “Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle yarattık” (Kamer: 49) kavli vahdaniyyete işaret eder; { وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ } kavli ise haşre işaret eder; sanki [Allah Teâlâ] âyetlerle ilk aslı ve son aslı beyan etmiştir. Sekizincisi: Varlık vermek (icad) halktır; yok etmek (i'dâm) ise emirdir. Yani sert ve şiddetli meleklere: "Helak edin ve yapın!" der; onlar da Allah'ın kendilerine emrettiğine isyan etmezler ve emrin bir kez daha tekrarlanmasını beklemeden derhal yerine getirirler. Dolayısıyla O'nun bir tek emrini hemen yokluk ve helak takip eder.

وَفِيهِ لَطِيفَةٌ: وهي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ الْإِيجَادَ الَّذِي هُوَ مِنَ الرَّحْمَةِ بِيَدِهِ، وَالْإِهْلَاكُ يُسَلِّطُ عَلَيْهِ رُسُلَهُ وَمَلَائِكَتَهُ، وَجَعَلَ الْمَوْتَ بِيَدِ مَلَكِ الْمَوْتِ وَلَمْ يَجْعَلِ الْحَيَاةَ بِيَدِ مَلَكٍ، وَهَذَا مُنَاسِبٌ لِهَذَا الْمَوْضِعِ لِأَنَّهُ بَيَّنَ النِّعْمَةَ بِقَوْلِهِ: إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ [القمر: ٤٩] وَبَيَّنَ قُدْرَتَهُ عَلَى النِّقْمَةِ فَقَالَ: وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ.

Bunda latif bir nükte vardır: Allah Teâlâ rahmetten olan icadı kendi yed-i kudretinde kılmış, helak etme işine ise elçilerini ve meleklerini musallat etmiştir; ölümü ölüm meleğinin eline vermiş, hayatı ise hiçbir meleğin eline vermemiştir. Bu durum buradaki makama da uygundur; zira O: { إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ } “Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle yarattık” (Kamer: 49) buyruğuyla nimeti beyan etmiş, { وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ } [Bizim buyruğumuz bir tek [sözden] başkası değildir] buyruğuyla da cezalandırmaya olan kudretini açıklamıştır.

وَإِنَّا عَلى ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٨] وَهُوَ كَقَوْلِهِ: فَإِذا جاءَ أَمْرُنا وَفارَ التَّنُّورُ [المؤمنون: ٢٧] عِنْدَ الْعَذَابِ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا صالِحاً [هُودٍ: ٦٦] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها [هُودٍ: ٨٢] وَكَمَا ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْحِكَايَاتِ الْعَذَابَ بِلَفْظِ الْأَمْرِ وَبَيَّنَ الإهلاك به كذلك هاهنا/ وَلَا سِيَّمَا إِذَا نَظَرْتَ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْحِكَايَاتِ وَوَجَدْتَهَا عَيْنَ تِلْكَ الْحِكَايَاتِ يُقَوِّي هَذَا الْقَوْلَ وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:

[Bu durum], { وَإِنَّا عَلى ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ } “Biz onu gidermeye de elbette kâdiriz” (Mü'minûn: 18) buyruğu gibidir. Nitekim azap anında { فَإِذا جاءَ أَمْرُنا وَفارَ التَّنُّورُ } “Nihayet emrimiz gelip de tandır kaynadığı zaman...” (Mü'minûn: 27), Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا صالِحاً } “Emrimiz geldiğinde Sâlih'i kurtardık” (Hûd: 66) ve Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها } “Emrimiz geldiğinde oranın altını üstüne getirdik” (Hûd: 82) kavilleri gibidir. Bu kıssalarda azabı emir lafzıyla zikrettiği ve helaki bununla beyan ettiği gibi burada da böyledir; hele hele daha önce geçen kıssalara bakıp bunların bizzat o kıssalar olduğunu gördüğünde bu durum söz konusu görüşü kuvvetlendirir. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın:

وَلَقَدْ أَهْلَكْنا أَشْياعَكُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ [القمر: ٥١] يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْقَوْلِ تَاسِعُهَا: فِي مَعْنَى اللَّمْحِ بِالْبَصَرِ

{ وَلَقَدْ أَهْلَكْنا أَشْياعَكُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “Andolsun ki sizin benzerlerinizi helak ettik; öğüt alan yok mu?” (Kamer: 51) buyruğu da bu görüşün doğruluğuna delalet eder. Dokuzuncusu: Göz açıp kapama (lemh bi'l-basar) ifadesinin anlamı hakkında

وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: النَّظَرُ بِالْعَيْنِ يُقَالُ: لَمَحْتُهُ بِبَصَرِي كَمَا يُقَالُ: نَظَرْتُ إِلَيْهِ بِعَيْنِي وَالْبَاءُ حِينَئِذٍ كَمَا يُذْكَرُ فِي الْآيَاتِ فَيُقَالُ: كَتَبْتُ بِالْقَلَمِ، وَاخْتَارَ هَذَا الْمِثَالَ لِأَنَّ النَّظَرَ بِالْعَيْنِ أَسْرَعُ حَرَكَةٍ تُوجَدُ فِي الْإِنْسَانِ لِأَنَّ الْعَيْنَ وُجِدَ فِيهَا أُمُورٌ تُعِينُ عَلَى سُرْعَةِ الْحَرَكَةِ أَحَدُهَا: قُرْبُ الْمُحَرِّكِ مِنْهَا فَإِنَّ الْمُحَرِّكَ الْعَصَبِيَّةُ وَمَنْبَتُهَا الدِّمَاغُ وَالْعَيْنُ فِي غَايَةِ الْقُرْبِ مِنْهُ ثَانِيهَا: صِغَرُ حَجْمِهَا فَإِنَّهَا لَا تَعْصَى عَلَى الْمُحَرِّكِ وَلَا تَثْقُلُ عَلَيْهِ بِخِلَافِ الْعِظَامِ ثَالِثُهَا: اسْتِدَارَةُ شَكْلِهَا فَإِنَّ دَحْرَجَةَ الْكُرَةِ أَسْهَلُ مِنْ دَحْرَجَةِ الْمُرَبَّعِ وَالْمُثَلَّثِ رَابِعُهَا: كَوْنُهَا فِي رُطُوبَةٍ مَخْلُوقَةٍ فِي الْعُضْوِ الَّذِي هُوَ مَوْضِعُهَا وَهَذِهِ الْحِكْمَةُ فِي أَنَّ الْمَرْئِيَّاتِ فِي غَايَةِ الْكَثْرَةِ بِخِلَافِ الْمَأْكُولَاتِ وَالْمَسْمُوعَاتِ وَالْمَقَاصِدِ الَّتِي تُقْصَدُ بِالْأَرْجُلِ وَالْمَذُوقَاتِ، فَلَوْلَا سُرْعَةُ حَرَكَةِ الْآلَةِ الَّتِي بِهَا إِدْرَاكُ الْمُبْصَرَاتِ لَمَا وَصَلَ إِلَى الْكُلِّ إِلَّا بَعْدَ طُولِ زَمَانٍ.

iki vecih vardır: Birincisi: Gözle bakmaktır. Tıpkı "Ona gözümle baktım" denildiği gibi "Onu gözümle gördüm/süzdüm" denilir; bu durumda "bâ" harfi, âyetlerde zikredildiği ve "Kalemle yazdım" denildiği gibi [âlet içindir]. Bu misali seçmiştir, çünkü gözle bakmak insanda bulunan en hızlı harekettir; zira gözde hareketin süratine yardım eden özellikler bulunmaktadır: Birincisi: Hareket ettiricinin ona yakın olmasıdır; çünkü hareket ettirici sinirlerdir ve onların kaynağı beyindir, göz ise ona son derece yakındır. İkincisi: Hacminin küçüklüğüdür; çünkü kemiklerin aksine hareket ettiriciye karşı direnmez ve ona ağır gelmez. Üçüncüsü: Şeklinin yuvarlak olmasıdır; zira küreyi yuvarlamak kare veya üçgeni yuvarlamaktan daha kolaydır. Dördüncüsü: Bulunduğu organda yaratılmış bir ıslaklık/sıvı içinde yer almasıdır. Buradaki hikmet şudur: Görülen şeyler; yenen, işitilen, ayaklarla gidilen hedefler ve tadılan şeylerin aksine son derece çoktur. Şayet görülen şeyleri idrak etmeye yarayan aletin hareketi hızlı olmasaydı, ancak uzun bir zaman sonra hepsine ulaşabilirdi.

وَثَانِيهِمَا: اللَّمْحُ بِالْبَصَرِ مَعْنَاهُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ بِالْبَصَرِ وَيَمُرُّ بِهِ سَرِيعًا وَالْبَاءُ حِينَئِذٍ لِلْإِلْصَاقِ لَا لِلِاسْتِعَانَةِ كَقَوْلِهِ:

İkincisi: "Lemh bi'l-basar", şimşeğin gözü alıp hızla onun yanından geçip gitmesidir; bu durumda "bâ" harfi istiane (vasıta) için değil, tıpkı:

مَرَرْتُ بِهِ وَذَلِكَ فِي غَايَةِ السُّرْعَةِ، وَقَوْلُهُ: بِالْبَصَرِ فِيهِ فَائِدَةٌ وَهِيَ غَايَةُ السُّرْعَةِ فَإِنَّهُ لَوْ قَالَ: كَلَمْحِ الْبَرْقِ حِينَ بَرَقَ وَيَبْتَدِئُ حَرَكَتَهُ مِنْ مَكَانٍ وَيَنْتَهِي إِلَى مَكَانٍ آخَرَ فِي أَقَلِّ زَمَانٍ يُفْرَضُ لَصَحَّ، لَكِنْ مَعَ هَذَا فَالْقَدْرُ الَّذِي مُرُورُهُ يَكُونُ بِالْبَصَرِ أَقَلُّ مِنَ الَّذِي يَكُونُ مِنْ مُبْتَدَاهُ إِلَى مُنْتَهَاهُ، فَقَالَ: كَلَمْحٍ لَا كَمَا قِيلَ: مِنَ الْمَبْدَأِ إِلَى الْمُنْتَهَى بَلِ الْقَدْرُ الَّذِي يَمُرُّ بِالْبَصَرِ وَهُوَ غَايَةُ الْقِلَّةِ ونهاية السرعة. ثم قال تعالى:

"Onun yanından geçtim" sözünde olduğu gibi ilsak (bitişme/yanından geçme) içindir ve bu son derece hızlıdır. { بِالْبَصَرِ } kavlinde bir fayda vardır ki o da süratin son noktasıdır; zira şayet "çaktığı andaki şimşeğin çakışı gibi" deseydi ve hareketine bir yerden başlayıp varsayılabilecek en az zamanda başka bir yerde son bulsaydı bu sahih olurdu; fakat bununla birlikte gözün yanından geçme miktarı, başlangıcından bitişine kadar olan süreden daha azdır. Bu sebeple "başlangıçtan bitişe kadar" denildiği gibi değil, { كَلَمْحٍ } [bir şimşek çakması gibi] demiştir; bilakis gözün yanından geçen miktar kastedilmiştir ki bu da azlığın ve süratin son noktasıdır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة القمر (٥٤) : آية ٥١]

[Kamer Suresi (54), Âyet 51]

وَلَقَدْ أَهْلَكْنا أَشْياعَكُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (٥١)

{ وَلَقَدْ أَهْلَكْنا أَشْياعَكُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “Andolsun ki sizin benzerlerinizi helak ettik; düşünüp öğüt alan yok mu?” (51)

وَالْأَشْيَاعُ الْأَشْكَالُ، وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ هَذَا يَدُلُّ عَلَى أن قوله: وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ [القمر: ٥٠] تهديد بالإهلاك والثاني ظاهر. وقوله تعالى:

"Eşyâ'", benzerler demektir. { وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ } “Bizim buyruğumuz bir tek [sözden] başkası değildir” (Kamer: 50) kavlinin helak ile bir tehdit olduğuna bunun delalet ettiğini zikretmiştik; ikinci [husus] ise açıktır. Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna gelince:

[سورة القمر (٥٤) : آية ٥٢]

[Kamer Suresi (54), Âyet 52]