Binûn

Kamer Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ (٥٢)

{ وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ } “İşledikleri her şey ise kitaplarda [yazılı]dır.” (52)

إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْأَمْرَ غَيْرُ مُقْتَصِرٍ عَلَى إِهْلَاكِهِمْ بَلِ الْإِهْلَاكُ هُوَ الْعَاجِلُ وَالْعَذَابُ الْآجِلُ الَّذِي هُوَ مُعَدٌّ لَهُمْ عَلَى مَا فَعَلُوهُ، مَكْتُوبٌ عَلَيْهِمْ، وَالزُّبُرُ هِيَ كُتُبُ الْكَتَبَةِ الَّذِينَ قَالَ تَعَالَى فِيهِمْ: كَلَّا بَلْ تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ كِراماً كاتِبِينَ [الِانْفِطَارِ: ٩- ١١] وَ: فَعَلُوهُ صِفَةُ شيء والنكرة توصف بالجمل. وقوله تعالى:

[Bu,] işin sadece onların helak edilmesiyle sınırlı olmadığına, bilakis helakin peşin [ceza], işlediklerine karşılık onlar için hazırlanmış olan ahiret azabının ise aleyhlerine yazılmış olduğuna bir işarettir. Zübür (الزُّبُرُ), Allah Teâlâ'nın haklarında: { كَلَّا بَلْ تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ كِراماً كاتِبِينَ } “Hayır, bilakis siz dini yalanlıyorsunuz. Oysa üzerinizde muhakkak koruyucular, değerli yazıcılar vardır” [İnfitâr: 9-11] buyurduğu yazıcıların [amel] defterleridir. { فَعَلُوهُ } ise "şey'" kelimesinin sıfatıdır; belirsiz isimler (nekre) cümlelerle nitelenir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna gelince:

[سورة القمر (٥٤) : آية ٥٣]

[Kamer Suresi (54), Âyet 53]

وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ (٥٣)

{ وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ } “Küçük büyük her şey satır satır yazılmıştır.” (53)

تَعْمِيمٌ لِلْحُكْمِ أَيْ لَيْسَتِ الْكِتَابَةُ مُقْتَصِرَةً عَلَى مَا فَعَلُوهُ بَلْ مَا فَعَلَهُ غَيْرُهُمْ أَيْضًا مَسْطُورٌ فَلَا يَخْرُجُ عَنِ الْكُتُبِ صَغِيرَةٌ وَلَا كَبِيرَةٌ، وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ وَلا أَصْغَرُ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرُ/ إِلَّا فِي كِتابٍ

Hükmün genelleştirilmesidir; yani yazılma işi sadece onların yaptıklarıyla sınırlı değildir, bilakis başkalarının yaptığı şeyler de yazılmıştır; dolayısıyla küçük veya büyük hiçbir şey kitapların [kaydının] dışına çıkmaz. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ وَلا أَصْغَرُ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتابٍ } “Göklerde ve yerde bir zerre ağırlığı, bundan daha küçüğü ve daha büyüğü O'ndan gizli kalmaz; hepsi bir kitaptadır”

[سَبَأٍ: ٣] أَنَّ فِي قَوْلِهِ أَكْبَرُ فَائِدَةً عَظِيمَةً وَهِيَ أَنَّ مَنْ يَكْتُبُ حِسَابَ إِنْسَانٍ فَإِنَّمَا يَكْتُبُهُ فِي غَالِبِ الْأَمْرِ لِئَلَّا يَنْسَى فَإِذَا جَاءَ بِالْجُمْلَةِ الْعَظِيمَةِ الَّتِي يَأْمَنُ نِسْيَانَهَا رُبَّمَا يَتْرُكُ كِتَابَتَهَا وَيَشْتَغِلُ بِكِتَابَةِ مَا يَخَافُ نسيانه، فلما قال: وَلا أَكْبَرُ أَشَارَ إِلَى الْأُمُورِ الْعِظَامِ الَّتِي يُؤْمَنُ مِنْ نِسْيَانِهَا أَنَّهَا مَكْتُوبَةٌ أَيْ لَيْسَتْ كِتَابَتُنَا مِثْلَ كِتَابَتِكُمُ الَّتِي يَكُونُ الْمَقْصُودُ مِنْهَا الْأَمْنُ مِنَ النسيان، فكذلك نقول: هاهنا وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مالِ هذَا الْكِتابِ لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها [الْكَهْفِ: ٤٩] وَفِي جَمِيعِ هَذِهِ الْمَوَاضِعِ قَدَّمَ الصَّغِيرَةَ لِأَنَّهَا أَلْيَقُ بِالتَّثَبُّتِ عِنْدَ الْكِتَابَةِ فَيْبَتَدِئُ بِهَا حِفْظًا عَنِ النِّسْيَانِ فِي عَادَةِ الْخَلْقِ فَأَجْرَى اللَّهُ الذكر على

[Sebe: 3] kavlinde { أَكْبَرُ } [daha büyük] ifadesinde büyük bir faydanın bulunduğunu zikretmiştik; o da şudur: Bir kimsenin hesabını yazan kişi, çoğunlukla unutmamak için yazar. Unutulmayacağından emin olunan büyük bir yekun geldiğinde, belki de onun yazılmasını bırakır ve unutulmasından korkulan şeylerin yazılmasıyla meşgul olur. [Allah] { وَلا أَكْبَرُ } “ve daha büyüğü de” buyurunca, unutulmasından emin olunan büyük işlerin de yazılmış olduğuna işaret etmiştir; yani bizim yazmamız, gayesi unutmaktan emin olmak olan sizin yazmanız gibi değildir. Burada da aynı şeyi söyleriz. Allah Teâlâ'nın: { مالِ هذَا الْكِتابِ لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها } “Bu kitaba ne oluyor ki küçük büyük hiçbir şey bırakmayıp hepsini saymış!” [Kehf: 49] kavlinde ve bütün bu yerlerde küçüğü öncelemiştir; çünkü yazım esnasında tespite daha layık olan odur; yaratılmışların adetinde unutulmaktan korunmak için önce onunla başlanır. Allah da zikri

عَادَتِهِمْ، وَهَذَا يُؤَيِّدُ مَا ذَكَرْنَا مِنْ قَبْلُ أَنَّ كُلًّا وَإِنْ كَانَ نَكِرَةً يَحْسُنُ الِابْتِدَاءُ به للعموم وعدم الإبهام. ثم قال تعالى:

onların adetine göre cereyan ettirmiştir. Bu da daha önce zikrettiğimiz, "küll" (كُلّ) lafzının nekre (belirsiz) olsa dahi umum (kapsayıcılık) bildirdiği ve müphemlik taşımadığı için kendisiyle mübteda olarak başlanmasının (ibtida) güzel olduğu görüşünü destekler. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة القمر (٥٤) : آية ٥٤]

[Kamer Suresi (54), Âyet 54]

إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ (٥٤)

{ إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ } “Şüphesiz takva sahipleri cennetlerde ve ırmak[lar]dadır.” (54)

قَدْ ذَكَرْنَا تفسير المتقين والجنات في سور منها: الطُّورِ وأما النهر ففيه قراءات فَتْحُ النُّونِ وَالْهَاءِ كَحَجَرٍ وَهُوَ اسْمُ جِنْسٍ وَيَقُومُ مَقَامَ الْأَنْهَارِ وَهَذَا هُوَ الظَّاهِرُ الْأَصَحُّ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Müttakilerin ve cennetlerin tefsirini Tûr'un da aralarında bulunduğu surelerde zikretmiştik. Nehir (النهر) kelimesine gelince, bunda kıraatler vardır: [Biri] "hacer" (حَجَر) gibi nûn ve he harflerinin fethasıyladır (نَهَر). Bu, cins ismidir ve "enhâr" (ırmaklar) yerine geçer; zahir ve en sahih olan da budur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَا شَكَّ أَنَّ كَمَالَ اللَّذَّةِ بِالْبِسْتَانِ أَنْ يَكُونَ الْإِنْسَانُ فِيهِ، وَلَيْسَ مِنَ اللَّذَّةِ بِالنَّهَرِ أَنْ يَكُونَ الْإِنْسَانُ فِيهِ، بَلْ لَذَّتُهُ أَنْ يَكُونَ فِي الْجَنَّةِ عِنْدَ النَّهَرِ، فَمَا مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَنَهَرٍ؟ نَقُولُ: قَدْ أَجَبْنَا عَنْ هَذَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ [الذاريات: ١٥] فِي سُورَةِ الذَّارِيَاتِ، وَقُلْنَا: الْمُرَادُ فِي خِلَالِ الْعُيُونِ، وَفِيمَا بَيْنَهَا مِنَ الْمَكَانِ وَكَذَلِكَ فِي جَنَّاتٍ لِأَنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْأَشْجَارُ الَّتِي تَسْتُرُ شُعَاعَ الشَّمْسِ، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: فِي ظِلالٍ وَعُيُونٍ [الْمُرْسَلَاتِ: ٤١] . وَإِذَا كَانَتِ الْجَنَّةُ هِيَ الْأَشْجَارَ السَّاتِرَةَ فَالْإِنْسَانُ لَا يَكُونُ فِي الْأَشْجَارِ وَإِنَّمَا يَكُونُ بَيْنَهَا أَوْ خِلَالَهَا، فَكَذَلِكَ النَّهَرُ، وَنُزِيدُ هاهنا وَجْهًا آخَرُ وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ فِي جَنَاتٍ وَعِنْدَ نَهَرٍ لِكَوْنِ الْمُجَاوَرَةِ تُحَسِّنُ إِطْلَاقَ اللَّفْظِ الَّذِي لَا يَحْسُنُ إِطْلَاقُهُ عِنْدَ عَدَمِ الْمُجَاوَرَةِ كَمَا قَالَ:

Birinci Mesele: Şüphe yok ki bahçeden alınan lezzetin kemali, insanın onun içinde bulunmasıyladır; nehirden alınan lezzet ise insanın onun içinde bulunmasıyla değil, bilakis cennette nehrin kenarında/yanında olmasıyladır. O halde Allah Teâlâ'nın: { وَنَهَرٍ } buyruğunun anlamı nedir? Deriz ki: Zâriyât Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ } “Şüphesiz takva sahipleri cennetlerde ve pınarlardadır” [Zâriyât: 15] kavlinin tefsirinde buna cevap vermiş ve şöyle demiştik: Kastedilen, pınarların aralarında ve onların arasındaki mekandadır. Aynı şekilde "cennetlerde" [ifadesi de böyledir]; zira cennet, güneş ışığını örten ağaçlardır. Nitekim Allah Teâlâ: { فِي ظِلالٍ وَعُيُونٍ } “Gölgelerde ve pınarlardadırlar” [Mürselât: 41] buyurmuştur. Cennet örten ağaçlar olunca, insan ağaçların içinde değil, ancak onların arasında veya aralıklarındadır; nehir de böyledir. Burada başka bir vecih daha ekliyoruz: Kastedilen "cennetlerde ve bir nehir yanındadır"; zira mücâveret (birlikte anılma/komşuluk), mücâveret olmadığında kullanımı uygun düşmeyen lafzın kullanımını güzelleştirir; nitekim [şair] şöyle demiştir:

«عَلَفْتُهَا تِبْنًا وَمَاءً بَارِدًا»

“Ona saman ve soğuk su yedirdim.”

وَقَالُوا: تَقَلَّدْتُ سَيْفًا وَرُمْحًا، وَالْمَاءُ لَا يُعْلَفُ وَالرُّمْحُ لَا يُتَقَلَّدُ وَلَكِنْ لِمُجَاوَرَةِ التِّبْنِ وَالسَّيْفِ حَسُنَ الْإِطْلَاقُ فَكَذَلِكَ هُنَا لَمْ يَأْتِ فِي الثَّانِي بِمَا أَتَى بِهِ فِي الْأَوَّلِ مِنْ كَلِمَةِ فِي.

Yine "Kılıç ve mızrak kuşandım" demişlerdir. Oysa su yedirilmez ve mızrak da [kılıç gibi] kuşanılmaz; fakat saman ve kılıçla birlikte anıldığı (mücâveret) için bu kullanım güzel olmuştur. İşte burada da ikincisinde, birincisinde getirdiği "fî" (فِي - içinde) kelimesini getirmemiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: وَحَدَّ النَّهْرَ مَعَ جَمْعِ الجنات وجمع الأنهار وفي كَثِيرٍ مِنَ الْمَوَاضِعِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

İkinci Mesele: Cennetleri çoğul yapıp nehri tekil getirmiştir; oysa birçok yerde, nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi nehirleri çoğul getirmiştir:

تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ [البقرة: ٢٥] إِلَى غَيْرِهِ مِنَ الْمَوَاضِعِ فَمَا الْحِكْمَةُ فِيهِ؟ نَقُولُ: أَمَّا عَلَى الْجَوَابِ الْأَوَّلِ فَنَقُولُ: لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ مَعْنَى فِي نَهَرٍ فِي خِلَالٍ فَلَمْ يَكُنْ لِلسَّامِعِ حَاجَةٌ إِلَى سَمَاعِ الْأَنْهَارِ، لِعِلْمِهِ بِأَنَّ النَّهَرَ الْوَاحِدَ لَا يَكُونُ لَهُ خِلَالٌ. وَأَمَّا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ فَلَوْ لَمْ يَجْمَعِ الْأَنْهَارَ لَجَازَ أَنْ يُفْهَمَ أَنَّ فِي الْجَنَّاتِ كُلِّهَا نَهَرًا وَاحِدًا كَمَا فِي الدُّنْيَا فَقَدْ يَكُونُ نَهَرٌ وَاحِدٌ مُمْتَدٌّ جَارٍ فِي جَنَّاتٍ كَثِيرَةٍ وَأَمَّا عَلَى الثَّانِي فَنَقُولُ: الْإِنْسَانُ يَكُونُ فِي جَنَّاتٍ لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْجَمْعَ فِي جَنَّاتٍ إِشَارَةٌ إلى سعتها وكثرة/ أشجارها وتنوعها والتوحيد عند ما قَالَ: مَثَلُ الْجَنَّةِ [مُحَمَّدٍ: ١٥] وَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ [التَّوْبَةِ: ١١١] لِاتِّصَالِ أَشْجَارِهَا وَلِعَدَمِ وُقُوعِ الْقِيعَانِ الْخَرِبَةِ بَيْنَهَا، وَإِذَا عَلِمْتَ هَذَا فَالْإِنْسَانُ فِي الدُّنْيَا إِذَا كَانَ فِي بَيْتٍ فِي دَارٍ وَتِلْكَ الدَّارُ فِي مَحَلَّةٍ، وَتِلْكَ الْمَحَلَّةُ فِي مَدِينَةٍ، يُقَالُ إِنَّهُ فِي بَلْدَةِ كَذَا، وَأَمَّا الْقُرْبُ فَإِذَا كَانَ الْإِنْسَانُ فِي الدُّنْيَا بَيْنَ نَهْرَيْنِ بِحَيْثُ يَكُونُ قُرْبُهُ مِنْهُمَا عَلَى السَّوَاءِ يُقَالُ إِنَّهُ جَالِسٌ عِنْدَ نَهْرَيْنِ، فَإِذَا قَرُبَ مِنْ أَحَدِهِمَا يُقَالُ مِنْ عِنْدِ أَحَدِ نَهْرَيْنِ دُونَ الْآخَرِ، لَكِنْ فِي دَارِ الدُّنْيَا لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ عِنْدَ ثَلَاثَةِ أَنْهَارٍ وَإِنَّمَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ عِنْدَ نَهْرَيْنِ، وَالثَّالِثُ مِنْهُ أَبْعَدُ مِنَ النَّهْرَيْنِ، فَهُوَ فِي الْحَقِيقَةِ لَيْسَ يكون في زمان واحد عند أَنْهَارٍ واللَّه تَعَالَى يَذْكُرُ أَمْرَ الْآخِرَةِ عَلَى مَا نَفْهَمُهُ فِي الدُّنْيَا، فَقَالَ: عِنْدَ نَهَرٍ لِمَا بَيَّنَّا أَنَّ قَوْلَهُ: وَنَهَرٍ وَإِنْ كَانَ يَقْتَضِي فِي نَهَرٍ لَكِنْ ذَلِكَ لِلْمُجَاوَرَةِ كَمَا فِي تَقَلَّدْتُ سَيْفًا وَرُمْحًا، وَأَمَّا قَوْلُهُ: تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ فَحَقِيقَتُهُ مَفْهُومَةٌ عِنْدَنَا لِأَنَّ الْجَنَّةَ الْوَاحِدَةَ قَدْ يَجْرِي فِيهَا أَنْهَارٌ كَثِيرَةٌ أَكْثَرُ مِنْ ثَلَاثَةٍ وَأَرْبَعَةٍ، فَهَذَا مَا فِيهِ مَعَ أَنَّ أَوَاخِرَ

{ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Altlarından ırmaklar akar” [Bakara: 25] ve diğer yerlerde [böyledir]. Bundaki hikmet nedir? Deriz ki: Birinci cevaba göre şöyle deriz: "Nehirde" ifadesinin "aralıklarında" manasına geldiği açıklanınca, dinleyicinin nehirlerin çoğulunu işitmeye ihtiyacı kalmamıştır; zira tek bir nehrin aralıklarının olamayacağını bilir. Allah Teâlâ'nın: { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } kavline gelince, şayet ırmakları çoğul yapmasaydı, dünyada olduğu gibi bütün cennetlerde tek bir nehrin bulunduğu, yani uzayıp giden tek bir nehrin birçok cennette aktığı anlaşılabilirdi. İkinci [cevaba] göre ise şöyle deriz: İnsan cennetlerde (çoğul) bulunur; çünkü cennetlerin çoğul kılınmasının onun genişliğine, ağaçlarının çokluğuna ve çeşitliliğine işaret ettiğini, { مَثَلُ الْجَنَّةِ } “Cennetin misali...” [Muhammed: 15] ve { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ } “Şüphesiz Allah, cennet karşılığında müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır” [Tevbe: 111] buyurduğunda tekil kılınmasının ise ağaçlarının bitişikliği ve aralarında harabe düzlüklerin bulunmayışı sebebiyle olduğunu açıklamıştık. Bunu bildiğinde [anlarsın ki], insan dünyada bir evdeki bir odada bulunduğunda, o ev de bir mahallede, o mahalle de bir şehirde olduğunda, onun falanca beldede olduğu söylenir. Yakınlığa gelince, insan dünyada iki nehir arasında bulunup ikisine yakınlığı eşit olduğunda, onun iki nehrin yanında oturduğu söylenir; birine daha yakın olduğunda ise diğerinin değil iki nehirden birinin yanında olduğu söylenir. Fakat dünya yurdunda insanın üç nehrin [aynı anda] yanında olması mümkün değildir; ancak iki nehrin yanında olabilir, üçüncüsü ise ona bu iki nehirden daha uzaktır. Dolayısıyla o gerçekte aynı zamanda [birçok] nehrin yanında bulunamaz. Allah Teâlâ da ahiret işini dünyada anladığımız biçimde zikretmiş ve "bir nehrin yanında" buyurmuştur; zira { وَنَهَرٍ } kavlinin her ne kadar "nehirde" [olmayı] gerektirse de tıpkı "kılıç ve mızrak kuşandım" sözünde olduğu gibi mücâveret sebebiyle böyle olduğunu açıklamıştık. { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } kavline gelince, bunun hakikati katımızda anlaşılırdır; çünkü tek bir cennette üçten dörtten daha fazla birçok nehir akabilir. İşte bu hususta [söylenecekler] bunlardır. Bununla birlikte sonlar...

الْآيَاتِ يَحْسُنُ فِيهَا التَّوْحِيدُ دُونَ الْجَمْعِ، وَيُحْتَمَلُ أن يقال وَنَهَرٍ التَّنْكِيرُ لِلتَّعْظِيمِ. وَفِي الْجَنَّةِ نَهَرٌ وَهُوَ أَعْظَمُ الْأَنْهُرِ وَأَحْسَنُهَا، وَهُوَ الَّذِي مِنَ الْكَوْثَرِ، وَمِنْ عَيْنِ الرِّضْوَانِ وَكَانَ الْحُصُولُ عِنْدَهُ شَرَفًا وَغِبْطَةً وَكُلُّ أَحَدٍ يَكُونُ لَهُ مَقْعَدٌ عِنْدَهُ وَسَائِرُ الْأَنْهَارُ تَجْرِي فِي الْجَنَّةِ وَيَرَاهَا أَهْلُهَا وَلَا يَرَوْنَ الْقَاعِدَ عِنْدَهَا فَقَالَ: فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ أَيْ ذَلِكَ النَّهَرُ الَّذِي عِنْدَهُ مَقَاعِدُ الْمُؤْمِنِينَ، وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ [الْبَقَرَةِ: ٢٤٩] لِكَوْنِهِ غَيْرَ مَعْلُومٍ لَهُمْ، وَفِي هَذَا وَجْهٌ حَسَنٌ أَيْضًا وَلَا يُحْتَاجُ عَلَى الْوَجْهَيْنِ أَنْ نَقُولَ: نَهَرٌ فِي مَعْنَى الْجَمْعِ لكونه اسم جنس.

ayet sonlarında (fâsıla) çoğul değil tekil [kullanılması] güzel düşmektedir. { وَنَهَرٍ } [kelimesindeki] tenvinin tazim (büyüklük) için olduğu da söylenebilir. Cennette nehirlerin en büyüğü ve en güzeli olan bir nehir vardır ki o Kevser'den ve Rıdvan pınarındandır; onun yanında bulunmak bir şeref ve gıptadır ve herkesin onun yanında bir makamı/oturağı vardır. Diğer nehirler ise cennette akar, cennet ehli onları görür fakat onların yanında oturanı görmezler. Bu sebeple: { فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ } buyurmuştur; yani müminlerin oturacakları yerlerin yanında bulunduğu o nehir kastedilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ } “Şüphesiz Allah sizi bir ırmakla imtihan edecektir” [Bakara: 249] kavlinde de [nehir lafzı], onlar için bilinmediğinden [nekre gelmiştir]. Bunda da güzel bir vecih vardır ve her iki veche göre de nehrin cins ismi olması sebebiyle çoğul manasında olduğunu söylemeye ihtiyaç kalmaz.

المسألة الثالثة: قال هاهنا: وَنَهَرٍ وَقَالَ فِي الذَّارِيَاتِ: وَعُيُونٍ [الذَّارِيَاتِ: ١٥] فَمَا الْفَرْقُ بَيْنَهُمَا؟

Üçüncü Mesele: Burada: { وَنَهَرٍ } “ve nehir[de]” buyurmuş, Zâriyât'ta ise: { وَعُيُونٍ } “ve pınarlar[da]” [Zâriyât: 15] buyurmuştur. Bu ikisi arasındaki fark nedir?

نَقُولُ: إِنَّا إِنْ قُلْنَا فِي نَهَرٍ مَعْنَاهُ فِي خِلَالٍ فَالْإِنْسَانُ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ فِي الدُّنْيَا فِي خِلَالِ عُيُونٍ كَثِيرَةٍ تُحِيطُ بِهِ إِذَا كَانَ عَلَى مَوْضِعٍ مُرْتَفِعٍ مِنَ الْأَرْضِ وَالْعُيُونُ تَنْفَجِرُ مِنْهُ وَتَجْرِي فَتَصِيرُ أَنْهَارًا عِنْدَ الِامْتِدَادِ وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ وفي خِلَالِ أَنْهَارٍ وَإِنَّمَا هِيَ نَهْرَانِ فَحَسْبُ، وَأَمَّا إِنْ قُلْنَا: إِنَّ الْمُرَادَ عِنْدَ نَهَرٍ فَكَذَلِكَ وإن قلنا: ... أي عَظِيمٌ عَلَيْهِ مَقَاعِدُ، فَنَقُولُ: يَكُونُ ذَلِكَ النَّهَرُ مُمْتَدًّا وَاصِلًا إِلَى كُلِّ وَاحِدٍ وَلَهُ عِنْدَهُ مقعد عيون كَثِيرَةٌ تَابِعَةٌ، فَالنَّهَرُ لِلتَّشْرِيفِ وَالْعُيُونُ لِلتَّفَرُّجِ وَالتَّنَزُّهِ مَعَ أَنَّ النَّهَرَ الْعَظِيمَ يَجْتَمِعُ مَعَ الْعُيُونِ الْكَثِيرَةِ فَكَانَ النَّهَرُ مَعَ وَحْدَتِهِ يَقُومُ مَقَامَ الْعُيُونِ مَعَ كَثْرَتِهَا وَهَذَا كُلُّهُ مَعَ النَّظَرِ إلى أواخر الآيات هاهنا وهناك يحسن ذكر لفظ الواحد هاهنا وَالْجَمْعُ هُنَاكَ.

Deriz ki: Şayet "nehirde" [ifadesinin] anlamı "aralıklarında"dır dersek; insan dünyada, yeryüzünün yüksek bir yerinde bulunduğunda ve oradan fışkırıp akan pınarlar uzadıkça nehirlere dönüştüğünde, kendisini çevreleyen pek çok pınarın aralıklarında bulunabilir; fakat [pek çok] nehrin aralıklarında bulunamaz, [en fazla] sadece iki nehir [arasında olabilir]. Şayet kastedilen "bir nehrin yanındadır" dersek de durum böyledir. Şayet: ... yani üzerinde oturulacak yerler bulunan ulu [bir nehir] dersek; şöyle deriz: O nehir uzanıp herkese ulaşır ve herkesin onun yanında oturacağı bir yeri ve ona bağlı pek çok pınar bulunur. Dolayısıyla nehir şereflendirme için, pınarlar ise seyir ve tenezzüh içindir. Bununla birlikte büyük nehir, pek çok pınarla bir arada bulunur; böylece nehir tekliğiyle beraber, çokluğuyla birlikte pınarların yerine geçer. Bütün bunlarla beraber buradaki ve oradaki ayet sonlarına (fâsıla) bakıldığında, burada tekil lafzın, orada ise çoğulun zikredilmesi güzel düşmektedir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قُرِئَ: فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ عَلَى أَنَّهَا جَمْعُ نَهَارٍ إِذْ لَا لَيْلَ هُنَاكَ وَعَلَى هَذَا فَكَلِمَةُ فِي حَقِيقَةٌ فِيهِ فَقَوْلُهُ: فِي جَنَّاتٍ ظَرْفُ مَكَانٍ، وَقَوْلُهُ: وَنَهَرٍ أَيْ وَفِي نَهَرٍ إِشَارَةٌ إِلَى ظَرْفِ زمان، وقرئ وَنَهَرٍ بِسُكُونِ الْهَاءِ وَضَمِّ النُّونِ عَلَى أَنَّهُ جَمْعُ نَهَرٍ كَأُسْدٍ فِي جَمْعِ أَسَدٍ نَقَلَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: نُهُرٌ بِضَمِّ الْهَاءِ جَمْعُ نهر كثمر في جمع ثمر. / ثم قال تعالى:

Dördüncü Mesele: { فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ } [ifadesindeki "nehar" kelimesi], orada gece bulunmadığı için "nehâr"ın (gündüzün) çoğulu olarak okunmuştur. Buna göre "fî" (içinde) kelimesi onda hakiki manasındadır; dolayısıyla { فِي جَنَّاتٍ } kavli mekân zarfı, { وَنَهَرٍ } yani "ve nehirde/gündüzde" kavli ise zaman zarfına işarettir. [Kelime], Zemahşerî'nin naklettiğine göre, esed (أَسَد) kelimesinin çoğulunun üsd (أُسْد) gelmesi gibi, nehir kelimesinin çoğulu olarak nûn harfinin zammesi ve he harfinin sükûnuyla (نُهْر) da okunmuştur. Semer (ثَمَر) kelimesinin çoğulunun sümür (ثُمُر) gelmesi gibi, he harfinin zammesiyle nehir kelimesinin çoğulu olarak "nühür" (نُهُر) denilmesi de muhtemeldir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة القمر (٥٤) : آية ٥٥]

[Kamer Suresi (54), Âyet 55]

فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ (٥٥)

{ فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ } “Güç ve kudret sahibi bir hükümdarın huzurunda, hak ve doğruluk makamındadırlar.” (55)

فِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ، كَيْفَ مَخْرَجُهُ؟ نَقُولُ: يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ عَلَى صُورَةِ بَدَلٍ كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ: فُلَانٌ فِي بَلْدَةِ كَذَا فِي دَارِ كَذَا وَعَلَى هَذَا يَكُونُ مَقْعَدِ مِنْ جُمْلَةِ الْجَنَّاتِ مَوْضِعًا مُخْتَارًا لَهُ مَزِيَّةٌ عَلَى مَا فِي الْجَنَّاتِ مِنَ الْمَوَاضِعِ وَعَلَى هَذَا قَوْلُهُ: عِنْدَ مَلِيكٍ لِأَنَّا بَيَّنَّا فِي أَحَدِ الْوُجُوهِ أَنَّ الْمُرَادَ من قوله: فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ [القمر: ٥٤] فِي جَنَّاتٍ عِنْدَ نَهَرٍ فَقَالَ: فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: عِنْدَ مَلِيكٍ صِفَةُ مَقْعَدِ صِدْقٍ تَقُولُ دِرْهَمٌ في ذمة ملئ خَيْرٌ مِنْ دِينَارٍ فِي ذِمَّةِ مُعْسِرٍ، وَقَلِيلٌ عِنْدَ أَمِينٍ أَفْضَلُ مِنْ كَثِيرٍ عِنْدَ خَائِنٍ فَيَكُونُ صِفَةً وَإِلَّا لَمَا حَسُنَ جَعْلُهُ مُبْتَدَأً ثَانِيهِمَا: أَنْ يَكُونَ: فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ كَالصِّفَةِ لِجَنَّاتٍ وَنَهَرٍ أَيْ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ مَوْصُوفَيْنِ بِأَنَّهُمَا فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ، تَقُولُ: وَقْفَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّه أَفْضَلُ مِنْ كَذَا وَ: عِنْدَ مَلِيكٍ صِفَةٌ بَعْدَ صِفَةٍ.

Birinci Mesele: { فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ } [kavlinin] iraptaki konumu nasıldır? Deriz ki: İki veche muhtemeldir: Birincisi: Konuşanın "Falanca falanca beldede, falanca evdedir" demesi gibi bedel suretinde olmasıdır. Buna göre "mak'ad" (makam/oturulacak yer), cennetler içerisinden, cennetlerdeki diğer mekanlara üstünlüğü olan seçkin bir mekan olur. Buna göre O'nun { عِنْدَ مَلِيكٍ } kavli de [şöyle açıklanır]: Çünkü biz vecihlerden birinde { فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ } [Kamer: 54] kavlinden maksadın "cennetlerde bir nehrin yanında" olduğunu açıklamıştık; böylece { فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ } buyurmuştur. { عِنْدَ مَلِيكٍ } ifadesinin { مَقْعَدِ صِدْقٍ }'in sıfatı olduğu da söylenebilir; nitekim "Zenginin zimmetindeki bir dirhem, darda olanın zimmetindeki bir dinardan hayırlıdır" ve "Güvenilir kimsedeki az [şey], haindeki çoktan daha faziletlidir" dersin; böylece sıfat olur, aksi takdirde mübteda yapılması uygun olmazdı. İkincisi: { فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ } ifadesinin "cennetler ve nehir" için sıfat gibi olmasıdır; yani doğruluk makamında olmakla nitelenen cennetler ve nehirde [demektir]. Tıpkı: "Allah yolunda bir duruş falanca şeyden daha faziletlidir" dediğin gibi. { عِنْدَ مَلِيكٍ } ise sıfat üzerine sıfattır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ يَدُلُّ عَلَى لُبْثٍ لَا يَدُلُّ عَلَيْهِ الْمَجْلِسُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَعَدَ وَجَلَسَ لَيْسَا عَلَى مَا يُظَنُّ أَنَّهُمَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ لَا فَرْقَ بَيْنَهُمَا بَلْ بَيْنَهُمَا فَرْقٌ وَلَكِنْ لَا يَظْهَرُ إِلَّا لِلْبَارِعِ، وَالْفَرْقُ هُوَ أَنَّ

İkinci Mesele: O'nun { فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ } “doğruluk meclisinde / makamında” kavli, meclis (el-meclis) kelimesinin delalet etmediği [uzun süreli] bir kalışa delalet eder. Çünkü zannedildiği gibi kaade (قَعَدَ) ve celese (جَلَسَ) aralarında hiçbir fark bulunmayan tek bir anlamda değildir; bilakis aralarında bir fark vardır, fakat [bu fark] ancak [dilde] mahir kimseye zahir olur. Bu fark ise şudur ki:

الْقُعُودَ جُلُوسٌ فِيهِ مُكْثٌ حَقِيقَةً وَاقْتِضَاءً، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: هُوَ أَنَّ الزَّمَنَ يُسَمَّى مَقْعَدًا وَلَا يُسَمَّى مَجْلِسًا لِطُولِ الْمُكْثِ حَقِيقَةً وَمِنْهُ سُمِّيَ قَوَاعِدُ الْبَيْتِ وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ قَوَاعِدُ وَلَا يُقَالُ لَهُنَّ: جَوَالِسُ لِعَدَمِ دَلَالَةِ الْجُلُوسِ عَلَى الْمُكْثِ الطَّوِيلِ فَذَكَرَ الْقَوَاعِدَ فِي الْمَوْضِعَيْنِ لِكَوْنِهِ مُسْتَقِرًّا بَيْنَ الدَّوَامِ وَالثَّبَاتِ عَلَى حَالَةٍ وَاحِدَةٍ وَيُقَالُ لِلْمَرْكُوبِ مِنَ الْإِبِلِ قَعُودٌ لِدَوَامِ اقْتِعَادِهِ اقْتِضَاءً، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ حَقِيقَةً فَهُو لِصَوْنِهِ عَنِ الْحَمْلِ وَاتِّخَاذِهِ لِلرُّكُوبِ كَأَنَّهُ وُجِدَ فِيهِ نَوْعُ قُعُودٍ دَائِمٍ اقْتَضَى ذَلِكَ وَلَمْ يُرَدْ لِلْإِجْلَاسِ الثَّانِي: النَّظَرُ إِلَى تَقَالِيبِ الْحُرُوفِ فَإِنَّكَ إِذَا نَظَرْتَ إِلَى ق ع د وَقَلَبْتَهَا تَجِدُ مَعْنَى الْمُكْثِ فِي الْكُلِّ فَإِذَا قَدَّمْتَ الْقَافَ رَأَيْتَ قَعَدَ وَقَدَعَ بِمَعْنًى وَمِنْهُ تَقَادَعَ الْفَرَاشُ بِمَعْنَى تَهَافَتَ، وَإِذَا قَدَّمْتَ الْعَيْنَ رَأَيْتَ عَقَدَ وَعَدَقَ بِمَعْنَى الْمُكْثِ فِي غَايَةِ الظُّهُورِ وَفِي عَدَقَ لِخَفَاءٍ يُقَالُ: أَعْدِقْ بِيَدِكَ الدَّلْوَ فِي الْبِئْرِ إِذَا أَمَرَهُ بِطَلَبِهِ بَعْدَ وُقُوعِهِ فِيهَا وَالْعَوْدَقَةُ خَشْبَةٌ عَلَيْهَا كُلَّابٌ يَخْرُجُ مَعَهُ الدَّلْوُ الْوَاقِعُ فِي الْبِئْرِ، وَإِذَا قَدَّمْتَ الدَّالَ رَأَيْتَ دَقَعَ وَدَعَقَ وَالْمُكْثُ فِي الدَّقْعِ ظَاهِرٌ وَالدَّقْعَاءُ هِيَ التُّرَابُ الْمُلْتَصِقُ بِالْأَرْضِ وَالْفَقْرُ الْمُدْقَعُ هُوَ الَّذِي يُلْصَقُ صَاحِبُهُ بِالتُّرَابِ. وَفِي دَعَقَ أَيْضًا إِذِ الدَّعْقُ مَكَانٌ تَطَؤُهُ الدَّوَابُّ بِحَوَافِرِهَا فَيَكُونُ صَلْبًا أَجْزَاؤُهُ مُتَدَاخِلٌ بَعْضُهَا بِبَعْضٍ لَا يَتَحَرَّكُ شَيْءٌ مِنْهَا عَنْ مَوْضِعِهِ الْوَجْهُ الثَّالِثُ: الِاسْتِعْمَالَاتُ فِي الْقُعُودِ إِذَا اعْتُبِرَتْ ظَهَرَ مَا ذَكَرْنَا قَالَ تَعَالَى: لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ [النِّسَاءِ: ٩٥] وَالْمُرَادُ الَّذِي لَا يَكُونُ بَعْدَهُ اتِّبَاعٌ وَقَالَ تَعَالَى: مَقاعِدَ لِلْقِتالِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٢١] مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنَّ اللَّهَ/ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ صَفًّا كَأَنَّهُمْ بُنْيانٌ مَرْصُوصٌ [الصَّفِّ: ٤] فَأَشَارَ إِلَى الثَّبَاتِ الْعَظِيمِ. وَقَالَ تَعَالَى: إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا [الْأَنْفَالِ: ٤٥] فَالْمَقَاعِدُ إِذَنْ هِيَ الْمَوَاضِعُ الَّتِي يَكُونُ فِيهَا الْمُقَاتِلُ بِثَبَاتٍ وَمُكْثٍ وَإِطْلَاقُ مَقْعَدَةٍ عَلَى الْعُضْوِ الَّذِي عَلَيْهِ الْقُعُودُ أَيْضًا يَدُلُّ عَلَيْهِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا الْفَرْقَ بَيْنَ الْجُلُوسِ وَالْقُعُودِ حَصَلَ لَكَ فَوَائِدُ مِنْهَا هاهنا فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى دَوَامِ الْمُكْثِ وَطُولِ اللُّبْثِ، وَمِنْهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمالِ قَعِيدٌ [ق: ١٧] فَإِنَّ الْقَعِيدَ بِمَعْنَى الْجَلِيسِ وَالنَّدِيمِ، ثُمَّ إِذَا عُرِفَ هَذَا وَقِيلَ لِلْمُفَسِّرِينَ الظَّاهِرِينَ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي اخْتِيَارِ لَفْظِ الْقَعِيدِ يدل لَفْظِ الْجَلِيسِ مَعَ أَنَّ الْجَلِيسَ أَشْهَرُ؟ يَكُونُ جَوَابُهُمْ أَنَّ آخِرَ الْآيَاتِ مِنْ قَوْلِهِ: حَبْلِ الْوَرِيدِ [ق: ١٦] ولَدَيَّ عَتِيدٌ [ق: ٢٣] وَقَوْلِهِ: جَبَّارٍ عَنِيدٍ [هُودٍ: ٥٩] يُنَاسِبُ القعيد، ولا الْجَلِيسَ وَإِعْجَازُ الْقُرْآنِ لَيْسَ فِي السَّجْعِ، وَإِذَا نَظَرْتَ إِلَى مَا ذُكِرَ تَبَيَّنَ لَكَ فَائِدَةٌ جَلِيلَةٌ مَعْنَوِيَّةٌ حِكْمِيَّةٌ فِي وَضْعِ اللَّفْظِ الْمُنَاسِبِ لِأَنَّ الْقَعِيدَ دَلَّ عَلَى أَنَّهُمَا لَا يُفَارِقَانِهِ وَيُدَاوِمَانِ الْجُلُوسَ مَعَهُ، وَهَذَا هُوَ الْمُعْجِزُ وَذَلِكَ لِأَنَّ الشَّاعِرَ يَخْتَارُ اللَّفْظَ الْفَاسِدَ لِضَرُورَةِ الشِّعْرِ وَالسَّجْعِ وَيَجْعَلُ الْمَعْنَى تَبَعًا لِلَّفْظِ، واللَّه تَعَالَى بَيَّنَ الْحِكْمَةَ عَلَى مَا يَنْبَغِي وَجَاءَ بِاللَّفْظِ عَلَى أَحْسَنِ مَا يَنْبَغِي، وَفَائِدَةٌ أُخْرَى فِي قوله تعالى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ وَإِذا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا [الْمُجَادَلَةِ: ١١] فَإِنَّ قَوْلَهُ: فَافْسَحُوا إشارة إلى الحركة، وقوله: فَانْشُزُوا إِشَارَةٌ إِلَى تَرْكِ الْجُلُوسِ فَذَكَرَ الْمَجْلِسَ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ ذَلِكَ مَوْضِعُ جُلُوسٍ فَلَا يَجِبُ مُلَازَمَتُهُ وَلَيْسَ بِمَقْعَدٍ حَتَّى لَا يُفَارِقُونَهُ.

Ku'ûd (قُعُود), hem hakikat hem de gereklilik itibariyle içinde devamlı kalış (müks) bulunan bir oturuştur. Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: Kötürüm kimseye, hakikatte kalışının uzunluğu sebebiyle "mak'ad" denir de "meclis" denmez. Evin temellerine (kavâid) ve yaşlı kadınlara da bundan dolayı "kavâid" (قَوَاعِد) denmiş, cülûsun uzun süre kalmaya delalet etmeyişi sebebiyle onlara "cevâlis" (جَوَالِس) denmemiştir. Her iki yerde de kavâid lafzı, devamlılık ile tek bir hal üzere sebat arasında müstakar olduğu için zikredilmiştir. Binek develerine de hakikatte olmasa bile gereklilik olarak oturmanın devamlılığı sebebiyle "ka'ûd" (قَعُود) denir; bu da yük taşımaktan korunması ve sadece binmek için edinilmesinden ötürüdür; sanki onda bunu gerektiren devamlı bir nevi ku'ûd bulunmuştur ve oturmak (iclâs) için istenmemiştir. İkincisi: Harflerin türevlerine/dönüşümlerine bakmaktır. Zira k-a-d (ق ع د) harflerine bakıp onları tersyüz ettiğinde, hepsinde kalış (müks) manasını bulursun. Kaf harfini öne aldığında "kaade" (قَعَدَ) ve "kada'a" (قَدَعَ) kelimelerini aynı manada görürsün; kelebeğin [ateşe] üşüşmesi manasındaki "tekâda'a'l-ferâş" (تَقَادَعَ الْفَرَاشُ) sözü bundandır. Ayn harfini öne aldığında "akade" (عَقَدَ) ve "adaka" (عَدَقَ) kelimelerini görürsün ki kalış manası son derece açıktır. "Adaka" kelimesinde ise kapalılık için [şöyle] denir: Kuyuya düştükten sonra onu aramasını emrettiğinde "Kuyudaki kovayı elinle ara/tut" denir; "avdaka" (الْعَوْدَقَةُ) da kuyuya düşen kovanın kendisiyle çıkarıldığı kancalı bir ağaçtır. Dal harfini öne aldığında "deka'a" (دَقَعَ) ve "da'aka" (دَعَقَ) kelimelerini görürsün; deka'ada kalış manası açıktır; "dek'â" (الدَّقْعَاءُ) toprağa yapışıp kalan tozdur, "fakr-ı müdkı'" (الْفَقْرُ الْمُدْقَعُ) ise sahibini toprağa yapıştıran fakirliktir. "Da'aka" kelimesinde de böyledir; zira da'k (الدَّعْقُ), hayvanların toynaklarıyla çiğnediği, parçaları birbirine girip katılaşan ve hiçbir şeyi yerinden oynamayan yerdir. Üçüncü vecih: Ku'ûd kelimesinin kullanımları dikkate alındığında zikrettiğimiz husus ortaya çıkar. Allah Teâlâ: { لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } “Müminlerden özür sahibi olmaksızın oturanlar [cihattan geri kalanlar] bir olmaz” [Nisâ: 95] buyurmuştur; kastedilen, arkasından [cihada] uyup gitmek bulunmayan kimsedir. Yine Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ صَفًّا كَأَنَّهُمْ بُنْيانٌ مَرْصُوصٌ } “Şüphesiz Allah, kendi yolunda kenetlenmiş bir bina gibi saf bağlayarak savaşanları sever” [Saf: 4] buyurarak büyük bir sebata işaret ettiği ve { إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا } “Bir toplulukla karşılaştığınız zaman sebat edin” [Enfâl: 45] buyurduğu halde: { مَقاعِدَ لِلْقِتالِ } “Savaş için mevziler” [Âl-i İmrân: 121] buyurmuştur. O halde makâid, savaşçının sebat ve kalışla bulunduğu yerlerdir. Üzerine oturulan organa da "mak'ade" denmesi buna delalet eder. Cülûs ile ku'ûd arasındaki bu farkı bildiğinde, sana birçok fayda hasıl olur: Bunlardan biri buradadır; zira [mak'ad kelimesi] kalışın devamlılığına ve yerleşmenin uzunluğuna delalet eder. Bir diğeri ise Allah Teâlâ'nın: { عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمالِ قَعِيدٌ } “Sağında ve solunda oturan [birer melek] vardır” [Kâf: 17] kavlindedir; zira ka'îd, meclis arkadaşı (celîs) ve nedim manasındadır. Bu bilindikten sonra, zahirî müfessirlere: "Celîs lafzı daha meşhur olduğu halde, celîs lafzı yerine ka'îd lafzının seçilmesindeki fayda nedir?" denilse; onların cevabı: { حَبْلِ الْوَرِيدِ } [Kâf: 16], { لَدَيَّ عَتِيدٌ } [Kâf: 23] ve { جَبَّارٍ عَنِيدٍ } [Hûd: 59] ayetlerinin sonlarının celîse değil ka'îde uygun düştüğü şeklinde olur. Oysa Kur'an'ın mucizeliği seci'de değildir. Zikredilen hususa baktığında, uygun lafzın yerleştirilmesinde yüce, manevi ve hikmetli bir fayda sana açıklık kazanır; zira ka'îd, o iki meleğin ondan hiç ayrılmadıklarına ve onunla beraber oturmayı sürdürdüklerine delalet etmiştir. İşte mucize olan budur; çünkü şair, şiir ve seci zarureti sebebiyle fasit lafzı seçer ve manayı lafza tabi kılar; Allah Teâlâ ise hikmeti gerektiği gibi açıklamış ve lafzı en güzel biçimde getirmiştir. Diğer bir fayda da Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ وَإِذا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا } “Ey iman edenler! Size 'Meclislerde yer açın' denildiği zaman yer açın ki Allah da size genişlik versin. 'Kalkın' denildiği zaman da hemen kalkın” [Mücâdele: 11] kavlindedir; zira O'nun { فَافْسَحُوا } buyruğu harekete, { فَانْشُزُوا } buyruğu ise oturmayı terk etmeye işarettir. Dolayısıyla oranın [geçici bir] oturma yeri olduğuna, onda devamlı kalmanın gerekmediğine ve oradan ayrılmayacakları bir "mak'ad" olmadığına işaret etmek için "meclis"i zikretmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: مَقْعَدِ صِدْقٍ، أَيْ صَالِحٍ يُقَالُ: رَجُلُ صِدْقٍ لِلصَّالِحِ وَرَجُلُ سَوْءٍ لِلْفَاسِدِ، وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي سُورَةِ: إِنَّا فَتَحْنا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ [الْفَتْحِ: ١٢] ، وَثَانِيهِمَا: الصِّدْقُ الْمُرَادُ مِنْهُ ضِدُّ الْكَذِبِ، وَعَلَى هذا ففيه ووجهان الْأَوَّلُ: مَقْعَدُ صِدْقِ مَنْ أَخْبَرَ عَنْهُ وَهُوَ اللَّه وَرَسُولُهُ الثَّانِي: مَقْعَدٌ نَالَهُ مَنْ صَدَقَ فَقَالَ: بِأَنَّ اللَّه وَاحِدٌ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُهُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ أَنَّهُ مَقْعَدٌ لَا

Üçüncü Mesele: { فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ } hakkında iki vecih vardır: Birincisi: "Mak'ad-ı sıdk", yani salih [makam demektir]. Salih kimse için "sadık adam" (raculü sıdk), fasit kimse için de "kötü adam" (raculü sev') denir; bunu İnnâ Fetahna [Fetih] Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { وَظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ } “Kötü zanda bulundunuz” [Fetih: 12] kavlinde zikretmiştik. İkincisi: Sıdktan muradın yalanın zıddı olmasıdır. Buna göre de iki vecih vardır: Birincisi: Kendisinden haber verenin -ki o da Allah ve Resulüdür- doğruluğunun makamıdır. İkincisi: "Allah birdir ve Muhammed O'nun elçisidir" diyerek tasdik eden kimsenin ulaştığı makamdır. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: Kastedilen, onda hiçbir...

يُوجَدُ فِيهِ كَذِبٌ لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى صَادِقٌ وَيَسْتَحِيلُ عَلَيْهِ الْكَذِبُ وَمَنْ وَصَلَ إِلَيْهِ امْتَنَعَ عَلَيْهِ الْكَذِبُ لِأَنَّ مَظَنَّةَ الْكَذِبِ الْجَهْلُ وَالْوَاصِلُ إِلَيْهِ، يَعْلَمُ الْأَشْيَاءَ كَمَا هِيَ وَيَسْتَغْنِي بِفَضْلِ اللَّه عَنْ أَنْ يَكْذِبَ لِيَسْتَفِيدَ بِكَذِبِهِ شَيْئًا فَهُوَ مَقْعَدُ صِدْقٍ وَكَلِمَةُ عِنْدَ قَدْ عَرَفْتَ مَعْنَاهَا وَالْمُرَادُ مِنْهُ قُرْبُ الْمَنْزِلَةِ وَالشَّأْنِ لَا قُرْبُ الْمَعْنَى وَالْمَكَانِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى:

yalanın bulunmadığı bir makam olmasıdır; çünkü Allah Teâlâ sâdıktır (doğrudur), O'nun hakkında yalan imkânsızdır; O'na ulaşan kimse için de yalan imkânsız hale gelir. Zira yalanın kaynağı cehalettir; O'na ulaşan ise eşyayı olduğu gibi bilir ve yalanıyla bir şey elde etmek için yalan söylemekten Allah'ın lütfu sayesinde müstağni kalır. Dolayısıyla o, bir doğruluk makamıdır (mak'ad-ı sıdk). { عِنْدَ } (katında) kelimesinin manasını ise zaten bilmiş bulunmaktasın; bundan maksat mekân ve maddî anlamda yakınlık değil, mertebe ve şan yakınlığıdır. Allah Teâlâ'nın şu kavline gelince:

مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ لِأَنَّ الْقُرْبَةَ مِنَ الْمُلُوكِ لَذِيذَةٌ كُلَّمَا كَانَ الْمَلِكُ أَشَدَّ اقْتِدَارًا كَانَ الْمُتَقَرِّبُ مِنْهُ أَشَدَّ الْتِذَاذًا وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى مُخَالَفَةِ مَعْنَى الْقُرْبِ مِنْهُ مِنْ مَعْنَى الْقُرْبِ مِنَ الْمُلُوكِ، فَإِنَّ الْمُلُوكَ يُقَرِّبُونَ مَنْ يَكُونُ مِمَّنْ يُحِبُّونَهُ وَمِمَّنْ يرهبونه، مخالفة أَنْ يَعْصُوا عَلَيْهِ وَيَنْحَازُوا إِلَى عَدُوِّهِ فَيَغْلِبُونَهُ، واللَّه تَعَالَى قَالَ: مُقْتَدِرٍ لَا يُقَرِّبُ أَحَدًا إِلَّا بِفَضْلِهِ.

{ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ } [ifadesi şunun içindir]: Çünkü hükümdarlara yakın olmak haz vericidir; hükümdar ne kadar güçlü ve kudretli olursa, ona yakın olan kimsenin aldığı haz da o kadar fazla olur. Bunda O'na yakınlık manasının, [dünyadaki] hükümdarlara yakınlık manasından farklı olduğuna da bir işaret vardır. Zira hükümdarlar sevdikleri kimseleri ve kendilerine isyan edip düşmanlarının safına geçerek kendilerine galip gelmelerinden korktukları kimseleri yakınlaştırırlar. Allah Teâlâ ise { مُقْتَدِرٍ } [hakkıyla güç yetiren] buyurmuştur; O hiç kimseyi sadece Kendi lütfundan başka bir sebeple yakınlaştırmaz.

وَالْحَمْدُ للَّه وَصَلَاتُهُ عَلَى سَيِّدِنَا محمد خير خلقه وآله وصحبه وسلامه.

Hamd Allah'a mahsustur; O'nun salâtı ve selâmı, yaratılmışların en hayırlısı olan Efendimiz Muhammed'e, onun âline ve ashâbına olsun.