Binûn

Rahmân Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها [الْأَنْعَامِ: ١٦٠] ، الثَّالِثُ: أَنَّ الثَّلَاثِينَ مَرَّةً تَكْرِيرٌ بَعْدَ الْبَيَانِ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى لِأَنَّ/ الْخِطَابَ مَعَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ، وَالنِّعَمُ مُنْحَصِرَةٌ فِي دَفْعِ الْمَكْرُوهِ وَتَحْصِيلِ الْمَقْصُودِ، لَكِنَّ أعظم المكروهات عذاب جهنم ولها سبعة أبواب وَأَتَمُّ الْمَقَاصِدِ نَعِيمُ الْجَنَّةِ وَلَهَا ثَمَانِيَةُ أَبْوَابٍ فَإِغْلَاقُ الْأَبْوَابِ السَّبْعَةِ وَفَتْحُ الْأَبْوَابِ الثَّمَانِيَةِ جَمِيعُهُ نِعْمَةٌ وَإِكْرَامٌ، فَإِذَا اعْتَبَرْتَ تِلْكَ النِّعَمَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى جِنْسَيِ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ تَبْلُغُ ثَلَاثِينَ مَرَّةً وَهِيَ مَرَّاتُ التَّكْرِيرِ لِلتَّقْرِيرِ، وَالْمَرَّةُ الْأُولَى لِبَيَانِ فَائِدَةِ الْكَلَامِ، وَهَذَا مَنْقُولٌ وَهُوَ ضَعِيفٌ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ نِعَمَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَمَا ذكره اقتصار عَلَى بَيَانِ نِعَمِ الْآخِرَةِ الرَّابِعُ: هُوَ أَنَّ أَبْوَابَ النَّارِ سَبْعَةٌ وَاللَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ سَبْعَ آيَاتٍ تَتَعَلَّقُ بِالتَّخْوِيفِ مِنَ النَّارِ، مِنْ قَوْلِهِ تعالى: سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَ الثَّقَلانِ، إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: يَطُوفُونَ بَيْنَها وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ [الرَّحْمَنِ: ٣١- ٤٤] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ بَعْدَ ذَلِكَ جَنَّتَيْنِ حَيْثُ قَالَ: وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ [الرَّحْمَنِ: ٤٦] وَلِكُلِّ جَنَّةٍ ثَمَانِيَةُ أَبْوَابٍ تُفْتَحُ كُلُّهَا لِلْمُتَّقِينَ، وَذَكَرَ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ إِلَى مَا ذَكَرْنَا مِنْ آيَاتِ التَّخْوِيفِ ثَمَانِيَ مَرَّاتٍ: فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ سَبْعَ مَرَّاتٍ لِلتَّقْرِيرِ بِالتَّكْرِيرِ اسْتِيفَاءً لِلْعَدَدِ الْكَثِيرِ الَّذِي هُوَ سَبْعَةٌ، وَقَدْ بَيَّنَّا سَبَبَ اخْتِصَاصِهِ فِي قَوْلِهِ تعالى: سَبْعَةُ أَبْحُرٍ

{ مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها } [el-En'âm: 160] “Kim bir iyilikle gelirse, ona bunun on katı vardır. Kim de bir kötülükle gelirse, ancak onun dengiyle cezalandırılır” [ayetinin manasına işarettir]. Üçüncüsü: Otuz defa [olan tekrar], ilk seferdeki beyandan sonraki bir tekrardır. Çünkü hitap cinlere ve insanlaradır; nimetler ise hoşa gitmeyen şeylerin defedilmesi ve hedeflenen şeyin elde edilmesinde münhasırdır. Ancak hoşa gitmeyen şeylerin en büyüğü, yedi kapısı olan cehennem azabıdır; hedeflerin en mükemmeli ise sekiz kapısı olan cennet nimetidir. Dolayısıyla yedi kapının kapatılması ve sekiz kapının açılması bütünüyle bir nimet ve ikramdır. Bu nimetleri cin ve insan nevilerine nispetle değerlendirdiğinde otuz defaya ulaşır ki bunlar takrir (pekiştirme) amaçlı tekrar sayılarıdır; ilk sefer ise sözün faydasını beyan içindir. Bu nakledilmiş [bir görüş] olup zayıftır. Çünkü Allah Teâlâ dünya ve ahiret nimetlerini zikretmiştir; oysa bu zikredilen görüş sadece ahiret nimetlerinin beyanıyla sınırlı kalmaktadır. Dördüncüsü: Cehennemin kapıları yedidir ve Allah Teâlâ, Yüce Allah'ın: { سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَ الثَّقَلانِ } kavlinden, { يَطُوفُونَ بَيْنَها وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ } kavline kadar [er-Rahmân: 31-44] cehennemle korkutmaya dair yedi ayet zikretmiştir. Sonra Yüce Allah bundan sonra, { وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ } [er-Rahmân: 46] buyurarak iki cennet zikretmiştir. Her cennetin ise takva sahipleri için tamamı açılacak olan sekiz kapısı vardır. Surenin başından korkutma ayetlerine kadar bahsettiğimiz yerde sekiz defa { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } zikretmiş; çokluk bildiren bir sayı olan yedi sayısını tamamlamak üzere tekrar yoluyla takrir için yedi defa [tekrarlamıştır]. Bunun [yedi sayısının] tahsis sebebini Yüce Allah'ın { سَبْعَةُ أَبْحُرٍ }

[لقمان: ٢٧] وَسَنُعِيدُ مِنْهُ طَرَفًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، فَصَارَ الْمَجْمُوعُ ثَلَاثِينَ مَرَّةً الْمَرَّةُ الْوَاحِدَةُ الَّتِي هِيَ عَقِيبَ النِّعَمِ الْكَثِيرَةِ لِبَيَانِ الْمَعْنَى وَهُوَ الْأَصْلُ وَالتَّكْثِيرُ تَكْرَارٌ فَصَارَ إِحْدَى وَثَلَاثِينَ مَرَّةً. ثم قال تعالى:

[Lokmân: 27] kavlinde beyan etmiştik ve Allah Teâlâ dilerse bundan bir kısmı tekrar edeceğiz. Böylece toplam otuz defa olmuş oldu. Çok sayıdaki nimetin hemen ardından gelen bir defa [zikrediliş], manayı beyan içindir ve asıl olan da budur; çoğaltma ise tekrardır, böylece otuz bir defa olmuştur. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الرحمن (٥٥) : آية ١٤]

[Rahmân Suresi (55), Ayet 14]

خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ كَالْفَخَّارِ (١٤)

{ خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ كَالْفَخَّارِ } “O, insanı pişmiş çamur gibi kuru bir balçıktan yarattı.” (14)

وَفِي الصَّلْصَالِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: هُوَ بِمَعْنَى الْمَسْنُونِ مِنْ صَلَّ اللَّحْمُ إِذَا أَنْتَنَ، وَيَكُونُ الصَّلْصَالُ حِينَئِذٍ مِنَ الصُّلُولِ وَثَانِيهِمَا: مِنَ الصَّلِيلِ يُقَالُ: صَلَّ الْحَدِيدُ صَلِيلًا إِذَا حَدَثَ مِنْهُ صَوْتٌ، وَعَلَى هَذَا فَهُوَ الطِّينُ الْيَابِسُ الَّذِي يَقَعُ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ فَيَحْدُثُ فِيمَا بَيْنَهُمَا صَوْتٌ، إِذْ هُوَ الطِّينُ اللَّازِبُ الْحَرُّ الَّذِي إِذَا الْتَزَقَ بِالشَّيْءِ ثُمَّ انْفَصَلَ عَنْهُ دَفْعَةً سُمِعَ مِنْهُ عِنْدَ الِانْفِصَالِ صَوْتٌ، فَإِنْ قِيلَ: الْإِنْسَانُ إِذَا خُلِقَ من صلصال كيف ورد في القرآن أنه خُلِقَ مِنَ التُّرَابِ وَوَرَدَ أَنَّهُ خُلِقَ مِنَ الطِّينِ وَمِنْ حَمَأٍ وَمِنْ مَاءٍ مَهِينٍ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ نَقُولُ: أَمَّا قَوْلُهُ مِنْ تُرابٍ [الحج: ٥] تارة، ومِنْ ماءٍ مَهِينٍ [المرسلات: ٢٠] أُخْرَى، فَذَلِكَ بِاعْتِبَارِ شَخْصَيْنِ آدَمُ خُلِقَ مِنَ الصَّلْصَالِ وَمِنْ حَمَأٍ وَأَوْلَادُهُ خُلِقُوا مِنْ مَاءٍ مَهِينٍ، وَلَوْلَا خَلْقُ آدَمَ لَمَا خُلِقَ أَوْلَادُهُ، وَيَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: زَيْدٌ خُلِقَ مِنْ حَمَأٍ بِمَعْنَى أَنَّ أَصْلَهُ الَّذِي هُوَ جَدُّهُ خُلِقَ منه، وأما قوله: مِنْ طِينٍ لازِبٍ [الصافات: ١١] ومِنْ حَمَإٍ [الحجر:

Salsâl (صلصال) kelimesinde iki vecih vardır: Birincisi: Et koktuğunda kullanılan salle'l-lahmu (صل اللحم) ifadesinden hareketle mesnûn (değişip kokmuş balçık) anlamındadır ve bu durumda salsâl kelimesi sulûl (صلول) kökünden gelir. İkincisi: Salîl (صليل) kökünden gelir; demirden ses çıktığında salle'l-hadîdu salîlen (صل الحديد صليلا) denir. Buna göre o, birbirine çarptığında aralarında ses çıkan kuru çamurdur. Zira o, bir şeye yapışıp ardından birdenbire ayrıldığında ayrılma esnasında kendisinden ses duyulan yapışkan ve saf çamurdur. Şayet: “İnsan salsâlden yaratıldıysa, Kur'an'da onun topraktan yaratıldığı, çamurdan, kokuşmuş balçıktan (hame'), değersiz bir sudan (meniden) yaratıldığı ve benzeri ifadeler nasıl yer almıştır?” denilirse, deriz ki: Bir defasında { مِنْ تُرابٍ } [Hac: 5], diğer defasında { مِنْ ماءٍ مَهِينٍ } [Mürselât: 20] buyurması iki şahıs itibarıyladır: Âdem salsâlden ve hame'den yaratılmış, onun çocukları ise değersiz bir sudan yaratılmıştır. Âdem'in yaratılışı olmasaydı çocukları da yaratılmazdı. Nitekim: «Zeyd hame'den yaratılmıştır» denilmesi, onun aslı olan atasının ondan yaratılmış olduğu manasında caizdir. Yüce Allah'ın { مِنْ طِينٍ لازِبٍ } [Sâffât: 11] ve { مِنْ حَمَإٍ } [Hicr:

٢٦] وَغَيْرُ ذَلِكَ فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ آدَمَ ﵇ خُلِقَ أَوَّلًا مِنَ التُّرَابِ، ثُمَّ صَارَ طِينًا ثُمَّ حَمَأً مَسْنُونًا ثُمَّ لَازِبًا،

26] buyrukları ve benzerleri ise, Âdem aleyhisselâm'ın ilk olarak topraktan yaratıldığına, sonra çamur olduğuna, sonra kokuşmuş balçık (hame-i mesnûn), sonra da yapışkan [çamur] haline geldiğine işarettir.

فَكَأَنَّهُ خُلِقَ مِنْ هَذَا وَمِنْ ذَاكَ، وَمِنْ ذَلِكَ، وَالْفَخَّارُ الطِّينُ الْمَطْبُوخُ بِالنَّارِ وَهُوَ الْخَزَفُ مُسْتَعْمَلٌ عَلَى أَصْلِ الِاشْتِقَاقِ، وَهُوَ مُبَالَغَةُ الْفَاخِرِ كَالْعَلَّامِ فِي الْعَالِمِ، وَذَلِكَ أَنَّ التُّرَابَ الَّذِي مِنْ شَأْنِهِ التَّفَتُّتُ إِذَا صَارَ بِحَيْثُ يُجْعَلُ ظَرْفَ الْمَاءِ وَالْمَائِعَاتِ وَلَا يَتَفَتَّتُ وَلَا يَنْقَعُ فكأنه يفخر على أفراد جنسه. / ثم قال تعالى:

Dolayısıyla sanki o bundan da, şundan da, ötekinden de yaratılmıştır. Fahhâr (فخار) ise ateşte pişirilmiş çamur olup çömlektir; asıl iştikakı üzere kullanılmıştır. O, âlim (bilen) kelimesine nispetle allâme (çok bilen) gibi, fâhir (övünen) kelimesinin mübalağa sığasıdır. Bu da şundan ötürüdür: Tabiatı gereği ufalanan toprak; su ve sıvıların kabı kılınacak, ufalanmayacak ve sıvıyı sızdırmayacak hale geldiğinde, adeta kendi cinsinin fertlerine karşı övünür. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الرحمن (٥٥) : الآيات ١٥ الى ١٦]

[Rahmân Suresi (55), Ayetler 15-16]

وَخَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ (١٥) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (١٦)

{ وَخَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ (١٥) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (١٦) } “Cinleri de yalın bir ateş alevinden yarattı. (15) Şimdi Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz? (16)”

وَفِي الْجَانِّ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: هُوَ أَبُو الْجِنِّ كَمَا أَنَّ الْإِنْسَانَ الْمَذْكُورَ هُنَا هُوَ أَبُو الْإِنْسِ وَهُوَ آدَمُ ثَانِيهِمَا: هُوَ الْجِنُّ بِنَفْسِهِ فَالْجَانُّ وَالْجِنُّ وَصْفَانِ مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ، كَمَا يُقَالُ: مِلْحٌ وَمَالِحٌ، أَوْ نَقُولُ الْجِنُّ اسْمُ الْجِنْسِ كَالْمِلْحِ وَالْجَانُّ مِثْلُ الصِّفَةِ كَالْمَالِحِ.

Cân (الْجَانَّ) kelimesinde iki vecih vardır: Birincisi: Burada zikredilen insanın insanlığın atası olan Âdem olması gibi, o da cinlerin atasıdır. İkincisi: Bizzat cin taifesidir; cân ile cin, milh (tuz/tuzlu) ve mâlih (tuzlu) denildiği gibi aynı kökten gelen iki vasıftır. Yahut deriz ki: Cin, milh gibi cins ismidir; cân ise mâlih gibi sıfat gibidir.

وَفِيهِ بَحْثٌ: وَهُوَ أَنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ: جُنَّ الرَّجُلُ وَلَا يُعْلَمُ لَهُ فَاعِلٌ يبني الفعل معه على المذكور، و. أصل ذَلِكَ جَنَّهُ الْجَانُّ فَهُوَ مَجْنُونٌ، فَلَا يُذْكَرُ الْفَاعِلُ لِعَدَمِ الْعِلْمِ بِهِ، وَيُقْتَصَرُ عَلَى قَوْلِهِمْ: جُنَّ فَهُوَ مَجْنُونٌ، وَيَنْبَغِي أَنْ يُعْلَمَ أَنَّ الْقَائِلَ الْأَوَّلَ لَا يَقُولُ: الْجَانُّ اسْمُ عَلَمٍ لِأَنَّ الْجَانَّ لِلْجِنِّ كَآدَمَ لَنَا، وَإِنَّمَا يَقُولُ بِأَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْجَانِّ أَبُوهُمْ، كَمَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْإِنْسَانِ أَبُونَا آدَمُ، فَالْأَوَّلُ مِنَّا خُلِقَ مِنْ صَلْصَالٍ، وَمَنْ بَعْدَهُ خُلِقَ مِنْ صُلْبِهِ، كَذَلِكَ الْجِنُّ الْأَوَّلُ خُلِقَ مِنْ نَارٍ، وَمَنْ بَعْدَهُ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ خُلِقَ مِنْ مَارِجٍ، وَالْمَارِجُ الْمُخْتَلِطُ ثُمَّ فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمَارِجَ هُوَ النَّارُ الْمَشُوبَةُ بِدُخَانٍ وَالثَّانِي: النَّارُ الصَّافِيَةُ وَالثَّانِي أَصَحُّ مِنْ حَيْثُ اللَّفْظِ وَالْمَعْنَى أَمَّا اللَّفْظُ: فَلِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ أَيْ نَارٍ مَارِجَةٍ، وَهَذَا كَقَوْلِ الْقَائِلِ: هُوَ مَصُوغٌ مِنْ ذَهَبٍ فَإِنَّ قَوْلَهُ مِنْ ذَهَبٍ فِيهِ بَيَانُ تَنَاسُبِ الْأَخْلَاطِ فَيَكُونُ الْمَعْنَى الْكُلُّ مِنْ ذَهَبٍ غَيْرَ أَنَّهُ يَكُونُ أَنْوَاعًا مُخْتَلِفَةً مُخْتَلِطَةً بِخِلَافِ مَا إِذَا قُلْتَ: هَذَا قَمْحٌ مُخْتَلِطٌ فَلَكَ أَنْ تَقُولَ: مُخْتَلِطٌ بِمَاذَا فَيَقُولُ: مِنْ كَذَا وَكَذَا فَلَوِ اقْتَصَرَ عَلَى قَوْلِهِ: مِنْ قَمْحٍ وَكَانَ مِنْهُ وَمِنْ وغيره أيضا لكان اقتصاره عليه مختلط بِمَا طُلِبَ مِنَ الْبَيَانِ وَأَمَّا الْمَعْنَى: فَلَأَنَّهُ تَعَالَى كَمَا قَالَ: خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ [الرحمن: ١٤] أَيْ مِنْ طِينٍ حَرٍّ كَذَلِكَ بَيَّنَ أَنَّ خَلْقَ الْجَانِّ مِنْ نَارٍ خَالِصَةٍ فَإِنْ قِيلَ: فَكَيْفَ يَصِحُّ قَوْلُهُ: مارِجٍ بِمَعْنَى مُخْتَلَطٍ مَعَ أَنَّهُ خَالِصٌ؟ نَقُولُ: النَّارُ إِذَا قَوِيَتِ الْتَهَبَتْ، وَدَخَلَ بَعْضُهَا فِي بَعْضٍ كَالشَّيْءِ الْمُمْتَزِجِ امْتِزَاجًا جَيِّدًا لَا تُمَيِّزُ فِيهِ بَيْنَ الْأَجْزَاءِ الْمُخْتَلِطَةِ وَكَأَنَّهُ مِنْ حَقِيقَةٍ وَاحِدَةٍ كَمَا فِي الطِّينِ الْمُخْتَمِرِ، وَذَلِكَ يَظْهَرُ فِي التَّنُّورِ الْمَسْجُورِ، إِنْ قَرُبَ مِنْهُ الْحَطَبُ تَحْرِقُهُ فَكَذَلِكَ مَارِجٌ بَعْضُهَا بِبَعْضٍ لَا يُعْقَلُ بَيْنَ أَجْزَائِهَا دُخَانٌ وَأَجْزَاءٌ أَرْضِيَّةٌ، وَسَنُبَيِّنُ هَذَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ [الرحمن: ١٩] فَإِنْ قِيلَ: الْمَقْصُودُ تَعْدِيدُ النِّعَمِ عَلَى الْإِنْسَانِ، فَمَا وَجْهُ بَيَانِ خَلْقِ الْجَانِّ؟ نَقُولُ: الْجَوَابُ عندي مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: مَا بَيَّنَّا أَنَّ قَوْلَهُ: رَبِّكُما خِطَابٌ مَعَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُعَدِّدُ عَلَيْهِمَا النِّعَمَ بَلْ عَلَى الْإِنْسَانِ وَحْدَهُ ثَانِيهَا: أَنَّهُ بَيَانُ فَضْلِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى الْإِنْسَانِ، حَيْثُ بَيَّنَ أَنَّهُ خُلِقَ مِنْ أَصْلٍ كَثِيفٍ كَدِرٍ، وَخُلِقَ الْجَانُّ مِنْ أَصْلٍ لَطِيفٍ، وَجُعِلَ الْإِنْسَانُ أَفْضَلَ مِنَ الْجَانِّ فَإِنَّهُ إِذَا نَظَرَ إِلَى أَصْلِهِ، عَلِمَ أَنَّهُ مَا نَالَ الشَّرَفَ إِلَّا بِفَضْلِ اللَّهِ تَعَالَى فَكَيْفَ يُكَذِّبُ بِآلَاءِ اللَّهِ ثَالِثُهَا: أَنَّ الْآيَةَ مَذْكُورَةٌ لِبَيَانِ الْقُدْرَةِ لَا لِبَيَانِ النِّعْمَةِ، وَكَأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ النِّعَمَ الثَّمَانِيَةَ الَّتِي ذَكَرَهَا فِي أَوَّلِ السُّورَةِ، فَكَأَنَّهُ ذَكَرَ الثَّمَانِيَةَ لِبَيَانِ خُرُوجِهَا عَنِ الْعَدَدِ الْكَثِيرِ الَّذِي هُوَ سَبْعَةٌ وَدُخُولُهَا فِي/ الزِّيَادَةِ الَّتِي يَدُلُّ عَلَيْهَا الثَّمَانِيَةُ كَمَا بَيَّنَّا وَقُلْنَا إِنَّ الْعَرَبَ عِنْدَ الثَّامِنِ تَذْكُرُ الْوَاوَ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ الثَّامِنَ مِنْ جِنْسٍ آخَرَ، فَبَعْدَ تَمَامِ السَّبْعَةِ الْأُوَلِ شَرَعَ فِي بَيَانِ قُدْرَتِهِ الْكَامِلَةِ، وَقَالَ: هُوَ الَّذِي خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ تُرَابٍ والجان من نار: (فبأي آلاء) الْكَثِيرَةِ الْمَذْكُورَةِ الَّتِي سَبَقَتْ مِنَ السَّبْعَةِ،

Bu konuda bir tahlil vardır: Araplar faili bilinmediğinde fiili zikredilene meçhul bina ederek cunne'r-raculu (جُنَّ الرَّجُلُ: adam delirdi) derler. Bunun aslı cennehu'l-cânnu fe-huve mecnûn (onu cin çarptı da o mecnun oldu) şeklindedir; fail bilinmediği için zikredilmez ve cunne fe-huve mecnûn (delirdi, dolayısıyla o mecnundur) sözleriyle yetinilir. Bilinmelidir ki birinci görüşün sahibi: «Cân özel isimdir, çünkü cân cinler için ne ise Âdem de bizim için odur» demez; sadece insandan kastedilenin atamız Âdem olması gibi, cândan kastedilenin de onların atası olduğunu söyler. Bizden ilki salsâlden yaratılmış, sonrakiler ise onun sulbünden yaratılmıştır; aynı şekilde cinlerin ilki ateşten yaratılmış, ondan sonraki zürriyeti ise mâricden yaratılmıştır. Mâric (المَارِجُ) karışmış olandır. Sonra bunda iki vecih vardır: Birincisi: Mâric, dumana karışmış ateştir. İkincisi: Saf ateştir. İkincisi hem lafız hem de mana bakımından daha doğrudur. Lafız bakımından şöyledir: Çünkü Allah Teâlâ: { مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ } yani karışmış bir ateşten buyurmuştur. Bu, bir kimsenin: «Bu altından yapılmıştır» demesi gibidir; zira onun «altından» sözünde karışımların uyumunun beyanı vardır. Dolayısıyla mana, tamamının altından olduğu, ancak farklı ve karışık türlerden ibaret bulunduğu şeklinde olur. Bu, «Bu karışık buğdaydır» dediğin durumun aksinedir; zira burada «Neyle karışık?» diye sorma hakkın vardır, o da «Şununla ve bununla» der. Eğer sadece «buğdaydandır» demekle yetinseydi ve hem buğdaydan hem de başka şeylerden olsaydı, bu ifadeyle yetinmesi istenen beyanla karışmış olurdu. Mana bakımından ise şöyledir: Çünkü Allah Teâlâ, { خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ } [er-Rahmân: 14] yani saf çamurdan buyurduğu gibi, aynı şekilde cânnın yaratılışının da halis bir ateşten olduğunu açıklamıştır. Şayet: «Halis olduğu halde 'karışmış' anlamında mâric denilmesi nasıl doğru olur?» denilirse, deriz ki: Ateş güçlendiğinde alevlenir ve kısımları birbirine girer; öyle ki iyice karışmış bir şey gibi olur, içindeki karışık parçaları birbirinden ayıramazsın ve yoğrulmuş çamurda olduğu gibi sanki tek bir hakikatten ibarettir. Bu durum tutuşturulmuş tandırda açıkça görülür; odun ona yaklaştırıldığında onu yakıp kül eder. İşte aynı şekilde birbirine geçmiş ve parçaları arasında duman ve topraksı parçalar akla gelmeyen bir mâricdir. Bunu Yüce Allah'ın { مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ } [er-Rahmân: 19] kavlinde açıklayacağız. Şayet: «Maksat insan üzerindeki nimetleri saymak olduğuna göre, cânnın yaratılışının beyan edilmesinin hikmeti nedir?» denilirse, deriz ki: Bana göre bunun cevabı birkaç vecihledir: Birincisi: Açıkladığımız üzere { رَبِّكُما } kavli insanlara ve cinlere hitap olup her ikisine, hatta sadece insana yönelik nimetleri saymaktadır. İkincisi: Bu, Allah Teâlâ'nın insan üzerindeki lütfunun bir beyanıdır; zira insanın kesif ve bulanık bir asıldan yaratıldığını, cânnın ise latif bir asıldan yaratıldığını ve buna rağmen insanın cândan daha üstün kılındığını beyan etmiştir. İnsan kendi aslına baktığında bu şerefe ancak Allah Teâlâ'nın lütfuyla ulaştığını bilir; öyleyse Allah'ın nimetlerini nasıl yalanlayabilir? Üçüncüsü: Ayet, nimeti beyan için değil, kudreti beyan için zikredilmiştir. Sanki Yüce Allah surenin başında zikrettiği sekiz nimeti beyan ettiğinde, bu sekiz nimeti, çokluk sayısı olan yedinin dışına çıkışını ve sekizin delalet ettiği ziyadeliğe girişini beyan etmek için zikretmiştir; nitekim açıkladığımız gibi Arapların sekizinciye gelindiğinde, sekizincinin başka bir cinsten olduğuna işaret etmek üzere 'vav' harfini zikrettiklerini söylemiştik. İlk yedi tamamlandıktan sonra O, tam kudretini beyana başlayarak şöyle buyurmuştur: İnsanı topraktan, cânnı ise ateşten yaratan O'dur. Öyleyse önceki yediden geçen ve sekizincinin delalet ettiği bu çok nimetlerin hangisini yalanlıyorsunuz?

وَالَّتِي دَلَّتْ عَلَيْهَا الثَّامِنَةُ: (تُكَذِّبَانِ) وَإِذَا نَظَرْتَ إِلَى مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ الثَّمَانِيَةُ وَإِلَى قَوْلِهِ: كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ [الرحمن: ٢٩، ٣٠] ، يَظْهَرُ لَكَ صِحَّةَ مَا ذُكِرَ أَنَّهُ بَيَّنَ قُدْرَتَهُ وَعَظَمَتَهُ ثُمَّ يَقُولُ: فَبِأَيِّ تِلْكَ الْآلَاءِ الَّتِي عَدَدْتُهَا أَوَّلًا تُكَذِّبَانِ، وَسَنَذْكُرُ تَمَامَهُ عِنْدَ تلك الآيات. ثم قال تعالى:

Sekizin delalet ettiği hususa ve Yüce Allah'ın: { كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } [er-Rahmân: 29-30] kavline baktığında, O'nun kudretini ve azametini beyan edip ardından: «O halde başlangıçta saydığım o nimetlerden hangisini yalanlıyorsunuz?» buyurduğu şeklinde zikredilen hususun doğruluğu sana aşikâr olur. Bunun tamamını o ayetlerin tefsirinde zikredeceğiz. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الرحمن (٥٥) : الآيات ١٧ الى ١٨]

[Rahmân Suresi (55), Ayetler 17-18]

رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَرَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ (١٧) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (١٨)

{ رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَرَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ (١٧) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (١٨) } “O, iki doğunun da Rabbidir, iki batının da Rabbidir. (17) Şimdi Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz? (18)”

وَفِيهِ وُجُوهٌ أَوَّلُهَا مَشْرِقُ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَمَغْرِبُهُمَا، وَالْبَيَانُ حِينَئِذٍ فِي حُكْمِ إِعَادَةِ مَا سَبَقَ مَعَ زِيَادَةٍ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبانٍ [الرحمن: ٥] دَلَّ عَلَى أَنَّ لَهُمَا مَشْرِقَيْنِ وَمَغْرِبَيْنِ، وَلَمَّا ذكر:

Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Güneşin ve ayın doğduğu ve battığı yerlerdir. Bu durumdaki beyan, geçmiş olanın bir fazlalıkla iadesi hükmündedir. Çünkü Allah Teâlâ: { الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبانٍ } [er-Rahmân: 5] buyurduğunda onların iki doğusu ve iki batısı olduğuna delalet etmiştir. Şöyle zikrettiğinde ise:

خَلَقَ الْإِنْسانَ عَلَّمَهُ الْبَيانَ [الرحمن: ٣، ٤] دَلَّ عَلَى أَنَّهُ مَخْلُوقٌ مِنْ شَيْءٍ فَبَيَّنَ أَنَّهُ الصَّلْصَالُ الثَّانِي:

{ خَلَقَ الْإِنْسانَ عَلَّمَهُ الْبَيانَ } [er-Rahmân: 3-4] onun bir şeyden yaratıldığına delalet etmiş, ardından bunun salsâl olduğunu beyan etmiştir. İkincisi:

مَشْرِقُ الشِّتَاءِ وَمَشْرِقُ الصَّيْفِ فَإِنْ قِيلَ: مَا الْحِكْمَةُ فِي اخْتِصَاصِهِمَا مَعَ أَنَّ كُلَّ يَوْمٍ مِنْ سِتَّةِ أَشْهُرٍ لِلشَّمْسِ مَشْرِقٌ وَمَغْرِبٌ يُخَالِفُ بَعْضُهَا الْبَعْضَ؟ نَقُولُ: غَايَةُ انْحِطَاطِ الشَّمْسِ فِي الشِّتَاءِ وَغَايَةُ ارْتِفَاعِهَا فِي الصَّيْفِ وَالْإِشَارَةُ إِلَى الطَّرَفَيْنِ تَتَنَاوَلُ مَا بَيْنَهُمَا فَهُوَ كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ فِي وَصْفِ مَلِكٍ عَظِيمٍ لَهُ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ وَيُفْهَمُ أَنَّ لَهُ مَا بَيْنَهُمَا أَيْضًا الثَّالِثُ: التَّثْنِيَةُ إِشَارَةٌ إِلَى النَّوْعَيْنِ الْحَاصِرَيْنِ كَمَا بَيَّنَّا أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ فَإِنَّهُ يَنْحَصِرُ فِي قِسْمَيْنِ فَكَأَنَّهُ قَالَ: رَبُّ مَشْرِقِ الشَّمْسِ وَمَشْرِقِ غَيْرِهَا فَهُمَا مَشْرِقَانِ فَتَنَاوَلَ الْكُلَّ، أَوْ يُقَالُ: مَشْرِقُ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَمَا يغرض إِلَيْهِمَا الْعَاقِلُ مِنْ مَشْرِقِ غَيْرِهِمَا فَهُوَ تَثْنِيَةٌ في معنى الجمع. ثم قال تعالى:

Kışın doğduğu yer ve yazın doğduğu yerdir. Şayet: «Altı ayın her bir gününde güneş için birbirinden farklı bir doğuş ve batış yeri varken, bu ikisinin tahsis edilmesindeki hikmet nedir?» denilirse, deriz ki: Güneşin kışın alçalmasının son noktası ile yazın yükselmesinin son noktasıdır; iki uca yapılan işaret ise aralarındakileri de kapsar. Bu, bir kimsenin büyük bir hükümdarı vasfederken: «Doğu da batı da onundur» demesi gibidir ve ikisi arasındakilerin de ona ait olduğu anlaşılır. Üçüncüsü: Tesniye (ikil kalıp), kuşatıcı iki türe işarettir; nitekim açıkladığımız üzere her şey iki kısımda münhasırdır. Sanki O şöyle buyurmuştur: «Güneşin doğduğu yerin de, onun dışındakilerin doğduğu yerin de Rabbidir.» Dolayısıyla bunlar iki doğu olup tamamını kapsamıştır. Yahut şöyle denilir: Güneşin ve ayın doğduğu yer ile akıl sahibinin bunlara kıyasla kastettiği diğer doğuş yerleridir; dolayısıyla bu, çoğul anlamında bir tesniyedir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الرحمن (٥٥) : الآيات ١٩ الى ٢١]

[Rahmân Suresi (55), Ayetler 19-21]

مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ (١٩) بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لَا يَبْغِيانِ (٢٠) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٢١)

{ مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ (١٩) بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لَا يَبْغِيانِ (٢٠) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٢١) } “(Acı ve tatlı) iki denizi birbirine kavuşmak üzere salıvermiştir. (19) Aralarında bir engel vardır, birbirine geçip karışmazlar. (20) Şimdi Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz? (21)”

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَعَلُّقِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا فَنَقُولُ: لَمَّا ذَكَرَ تَعَالَى الْمَشْرِقَ وَالْمَغْرِبَ وَهُمَا حَرَكَتَانِ فِي الْفَلَكِ نَاسَبَ ذَلِكَ ذِكْرَ الْبَحْرَيْنِ لِأَنَّ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ يَجْرِيَانِ فِي الْفَلَكِ كَمَا يَجْرِي الْإِنْسَانُ فِي الْبَحْرِ قَالَ تَعَالَى: وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ [الأنبياء: ٣٣] فَذَكَرَ الْبَحْرَيْنِ عَقِيبَ الْمَشْرِقَيْنِ وَالْمَغْرِبَيْنِ وَلِأَنَّ الْمَشْرِقَيْنِ وَالْمَغْرِبَيْنِ فِيهِمَا إِشَارَةٌ إِلَى الْبَحْرِ لِانْحِصَارِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ، لَكِنَّ الْبَرَّ كَانَ مَذْكُورًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْأَرْضَ وَضَعَها [الرَّحْمَنِ: ١٠] فَذَكَرَ هاهنا مَا لَمْ يَكُنْ مَذْكُورًا.

Birinci Mesele: Ayetin kendisinden öncekiyle irtibatı hakkındadır. Deriz ki: Allah Teâlâ felekteki iki hareket olan doğuyu ve batıyı zikredince, iki denizi zikretmek buna uygun düşmüştür. Çünkü güneş ve ay, insanın denizde akıp gitmesi gibi felekte akıp gider. Nitekim Allah Teâlâ: { وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ } [Enbiyâ: 33] “Her biri bir yörüngede yüzmektedir” buyurmuştur. Bu sebeple iki doğu ve iki batının hemen ardından iki denizi zikretmiştir. Ayrıca iki doğu ve iki batıda denize bir işaret vardır; zira kara ve deniz doğu ile batı arasında yer alır. Ne var ki kara, Yüce Allah'ın: { وَالْأَرْضَ وَضَعَها } [er-Rahmân: 10] kavliyle zaten zikredilmişti; burada ise daha önce zikredilmemiş olanı zikretmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَرَجَ، إِذَا كَانَ مُتَعَدِّيًا كَانَ بِمَعْنَى خَلَطَ أَوْ مَا يَقْرُبُ مِنْهُ فَكَيْفَ قَالَ تَعَالَى: مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ [الرحمن: ١٥] وَلَمْ يَقُلْ: مِنْ مَمْرُوجٍ؟ نَقُولُ: مَرَجَ مُتَعَدٍّ وَمَرِجَ بِكَسْرِ الرَّاءِ لَازِمٌ فَالْمَارِجُ وَالْمَرِيجُ مِنْ مَرِجَ يَمْرَجُ كَفَرِحَ يَفْرَحُ، وَالْأَصْلُ فِي فَعَلَ أَنْ يَكُونَ غَرِيزِيًّا وَالْأَصْلُ فِي الْغَرِيزِيِّ أَنْ يَكُونَ لَازِمًا، وَيَثْبُتُ لَهُ حُكْمُ الْغَرِيزِيِّ، وَكَذَلِكَ فَعَلَ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْمَوَاضِعِ.

İkinci Mesele: Merece (مَرَجَ) fiili geçişli (müteaddi) olduğunda «karıştırdı» veya buna yakın bir manaya gelir. Peki öyleyse Allah Teâlâ neden { مِنْ مَمْرُوجٍ } demeyip de { مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ } [er-Rahmân: 15] buyurmuştur? Deriz ki: Merece (مَرَجَ) geçişli, ra harfinin kesresiyle mericâ (مَرِجَ) ise geçişsizdir (lazımdır). el-Mâric ve el-merîc kelimeleri, feriha yefrahu (فَرِحَ يَفْرَحُ) vezninde merice yemracu (مَرِجَ يَمْرَجُ) fiilinden gelir. [Arapçada] fa'ile vezninde asıl olan fıtrî/içsel olmasıdır; fıtrî olanda asıl olan ise geçişsiz olmasıdır ve ona fıtrî olanın hükmü sabit olur. Nitekim pek çok yerde böyle yapılmıştır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: في البحرين وجوه أحدها: بحر السماء وبحر الْأَرْضِ ثَانِيهَا: الْبَحْرُ الْحُلْوُ وَالْبَحْرُ الْمَالِحُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَما يَسْتَوِي الْبَحْرانِ هَذَا عَذْبٌ فُراتٌ سائِغٌ شَرابُهُ وَهذا مِلْحٌ أُجاجٌ [فَاطِرٍ: ١٢] وَهُوَ أَصَحُّ وَأَظْهَرُ مِنَ الْأَوَّلِ ثَالِثُهَا: مَا ذُكِرَ فِي الْمَشْرِقَيْنِ وَفِي قَوْلِهِ: تُكَذِّبانِ أَنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى النَّوْعَيْنِ الْحَاصِرَيْنِ فَدَخَلَ فِيهِ

Üçüncü Mesele: İki deniz hakkında birkaç vecih vardır: Birincisi: Semanın denizi ve yerin denizidir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَما يَسْتَوِي الْبَحْرانِ هَذَا عَذْبٌ فُراتٌ سائِغٌ شَرابُهُ وَهذا مِلْحٌ أُجاجٌ } [Fâtır: 12] “İki deniz bir olmaz; şu tatlıdır, susuzluğu giderir, içimi kolaydır; şu da tuzludur, acıdır” buyurduğu gibi tatlı deniz ve tuzlu denizdir ki bu, birinci görüşten daha doğru ve daha açıktır. Üçüncüsü: İki doğuda ve { تُكَذِّبانِ } kavlinde zikredilen husustur; yani bu, [türleri] kuşatan iki türe işarettir. Dolayısıyla buna

بَحْرُ السَّمَاءِ وَبَحْرُ الْأَرْضِ وَالْبَحْرُ الْعَذْبُ وَالْبَحْرُ الْمَالِحُ، رَابِعُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ فِي الْأَرْضِ بِحَارًا تُحِيطُ بِهَا الْأَرْضُ وَبِبَعْضِ جَزَائِرِهَا يُحِيطُ الْمَاءُ وَخَلَقَ بَحْرًا مُحِيطًا بِالْأَرْضِ وَعَلَيْهِ الْأَرْضُ وَأَحَاطَ بِهِ الْهَوَاءَ كَمَا قَالَ بِهِ أَصْحَابُ عِلْمِ الْهَيْئَةِ وَوَرَدَ بِهِ أَخْبَارٌ مَشْهُورَةٌ، وَهَذِهِ البِّحَارُ الَّتِي فِي الْأَرْضِ لَهَا اتِّصَالٌ بِالْبَحْرِ الْمُحِيطِ، ثُمَّ إِنَّهُمَا لَا يَبْغِيَانِ عَلَى الْأَرْضِ وَلَا يُغَطِّيَانِهَا بِفَضْلِ اللَّهِ تَعَالَى لِتَكُونَ الْأَرْضُ بَارِزَةً يَتِّخَذُهَا الْإِنْسَانُ مَكَانًا وَعِنْدَ النَّظَرِ إِلَى أَمْرِ الْأَرْضِ يَحَارُ الطَّبِيعِيُّ وَيَتَلَجْلَجُ فِي الْكَلَامِ، فَإِنَّ عِنْدَهُمْ مَوْضِعُ الْأَرْضِ بِطَبْعِهِ أَنْ يَكُونَ فِي الْمَرْكَزِ وَيَكُونُ الْمَاءُ مُحِيطًا بِجَمِيعِ جَوَانِبِهِ، فَإِذَا قِيلَ لَهُمْ: فَكَيْفَ ظَهَرَتِ الْأَرْضُ مِنَ الْمَاءِ وَلَمْ تَرْسُبْ يَقُولُونَ لِانْجِذَابِ الْبِحَارِ إِلَى بَعْضِ جَوَانِبِهَا، فَإِنْ قِيلَ: لِمَاذَا انْجَذَبَ؟ فَالَّذِي يَكُونُ عِنْدَهُ قَلِيلٌ مِنَ الْعَقْلِ يَرْجِعُ إِلَى الْحَقِّ وَيَجْعَلُهُ بِإِرَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَمَشِيئَتِهِ، وَالَّذِي يَكُونُ عَدِيمَ الْعَقْلِ يَجْعَلُ سَبَبَهُ مِنَ الْكَوَاكِبِ وَأَوْضَاعِهَا وَاخْتِلَافِ مُقَابَلَاتِهَا، وَيَنْقَطِعُ فِي كُلِّ مَقَامٍ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى، وَفِي آخِرِ الْأَمْرِ إِذَا قِيلَ لَهُ: أَوْضَاعُ الْكَوَاكِبِ لِمَ اخْتَلَفَتْ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي أَوْجَبَ الْبَرْدَ فِي بَعْضِ الْأَرْضِ دُونَ بَعْضٍ آخَرَ صَارَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٨] وَيَرْجِعُ إِلَى الْحَقِّ إِنْ هَدَاهُ اللَّهُ تَعَالَى.

semanın denizi, yerin denizi, tatlı deniz ve tuzlu deniz dahildir. Dördüncüsü: Allah Teâlâ yeryüzünde karaların çevrelediği denizler ve suların çevrelediği adalar yaratmış; ayrıca heyet (astronomi/kozmoloji) ilmi ehlinin söylediği ve meşhur haberlerde rivayet edildiği üzere, yeryüzünü kuşatan, yeryüzünün üzerinde bulunduğu ve havayla çevrelenmiş olan bir deniz (el-Bahrü'l-Muhît) yaratmıştır. Yeryüzündeki bu denizlerin o kuşatıcı denizle irtibatı vardır. Sonra bu ikisi, yeryüzü belirgin kalsın ve insan orayı yerleşim yeri edinsin diye Allah Teâlâ'nın lütfuyla karaya taşkınlık etmez ve onu kaplamaz. Yeryüzünün durumuna bakıldığında tabiatçı (materyalist) hayrete düşer ve konuşurken bocalayıp kekeler. Zira onlara göre yeryüzünün tabiatı gereği konumu merkezde olmak, suyun ise onun bütün taraflarını kuşatmasıdır. Onlara: «Peki öyleyse yeryüzü sudan nasıl açığa çıktı da batmadı?» denilirse, «Denizlerin belirli taraflara çekilmesiyle» derler. «Niçin çekildi?» denilirse; azıcık aklı olan kimse hakka döner ve bunu Allah Teâlâ'nın iradesi ve meşietine bağlar. Aklı kıt olan kimse ise bunun sebebini yıldızlara, onların konumlarına ve birbirlerine karşı farklı açılarına bağlar ve her makamda tekrar tekrar tıkanıp kalır. En sonunda ona: «Yıldızların konumları niçin yeryüzünün bir kısmında soğukluğu gerektirip diğerinde gerektirmeyecek şekilde farklılaştı?» denildiğinde, Allah Teâlâ'nın: { فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ } [el-Bakara: 258] “O inkâr eden şaşırıp kaldı” buyurduğu gibi olur ve eğer Allah Teâlâ hidayet ederse hakka döner.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: إِذَا كَانَ الْمَرَجُ بِمَعْنَى الْخَلْطِ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَلْتَقِيانِ؟ نَقُولُ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Dördüncü Mesele: Eğer merece karıştırmak manasındaysa, Allah Teâlâ'nın: { يَلْتَقِيانِ } kavlindeki fayda nedir? Deriz ki: Allah Teâlâ'nın:

مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ أَيْ أَرْسَلَ بَعْضَهُمَا فِي بَعْضٍ وَهُمَا عِنْدَ الْإِرْسَالِ بِحَيْثُ يَلْتَقِيَانِ أَوْ مِنْ شَأْنِهِمَا الِاخْتِلَاطُ وَالِالْتِقَاءُ وَلَكِنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَنَعَهُمَا عَمَّا فِي طَبْعِهِمَا، وَعَلَى هَذَا يَلْتَقِيَانِ حَالٌ مِنَ البحرين، ويحتمل أن يقال: من محذوف تقديره تَرْكُهُمَا فَهُمَا يَلْتَقِيَانِ إِلَى الْآنَ وَلَا يَمْتَزِجَانِ وَعَلَى الْأَوَّلِ: فَالْفَائِدَةُ إِظْهَارُ الْقُدْرَةِ فِي النَّفْعِ فَإِنَّهُ إِذَا أَرْسَلَ الْمَاءَيْنِ بَعْضَهُمَا عَلَى بَعْضٍ وَفِي طَبْعِهِمَا بِخَلْقِ اللَّهِ وَعَادَتُهُ السَّيَلَانُ وَالِالْتِقَاءُ وَيَمْنَعُهُمَا الْبَرْزَخُ الَّذِي هُوَ قُدْرَةُ اللَّهِ أَوْ بِقُدْرَةِ اللَّهِ، يَكُونُ أَدَلَّ عَلَى الْقُدْرَةِ مِمَّا إِذَا لَمْ يَكُونَا عَلَى حَالِ يَلْتَقِيَانِ، وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى مَسْأَلَةٍ حِكْمِيَّةٍ وَهِيَ: أَنَّ الْحُكَمَاءَ اتفقوا على أن الماء له حيز واحد بعضه ينجذب إلى بعض كأجزاء الزئبق غير أن عند الْحُكَمَاءَ الْمُحَقِّقِينَ ذَلِكَ بِإِجْرَاءِ اللَّهِ تَعَالَى ذَلِكَ عَلَيْهِ وَعِنْدَ مَنْ يَدَّعِي الْحِكْمَةَ وَلَمْ يُوَفِّقْهُ اللَّهُ مِنَ الطَّبِيعِيِّينَ يَقُولُ: ذَلِكَ لَهُ بِطَبْعِهِ، فَقَوْلُهُ: يَلْتَقِيانِ أَيْ مِنْ شَأْنِهِمَا أَنْ يَكُونَ مَكَانُهُمَا وَاحِدًا، ثُمَّ إِنَّهُمَا بَقِيَا/ فِي مَكَانٍ مُتَمَيِّزَيْنِ فَذَلِكَ بُرْهَانُ الْقُدْرَةِ وَالِاخْتِيَارِ وَعَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي: الْفَائِدَةُ فِي بَيَانِ الْقُدْرَةِ أَيْضًا عَلَى الْمَنْعِ مِنَ الِاخْتِلَاطِ، فَإِنَّ الْمَاءَيْنِ إِذَا تَلَاقَيَا لَا يَمْتَزِجَانِ فِي الْحَالِ بَلْ يَبْقَيَانِ زَمَانًا يَسِيرًا كَالْمَاءِ الْمُسَخَّنِ إِذَا غُمِسَ إِنَاءٌ مَمْلُوءٌ مِنْهُ فِي مَاءٍ بَارِدٍ إِنْ لَمْ يَمْكُثْ فِيهِ زَمَانًا لَا يَمْتَزِجُ بِالْبَارِدِ، لَكِنْ إِذَا دَامَ مُجَاوَرَتُهُمَا فَلَا بُدَّ مِنَ الِامْتِزَاجِ فَقَالَ تَعَالَى: مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ خَلَّاهُمَا ذَهَابًا إِلَى أَنْ يلتقيان ولا يمتزجان فَذَلِكَ بِقُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى.

{ مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ } kavli; yani birbirine doğru salıverdi ve salıverildiklerinde birbiriyle karşılaşacak durumdadırlar yahut tabiatları karışmak ve karşılaşmaktır, fakat Allah Teâlâ onları tabiatlarındaki bu durumdan men etmiştir. Buna göre { يَلْتَقِيانِ }, iki denizden hâldir. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: Takdiri «onları bıraktı, onlar da şu ana kadar karşılaşmaktadırlar ama birbirine karışmazlar» şeklinde olan mahzuf bir ifadeden [hâldir]. Birinciye göre: [Buradaki] fayda, menfaat vermedeki kudreti ortaya koymaktır. Zira Allah'ın yaratması ve âdeti gereği tabiatlarında akıp gitmek ve karşılaşmak olan iki suyu birbirine doğru saldığında, Allah'ın kudreti olan veya Allah'ın kudretiyle var olan berzah (engel) onları men ederse, bu durum onların karşılaşır bir halde bulunmadıkları durumdan kudrete daha çok delalet eder. Bunda felsefî/hikmetî bir meseleye de işaret vardır ki o da şudur: Filozoflar/hakîmler suyun tek bir uzamının/mekânının olduğu ve cıva zerreleri gibi birbirini çektiği hususunda ittifak etmişlerdir. Ancak muhakkik hakîmlere göre bu, Allah Teâlâ'nın bunu onun üzerinde cereyan ettirmesiyle gerçekleşir; tabiatçılardan hikmet iddia edip de Allah'ın muvaffak kılmadığı kimselere göre ise «Bu onun tabiatı gereğidir» denir. Dolayısıyla O'nun { يَلْتَقِيانِ } buyruğu, yani «onların durumları mekânlarının bir olmasını gerektirir, sonra da bir mekânda ayrışmış olarak kalırlar» demektir ki bu da kudretin ve iradenin delilidir. İkinci veçhe göre: Fayda, karışmayı engelleme kudretini beyan etmektir. Zira iki su karşılaştığında o anda hemen birbirine karışmaz, aksine sıcak su dolu bir kap soğuk suya daldırıldığında içinde bir süre kalmazsa soğuk suya karışmadığı gibi kısa bir süre kalır; ancak bir arada bulunmaları devam ederse karışmaları kaçınılmazdır. Bu sebeple Allah Teâlâ: { مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ } yani karşılaşıncaya kadar akıp gitmelerine izin verdi ve birbirlerine karışmazlar buyurmuştur; işte bu, Allah Teâlâ'nın kudretiyledir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لَا يَبْغِيانِ إِشَارَةً إِلَى مَا ذَكَرْنَا مِنْ مَنْعِهِ إِيَّاهُمَا مِنَ الْجَرَيَانِ عَلَى عَادَتِهِمَا، وَالْبَرْزَخُ الْحَاجِزُ وَهُوَ قُدْرَةُ اللَّهِ تَعَالَى فِي الْبَعْضِ وَبِقُدْرَةِ اللَّهِ فِي الْبَاقِي، فَإِنَّ الْبَحْرَيْنِ قَدْ يَكُونُ بَيْنَهُمَا حَاجِزٌ أَرْضِيٌّ مَحْسُوسٌ وَقَدْ لَا يَكُونُ، وَقَوْلُهُ: لَا يَبْغِيانِ فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: مِنَ الْبَغْيِ أَيْ لَا يَظْلِمُ أَحَدُهُمَا عَلَى الْآخَرِ بِخِلَافِ قَوْلِ الطَّبِيعِيِّ حَيْثُ يَقُولُ: الْمَاءَانِ كِلَاهُمَا جُزْءٌ وَاحِدٌ، فَقَالَ: هُمَا لَا يَبْغِيانِ ذَلِكَ وَثَانِيهِمَا: أَنْ يُقَالَ: لَا يَبْغِيَانِ مِنَ الْبَغْيِ بِمَعْنَى الطَّلَبِ أَيْ لَا يَطْلُبَانِ شَيْئًا، وَعَلَى هَذَا فَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ، وَهُو أَنْ يُقَالَ: إِنَّ يَبْغِيَانِ لَا مَفْعُولَ لَهُ مُعَيَّنٌ، بَلْ هُوَ بَيَانُ أَنَّهُمَا لَا يَبْغِيَانِ فِي ذَاتِهِمَا وَلَا يَطْلُبَانِ شَيْئًا أَصْلًا، بِخِلَافِ مَا يَقُولُ الطَّبِيعِيُّ: إِنَّهُ يَطْلُبُ الْحَرَكَةَ والسكون في موضع عن موضع. ثم قال تعالى:

Sonra Allah Teâlâ: { بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لَا يَبْغِيانِ } buyurarak, zikrettiğimiz üzere onları âdetleri üzere akmaktan men ettiğine işaret etmiştir. Berzah (بَرْزَخٌ) engel demektir; bir kısmında bizzat Allah Teâlâ'nın kudretidir, kalanında ise Allah'ın kudretiyledir. Çünkü iki deniz arasında bazen hissedilir topraktan bir engel bulunur, bazen de bulunmaz. O'nun: { لَا يَبْغِيانِ } buyruğunda iki vecih vardır: Birincisi: Bağyden (haddi aşmaktan) gelir; yani tabiatçının «İki su da tek bir parçadır» dediği sözün aksine, biri diğerine zulmedip taşmaz; nitekim O: «Bu ikisi böyle bir şeyi talep edip haddi aşmazlar» buyurmuştur. İkincisi: { لَا يَبْغِيانِ } ifadesinin talep etmek anlamındaki bağyden geldiğinin söylenmesidir; yani «bir şey talep etmezler». Buna göre başka bir vecih daha vardır ki o da şudur: Yebğıyâni fiilinin muayyen bir mef'ulü (tümleci) yoktur; aksine tabiatçının «Bir mekândan diğer mekâna göre hareket ve sükûn talep eder» dediği iddiasının aksine, onların bizzat kendilerinde taşkınlık yapmadıklarının ve asla bir şey talep etmediklerinin beyanıdır. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الرحمن (٥٥) : الآيات ٢٢ الى ٢٣]

[Rahmân Suresi (55), Ayetler 22-23]

يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ (٢٢) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٢٣)

{ يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ (٢٢) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٢٣) } “İkisinden de inci ve mercan çıkar. (22) Şimdi Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz? (23)”

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْقِرَاءَاتِ الَّتِي فِيهَا قُرِئَ يَخْرُجُ مِنْ خَرَجَ وَيُخْرَجُ بِفَتْحِ الرَّاءِ مِنْ أَخْرَجَ وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ فَاللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانِ مَرْفُوعَانِ وَيُخْرِجُ بِكَسْرِ الرَّاءِ بِمَعْنَى يُخْرِجُ اللَّهُ وَنُخْرِجُ بِالنُّونِ الْمَضْمُومَةِ وَالرَّاءِ الْمَكْسُورَةِ، وَعَلَى الْقِرَاءَتَيْنِ يُنْصَبُ اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ، اللُّؤْلُؤُ كِبَارُ الدُّرِّ وَالْمَرْجَانُ صِغَارُهُ وَقِيلَ: الْمَرْجَانُ هُوَ الْحَجَرُ الْأَحْمَرُ.

Birinci Mesele: Ayetteki kıraatler hakkındadır: Harece (خرج) fiilinden { يَخْرُجُ } ve ahrace (أخرج) fiilinden ra harfinin fethasıyla { يُخْرَجُ } şeklinde okunmuştur; her iki vecihte de el-lü'lüü ve'l-mercânu merfudur. Ra harfinin kesresiyle «Allah çıkarır» manasında { يُخْرِجُ } ve ötreli nûn ile kesreli râ ile { نُخْرِجُ } şeklinde de okunmuştur; bu iki kıraate göre ise el-lü'lüe ve'l-mercâne mansub olur. Lü'lü' (اللُّؤْلُؤُ) incinin büyükleri, mercan (الْمَرْجَانُ) ise küçükleridir. Mercanın kırmızı taş (mercan kayası/taşı) olduğu da söylenmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اللُّؤْلُؤُ لَا يَخْرُجُ إِلَّا مِنَ الْمَالِحِ فَكَيْفَ قَالَ: مِنْهُمَا؟ نَقُولُ الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ ظَاهِرَ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى أَوْلَى بِالِاعْتِبَارِ مِنْ كَلَامِ بَعْضِ النَّاسِ الَّذِي لَا يُوثَقُ بِقَوْلِهِ، وَمَنْ عَلِمَ أَنَّ اللُّؤْلُؤَ لَا يَخْرُجُ مِنَ الْمَاءِ الْعَذْبِ وَهَبْ أَنَّ الْغَوَّاصِينَ مَا أَخْرَجُوهُ إِلَّا مِنَ الْمَالِحِ وَمَا وَجَدُوهُ إِلَّا فِيهِ، لَكِنْ لَا يَلْزَمُ مِنْ هَذَا أَنَّ لَا يُوجَدَ فِي الْغَيْرِ سَلَّمْنَا لِمَ قُلْتُمْ: أَنَّ الصَّدَفَ يَخْرُجُ بِأَمْرِ اللَّهِ مِنَ الْمَاءِ الْعَذْبِ إِلَى الْمَاءِ الْمَالِحِ وَكَيْفَ يُمْكِنُ الْجَزْمُ وَالْأُمُورُ الْأَرْضِيَّةُ الظَّاهِرَةُ خَفِيَتْ عَنِ التُّجَّارِ الَّذِينَ قَطَعُوا الْمَفَاوِزَ وَدَارُوا الْبِلَادَ فَكَيْفَ لَا يَخْفَى أَمْرُ مَا فِي قَعْرِ الْبَحْرِ عَلَيْهِمْ ثَانِيهِمَا: أَنْ نَقُولَ: إِنْ صَحَّ قَوْلُهُمْ فِي اللُّؤْلُؤِ أَنَّهُ لَا يَخْرُجُ إِلَّا مِنَ الْبَحْرِ الْمَالِحِ فَنَقُولُ: فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّ الصَّدَفَ لَا يَتَوَلَّدُ فِيهِ اللُّؤْلُؤُ إِلَّا مِنَ الْمَطَرِ وَهُوَ بَحْرُ السَّمَاءِ ثَانِيهَا: أَنَّهُ يَتَوَلَّدُ فِي مُلْتَقَاهُمَا ثُمَّ يَدْخُلُ الصَّدَفَ فِي الْمَالِحِ عِنْدَ انْعِقَادِ الدُّرِّ فِيهِ طَالِبًا لِلْمُلُوحَةِ كَالْمُتَوَحِّمَةِ الَّتِي تَشْتَهِي الْمُلُوحَةَ أَوَائِلَ/ الْحَمْلِ فَيَثْقُلُ هُنَاكَ فَلَا يُمْكِنُهُ الدُّخُولُ فِي الْعَذْبِ ثَالِثُهَا: أَنَّ مَا ذَكَرْتُمْ إِنَّمَا كَانَ يَرِدُ أَنْ لَوْ قَالَ: يَخْرُجُ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فَأَمَّا عَلَى قَوْلِهِ: يَخْرُجُ مِنْهُمَا لَا يَرِدُ إِذِ الْخَارِجُ مِنْ أَحَدِهِمَا مَعَ أَنَّ أَحَدَهُمَا مُبْهَمٌ خَارِجٌ مِنْهُمَا كَمَا قَالَ تَعَالَى:

İkinci Mesele: İnci sadece tuzlu sudan çıkar, öyleyse nasıl: { مِنْهُمَا } (o ikisinden) buyurmuştur? Deriz ki: Buna iki vecihle cevap verilir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın kelamının zahiri, sözüne güvenilmeyen bazı insanların sözünden daha çok dikkate alınmaya layıktır. İncinin tatlı sudan çıkmadığını kim bilebilir? Dalgıçların onu sadece tuzlu sudan çıkardıklarını ve sadece onda bulduklarını farz etsek bile, bundan başkasında bulunmayacağı sonucu çıkmaz. Kabul ettik; sedefin Allah'ın emriyle tatlı sudan tuzlu suya geçtiğini neden söylediniz? Çölleri aşıp ülkeleri dolaşan tüccarlardan yeryüzündeki apaçık durumlar bile gizli kalmışken kesin hüküm vermek nasıl mümkün olur; hal böyleyken denizin dibindekilerin durumu onlara nasıl gizli kalmasın? İkincisi: İnci hakkında onların «sadece tuzlu denizden çıkar» sözleri doğru kabul edilirse deriz ki, bu konuda birkaç vecih vardır: Birincisi: Sedefte inci ancak yağmurdan, yani semanın denizinden meydana gelir. İkincisi: İkisinin kavuştuğu yerde oluşur, sonra inci içinde bağlandığında hamileliğin başlarında canı tuzlu çeken aşeren kadın gibi tuzluluk arayarak sedef tuzlu suya girer ve orada ağırlaşır, artık tatlı suya girmesi mümkün olmaz. Üçüncüsü: Sizin zikrettiğiniz itiraz ancak { يَخْرُجُ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا } (o ikisinin her birinden çıkar) buyursaydı varid olurdu. Oysa O'nun { يَخْرُجُ مِنْهُمَا } kavline göre bu itiraz varid olmaz; zira ikisinden biri müphem olmakla birlikte ikisinden birinden çıkan şey, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi ikisinden çıkmış sayılır:

وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً [نُوحٍ: ١٦] يُقَالُ: فُلَانٌ خَرَجَ مِنْ بِلَادِ كَذَا وَدَخَلَ فِي بِلَادِ كَذَا وَلَمْ يَخْرُجْ إِلَّا مِنْ مَوْضِعٍ مِنْ بَيْتٍ مِنْ مَحَلَّةٍ فِي بَلْدَةٍ رَابِعُهَا: أَنَّ (مِنْ) ليست لابتداء شيء كما يقال: خرجت الْكُوفَةِ بَلْ لِابْتِدَاءٍ عَقْلِيٍّ كَمَا يُقَالُ: خُلِقَ آدَمُ مِنْ تُرَابٍ وَوُجِدَتِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ فَكَذَلِكَ اللُّؤْلُؤُ يَخْرُجُ مِنَ الْمَاءِ أَيْ مِنْهُ يَتَوَلَّدُ.

{ وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً } [Nûh: 16] “Onların içinde ayı bir nur kıldı”. Nitekim: «Falan kimse falan ülkeden çıktı ve falan ülkeye girdi» denilir; oysa o kimse ancak bir beldedeki bir mahalledeki bir evin bir yerinden çıkmıştır. Dördüncüsü: Min (مِنْ) edatı, «Kûfe'den çıktım» denildiği gibi mekânsal bir başlangıç için değil; «Âdem topraktan yaratıldı» ve «Ruh Allah'ın emrinden var oldu» denildiği gibi aklî bir başlangıç içindir. İşte inci de sudan çıkar, yani ondan meydana gelir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَيُّ نِعْمَةٍ عَظِيمَةٍ فِي اللُّؤْلُؤِ وَالْمَرْجَانِ حَتَّى يَذْكُرَهُمَا اللَّهُ مَعَ نِعْمَةِ تَعَلُّمِ الْقُرْآنِ وَخَلْقِ الْإِنْسَانِ؟ وَفِي الْجَوَابِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ نَقُولَ: النِّعَمُ مِنْهَا خَلْقُ الضَّرُورِيَّاتِ كَالْأَرْضِ الَّتِي هِيَ مَكَانُنَا وَلَوْلَا الْأَرْضُ لَمَا أَمْكَنَ وُجُودُ التَّمْكِينِ وَكَذَلِكَ الرُّزْقُ الَّذِي بِهِ الْبَقَاءُ وَمِنْهَا خَلْقُ الْمُحْتَاجِ إِلَيْهِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ ضَرُورِيًّا كَأَنْوَاعِ الْحُبُوبِ وَإِجْرَاءِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ، وَمِنْهَا النَّافِعُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مُحْتَاجًا إِلَيْهِ كَأَنْوَاعِ الْفَوَاكِهِ وَخَلْقِ الْبِحَارِ مِنْ ذَلِكَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ [الْبَقَرَةِ: ١٦٤] وَمِنْهَا الزِّينَةُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ نَافِعًا كَاللُّؤْلُؤِ وَالْمَرْجَانِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها [فَاطِرٍ: ١٢] فَاللَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَنْوَاعَ النِّعَمِ الْأَرْبَعَةِ الَّتِي تَتَعَلَّقُ بِالْقُوَى الْجُسْمَانِيَّةِ وَصَدَّرَهَا بِالْقُوَّةِ الْعَظِيمَةِ الَّتِي هِيَ الروح وهي العلم بقوله: عَلَّمَ الْقُرْآنَ [الرحمن: ٢] وَالثَّانِي: أَنْ نَقُولَ: هَذِهِ بَيَانُ عَجَائِبِ اللَّهِ تَعَالَى لَا بَيَانُ النِّعَمِ، وَالنِّعَمُ قَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا هُنَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ صَلْصَالٍ، وَخَلْقَ الْجَانِّ مِنْ نَارٍ، مِنْ بَابِ الْعَجَائِبِ لَا مِنْ بَابِ النِّعَمِ، وَلَوْ خَلَقَ اللَّهُ الْإِنْسَانَ مِنْ أَيِّ شَيْءٍ خَلَقَهُ لَكَانَ إِنْعَامًا، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْأَرْكَانُ أَرْبَعَةٌ، التُّرَابُ وَالْمَاءُ وَالْهَوَاءُ وَالنَّارُ فَاللَّهُ تَعَالَى

Üçüncü Mesele: İnci ve mercanda Kur'an'ı öğretme ve insanın yaratılışı nimetiyle birlikte Allah'ın onları zikredeceği derecede ne gibi büyük bir nimet vardır? Cevapta iki görüş vardır: Birincisi: Şöyle deriz: Nimetlerden bir kısmı, mekânımız olan yeryüzü gibi zaruriyatın yaratılmasıdır ki yeryüzü olmasaydı yerleşip güç yetirme imkânı bulunmazdı; aynı şekilde kendisiyle bekânın sağlandığı rızık da böyledir. Bir kısmı, hububat türleri ile güneş ve ayın yürütülmesi gibi zaruri olmasa da kendisine ihtiyaç duyulan şeylerin yaratılmasıdır. Bir kısmı, meyve türleri gibi ihtiyaç duyulmasa da faydalı olan şeylerdir ki denizlerin yaratılması da bundandır; nitekim Allah Teâlâ: { وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ } [el-Bakara: 164] “İnsanlara fayda veren şeylerle denizde akıp giden gemilerde...” buyurmuştur. Bir kısmı da inci ve mercan gibi faydalı olmasa da ziynet olan şeylerdir; nitekim Allah Teâlâ: { وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها } [Fâtır: 12] “Ve takınacağınız bir süs eşyası çıkarırsınız” buyurmuştur. Dolayısıyla Allah Teâlâ cismanî kuvvetlerle ilgili olan bu dört nimet türünü zikretmiş ve bunların başına { عَلَّمَ الْقُرْآنَ } [er-Rahmân: 2] kavliyle ruh, yani ilim olan o yüce kuvveti koymuştur. İkincisi: Şöyle deriz: Bunlar nimetlerin beyanı değil, Allah Teâlâ'nın acayip/harika sanatlarının beyanıdır; zira nimetler burada daha önce geçmişti. Bu da şundan ötürüdür: İnsanın salsâlden yaratılması ve cânnın ateşten yaratılması nimetler kabilinden değil, harikalar kabilindendir. Allah insanı neden yaratmış olursa olsun bu bir ihsan olurdu. Bunu bildiğinde deriz ki: Temel unsurlar (erkân-ı erbaa) dörttür: Toprak, su, hava ve ateş. Allah Teâlâ

بين بقوله: خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ [الرحمن: ١٤] أَنَّ الْإِنْسَانَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ وَطِينٍ وَبَيَّنَ بقوله: خَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ [الرحمن: ١٥] أَنَّ النَّارَ أَيْضًا أَصْلٌ لِمَخْلُوقٍ عَجِيبٍ، وَبَيَّنَ بِقَوْلِهِ: يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ أَنَّ الْمَاءَ أَصْلٌ لِمَخْلُوقٍ آخَرَ، كَالْحَيَوَانِ عَجِيبٌ، بَقِيَ الْهَوَاءُ لَكِنَّهُ غَيْرُ مَحْسُوسٍ، فَلَمْ يَذْكُرْ أَنَّهُ أَصْلُ مَخْلُوقٍ بَلْ بَيَّنَ كَوْنَهُ مَنْشَأً لِلْجَوَارِي فِي البحر كالأعلام. فقال:

{ خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ } [er-Rahmân: 14] kavliyle insanı toprak ve çamurdan yarattığını beyan etmiş; { خَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ } [er-Rahmân: 15] kavliyle ateşin de harika bir mahlukun aslı olduğunu beyan etmiş; { يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ } kavliyle de suyun, canlı gibi harika bir başka mahlukun aslı olduğunu beyan etmiştir. Geriye hava kalmıştır; ancak hava hissedilir/görünür olmadığından onun bir mahlukun aslı olduğunu zikretmemiş, aksine onun denizde dağlar gibi akıp giden gemiler için bir menşe olduğunu beyan etmiştir. Nitekim şöyle buyurmuştur:

[سورة الرحمن (٥٥) : الآيات ٢٤ الى ٢٥]

[Rahmân Suresi (55), Ayetler 24-25]

وَلَهُ الْجَوارِ الْمُنْشَآتُ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ (٢٤) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٢٥)

{ وَلَهُ الْجَوارِ الْمُنْشَآتُ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ (٢٤) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٢٥) } “Denizde koca dağlar gibi akıp giden gemiler de O'nundur. (24) Şimdi Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz? (25)”

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَا الْفَائِدَةُ في جعل الجواري خاصة له وله السموات وَمَا فِيهَا وَالْأَرْضُ وَمَا عَلَيْهَا؟ نَقُولُ:

Birinci Mesele: Gökler ve içindekiler, yer ve üzerindekiler O'na ait olduğu halde akıp giden gemilerin O'na tahsis edilmesindeki fayda nedir? Deriz ki:

هَذَا الْكَلَامُ مَعَ الْعَوَامِّ، فَذَكَرَ مَا لَا يَغْفَلُ عَنْهُ مَنْ لَهُ أَدْنَى عَقْلٍ فَضْلًا عَنِ الْفَاضِلِ الذَّكِيِّ، فَقَالَ: لَا شَكَّ أَنَّ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ لَا يَمْلِكُهُ فِي الْحَقِيقَةِ أَحَدٌ إِذْ لَا تَصَرُّفَ لِأَحَدٍ فِي هَذَا الْفُلْكِ وَإِنَّمَا كُلُّهُمْ مُنْتَظِرُونَ رَحْمَةَ اللَّهِ تَعَالَى مُعْتَرِفُونَ بِأَنَّ أَمْوَالَهُمْ وَأَرْوَاحَهُمْ فِي قَبْضَةِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَهُمْ فِي ذَلِكَ يَقُولُونَ لَكَ: الْفُلْكُ وَلَكَ الْمُلْكُ وَيَنْسِبُونَ الْبَحْرَ وَالْفُلْكَ إِلَيْهِ، ثُمَّ إِذَا خَرَجُوا وَنَظَرُوا إِلَى/ بُيُوتِهِمُ الْمَبْنِيَّةِ بِالْحِجَارَةِ وَالْكِلْسِ وَخَفِيَ عَلَيْهِمْ وُجُوهُ الْهَلَاكِ، يَدْعُونَ مَالِكَ الْفُلْكِ، وَيَنْسِبُونَ مَا كَانُوا يَنْسِبُونَ الْبَحْرَ وَالْفُلْكَ إِلَيْهِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ [الْعَنْكَبُوتِ: ٦٥] الْآيَةَ.

Bu hitap avam halkladır; bu sebeple üstün zekâlı kimse bir yana, en az akıl sahibi bir kimsenin bile gaflet edemeyeceği bir hususu zikrederek şöyle buyurmuştur: Şüphe yok ki denizdeki gemiye hakikatte hiç kimse malik olamaz; zira hiç kimsenin bu gemide tasarrufu yoktur. Aksine hepsi Allah Teâlâ'nın rahmetini beklemekte, mallarının ve canlarının Allah Teâlâ'nın kudret kabzasında olduğunu itiraf etmektedirler. Bu durumdayken: «Gemi de Senindir, mülk de Senindir» derler ve denizi de gemiyi de O'na nispet ederler. Sonra karaya çıkıp taştan ve kireçten yapılmış evlerine baktıklarında ve helak yolları kendilerine gizli kaldığında, geminin sahibine dua ederler ve daha önce denizi ve gemiyi nispet ettikleri şeyi O'na nispet ederler. { فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ } [el-Ankebût: 65] ayetiyle işaret edilen husus da budur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: (الْجَوَارِي) جَمْعُ جَارِيَةٍ، وَهِيَ اسْمٌ لِلسَّفِينَةِ أَوْ صِفَةٌ، فَإِنْ كَانَتِ اسْمًا لَزِمَ الِاشْتِرَاكُ وَالْأَصْلُ عَدَمُهُ، وَإِنْ كَانَتْ صِفَةً الْأَصْلُ أَنْ تَكُونَ الصِّفَةُ جَارِيَةً عَلَى الْمَوْصُوفِ، وَلَمْ يَذْكُرِ الْمَوْصُوفَ هُنَا، فَنَقُولُ: الظَّاهِرُ أَنْ تَكُونَ صِفَةً لِلَّتِي تَجْرِي وَنُقِلَ عَنِ الْمَيْدَانِيِّ أَنَّ الْجَارِيَةَ السَّفِينَةُ الَّتِي تَجْرِي لِمَا أَنَّهَا مَوْضُوعَةٌ لِلْجَرْيِ، وَسُمِّيَتِ الْمَمْلُوكَةُ جَارِيَةً لِأَنَّ الْحُرَّةَ تُرَادُ لِلسَّكَنِ وَالِازْدِوَاجِ، وَالْمَمْلُوكَةُ لِتَجْرِيَ فِي الْحَوَائِجِ، لَكِنَّهَا غَلَبَتِ السَّفِينَةَ، لِأَنَّهَا فِي أَكْثَرِ أَحْوَالِهَا تَجْرِي، وَدَلَّ الْعَقْلُ عَلَى مَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ السَّفِينَةَ هِيَ الَّتِي تَجْرِي غَيْرَ أَنَّهَا غَلَبَتْ بِسَبَبِ الِاشْتِقَاقِ عَلَى السَّفِينَةِ الْجَارِيَةِ، ثُمَّ صَارَ يُطْلَقُ عَلَيْهَا ذَلِكَ وَإِنْ لَمْ تَجْرِ، حَتَّى يُقَالُ: لِلسَّفِينَةِ السَّاكِنَةِ أَوِ الْمَشْدُودَةِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ جَارِيَةٌ، لِمَا أَنَّهَا تَجْرِي، وَلِلْمَمْلُوكَةِ الْجَالِسَةِ جَارِيَةٌ لِلْغَلَبَةِ، تُرِكَ الْمَوْصُوفُ، وأقيمت الصفة مقامه فقوله تعالى: وَلَهُ الْجَوارِ أَيِ السُّفُنُ الْجَارِيَاتُ، عَلَى أَنَّ السَّفِينَةَ أَيْضًا فَعِيلَةٌ مِنَ السَّفَنِ وَهُوَ النَّحْتُ، وَهِيَ فَعِيلَةٌ بِمَعْنَى فَاعِلَةٍ عِنْدَ ابْنِ دُرَيْدٍ أَيْ تَسْفِنُ الْمَاءَ، أَوْ فَعِيلَةٌ بِمَعْنَى مَفْعُولَةٍ عِنْدَ غَيْرِهِ بِمَعْنَى مَنْحُوتَةٍ فَالْجَارِيَةُ وَالسَّفِينَةُ جَارِيَتَانِ عَلَى الْفُلْكِ وَفِيهِ لَطِيفَةٌ لَفْظِيَّةٌ: وَهِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ نُوحًا ﵇ بِاتِّخَاذِ السَّفِينَةِ، قَالَ: وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا [هُودٍ: ٣٧] فَفِي أَوَّلِ الْأَمْرِ قَالَ لَهَا: الْفُلْكُ لِأَنَّهَا بَعْدُ لَمْ تكن جرت، ثم سماها بعد ما عَمِلَهَا سَفِينَةً كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَأَنْجَيْناهُ وَأَصْحابَ السَّفِينَةِ [الْعَنْكَبُوتِ: ١٥] وَسَمَّاهَا جَارِيَةً كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ حَمَلْناكُمْ فِي الْجارِيَةِ [الْحَاقَّةِ: ١١] وَقَدْ عَرَفْنَا أَمْرَ الْفُلْكِ وَجَرْيَهَا وَصَارَتْ كَالْمُسَمَّاةِ بِهَا، فَالْفُلْكُ قَبْلَ الْكُلِّ، ثُمَّ السَّفِينَةُ ثم الجارية.

İkinci Mesele: el-Cevârî (الْجَوَارِي), câriye kelimesinin çoğuludur; o, gemi için ya bir isimdir yahut bir sıfattır. Şayet isim olsaydı müştereklik gerekirdi, asıl olan ise müşterekliğin bulunmamasıdır. Şayet sıfat olursa, asıl olan sıfatın mevsufa tabi olmasıdır; oysa burada mevsuf zikredilmemiştir. Deriz ki: Zahir olan, akıp giden şeye bir sıfat olmasıdır. el-Meydânî'den nakledildiğine göre câriye, akıp gitmek üzere konulduğu için akıp giden gemidir. Kadın köleye câriye denilmesi ise, hür kadından sükûnet ve evlilik istenirken cariyeden ihtiyaçlar için koşturması (akıp gitmesi) istendiği içindir. Ancak bu kelime çoğu hallerinde akıp gittiği için gemiye galip gelmiştir. Akıl da geminin akıp giden şey olduğuna dair zikrettiğimiz hususa delalet etmiştir; ne var ki bu kelime iştikak sebebiyle akıp giden gemiye galip gelmiş, sonra akmasa bile ona bu isim verilmeye başlanmıştır; öyle ki akmayan veya deniz sahilinde bağlı duran gemiye, akıp gitme özelliğinden ötürü câriye denildiği gibi, oturan kadın köleye de galibiyet sebebiyle câriye denilir. Mevsuf terk edilmiş ve sıfat onun yerine geçirilmiştir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { وَلَهُ الْجَوارِ } kavli, yani «akıp giden gemiler O'nundur» demektir. Bununla birlikte sefîne (سفينة) kelimesi de yontmak manasındaki sefn (السَّفْن) kökünden faîle (فَعِيلَة) veznindedir; İbn Düreyd'e göre fâile (فَاعِلَة) anlamında faîledir, yani suyu yaran/yontan demektir; başkasına göre ise mef'ûle (مَفْعُولَة) anlamında faîledir, yani yontulmuş demektir. Dolayısıyla câriye ve sefîne kelimeleri fülk (gemi) için caridir. Bunda lafzî bir incelik vardır: Allah Teâlâ Nûh aleyhisselâm'a gemi yapmasını emrettiğinde: { وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا } [Hûd: 37] “Gözlerimizin önünde gemiyi yap” buyurmuştur. İşin başında ona «el-fülk» demiştir, çünkü o henüz akıp gitmemişti; onu yaptıktan sonra ise Allah Teâlâ'nın: { فَأَنْجَيْناهُ وَأَصْحابَ السَّفِينَةِ } [el-Ankebût: 15] “Onu ve gemi halkını kurtardık” buyurduğu gibi ona «sefîne» adını vermiştir; Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ حَمَلْناكُمْ فِي الْجارِيَةِ } [el-Hâkka: 11] “Su taştığında sizi akıp giden gemide taşıdık” buyurduğu gibi ona «câriye» adını vermiştir. Biz geminin durumunu ve akıp gitmesini bildik ve artık onunla isimlendirilmiş gibi oldu; dolayısıyla hepsinden önce fülk, sonra sefîne, sonra da câriye gelir.

المسألة الثالثة: ما معنى المنشآت؟ نَقُولُ: فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: الْمَرْفُوعَاتُ مِنْ نَشَأَتِ السحابة إذا ارتفعت، وأنشأ اللَّهُ إِذَا رَفَعَهُ وَحِينَئِذٍ إِمَّا هِيَ بِأَنْفِسِهَا مُرْتَفِعَةٌ فِي الْبَحْرِ، وَإِمَّا مَرْفُوعَاتُ الشِّرَاعِ وَثَانِيهِمَا:

Üçüncü Mesele: el-Münşeât (الْمُنْشَآتُ) kelimesinin manası nedir? Deriz ki: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bulut yükseldiğinde kullanılan neşee's-sehâb (نشأت السحابة) ve Allah onu yükselttiğinde kullanılan enşeehullâh (أنشأه الله) ifadelerinden hareketle yükseltilmiş olanlardır; bu durumda ya bizzat kendileri denizde yükselmiştir yahut yelkenleri yükseltilmiş olanlardır. İkincisi:

الْمُحْدَثَاتُ الْمَوْجُودَاتُ مِنْ أَنْشَأَ اللَّهُ الْمَخْلُوقَ أَيْ خَلَقَهُ فَإِنْ قِيلَ: الْوَجْهُ الثَّانِي بَعِيدٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ: فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ مُتَعَلِّقٌ بِالْمُنْشَآتِ فَكَأَنَّهُ قَالَ: وَلَهُ الْجَوَارِي الَّتِي خُلِقَتْ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلَامِ، وَهَذَا غَيْرُ مُنَاسِبٍ، وَأَمَّا عَلَى الْأَوَّلِ فيكون كأنه قال: الجواري التي رفعت فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلَامِ، وَذَلِكَ جَيْدٌ وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ مَا ذَكَرْنَا أَنَّكَ تَقُولُ: الرَّجُلُ الْجَرِيءُ فِي الْحَرْبِ كَالْأَسَدِ فَيَكُونُ حَسَنًا، وَلَوْ قُلْتَ: الرَّجُلُ الْعَالِمُ بَدَلَ الْجَرِيءِ فِي الْحَرْبِ كَالْأَسَدِ لَا يَكُونُ كَذَلِكَ، نَقُولُ: إِذَا تَأَمَّلْتَ فِيمَا ذَكَرْنَا مِنْ كَوْنِ الْجَارِيَةِ صِفَةً أُقِيمَتْ مَقَامَ الْمَوْصُوفِ، كَانَ الْإِنْشَاءُ بِمَعْنَى الْخَلْقِ لَا يُنَافِي قَوْلَهُ: فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ لِأَنَّ التَّقْدِيرَ حِينَئِذٍ لَهُ السُّفُنُ الْجَارِيَةُ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلَامِ، فَيَكُونُ أَكْثَرَ بَيَانًا لِلْقُدْرَةِ كَأَنَّهُ قَالَ: لَهُ السُّفُنُ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلَامِ، أَيْ كَأَنَّهَا الْجِبَالُ وَالْجِبَالُ لَا تَجْرِي إِلَّا بِقُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى، فَالْأَعْلَامُ جَمْعُ الْعَلَمِ الَّذِي هُوَ الْجَبَلُ وَأَمَّا الشِّرَاعُ الْمَرْفُوعُ كَالْعَلَمِ الَّذِي هُوَ مَعْرُوفٌ، فَلَا عَجَبَ فِيهِ، وَلَيْسَ الْعَجَبُ فِيهِ كَالْعَجَبِ فِي جَرْيِ الْجَبَلِ فِي الْمَاءِ وَتَكُونُ الْمُنْشَآتُ/ مَعْرُوفَةً، كَمَا أَنَّكَ تَقُولُ:

Allah'ın mahluku yaratması manasındaki enşeehullâhu'l-mahlûk (أنشأ الله المخلوق) ifadesinden hareketle sonradan var edilenler, yaratılanlardır. Şayet: «İkinci vecih uzaktır; çünkü { فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ } buyruğu { الْمُنْشَآتُ } kelimesine taalluk etmektedir. Bu durumda sanki: 'Denizde dağlar gibi yaratılan akıp gidenler O'nundur' demiş olur ki bu uygun düşmez. Birinciye göre ise sanki: 'Denizde dağlar gibi yükseltilen akıp gidenler' demiş gibi olur ve bu gayet güzeldir. Zikrettiğimiz hususun doğruluğunun delili şudur: 'Savaşta cesur olan adam aslan gibidir' dersin ve bu güzel olur; şayet 'savaşta cesur' yerine 'âlim adam aslan gibidir' dersen böyle olmaz» denilirse, deriz ki: Câriyenin mevsuf yerine kaim kılınmış bir sıfat olduğuna dair zikrettiğimiz hususu düşündüğünde, inşânın yaratma anlamında olması { فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ } buyruğuna aykırı düşmez; çünkü bu takdirde ifade, «Denizde dağlar gibi akıp giden gemiler O'nundur» şeklinde olur. Bu da kudreti daha çok beyan eder; sanki: «Denizde dağlar gibi akıp giden gemiler O'nundur» yani dağlar gibidir ve dağlar ancak Allah Teâlâ'nın kudretiyle akıp gider demiştir. el-A'lâm (الْأَعْلَامُ), dağ demek olan alem (الْعَلَم) kelimesinin çoğuludur. Bilinen bayrak gibi yükseltilmiş yelkene gelince, bunda şaşılacak bir durum yoktur ve bundaki hayret, dağın suda akıp gitmesindeki hayret gibi değildir. Tıpkı şöyle dediğin gibi el-münşeât da bilinen [bir vasıf] olur:

الرَّجُلُ الْحَسَنُ الْجَالِسُ كَالْقَمَرِ فَيَكُونُ مُتَعَلِّقُ قَوْلِكَ كَالْقَمَرِ الْحَسَنَ لَا الْجَالِسَ فَيَكُونُ مَنْشَأً لِلْقُدْرَةِ، إِذِ السُّفُنُ كَالْجِبَالِ والجبال لا تجري إلا بقدرة الله تعالى.

«Oturan güzel adam ay gibidir» dersin ve «ay gibi» sözünün taalluk ettiği şey oturan değil güzel olandır; dolayısıyla bu, kudretin menşei olur. Zira gemiler dağlar gibidir ve dağlar ancak Allah Teâlâ'nın kudretiyle akıp gider.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قُرِئَ الْمُنْشَآتُ بِكَسْرِ الشِّينِ، وَيُحْتَمَلُ حِينَئِذٍ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: كَالْأَعْلامِ، يَقُومُ مَقَامَ الْجُمْلَةِ، وَالْجَوَارِي مَعْرِفَةٌ وَلَا تُوصَفُ الْمَعَارِفُ بِالْجُمَلِ، فَلَا نَقُولُ: الرَّجُلُ كَالْأَسَدِ جَاءَنِي وَلَا الرَّجُلُ هُوَ أَسَدٌ جَاءَنِي، وَتَقُولُ: رَجُلٌ كَالْأَسَدِ جَاءَنِي، وَرَجُلٌ هُوَ أَسَدٌ جَاءَنِي، فَلَا تُحْمَلُ قِرَاءَةُ الْفَتْحِ إِلَّا عَلَى أَنْ يَكُونَ حَالًا وَهُوَ عَلَى وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ تَجْعَلَ الْكَافَ اسْمًا فَيَكُونُ كَأَنَّهُ قَالَ: الْجَوَارِي الْمُنْشَآتُ شَبَهُ الْأَعْلَامِ ثَانِيهِمَا: يُقَدِّرُ حَالًا هَذَا شَبَهُهُ كَأَنَّهُ يَقُولُ: كَالْأَعْلَامِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: فِي مَوْجٍ كَالْجِبالِ [هُودٍ: ٤٢] .

Dördüncü Mesele: Şin harfinin kesresiyle el-Münşiât (الْمُنْشِئَاتُ) şeklinde de okunmuştur; bu takdirde { كَالْأَعْلامِ } kavlinin cümlenin yerine geçmesi muhtemeldir. el-Cevârî marifedir (belirlidir) ve marifeler cümlelerle vasflanmaz. Bu sebeple: «Aslan gibi olan adam bana geldi» veya «O bir aslan olan adam bana geldi» denilmez; aksine: «Aslan gibi bir adam bana geldi» ve «Aslan olan bir adam bana geldi» denir. Dolayısıyla fetha kıraati ancak hâl olmasına hamledilir; bu da iki vecih üzeredir: Birincisi: Kâf harfini isim kılmandır; bu durumda sanki: «Akıp giden ve yükseltilen gemiler dağların benzeridir» demiş gibi olur. İkincisi: «Dağlar gibi» dercesine buna benzer bir hâl takdir edilmesidir; nitekim Yüce Allah'ın: { فِي مَوْجٍ كَالْجِبالِ } [Hûd: 42] “Dağlar gibi dalgalar içinde” kavli de buna delalet eder.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: فِي جَمْعِ الْجَوَارِي وَتَوْحِيدِ الْبَحْرِ وَجَمْعِ الْأَعْلَامِ فَائِدَةٌ عَظِيمَةٌ، وَهِيَ أَنَّ ذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى عَظَمَةِ الْبَحْرِ، وَلَوْ قَالَ: فِي الْبِحَارِ لَكَانَتْ كُلُّ جَارِيَةٍ فِي بَحْرٍ، فَيَكُونُ الْبَحْرُ دُونَ بَحْرٍ يَكُونُ فِيهِ الْجَوَارِي الَّتِي هِيَ كَالْجِبَالِ، وَأَمَّا إِذَا كَانَ الْبَحْرُ وَاحِدًا وَفِيهِ الْجَوَارِي الَّتِي هِيَ كَالْجِبَالِ يَكُونُ ذَلِكَ بَحْرًا عَظِيمًا وَسَاحِلُهُ بَعِيدًا فَيَكُونُ الْإِنْجَاءُ بقدرة كاملة. ثم قال تعالى:

Beşinci Mesele: el-Cevârî ve el-a'lâm kelimelerinin çoğul, el-bahr kelimesinin ise tekil getirilmesinde büyük bir fayda vardır ki o da denizin azametine işarettir. Şayet: «Denizlerde» (fî'l-bihâr) deseydi, her akıp giden gemi bir denizde bulunurdu; bu durumda o deniz, içinde dağlar gibi akıp giden gemilerin bulunduğu denizden daha küçük olurdu. Deniz tekil olup da içinde dağlar gibi gemiler bulunduğunda ise, o büyük ve sahili uzak bir deniz olur; böylece kurtarma tam bir kudretle gerçekleşmiş olur. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الرحمن (٥٥) : آية ٢٦]

[Rahmân Suresi (55), Ayet 26]

كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ (٢٦)

{ كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ } “Yer üzerinde bulunan her canlı yok olacaktır.” (26)

وَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: وَهُوَ الصَّحِيحُ أَنَّ الضَّمِيرَ عَائِدٌ إِلَى الْأَرْضِ، وَهِيَ مَعْلُومَةٌ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ مَذْكُورَةً قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا [فَاطِرٍ: ٤٥] الْآيَةَ وَعَلَى هَذَا فَلَهُ تَرْتِيبٌ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: وَلَهُ الْجَوارِ الْمُنْشَآتُ [الرحمن: ٢٤] إِشَارَةً إِلَى أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَعْرِفُ وَيَجْزِمُ بِأَنَّهُ إِذَا كَانَ فِي الْبَحْرِ فَرُوحُهُ وَجِسْمُهُ وَمَالُهُ فِي قَبْضَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَإِذَا خَرَجَ إِلَى الْبَرِّ وَنَظَرَ إِلَى الثَّبَاتِ الَّذِي لِلْأَرْضِ وَالتَّمَكُّنِ الَّذِي لَهُ فِيهَا يَنْسَى أَمْرَهُ فَذَكَّرَهُ وَقَالَ: لَا فَرْقَ بَيْنَ الْحَالَتَيْنِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَكُلُّ مَنْ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ فَإِنَّهُ كَمَنْ عَلَى وَجْهِ الْمَاءِ، وَلَوْ أَمْعَنَ الْعَاقِلُ النَّظَرَ لَكَانَ رُسُوبُ الْأَرْضِ الثَّقِيلَةِ فِي الْمَاءِ الَّذِي هِيَ عَلَيْهِ أَقْرَبَ إِلَى الْعَقْلِ مِنْ رُسُوبِ الْفُلْكِ الْخَفِيفَةِ فِيهِ الثَّانِي: أَنَّ الضَّمِيرَ عَائِدٌ إِلَى الْجَارِيَةِ إِلَّا أَنَّهُ بِضَرُورَةِ مَا قَبْلَهَا كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ:

Bunda iki vecih vardır: Birincisi ve doğru olanı: Zamir yeryüzüne racidir; zikredilmemiş olsa bile o bilinmektedir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا } [Fâtır: 45] “Eğer Allah insanları kazandıkları yüzünden hemen cezalandıracak olsaydı...” ayetinde [böyle buyurmuştur]. Buna göre son derece güzel bir tertip söz konusudur; çünkü Allah Teâlâ: { وَلَهُ الْجَوارِ الْمُنْشَآتُ } [er-Rahmân: 24] buyurarak, denizde olduğu vakit canının, cisminin ve malının Allah Teâlâ'nın kudret kabzasında olduğunu herkesin bilip kesin olarak kavradığına işaret etmiştir. Karaya çıktığında ve yeryüzündeki sebata ve oradaki yerleşik durumuna baktığında ise kendi durumunu unutur. Bunun üzerine Allah ona hatırlatıp şöyle buyurmuştur: Allah Teâlâ'nın kudretine nispetle iki hal arasında hiçbir fark yoktur; yeryüzünde olan herkes, suyun üzerinde olan kimse gibidir. Hatta akıl sahibi kimse dikkatle baksa, ağır olan yeryüzünün üzerinde bulunduğu suda batması, hafif olan geminin onda batmasından akla daha yakındır. İkincisi: Zamir câriyeye (gemiye) racidir; ancak önceki ifadenin gereği olarak sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

الْجَوَارِي وَلَا شَكَّ فِي أَنَّ كُلَّ مَنْ فِيهَا إِلَى الْفَنَاءِ أَقْرَبُ، فَكَيْفَ يُمْكِنُهُ إِنْكَارُ كَوْنِهِ فِي مُلْكِ اللَّهِ تَعَالَى وَهُوَ لَا يَمْلِكُ لِنَفْسِهِ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ نَفْعًا وَلَا ضَرًّا، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ [الرَّحْمَنِ: ٢٧] يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الصَّحِيحَ الْأَوَّلُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

«Gemiler [O'nundur] ve şüphe yok ki onun içindeki herkes yok olmaya daha yakındır; hal böyleyken, o durumda kendi nefsine ne bir fayda ne de bir zarar vermeye malik değilken Allah Teâlâ'nın mülkünde olduğunu nasıl inkâr edebilir?» Yüce Allah'ın: { وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ } [er-Rahmân: 27] “Celâl ve ikram sahibi Rabbinin Zâtı bâki kalacaktır” kavli, doğru olanın birinci görüş olduğuna delalet eder. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: (مَنْ) لِلْعُقَلَاءِ وَكُلُّ مَا عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ مَعَ الْأَرْضِ فَانٍ، فَمَا فَائِدَةُ الِاخْتِصَاصِ بِالْعُقَلَاءِ؟ نَقُولُ: الْمُنْتَفِعُ بِالتَّخْوِيفِ هُوَ الْعَاقِلُ فَخَصَّهُ تَعَالَى بِالذِّكْرِ.

Birinci Mesele: (*Men* [مَنْ]) akıl sahipleri içindir; oysa yeryüzündeki her şey yerle birlikte yok olacaktır. O halde akıl sahiplerine tahsis edilmesinin faydası nedir? Deriz ki: Korkutmadan faydalanan akıl sahibidir; bundan dolayı Allah Teâlâ onu zikirle tahsis etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْفَانِي هُوَ الَّذِي فَنِيَ وَكُلُّ مَنْ عَلَيْهَا سَيَفْنَى فَهُوَ بَاقٍ بَعْدُ لَيْسَ بِفَانٍ، نَقُولُ كَقَوْلِهِ: إِنَّكَ مَيِّتٌ [الزُّمَرِ: ٣٠] وَكَمَا يُقَالُ لِلْقَرِيبِ إِنَّهُ وَاصِلٌ، وَجَوَابٌ آخَرُ: وَهُوَ أَنَّ وُجُودَ الْإِنْسَانِ/ عَرَضٌ وهو غير باق وما ليس بِبَاقٍ فَهُوَ فَانٍ، فَأَمْرُ الدُّنْيَا بَيْنَ شَيْئَيْنِ حُدُوثٍ وَعَدَمٍ، أَمَّا الْبَقَاءُ فَلَا بَقَاءَ لَهُ لِأَنَّ الْبَقَاءَ اسْتِمْرَارٌ، وَلَا يُقَالُ هَذَا تَثْبِيتٌ بِالْمَذْهَبِ الْبَاطِلِ الَّذِي هُوَ الْقَوْلُ بِأَنَّ الْجِسْمَ لَا يَبْقَى زَمَانَيْنِ كَمَا قِيلَ فِي الْعَرَضِ، لِأَنَّا نَقُولُ قَوْلُهُ (مَنْ) بَدَلُ قَوْلِهِ (مَا) يَنْفِي ذَلِكَ التَّوَهُّمَ لِأَنِّي قُلْتُ: (مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ) لَا بَقَاءَ لَهُ، وَمَا قُلْتُ: مَا عَلَيْهَا فَانٍ، وَمَنْ مَعَ كَوْنِهِ عَلَى الْأَرْضِ يَتَنَاوَلُ جِسْمًا قَامَ بِهِ أَعْرَاضٌ بَعْضُهَا الْحَيَاةُ وَالْأَعْرَاضُ غَيْرُ بَاقِيَةٍ، فَالْمَجْمُوعُ لَمْ يَبْقَ كَمَا كَانَ وَإِنَّمَا الْبَاقِي أَحَدُ جُزْأَيْهِ وَهُوَ الْجِسْمُ وَلَيْسَ يُطْلَقُ عَلَيْهِ بِطَرِيقِ الْحَقِيقَةِ لَفْظَةُ (مَنْ) ، فَالْفَانِي لَيْسَ مَا عَلَيْهَا وَمَا عَلَيْهَا لَيْسَ بِبَاقٍ.

İkinci Mesele: Fâni (yok olan), yok olup gitmiş olandır; yeryüzünde olan herkes ise ileride yok olacaktır, dolayısıyla o henüz bâkidir, fâni değildir. Deriz ki: [Bu], O'nun: { إِنَّكَ مَيِّتٌ } [ez-Zümer: 30] “Şüphesiz sen öleceksin...” kavli gibidir ve yakında olan kimse için «o ulaşmıştır» denilmesi gibidir. Diğer bir cevap ise şudur: İnsanın varlığı arazdır ve o bâki değildir; bâki olmayan şey ise fânidir. Dolayısıyla dünya işi iki şey arasındadır: Hudûs (sonradan meydana gelme) ve adem (yokluk). Bekaya gelince, onun için beka yoktur; çünkü beka devamlılıktır. «Bu, arazda söylendiği gibi cismin iki zaman bâki kalmayacağı şeklindeki bâtıl mezhebi pekiştirmektir» denilemez. Çünkü biz deriz ki: [Ayet-i kerimede] (*mâ* [ما]) yerine (*men* [مَنْ]) lafzının kullanılması bu vehmi ortadan kaldırır. Çünkü ben: «(Yer üzerindeki kimse fânidir), onun bekası yoktur» dedim; «Yer üzerindeki şey fânidir» demedim. (*Men* [مَنْ]) lafzı ise, yeryüzünde bulunmasıyla birlikte, kendisinde bir kısmı hayat olan arazların kaim olduğu bir cismi kapsar; arazlar ise bâki değildir. Dolayısıyla mecmu (bütün), eskiden olduğu gibi kalmamıştır; bâki kalan ise onun iki cüzünden biri olup o da cisimdir. Cismin üzerine ise hakikat yoluyla (*men* [مَنْ]) lafzı ıtlak olunmaz. O halde fâni olan, yer üzerindeki [şey] değildir; yer üzerindeki [şey] de bâki değildir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَا الْفَائِدَةُ فِي بَيَانِ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فانٍ؟ نَقُولُ: فِيهِ فَوَائِدُ مِنْهَا: الْحَثُّ عَلَى الْعِبَادَةِ وَصَرْفِ الزَّمَانِ الْيَسِيرِ إِلَى الطَّاعَةِ، وَمِنْهَا: الْمَنْعُ مِنَ الْوُثُوقِ بِمَا يَكُونُ لِلْمَرْءِ فَلَا يَقُولُ: إِذَا كَانَ فِي نِعْمَةٍ إِنَّهَا لَنْ تَذْهَبَ فَيَتْرُكَ الرُّجُوعَ إِلَى اللَّهِ مُعْتَمِدًا عَلَى مَالِهِ وَمُلْكِهِ، وَمِنْهَا: الْأَمْرُ بِالصَّبْرِ إِنْ كَانَ فِي ضُرٍّ فَلَا يَكْفُرُ بِاللَّهِ مُعْتَمِدًا عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ ذَاهِبٌ وَالضُّرَّ زَائِلٌ، وَمِنْهَا: تَرْكُ اتِّخَاذِ الْغَيْرِ مَعْبُودًا وَالزَّجْرُ عَلَى الِاغْتِرَارِ بِالْقُرْبِ مِنَ الْمُلُوكِ وَتَرْكِ التَّقَرُّبِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فَإِنَّ أَمْرَهُمْ إِلَى الزَّوَالِ قَرِيبٌ فَيَبْقَى الْقَرِيبُ مِنْهُمْ عَنْ قَرِيبٍ فِي نَدَمٍ عَظِيمٍ لِأَنَّهُ إِنْ مَاتَ قَبْلَهُمْ يَلْقَى اللَّهَ كَالْعَبْدِ الْآبِقِ، وَإِنْ مَاتَ الْمَلِكُ قَبْلَهُ فَيَبْقَى بَيْنَ الْخَلْقِ وَكُلُّ أَحَدٍ يَنْتَقِمُ مِنْهُ وَيَتَشَفَّى فِيهِ، وَيَسْتَحِي مِمَّنْ كَانَ يَتَكَبَّرُ عَلَيْهِ وَإِنْ مَاتَا جَمِيعًا فَلِقَاءُ اللَّهِ عَلَيْهِ بَعْدَ التوفي في غاية الصعوبة، ومنها: حسن التَّوْحِيدِ وَتَرْكُ الشِّرْكِ الظَّاهِرِ وَالْخَفِيِّ جَمِيعًا لِأَنَّ الفاني لا يصلح لأن يعبد. ثم قال تعالى:

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { فانٍ } buyurduğunun beyan edilmesindeki fayda nedir? Deriz ki: Bunda [birçok] fayda vardır: Bunlardan biri: İbadete teşvik etmek ve kısa zamanı itaate sarf etmektir. Bir diğeri: İnsanın sahip olduğu şeylere güvenmesini menetmektir; böylece bir nimet içinde olduğunda «Bu asla gitmez» deyip malına ve mülküne güvenerek Allah'a yönelmeyi terk etmez. Bir diğeri: Bir sıkıntı içinde olduğunda sabretmeyi emretmektir; böylece işin gelip geçici ve sıkıntının zeval bulucu olduğuna güvenerek Allah'a nankörlük etmez. Bir diğeri: Başkasını mabut edinmeyi terk etmek, hükümdarlara yakın olmakla aldanmaktan ve Allah Teâlâ'ya yakınlaşmayı terk etmekten sakındırmaktır. Çünkü onların durumu zevale yakındır; bu yüzden onlara yakın olan kimse çok geçmeden büyük bir pişmanlık içinde kalır. Zira onlardan önce ölürse Allah'ın huzuruna kaçak bir köle gibi varır; şayet hükümdar ondan önce ölürse yaratılmışlar arasında kalır, herkes ondan intikam alır, hıncını çıkarır ve vaktiyle kendilerine karşı kibirlendiği kimselerden utanır; eğer ikisi birden ölürlerse vefattan sonra Allah'ın huzuruna çıkmak onun için son derece zor olur. Bunlardan biri de: Tevhidin güzelliği, zâhirî ve bâtınî şirkin tamamını terk etmektir; çünkü fâni olan, ibadet edilmeye elverişli değildir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة الرحمن (٥٥) : الآيات ٢٧ الى ٢٨]

[Rahmân Suresi (55), Ayetler 27-28]

وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ (٢٧) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٢٨)

{ وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ (٢٧) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “Celâl ve ikram sahibi Rabbinin Zâtı bâki kalacaktır. (27) O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (28)

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْوَجْهُ يُطْلَقُ عَلَى الذَّاتِ وَالْمُجَسِّمُ يَحْمِلُ الْوَجْهَ عَلَى الْعُضْوِ وَهُوَ خِلَافُ الْعَقْلِ وَالنَّقْلِ أَعْنِي الْقُرْآنَ لِأَنَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ [القصص: ٨٨] يدل على أن لَا يَبْقَى إِلَّا وَجْهُ اللَّهِ تَعَالَى، فَعَلَى الْقَوْلِ الْحَقِّ لَا إِشْكَالَ فِيهِ لِأَنَّ الْمَعْنَى لَا يَبْقَى غَيْرُ حَقِيقَةِ اللَّهِ أَوْ غَيْرُ ذَاتِ اللَّهِ شَيْءٌ وَهُوَ كَذَلِكَ، وَعَلَى قَوْلِ الْمُجَسِّمِ يَلْزَمُ أَنْ لَا تَبْقَى يَدُهُ الَّتِي أَثْبَتَهَا وَرِجْلُهُ الَّتِي قَالَ بِهَا، لَا يُقَالُ: فَعَلَى قَوْلِكُمْ أَيْضًا يَلْزَمُ أَنْ لَا يَبْقَى عِلْمُ اللَّهِ وَلَا قُدْرَةُ اللَّهِ، لِأَنَّ الْوَجْهَ جَعَلْتُمُوهُ ذَاتًا، وَالذَّاتُ غَيْرُ الصِّفَاتِ فَإِذَا قُلْتَ: كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا حَقِيقَةَ اللَّهِ خَرَجَتِ الصِّفَاتُ عَنْهَا فَيَكُونُ قَوْلُكُمْ نَفْيًا لِلصِّفَاتِ، نَقُولُ: الْجَوَابُ عَنْهُ بِالْعَقْلِ وَالنَّقْلِ، أَمَّا النَّقْلُ فَذَلِكَ أَمْرٌ يُذْكَرُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، وَأَمَّا الْعَقْلُ فَهُوَ أَنَّ قَوْلَ الْقَائِلِ: لَمْ يَبْقَ لِفُلَانٍ إِلَّا ثَوْبٌ يَتَنَاوَلُ الثَّوْبَ وَمَا قَامَ بِهِ مِنَ اللَّوْنِ وَالطُّولِ وَالْعَرْضِ، وَإِذَا قَالَ: لَمْ يَبْقَ إِلَّا كُمُّهُ لَا يَدُلُّ عَلَى بَقَاءِ جَيْبِهِ وَذَيْلِهِ، فَكَذَلِكَ قَوْلُنَا: يَبْقَى ذَاتُ اللَّهِ تَعَالَى يَتَنَاوَلُ صِفَاتِهِ وَإِذَا قُلْتُمْ: لَا يَبْقَى غَيْرُ وَجْهِهِ بِمَعْنَى الْعُضْوِ يَلْزَمُهُ أَنْ لَا تَبْقَى يَدُهُ.

Birinci Mesele: (*Vech* [وَجْه]) Zât hakkında kullanılır; mücessime ise vechi uzuv manasına hamleder ki bu akla ve nakle, yani Kur'an'a aykırıdır. Çünkü Allah Teâlâ'nın: { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } [el-Kasas: 88] “O'nun Zâtından başka her şey helak olucudur” kavli, Allah Teâlâ'nın Zâtından başka hiçbir şeyin bâki kalmayacağına delalet eder. Hak olan kavle göre bunda bir müşkillik yoktur; çünkü mana «Allah'ın hakikatinden veya Allah'ın Zâtından başka hiçbir şey bâki kalmaz» demektir ve bu böyledir. Mücessimenin kavline göre ise, O'nun için ispat ettiği elinin ve varlığını söylediği ayağının bâki kalmaması gerekir. «Sizin kavlinize göre de Allah'ın ilminin ve kudretinin bâki kalmaması gerekir; zira vechi zât kıldınız, zât ise sıfatlardan başkadır. ‘Allah'ın hakikati müstesna her şey helaktedir’ dediğiniz vakit sıfatlar bundan çıkmış olur, dolayısıyla sizin kavliniz sıfatları nefyetmek olur» denilemez. Deriz ki: Bunun cevabı hem akıl hem de nakil iledir. Nakle gelince, bu husus buradan başka bir yerde zikredilir. Akla gelince: Söz söyleyen bir kimsenin «Falancanın elbisesinden başka bir şeyi kalmadı» demesi, elbiseyi ve onda kaim olan rengi, uzunluğu ve genişliği de kapsar. «Yalnızca yen kısmı kaldı» dediğinde ise bu, onun yakasının ve eteğinin kaldığına delalet etmez. Nitekim bizim «Allah Teâlâ'nın Zâtı bâki kalır» sözümüz de O'nun sıfatlarını kapsar. Sizler «Uzuv manasında vechinden başkası kalmaz» dediğinizde ise O'nun elinin bâki kalmaması gerekir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فَمَا السَّبَبُ فِي حُسْنِ إِطْلَاقِ لَفْظِ الْوَجْهِ عَلَى الذَّاتِ؟ نَقُولُ: إِنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنْ عُرْفِ النَّاسِ، فَإِنَّ الْوَجْهَ يُسْتَعْمَلُ فِي الْعُرْفِ لِحَقِيقَةِ الْإِنْسَانِ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا رَأَى وَجْهَ غَيْرِهِ يَقُولُ: رَأَيْتُهُ، وَإِذَا رَأَى غَيْرَ الْوَجْهِ مِنَ الْيَدِ وَالرِّجْلِ مَثَلًا لَا يَقُولُ: رَأَيْتُهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ اطِّلَاعَ الْإِنْسَانَ عَلَى حَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ فِي أَكْثَرِ الْأَمْرِ يَحْصُلُ بِالْحِسِّ، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا رَأَىَ شَيْئًا عَلِمَ مِنْهُ مَا لَمْ يَكُنْ يَعْلَمُ حَالَ غَيْبَتِهِ، لِأَنَّ الْحِسَّ لَا يَتَعَلَّقُ بِجَمِيعِ الْمَرْئِيِّ وَإِنَّمَا يَتَعَلَّقُ بِبَعْضِهِ، ثُمَّ إِنَّ الْحِسَّ يُدْرِكُ وَالْحَدْسَ يَحْكُمُ فَإِذَا رَأَىَ شَيْئًا بِحِسِّهِ يَحْكُمُ عَلَيْهِ بِأَمْرٍ بِحَدْسِهِ، لَكِنَّ الْإِنْسَانَ اجْتَمَعَ فِي وَجْهِهِ أَعْضَاءٌ كَثِيرَةٌ كُلُّ وَاحِدٍ يَدُلُّ عَلَى أَمْرٍ، فَإِذَا رَأَى الْإِنْسَانُ وَجْهَ الْإِنْسَانِ حَكَمَ عَلَيْهِ بِأَحْكَامٍ مَا كَانَ يَحْكُمُ بِهَا لَوْلَا رُؤْيَتُهُ وَجْهَهُ، فَكَانَ أَدَلَّ عَلَى حَقِيقَةِ الْإِنْسَانِ وَأَحْكَامِهِ مِنْ غَيْرِهِ، فَاسْتُعْمِلَ الْوَجْهُ فِي الْحَقِيقَةِ فِي الْإِنْسَانِ ثُمَّ نُقِلَ إِلَى غَيْرِهِ مِنَ الْأَجْسَامِ، ثم نقل لي مَا لَيْسَ بِجِسْمٍ، يُقَالُ فِي الْكَلَامِ هَذَا وَجْهٌ حَسَنٌ وَهَذَا وَجْهٌ ضَعِيفٌ، وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْوَجْهَ مِنَ الْمُوَاجَهَةِ كَمَا هُوَ الْمَسْطُورُ فِي الْبَعْضِ مِنَ الْكُتُبِ الْفِقْهِيَّةِ فَلَيْسَ بِشَيْءٍ إِذِ الْأَمْرُ عَلَى الْعَكْسِ، لِأَنَّ الْفِعْلَ مِنَ الْمَصْدَرِ وَالْمَصْدَرَ مِنَ الِاسْمِ الْأَصْلِيِّ وَإِنْ كَانَ بِالنَّقْلِ، فَالْوَجْهُ أَوَّلُ مَا وُضِعَ لِلْعُضْوِ ثُمَّ اسْتُعْمِلَ وَاشْتُقَّ مِنْهُ غَيْرُهُ، وَيَعْرِفُ ذَلِكَ الْعَارِفُ بِالتَّصْرِيفِ الْبَارِعِ فِي الْأَدَبِ.

İkinci Mesele: (*Vech* [وَجْه]) lafzının Zât için kullanılmasının güzel oluşunun sebebi nedir? Deriz ki: Bu, insanların örfünden alınmıştır. Zira vech örfte insanın hakikati için kullanılır; görmez misin ki insan başkasının yüzünü gördüğü zaman «Onu gördüm» der; el ve ayak gibi yüzün dışındaki bir kısmını gördüğünde ise «Onu gördüm» demez. Bunun sebebi şudur: İnsanın eşyanın hakikatlerine muttali olması çoğu durumda duyu ile hâsıl olur. Zira insan bir şeyi gördüğünde, gayb halinde iken bilmediği şeyleri ondan öğrenir. Çünkü duyu görülen şeyin tamamına taalluk etmez, ancak bir kısmına taalluk eder; sonra duyu idrak eder, sezgi (hads) ise hüküm verir. Bir şeyi duyusuyla gördüğü zaman sezgisiyle onun hakkında bir hükme varır. Fakat insanın yüzünde her biri bir duruma delalet eden pek çok uzuv toplanmıştır. İnsan diğer bir insanın yüzünü gördüğü vakit, yüzünü görmemiş olsaydı veremeyeceği hükümlerle onun hakkında hüküm verir. Böylece [vech], insanın hakikatine ve durumlarına diğer uzuvlardan daha çok delalet eder olmuştur. Bu sebeple vech hakikat olarak insanda kullanılmış, sonra diğer cisimlere aktarılmış, ardından da cisim olmayan şeylere nakledilmiştir. Kelamda «Bu güzel bir vecihtir (yöndür)», «Bu zayıf bir vecihtir» denilir. Bazı fıkıh kitaplarında yazılı olduğu gibi «Vech, müvâcehe (karşılaşma) kökündendir» diyen kimsenin sözü ise bir şey değildir; zira durum bunun aksinedir. Çünkü fiil masdardan, masdar ise nakil yoluyla da olsa asıl isimden alınır. Dolayısıyla vech ilk olarak uzuv için vazolunmuş, sonra kullanılarak ondan başkaları türetilmiştir. Bunu sarf ilmini bilen ve edebiyatta mahir olan kimseler bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لَوْ قَالَ: وَيَبْقَى رَبُّكَ أَوِ اللَّهُ أَوْ غَيْرُهُ فَحَصَلَتِ الْفَائِدَةُ مِنْ غَيْرِ وُقُوعٍ فِي توهم ما هو ابتدع، نَقُولُ: مَا كَانَ يَقُومُ مَقَامَ الْوَجْهِ لَفَظٌ آخَرُ وَلَا وَجْهَ فِيهِ إِلَّا مَا قَالَهُ اللَّهُ تَعَالَى، وَذَلِكَ لِأَنَّ سَائِرَ الْأَسْمَاءِ الْمَعْرُوفَةِ لِلَّهِ تَعَالَى أَسْمَاءُ الْفَاعِلِ كَالرَّبِّ وَالْخَالِقِ وَاللَّهُ عِنْدَ الْبَعْضِ بِمَعْنَى الْمَعْبُودِ، فَلَوْ قَالَ: وَيَبْقَى رَبُّكَ رَبُّكَ، وَقَوْلُنَا: رَبُّكَ مَعْنَيَانِ عِنْدَ الِاسْتِعْمَالِ أَحَدُهُمَا أَنْ يُقَالَ: شَيْءٌ مِنْ كُلِّ رَبِّكَ، ثَانِيهِمَا أَنْ يُقَالَ: يَبْقَى رَبُّكَ مَعَ أَنَّهُ حَالَةَ الْبَقَاءِ رَبُّكَ فَيَكُونُ الْمَرْبُوبَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَكَذَلِكَ لَوْ قَالَ: يَبْقَى الْخَالِقُ وَالرَّازِقُ وَغَيْرُهُمَا.

Üçüncü Mesele: Şayet «Rabbin bâki kalır» veya «Allah bâki kalır» yahut başka bir ifade buyursaydı, sonradan uydurulan bir şeyi vehmetmeye düşülmeksizin fayda hâsıl olurdu [denilirse], deriz ki: Vech lafzının yerine başka bir lafız geçemezdi ve bunda Allah Teâlâ'nın buyurduğundan başka bir cihet de yoktur. Bunun sebebi şudur: Allah Teâlâ'nın bilinen diğer isimleri, Rab ve Hâlik gibi fâil isimleridir; bazısına göre «Allah» ismi de mabut manasındadır. Şayet «Rabbin bâki kalır» buyursaydı; bizim «Rabbin» sözümüz kullanımda iki manaya gelir: Birincisi «Rabbinin her şeyinden bir şey» denilmesidir; ikincisi «Beka halinde senin Rabbin olmakla birlikte Rabbin bâki kalır» denilmesidir ki bu durumda o vakitte مربوب (rabbi olan/yaratılmış) var demektir. Aynı şekilde «Hâlik bâki kalır», «Râzık bâki kalır» vb. demiş olsaydı da böyle olurdu.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مَا الْحِكْمَةُ فِي لَفْظِ الرَّبِّ وَإِضَافَةِ الْوَجْهِ إِلَيْهِ، وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ [الْبَقَرَةِ: ١١٥] وَقَالَ: يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ [الرُّومِ: ٣٨] نَقُولُ: الْمُرَادُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ هُوَ الْعِبَادَةُ. أَمَّا قَوْلُهُ: فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ فَظَاهِرٌ لِأَنَّ الْمَذْكُورَ هُنَاكَ الصَّلَاةُ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَالْمَذْكُورُ هُوَ الزَّكَاةُ قَالَ تَعَالَى مِنْ قَبْلُ: فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ [الرُّومِ: ٣٨] ذلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ [الروم: ٣٨] وَلَفْظُ اللَّهِ يَدُلُّ عَلَى الْعِبَادَةِ، لِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَعْبُودُ، وَالْمَذْكُورُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ النِّعَمُ الَّتِي بِهَا تَرْبِيَةُ الْإِنْسَانِ فَقَالَ: وَجْهُ رَبِّكَ.

Dördüncü Mesele: (*Rab* [الرَّبّ]) lafzındaki ve vechin O'na izafe edilmesindeki hikmet nedir? Oysa başka bir yerde: { فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ } [el-Bakara: 115] “Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü (rızası/kıblesi) oradadır” buyurmuş ve: { يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ } [er-Rûm: 38] “Allah'ın rızasını dilerler” buyurmuştur. Deriz ki: Zikredilen iki yerde murat edilen ibadettir. O'nun: { فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ } kavline gelince bu açıktır; çünkü orada zikredilen namazdır. O'nun: { يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ } kavline gelince, zikredilen zekâttır; nitekim Allah Teâlâ bundan önce şöyle buyurmuştur: { فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ ذلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ } [er-Rûm: 38] “Akrabaya, yoksula, yolcuya hakkını ver. Bu, Allah'ın rızasını dileyenler için daha hayırlıdır.” «Allah» lafzı ise ibadete delalet eder; zira Allah, kendisi mabut olandır. Bu makamda zikredilen ise insanın terbiyesini sağlayan nimetlerdir; bu sebeple: { وَجْهُ رَبِّكَ } buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْخِطَابُ بِقَوْلِهِ: رَبِّكَ مَعَ مَنْ؟ نَقُولُ: الظَّاهِرُ أَنَّهُ مَعَ كُلِّ أَحَدٍ كَأَنَّهُ يَقُولُ: وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ أَيُّهَا السَّامِعُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْخِطَابُ مَعَ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَإِنْ قِيلَ: فَكَيْفَ قَالَ: فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ خِطَابًا مَعَ الِاثْنَيْنِ، وَقَالَ: وَجْهُ رَبِّكَ خِطَابًا مَعَ الْوَاحِدِ؟ نَقُولُ: عِنْدَ قَوْلِهِ: وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ وَقَعَتِ الْإِشَارَةُ إِلَى فَنَاءِ كُلِّ أَحَدٍ، وَبَقَاءِ اللَّهِ فَقَالَ/ وَجْهُ ربك أي يا أَيُّهَا السَّامِعُ فَلَا تَلْتَفِتْ إِلَى أَحَدٍ غَيْرَ اللَّهِ تَعَالَى، فَإِنَّ كُلَّ مَنْ عَدَاهُ فَانٍ، وَالْمُخَاطِبُ كَثِيرًا مَا يَخْرُجُ عَنِ الْإِرَادَةِ فِي الْكَلَامِ، فَإِنَّكَ إِذَا قُلْتَ: لِمَنْ يَشْكُو إِلَيْكَ مِنْ أَهْلِ مَوْضِعٍ سَأُعَاقِبُ لِأَجْلِكَ كُلَّ مَنْ فِي ذَلِكَ الْمَوْضِعِ يَخْرُجُ الْمُخَاطِبُ عَنِ الْوَعِيدِ، وَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْمَوْضِعِ فَقَالَ: وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ لِيُعْلِمَ كُلَّ أَحَدٍ أَنَّ غَيْرَهُ فَانٍ، وَلَوْ قَالَ: وَجْهُ رَبِّكُمَا لَكَانَ كُلُّ وَاحِدٍ يُخْرِجُ نَفْسَهُ وَرَفِيقَهُ الْمُخَاطَبَ مِنَ الْفَنَاءِ، فَإِنْ قُلْتَ: لَوْ قَالَ وَيَبْقَى وَجْهُ الرَّبِّ مِنْ غَيْرِ خِطَابٍ كَانَ أَدَلَّ عَلَى فَنَاءِ الْكُلِّ؟

Beşinci Mesele: { رَبِّكَ } “Rabbinin” kavlindeki hitap kiminledir? Deriz ki: Zâhir olan, herkesle olmasıdır; sanki şöyle buyurmaktadır: «Ey dinleyen kimse! Rabbinin Zâtı bâki kalacaktır.» Hitabın Hz. Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile olması da muhtemeldir. Şayet: «Nasıl olur da { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } diyerek iki kişiye hitap etmiş, sonra { وَجْهُ رَبِّكَ } diyerek tek kişiye hitap etmiştir?» denilirse, deriz ki: { وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ } buyurulduğunda herkesin yok olacağına ve Allah'ın bekasına işaret vuku bulmuştur. Dolayısıyla «Rabbinin Zâtı [bâki kalır], ey dinleyen kişi! Allah Teâlâ'dan başkasına iltifat etme, çünkü O'ndan gayrı herkes fânidir» buyurmuştur. Kelamda muhatap çok kere iradeden hariç tutulur. Nitekim sen bir yerin ahalisinden sana şikâyette bulunan kimseye: «Senin hatırın için o yerdeki herkesi cezalandıracağım» dediğinde, muhatap o yerin ahalisinden olsa bile tehditten hariç kalır. İşte Allah Teâlâ, herkesin kendisinden başkasının fâni olduğunu bilmesi için { وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ } buyurmuştur. Şayet «Rabbinizin Zâtı» [tesniye/ikil] deseydi, her biri kendisini ve hitap olunan arkadaşını yok olmaktan hariç tutardı. Eğer: «Hitapsız olarak ‘Rabbin Zâtı bâki kalır’ deseydi, herkesin yok oluşuna daha çok delalet etmez miydi?» dersen,

نَقُولُ: كَأَنَّ الْخِطَابَ فِي الرَّبِّ إِشَارَةٌ إِلَى اللُّطْفِ وَالْإِبْقَاءَ إِشَارَةٌ إِلَى الْقَهْرِ، وَالْمَوْضِعُ مَوْضُعُ بَيَانِ اللُّطْفِ وَتَعْدِيدِ

Deriz ki: Sanki Rab lafzındaki hitap lütfa işaret, bâki kılmak (ibkâ) ise kahra işarettir. Makam ise lütfu beyan etme ve nimetleri sayma

النِّعَمِ، فَلَوْ قَالَ: بِلَفْظِ الرَّبِّ لَمْ يَدُلَّ عَلَيْهِ الْخِطَابُ، وَفِي لَفْظِ الرَّبِّ عَادَةٌ جَارِيَةٌ وَهِيَ أَنَّهُ لَا يُتْرَكُ اسْتِعْمَالُهُ مَعَ الْإِضَافَةِ. فالعبد يقول: رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا، وَرَبِّ اغْفِرْ لِي، وَاللَّهُ تعالى يقول: رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبائِكُمُ [الدخان: ٨] ورَبِّ الْعالَمِينَ [الفاتحة: ٢] وَحَيْثُ تَرَكَ الْإِضَافَةَ ذَكَرَهُ مَعَ صِفَةٍ أُخْرَى مِنْ أَوْصَافِ اللَّفْظِ، حَيْثُ قَالَ تَعَالَى: بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ [سَبَأٍ: ١٥] وَقَالَ تَعَالَى: سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ [يس: ٥٨] وَلَفْظُ الرَّبِّ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا بِمَعْنَى التَّرْبِيَةِ، يُقَالُ: رَبَّهُ يُرَبِّهِ رَبًّا مِثْلَ رَبَّاهُ يُرَبِّيهِ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ وَصْفًا مِنَ الرَّبِّ الَّذِي هُوَ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الرَّابِّ كَالطِّبِّ لِلطَّبِيبِ، وَالسَّمْعِ لِلْحَاسَّةِ، وَالْبُخْلِ لِلْبَخِيلِ، وَأَمْثَالُ ذَلِكَ لَكِنْ مِنْ بَابِ فَعَلَ، وَعَلَى هَذَا فَيَكُونُ كَأَنَّهُ فَعَلَ مِنْ بَابِ فَعَلَ يَفْعَلُ أَيْ فَعَلَ الَّذِي لِلْغَرِيزِيِّ كَمَا يُقَالُ فِيمَا إِذَا قُلْنَا: فُلَانٌ أَعْلَمُ وَأَحْكَمُ، فَكَانَ وَصْفًا لَهُ مِنْ بَابِ فَعَلَ اللَّازِمِ لِيَخْرُجَ عَنِ التَّعَدِّي.

Makamıdır. Şayet [yalın] Rab lafzıyla buyursaydı, hitap buna delalet etmezdi. Rab lafzında cari olan bir âdet vardır ki o da izafetsiz kullanımının terk edilmesidir. Kul: «Rabbimiz bizi bağışla», «Rabbim beni bağışla» der; Allah Teâlâ da: { رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبائِكُمُ } [ed-Duhân: 8] “Sizin de Rabbiniz, geçmiş atalarınızın da Rabbidir” ve { رَبِّ الْعالَمِينَ } [el-Fâtiha: 2] “Âlemlerin Rabbi” buyurur. İzafeti terk ettiği yerlerde ise onu lafzın diğer vasıflarından biriyle birlikte zikretmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ } [Sebe': 15] “Hoş bir belde ve bağışlayıcı bir Rab!” ve { سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } [Yâsîn: 58] “Çok merhametli bir Rabden söz olarak bir selâm vardır” buyurmuştur. Rab lafzının terbiye manasında bir masdar olması muhtemeldir; tıpkı *rabbâhu yurabbîhi* (رَبَّاهُ يُرَبِّيهِ) denildiği gibi *rabbehu yurubbihu rabben* (رَبَّهُ يُرَبِّهِ رَبًّا) denilir. Tabip için *tıbb* (طِبّ), duyu için *sem'* (سَمْع), cimri için *buhl* (بُخْل) ve benzerlerinde olduğu gibi masdar olan *rab*dan râbb (terbiye eden) manasında bir sıfat olması da muhtemeldir; fakat *fe'ale* (فَعَلَ) babındandır. Buna göre sanki o, *fe'ale yef'alu* (فَعَلَ يَفْعَلُ) babından bir fiil gibi olur; yani «Falanca daha âlim ve daha hâkimdir» dediğimizde söylendiği gibi fıtrî (garîzî) olan *fe'ale* gibidir. Böylece müteaddîlikten (geçişlilikten) çıkması için *fe'ale* babından lâzım bir sıfatı olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: الْجَلالِ إِشَارَةٌ إِلَى كُلِّ صِفَةٍ مِنْ بَابِ النَّفْيِ، كَقَوْلِنَا: اللَّهُ لَيْسَ بِجِسْمٍ وَلَا جَوْهَرٍ وَلَا عَرَضٍ، وَلِهَذَا يُقَالُ: جَلَّ أَنْ يَكُونَ مُحْتَاجًا، وَجَلَّ أَنْ يَكُونَ عَاجِزًا، وَالتَّحْقِيقُ فِيهِ أَنَّ الْجَلَالَ هُوَ بِمَعْنَى الْعَظَمَةِ غَيْرَ أَنَّ الْعَظَمَةَ أَصْلُهَا فِي الْقُوَّةِ، وَالْجَلَالُ فِي الْفِعْلِ، فَهُوَ عَظِيمٌ لَا يَسَعُهُ عَقْلٌ ضَعِيفٌ فَجَلَّ أَنْ يَسَعَهُ كُلُّ فَرْضٍ مَعْقُولٍ: وَالْإِكْرامِ إِشَارَةٌ إِلَى كُلِّ صِفَةٍ هِيَ مِنْ بَابِ الْإِثْبَاتِ، كَقَوْلِنَا: حَيٌّ قَادِرٌ عَالِمٌ، وَأَمَّا السَّمِيعُ وَالْبَصِيرُ فَإِنَّهُمَا مِنْ بَابِ الْإِثْبَاتِ كَذَلِكَ عِنْدَ أَهْلِ السُّنَّةِ، وَعِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ مِنْ بَابِ النَّفْيِ، وَصِفَاتُ بَابِ النَّفْيِ قَبْلَ صِفَاتِ بَابِ الْإِثْبَاتِ عِنْدَنَا، لِأَنَّا أَوَّلًا نَجِدُ الدَّلِيلَ وَهُوَ الْعَالَمُ فَنَقُولُ: الْعَالَمُ مُحْتَاجٌ إِلَى شَيْءٍ وَذَلِكَ الشَّيْءُ لَيْسَ مِثْلَ الْعَالَمِ فَلَيْسَ بِمُحْدَثٍ وَلَا مُحْتَاجٍ، وَلَا مُمْكِنٍ، ثُمَّ نُثْبِتُ لَهُ الْقُدْرَةَ وَالْعِلْمَ وَغَيْرَهُمَا، وَمِنْ هُنَا قَالَ تَعَالَى لِعِبَادِهِ:

Altıncı Mesele: (*el-Celâl* [الْجَلال]), «Allah cisim değildir, cevher değildir, araz değildir» sözümüz gibi nefy babından olan her bir sıfata işarettir. Bundan dolayı «O muhtaç olmaktan yücedir (celle)», «O aciz olmaktan yücedir (celle)» denilir. Bu husustaki tahkik şudur: Celâl azamet manasındadır; şu kadar var ki azametin aslı kuvvette, celâl ise fiildedir. Dolayısıyla O, zayıf bir aklın kendisini kuşatamayacağı kadar azametlidir; akledilen her faraziyenin O'nu kuşatmasından yüce (celîl) olmuştur. (*el-İkrâm* [الْإِكْرام]) ise, «Diridir (hayy), kadirdir, âlimdir» sözümüz gibi ispat babından olan her bir sıfata işarettir. Semî' (işiten) ve Basîr'e (gören) gelince; Ehl-i Sünnet nezdinde bunlar da aynı şekilde ispat babındandır; Mu'tezile nezdinde ise nefy babındandır. Nefy babının sıfatları, bize göre ispat babının sıfatlarından öncedir; çünkü biz evvela delili, yani âlemi bulur ve deriz ki: Âlem bir şeye muhtaçtır; o şey ise âlem gibi değildir, dolayısıyla sonradan yaratılmış (muhdes) değildir, muhtaç değildir, mümkün değildir. Sonra O'nun için kudret, ilim ve diğerlerini ispat ederiz. Buradan hareketle Allah Teâlâ kullarına şöyle buyurmuştur:

لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ [الصَّافَّاتِ: ٣٥]

{ لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ } [es-Sâffât: 35] “Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur.”

وَقَالَ ﷺ: «أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ»

Hz. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] de şöyle buyurmuştur: «Lâ ilâhe illallâh deyinceye kadar insanlarla savaşmakla emrolundum.»

وَنَفْيُ الْإِلَهِيَّةِ عَنْ غَيْرِ اللَّهِ، نَفْيُ صِفَاتِ غَيْرِ اللَّهِ عَنِ اللَّهِ، فَإِنَّكَ إِذَا قُلْتَ: الْجِسْمُ لَيْسَ بِإِلَهٍ لَزِمَ مِنْهُ قَوْلُكَ: اللَّهُ لَيْسَ بِجِسْمٍ وَ (الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ) وَصْفَانِ مُرَتَّبَانِ عَلَى أَمْرَيْنِ سَابِقَيْنِ، فَالْجَلَالُ مُرَتَّبٌ عَلَى فَنَاءِ الْغَيْرِ وَالْإِكْرَامُ عَلَى بَقَائِهِ تَعَالَى، فَيَبْقَى الْفَرْدُ وَقَدْ عَزَّ أَنْ يُحَدَّ أَمْرُهُ بِفَنَاءِ مَنْ عَدَاهُ وَمَا عَدَاهُ، وَيَبْقَى وَهُوَ مُكْرِمٌ قَادِرٌ عَالِمٌ فَيُوجِدُ بَعْدَ فَنَائِهِمْ من يريد، وقرئ: ذُو الْجَلالِ، وذِي الْجَلالِ. وَسَنَذْكُرُ مَا يَتَعَلَّقُ بِهِ فِي تَفْسِيرِ آخر السورة إن شاء الله تعالى. / ثم قال تعالى:

Allah'tan başkasından ilahlığı nefyetmek, Allah'tan başkasının sıfatlarını Allah'tan nefyetmektir. Zira sen: «Cisim ilah değildir» dediğinde, bundan senin «Allah cisim değildir» sözün lâzım gelir. (*el-Celâl ve'l-İkrâm* [الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ]) ise daha önceki iki husus üzerine tertip edilmiş iki vasıftır: Celâl, başkasının yok oluşu üzerine tertip edilmiştir; ikram ise Allah Teâlâ'nın bekası üzerine tertip edilmiştir. Böylece O Tek olan kalır; O'nun dışındakilerin ve mâsivânın fâni olmasıyla emrinin sınırlandırılmasından münezzeh ve yüce olmuştur; O, ikram edici, kadir ve âlim olarak bâki kalır ve onların yok oluşundan sonra dilediğini var eder. Ayet { ذُو الْجَلالِ } ve { ذِي الْجَلالِ } şeklinde okunmuştur. Bununla ilgili hususları inşâallahu teâlâ surenin sonunun tefsirinde zikredeceğiz. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة الرحمن (٥٥) : الآيات ٢٩ الى ٣٠]

[Rahmân Suresi (55), Ayetler 29-30]

يَسْئَلُهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ (٢٩) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٣٠)

{ يَسْئَلُهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ (٢٩) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “Göklerde ve yerde bulunanlar O'ndan isterler. O, her gün bir şendedir (yaratma ve idare işindedir). (29) O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (30)

وَفِيهِ وجهان أحدهما: أنه حال تقديره: يبقى وَجْهُ رَبِّكَ مَسْئُولًا وَهَذَا مَنْقُولٌ مَعْقُولٌ، وَفِيهِ إِشْكَالٌ وَهُوَ أَنَّهُ يُفْضِي إِلَى التَّنَاقُضِ لِأَنَّهُ لما قال: وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ [الرحمن: ٢٧] كَانَ إِشَارَةً إِلَى بَقَائِهِ بَعْدَ فَنَاءِ مَنْ عَلَى الْأَرْضِ، فَكَيْفَ يَكُونُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مَسْئُولًا لِمَنْ فِي الْأَرْضِ؟ فَأَمَّا إِذَا قُلْنَا: الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى [الْأُمُورِ] الْجَارِيَةِ [فِي يَوْمِنَا] فَلَا إِشْكَالَ فِي هَذَا الْوَجْهِ، وَأَمَّا عَلَى الصَّحِيحِ فَنَقُولُ عَنْهُ أَجْوِبَةٌ أَحَدُهَا: لَمَّا بَيَّنَّا أَنَّهُ فَانٍ نَظَرًا إِلَيْهِ وَلَا يَبْقَى إِلَّا بِإِبْقَاءِ اللَّهِ، فَيَصِحُّ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ مَسْئُولًا ثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ مَسْئُولًا مَعْنًى لَا حَقِيقَةً، لِأَنَّ الْكُلَّ إِذَا فَنَوْا وَلَمْ يَكُنْ وُجُودٌ إِلَّا بِاللَّهِ، فَكَأَنَّ الْقَوْمَ فَرَضُوا سَائِلِينَ بِلِسَانِ الْحَالِ ثَالِثُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: وَيَبْقى لِلِاسْتِمْرَارِ فَيَبْقَى وَيُعِيدُ مَنْ كَانَ فِي الْأَرْضِ وَيَكُونُ مَسْئُولًا وَالثَّانِي: أَنَّهُ ابْتِدَاءُ كَلَامٍ وَهُوَ أَظْهَرُ وَفِيهِ مسائل:

Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bunun hal olmasıdır; takdiri şöyledir: «Rabbinin Zâtı, kendisinden istenilen (mes'ûl) olarak bâki kalır.» Bu, nakledilmiş ve akla uygun bir görüştür; ancak onda bir müşkillik vardır ki o da çelişkiye götürmesidir. Çünkü Allah Teâlâ: { وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ } [er-Rahmân: 27] buyurduğunda bu, yeryüzündekilerin yok oluşundan sonra O'nun bekasına işaret idi; o halde o vakitte yeryüzündekiler için nasıl kendisinden istenilen olabilir? Zamirin [günümüzde] cereyan eden [işlere] raci olduğunu söylersek bu vecihte hiçbir müşkillik yoktur. Doğru olan görüşe göre ise buna dair [birkaç] cevap veririz: Birincisi: Kendisine bakıldığında onun fâni olduğunu ve ancak Allah'ın bâki kılmasıyla bâki kaldığını beyan ettiğimizde, Allah'ın kendisinden istenilen olması sahih olur. İkincisi: Hakikat olarak değil, mana olarak kendisinden istenilen olmasıdır; zira hepsi yok olup varlık ancak Allah ile olunca, sanki o topluluk hâl diliyle isteyenler farz edilmiştir. Üçüncüsü: O'nun: { وَيَبْقى } kavli devamlılık içindir; dolayısıyla O bâki kalır, yeryüzünde olanları yeniden diriltir ve kendisinden istenilen olur. İkinci [vecih] ise: Bunun müstakil bir kelam başlangıcı (istînâf) olmasıdır ki daha zâhir olanı budur. Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَاذَا يَسْأَلُهُ السَّائِلُونَ؟ فَنَقُولُ: يَحْتَمِلُ وُجُوهًا أَحَدُهَا: أَنَّهُ سُؤَالُ اسْتِعْطَاءٍ فَيَسْأَلُهُ كُلُّ أَحَدٍ الرَّحْمَةَ وَمَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ فِي دِينِهِ وَدُنْيَاهُ ثَانِيهَا: أَنَّهُ سُؤَالُ اسْتِعْلَامٍ أَيْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا هُوَ، فَكُلُّ أَحَدٍ يَسْأَلُهُ عَنْ عَاقِبَةِ أَمْرِهِ وَعَمَّا فِيهِ صَلَاحُهُ وَفَسَادُهُ. فَإِنْ قِيلَ: لَيْسَ كُلُّ أَحَدٍ يَعْتَرِفُ بِجَهْلِهِ وَعِلْمِ اللَّهِ نَقُولُ: هَذَا كَلَامٌ فِي حَقِيقَةِ الْأَمْرِ مِنْ جَاهِلٍ، فَإِنْ كَانَ مِنْ جَاهِلٍ مُعَانِدٍ فَهُوَ فِي الْوَجْهِ الْأَوَّلِ أَيْضًا وَارِدٌ، فَإِنَّ مِنَ الْمُعَانِدِينَ مَنْ لَا يَعْتَرِفُ بِقُدْرَةِ اللَّهِ فَلَا يَسْأَلُهُ شَيْئًا بِلِسَانِهِ وَإِنْ كَانَ يَسْأَلُهُ بِلِسَانِ حَالِهِ لِإِمْكَانِهِ، وَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ إِشَارَةٌ إِلَى كَمَالِ الْقُدْرَةِ أَيْ كُلُّ أَحَدٍ عَاجِزٌ عَنْ تَحْصِيلِ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ. وَالْوَجْهُ الثَّانِي إِشَارَةٌ إِلَى كَمَالِ الْعِلْمِ أَيْ كُلُّ أَحَدٍ جَاهِلٌ بِمَا عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْمَعْلُومَاتِ ثَالِثُهَا: أَنَّ ذَلِكَ سُؤَالُ اسْتِخْرَاجِ، أَمْرٍ. وَقَوْلُهُ: مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَيْ مِنَ الْمَلَائِكَةِ يَسْأَلُونَهُ كُلَّ يَوْمٍ وَيَقُولُونَ: إِلَهَنَا مَاذَا نَفْعَلُ وَبِمَاذَا تَأْمُرُنَا، وَهَذَا يَصْلُحُ جَوَابًا آخَرَ عَنِ الْإِشْكَالِ عَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ:

Birinci Mesele: İsteyenler O'ndan ne isterler? Deriz ki: Bu birkaç veçhe ihtimallidir: Birincisi: Bunun bir ihsan isteme (isti'tâ) sorusu olmasıdır; böylece herkes O'ndan rahmet ve dininde ve dünyasında ihtiyaç duyduğu şeyleri ister. İkincisi: Bunun bilgi isteme (isti'lâm) sorusu olmasıdır; yani gayb ilmi O'nun katındadır, onu O'ndan başkası bilmez; dolayısıyla herkes işinin akıbetini ve kendisi için neyin salâh ve neyin fesat olduğunu O'ndan sorar. Şayet: «Herkes cehaletini ve Allah'ın ilmini itiraf etmez» denilirse, deriz ki: Bu, işin hakikatinde bir cahilin sözüdür; eğer bu inatçı bir cahilden kaynaklanıyorsa, bu durum birinci vecihte de geçerlidir. Zira inatçılardan öyleleri vardır ki Allah'ın kudretini itiraf etmez ve imkân dairesinde hâl diliyle O'ndan istese bile diliyle O'ndan bir şey istemez. Birinci vecih tam kudrete işarettir; yani herkes ihtiyaç duyduğu şeyi elde etmekten acizdir. İkinci vecih ise tam ilme işarettir; yani herkes Allah katındaki malumattan habersizdir. Üçüncüsü: Bunun bir emir çıkarma (istihraç) istemesi olmasıdır. O'nun: { مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } kavli, yani meleklerden olanlar O'ndan her gün isterler ve: «Ey İlahımız! Ne yapalım ve bize ne emredersin?» derler. Bu, şu kimsenin kavline yöneltilen müşkillik için de başka bir cevap olmaya elverişlidir:

يَسْأَلُهُ حَالٌ لِأَنَّهُ يَقُولُ: قَالَ تَعَالَى: كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ [الرحمن: ٢٦] ومن عليها تكون الأرض مكانه ومعتمده ولو لاها لَا يَعِيشُ وَأَمَّا مَنْ فِيهَا مِنَ الْمَلَائِكَةِ الْأَرْضِيَّةِ فَهُمْ فِيهَا وَلَيْسُوا عَلَيْهَا وَلَا تَضُرُّهُمْ زلزلتها، فعند ما يَفْنَى مَنْ عَلَيْهَا وَيَبْقَى اللَّهُ تَعَالَى لَا يَفْنَى هَؤُلَاءِ فِي تِلْكَ الْحَالِ فَيَسْأَلُونَهُ وَيَقُولُونَ: مَاذَا نَفْعَلُ فَيَأْمُرُهُمْ بِمَا يَأْمُرُهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يؤمرون، ثم يقول لهم: عند ما يَشَاءُ مُوتُوا فَيَمُوتُوا هَذَا عَلَى قَوْلِ مَنْ قال: يَسْئَلُهُ حَالٌ وَعَلَى الْوَجْهِ الْآخَرِ لَا إِشْكَالَ.

{ يَسْئَلُهُ } fiilinin hâl olduğunu söyleyen kimse [şöyle] demektedir: Allah Teâlâ: { كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ } [er-Rahmân: 26] buyurmuştur. Yer üzerinde olanın mekânı ve dayanağı yeryüzüdür, o olmasaydı yaşayamazdı; yeryüzü meleklerinden olanlara gelince, onlar yerin içindedirler, onun üzerinde değillerdir ve yerin sarsılması onlara zarar vermez. Yeryüzünde olanlar fâni olup Allah Teâlâ bâki kaldığında, o hâlde bunlar yok olmazlar; dolayısıyla O'ndan isteyip: «Ne yapalım?» derler. O da onlara emredeceğini emreder, onlar da emrolundukları şeyi yaparlar; sonra dilediği vakit onlara: «Ölün» der ve onlar da ölürler. Bu, { يَسْئَلُهُ } fiilinin hâl olduğunu söyleyen kimsenin kavline göredir; diğer veche göre ise hiçbir müşkillik yoktur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هُوَ عَائِدٌ إِلَى مَنْ؟ نَقُولُ: الظَّاهِرُ الْمَشْهُورُ أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَعَلَيْهِ اتِّفَاقُ الْمُفَسِّرِينَ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ مَا

İkinci Mesele: (*Hüve* [هُوَ]) kime racidir? Deriz ki: Zâhir ve meşhur olan, Allah Teâlâ'ya raci olmasıdır ve müfessirlerin ittifakı da bunun üzerinedir. Buna şu da delalet eder:

رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ ذَلِكَ الشَّأْنِ فَقَالَ: «يَغْفِرُ/ ذَنْبًا وَيُفَرِّجُ كَرْبًا، وَيَرْفَعُ مَنْ يَشَاءُ وَيَضَعُ مَنْ يَشَاءُ»

Hz. Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] rivayet edildiğine göre kendisine bu «şân»dan sorulmuş, o da şöyle buyurmuştur: «[O], günahı bağışlar, sıkıntıyı giderir, dilediğini yükseltir, dilediğini alçaltır.»

وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: هُوَ عَائِدٌ إِلَى يَوْمٍ وكُلَّ يَوْمٍ ظَرْفُ سُؤَالِهِمْ أَيْ يَقَعُ سُؤَالُهُمْ فِي كُلِّ يَوْمٍ وَهُوَ فِي شَأْنٍ يَكُونُ جُمْلَةً وُصِفَ بِهَا يَوْمٌ وَهُوَ نَكِرَةٌ كَمَا يُقَالُ: يَسْأَلُنِي فُلَانٌ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ يَوْمُ رَاحَتِي أَيْ يَسْأَلُنِي أَيَّامَ الرَّاحَةِ، وَقَوْلُهُ: هُوَ فِي شَأْنٍ يَكُونُ صِفَةً مُمَيِّزَةً لِلْأَيَّامِ الَّتِي فِيهَا شَأْنٌ عَنِ الْيَوْمِ الَّذِي قَالَ تَعَالَى فِيهِ: لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ [غَافِرٍ: ١٦] فَإِنَّهُ تَعَالَى فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ يَكُونُ هُوَ السَّائِلَ وَهُوَ الْمُجِيبَ، وَلَا يُسْأَلُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ لِأَنَّهُ لَيْسَ يَوْمًا هُوَ فِي شَأْنٍ يَتَعَلَّقُ بِالسَّائِلِينَ مِنَ النَّاسِ وَالْمَلَائِكَةِ وَغَيْرِهِمْ، وَإِنَّمَا يَسْأَلُونَهُ فِي يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ يَتَعَلَّقُ بِهِمْ فَيَطْلُبُونَ مَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ أَوْ يَسْتَخْرِجُونَ أَمْرَهُ بِمَا يَفْعَلُونَ فِيهِ، فَإِنْ قِيلَ: فَهَذَا يُنَافِي مَا وَرَدَ فِي الْخَبَرِ، نَقُولُ: لَا مُنَافَاةَ

Şöyle denilmesi de muhtemeldir: (*Hüve* [هُوَ]) güne (yevm) racidir ve { كُلَّ يَوْمٍ } onların istemelerinin zarfıdır; yani onların istemesi her gün vuku bulur. { هُوَ فِي شَأْنٍ } ise nekire olan «yevm» kelimesinin kendisiyle sıfatlandığı bir cümle olur; nitekim «Falanca bana istirahat günüm olan her gün soru sorar», yani istirahat günlerimde sorar denilmesi gibidir. O'nun: { هُوَ فِي شَأْنٍ } kavli, içinde bir şan (iş) bulunan günleri, Allah Teâlâ'nın hakkında: { لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ } [Gâfir: 16] “Bugün mülk kimindir? Tek ve kahredici olan Allah'ındır” buyurduğu günden ayıran bir sıfat olur. Zira Allah Teâlâ o günde bizzat soran ve bizzat cevap veren olur; o günde O'ndan bir şey istenmez, çünkü o gün insanlardan, meleklerden ve diğerlerinden isteyenlerle ilgili bir şânın (işin) bulunduğu bir gün değildir. Onlar O'ndan ancak kendileriyle ilgili bir şânın bulunduğu günde isterler; böylece ihtiyaç duydukları şeyi talep ederler yahut içinde yapacakları şey hususunda O'nun emrini çıkarmak isterler. Şayet: «Bu durum haberde vârit olana zıttır» denilirse, deriz ki: Hiçbir zıtlık yoktur;

لِقَوْلِهِ ﵇ فِي جَوَابِ مَنْ قَالَ: مَا هَذَا الشَّأْنُ؟ فَقَالَ: «يَغْفِرُ ذَنْبًا [وَيُفَرِّجُ كَرْبًا] »

Zira Hz. Peygamber [aleyhisselâm]: «Bu şan nedir?» diyen kimsenin cevabında: «Günahı bağışlar, [sıkıntıyı giderir]» buyurmuştur.

أَيْ فَاللَّهُ تَعَالَى جَعَلَ بَعْضَ الْأَيَّامِ مَوْسُومَةً بِوَسْمٍ يَتَعَلَّقُ بِالْخَلْقِ مِنْ مَغْفِرَةِ الذنوب والتفريج عن المكروب فقال تعالى: يَسْئَلُهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فِي تِلْكَ الْأَيَّامِ الَّتِي فِي ذَلِكَ الشَّأْنِ وَجَعَلَ بَعْضَهَا مَوْسُومَةً بِأَنْ لَا دَاعِي فِيهَا وَلَا سَائِلٌ، وَكَيْفَ لَا نَقُولُ بِهَذَا، وَلَوْ تَرَكْنَا كُلَّ يَوْمٍ عَلَى عُمُومِهِ لَكَانَ كُلُّ يَوْمٍ فِيهِ فِعْلٌ وَأَمْرٌ وَشَأْنٌ فَيُفْضِي ذَلِكَ إِلَى الْقَوْلِ بِالْقِدَمِ وَالدَّوَامِ، اللَّهُمَّ إِلَّا أَنْ يُقَالَ: عَامٌّ دَخَلَهُ التَّخْصِيصُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ [النَّمْلِ: ٢٣] وتُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ [الْأَحْقَافِ: ٢٥] .

Yani Allah Teâlâ bazı günleri, günahların bağışlanması ve sıkıntıda olanın sıkıntısının giderilmesi gibi yaratılmışlarla ilgili bir alametle damgalamıştır. Nitekim Allah Teâlâ: { يَسْئَلُهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } buyurarak o şânın bulunduğu günlerde [isterler buyurmuş], bazı günleri ise içinde hiçbir dua edenin ve hiçbir isteyenin bulunmadığı günler olarak damgalamıştır. Bunu nasıl söylemeyiz ki? Şayet «her gün» ifadesini umumiliği üzere bıraksaydık, her günde bir fiil, bir emir ve bir şan bulunur, bu da kıdem ve devamlılık görüşüne götürürdü; meğerki Allah Teâlâ'nın: { وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } [en-Neml: 23] “Ona her şeyden verilmiştir” ve { تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ } [el-Ahkâf: 25] “Her şeyi helak eder” kavillerinde olduğu gibi tahsis girmiş bir umum olduğu söylensin.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فَعَلَى الْمَشْهُورِ يَكُونُ اللَّهُ تَعَالَى فِي كُلِّ يَوْمٍ وَوَقْتٍ فِي شَأْنٍ، وَقَدْ جَفَّ الْقَلَمُ بِمَا هُوَ كَائِنٌ، نَقُولُ: فِيهِ أَجْوِبَةٌ مَنْقُولَةٌ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ فَلَا نَبْخَلُ بِهَا وَأَجْوِبَةٌ مَعْقُولَةٌ نَذْكُرُهَا بَعْدَهَا: أَمَّا الْمَنْقُولَةُ فَقَالَ بَعْضُهُمْ:

Üçüncü Mesele: Meşhur görüşe göre Allah Teâlâ her gün ve her vakit bir şendedir; oysa kalem olacak şeyleri yazıp kurumuştur. Deriz ki: Bunda son derece güzel naklî cevaplar vardır ki onları esirgemeyiz; arkasından da zikredeceğimiz aklî cevaplar vardır. Naklî olanlara gelince, bazısı şöyle demiştir:

الْمُرَادُ سَوْقُ الْمَقَادِيرِ إِلَى الْمَوَاقِيتِ، وَمَعْنَاهُ أَنَّ الْقَلَمَ جَفَّ بِمَا يَكُونُ فِي كُلِّ [يَوْمٍ وَ] وَقْتٍ، فَإِذَا جَاءَ ذَلِكَ الْوَقْتُ تَعَلَّقَتْ إِرَادَتُهُ بِالْفِعْلِ فِيهِ فَيُوَجَدُ، وَهَذَا وَجْهٌ حَسَنٌ لَفْظًا وَمَعْنًى وقال بعضهم: شؤون يبديها لا شؤون يبتديها،

Murat edilen, takdirlerin vakitlerine sevk edilmesidir. Bunun manası şudur: Kalem her [gün ve] vakitte olacak şeyleri yazıp kurumuştur; o vakit geldiğinde O'nun iradesi o vakitteki fiile taalluk eder ve o şey var edilir. Bu, lafız ve mana bakımından güzel bir vecihtir. Bazıları da şöyle demiştir: «O'nun izhar ettiği şanlar vardır, yoksa ilk defa başlattığı şanlar değildir.»

وَهُوَ مِثْلُ الْأَوَّلِ مَعْنًى، أَيْ لَا يَتَغَيَّرُ حُكْمُهُ بِأَنَّهُ سَيَكُونُ وَلَكِنْ يَأْتِي وَقْتٌ قَدَّرَ اللَّهُ فِيهِ فِعْلَهُ فَيَبْدُو فِيهِ مَا قَدَّرَهُ اللَّهُ، وَهَذَانِ الْقَوْلَانِ يُنْسَبَانِ إِلَى الْحَسَنِ بْنِ الْفَضْلِ أَجَابَ بِهِمَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ طَاهِرٍ وَقَالَ بَعْضُهُمْ: يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي الليل ويخرج الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَيَشْفِي سَقِيمًا وَيُمْرِضُ سَلِيمًا، وَيُعِزُّ ذَلِيلًا وَيُذِلُّ عَزِيزًا، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ

Bu da mana bakımından birincisi gibidir; yani O'nun olacağına dair hükmü değişmez, fakat Allah'ın fiilini takdir ettiği vakit gelir ve Allah'ın takdir ettiği şey o vakitte zâhir olur. Bu iki kavil Hasan b. el-Fadl'a nispet edilir; Abdullah b. Tâhir bunlarla cevap vermiştir. Bazıları da şöyle demiştir: «Geceyi gündüze katar, gündüzü geceye katar; ölüden diriyi çıkarır, diriden ölüyü çıkarır; hastaya şifa verir, sağlıklıyı hasta eder; zelil olanı aziz kılar, aziz olanı zelil kılar» ve buna benzer şeyler. Bu da

قَوْلِهِ ﵇: «يَغْفِرُ ذَنْبًا وَيُفَرِّجُ كَرْبًا»

Hz. Peygamber'in [aleyhisselâm]: «Günahı bağışlar, sıkıntıyı giderir» kavlinden alınmıştır.

وَهُوَ أَحْسَنُ وَأَبْلَغُ حَيْثُ بَيَّنَ أَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا يَتَعَلَّقُ بِالْآخِرَةِ وَالْآخَرُ بِالدُّنْيَا، وَقَدَّمَ الْأُخْرَوِيَّ عَلَى الدُّنْيَوِيِّ وَأَمَّا الْمَعْقُولَةُ: فَهِيَ أَنْ نَقُولَ هَذَا بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْخَلْقِ، وَمَنْ يَسْأَلُهُ مِنْ أَهْلِ السموات وَالْأَرْضِ لِأَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ بِمَا أَرَادَ وَقَضَى وَأَبْرَمَ فِيهِ حُكْمَهُ وَأَمْضَى، غَيْرَ أَنَّ مَا حَكَمَهُ يَظْهَرُ كُلَّ يَوْمٍ، فَنَقُولُ: أَبْرَمَ اللَّهُ الْيَوْمَ رِزْقَ فُلَانٍ وَلَمْ يَرْزُقْهُ أَمْسِ، وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يُحِيطَ عِلْمُ خَلْقِهِ بِمَا أَحَاطَ بِهِ عِلْمُهُ، فَتَسْأَلُهُ الْمَلَائِكَةُ كُلَّ يَوْمٍ إِنَّكَ يَا إِلَهَنَا فِي هَذَا الْيَوْمِ فِي أَيِّ شَأْنٍ فِي نَظَرِنَا وَعِلْمِنَا الثَّانِي: هُوَ أَنَّ الْفِعْلَ يَتَحَقَّقُ بِأَمْرَيْنِ مِنْ جَانِبِ الْفَاعِلِ بِأَمْرٍ خَاصٍّ، وَمِنْ جَانِبِ الْمَفْعُولِ فِي بَعْضِ الْأُمُورِ، وَلَا يُمْكِنُ غَيْرُهُ وَعَلَى وَجْهٍ يَخْتَارُهُ الْفَاعِلُ مِنْ وُجُوهٍ مُتَعَدِّدَةٍ مِثَالُ الْأَوَّلِ: تَحْرِيكُ السَّاكِنِ لَا يُمْكِنُ إِلَّا بِإِزَالَةِ السُّكُونِ/ عَنْهُ وَالْإِتْيَانِ بِالْحَرَكَةِ عَقِيبَهُ مِنْ غَيْرِ فَصْلٍ وَمِثَالُ الثَّانِي: تَسْكِينُ السَّاكِنُ فَإِنَّهُ يُمْكِنُ مَعَ إِبْقَاءِ السُّكُونِ فِيهِ وَمَعَ إِزَالَتِهِ عَقِيبَهُ مِنْ غَيْرِ فَصْلٍ أَوْ مَعَ فَصْلٍ، إِذْ يُمْكِنُ أَنْ يُزِيلَ عَنْهُ السُّكُونَ وَلَا يُحَرِّكُهُ مَعَ بَقَاءِ الْجِسْمِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَاللَّهُ تَعَالَى خَلَقَ الْأَجْسَامَ الْكَثِيرَةَ فِي زَمَانٍ وَاحِدٍ وَخَلَقَ فِيهَا صِفَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ فِي غَيْرِ ذَلِكَ الزَّمَانِ، فَإِيجَادُهَا فِيهِ لَا فِي زَمَانٍ آخَرَ بَعْدَ ذَلِكَ الزَّمَانِ فَمَنْ خَلَقَهُ فَقِيرًا فِي زَمَانٍ لَمْ يُمْكِنْ خَلْقُهُ غَنِيًّا فِي عَيْنِ ذَلِكَ الزَّمَانِ مَعَ خَلْقِهِ فَقِيرًا فِيهِ وَهَذَا ظَاهِرٌ، وَالَّذِي يَظُنُّ أَنَّ ذَلِكَ يَلْزَمُ مِنْهُ الْعَجْزُ أَوْ يُتَوَهَّمُ فَلَيْسَ كَذَلِكَ بَلِ الْعَجْزُ فِي خِلَافِ ذَلِكَ لِأَنَّهُ لَوْ خَلَقَهُ فَقِيرًا فِي زَمَانٍ يُرِيدُ كَوْنَهُ غَنِيًّا لَمَا وَقَعَ الْغِنَى فِيهِ مَعَ أَنَّهُ أَرَادَهُ، فَيَلْزَمُ الْعَجْزُ مِنْ خِلَافِ مَا قُلْنَا:

Biri ahiretle, diğeri dünyayla ilgili iki hususu açıkladığı ve uhrevî olanı dünyevî olana takdim ettiği için bu daha güzel ve daha beliğdir. Aklî olanlara gelince: Şöyle deriz: Bu, yaratılmışlara ve gökler ile yer ehlinden O'ndan isteyenlere göredir. Çünkü Allah Teâlâ dilediği şekilde hükmetmiş, kaza etmiş, hükmünü kesinleştirip infaz etmiştir; şu kadar var ki O'nun hükmettiği şey her gün zâhir olur. Dolayısıyla biz: «Allah bugün falancanın rızkını kesinleştirdi, dün ise ona rızık vermedi» deriz. O'nun ilminin kuşattığı şeyi yaratıklarının ilminin kuşatması ise mümkün değildir. Bu sebeple melekler her gün O'na: «Ey İlahımız! Sen bugün bizim nazarımızda ve ilmimizde hangi şendesin?» diye sorarlar. İkincisi: Fiil iki hususla gerçekleşir: Fâil cihetinden özel bir hususla; mef'ûl (yapılan iş) cihetinden ise bazı durumlarda gerçekleşir ve fâilin birçok vecih arasından seçeceği bir vecih üzere başkası mümkün olmaz. Birincisinin misali: Hareketsiz olanı hareket ettirmek, ancak ondaki sükûnu gidermek ve fasılasız olarak hemen peşinden hareketi getirmekle mümkündür. İkincisinin misali: Duranı durdurmaktır; zira bu, onda sükûnun devam ettirilmesiyle de, fasılasız olarak peşinden sükûnun giderilmesiyle de yahut fasılalı olarak giderilmesiyle de mümkündür; çünkü cismin bekasıyla birlikte ondan sükûnu giderip onu hareket ettirmemesi mümkündür. Bunu bildiğin vakit: Allah Teâlâ birçok cismi tek bir zamanda yaratmış, onlardaki farklı sıfatları ise o zamandan başka bir zamanda yaratmıştır. Dolayısıyla onların o zamanda var edilmesi, o zamandan sonraki başka bir zamanda var edilmesi değildir. Bir kimseyi bir zamanda fakir olarak yaratmışsa, onu o zamanda fakir yaratmakla birlikte aynı zamanda zengin olarak yaratması mümkün olmamıştır ve bu açıktır. Bundan bir acziyetin lâzım geleceğini zanneden veya vehmeden kimsenin zannı doğru değildir; bilakis acziyet bunun aksindedir. Çünkü onu zengin olmasını irade ettiği bir zamanda fakir yaratsaydı, O bunu irade ettiği halde onda zenginlik vuku bulmazdı; dolayısıyla acziyet dediğimizin aksinden lâzım gelir,

لَا فِيمَا قُلْنَا، فَإِذَنْ كُلُّ زَمَانٍ هُوَ غَيْرُ الزَّمَانِ الْآخَرِ فَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِ الْمُفَسِّرِينَ: أَغْنَى فَقِيرًا وَأَفْقَرَ غَنِيًّا، وَأَعَزَّ ذَلِيلًا وَأَذَلَّ عَزِيزًا، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَضْدَادِ. ثُمَّ اعْلَمْ أَنَّ الضِّدَّيْنِ لَيْسَا مُنْحَصِرَيْنِ فِي مُخْتَلِفَيْنِ بَلِ الْمِثْلَانِ فِي حُكْمِهِمَا فَإِنَّهُمَا لَا يَجْتَمِعَانِ، فَمَنْ وُجِدَ فِيهِ حَرَكَةٌ إِلَى مَكَانٍ فِي زَمَانٍ لَا يُمْكِنُ أَنْ تُوجَدَ فِيهِ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ حَرَكَةٌ أُخْرَى أَيْضًا إِلَى ذَلِكَ الْمَكَانِ، وَلَيْسَ شَأْنُ اللَّهِ مُقْتَصِرًا عَلَى إِفْقَارِ غَنِيٍّ أَوْ إِغْنَاءِ فَقِيرٍ فِي يَوْمِنَا دُونَ إِفْقَارِهِ أَوْ إِغْنَائِهِ أَمْسِ، وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَجْمَعَ فِي زَيْدٍ إِغْنَاءً هُوَ أَمْسِي مَعَ إِغَنَاءٍ هُوَ يَوْمِي، فَالْغِنَى الْمُسْتَمِرُّ لِلْغَنِيِّ فِي نَظَرِنَا فِي الْأَمْرِ مُتَبَدِّلُ الْحَالِ، فَهُوَ أَيْضًا مِنْ شَأْنِ اللَّهِ تَعَالَى، وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُوصَفُ بِكَوْنِهِ: لَا يَشْغَلُهُ شَأْنٌ عَنْ شَأْنٍ، وَمَعْنَاهُ أَنَّ الشَّأْنَ الْوَاحِدَ لَا يَصِيرُ مَانِعًا لَهُ تَعَالَى عَنْ شَأْنٍ آخَرَ كَمَا أَنَّهُ يَكُونُ مَانِعًا لَنَا، مِثَالُهُ: وَاحِدٌ مِنَّا إِذَا أَرَادَ تَسْوِيدَ جِسْمٍ بِصَبْغَةٍ يُسَخِّنُهُ بِالنَّارِ أَوْ تَبْيِيضَ جِسْمٍ يُبَرِّدُهُ بِالْمَاءِ وَالْمَاءُ وَالنَّارُ مُتَضَادَّانِ إِذَا طُلِبَ مِنْهُ أَحَدُهُمَا وَشَرَعَ فِيهِ يَصِيرُ ذَلِكَ مَانِعًا لَهُ مِنْ فِعْلِ الْآخَرِ، وَلَيْسَ ذَلِكَ الْفِعْلُ مَانِعًا مِنَ الْفِعْلِ لِأَنَّ تَسْوِيدَ جِسْمٍ وَتَبْيِيضَ آخَرَ لَا تَنَافِيَ بَيْنَهُمَا، وَكَذَلِكَ تَسْخِينُهُ وَتَسْوِيدُهُ بِصَبْغَةٍ لَا تَنَافِيَ فِيهِ، فَالْفِعْلُ صَارَ مَانِعًا لِلْفَاعِلِ مِنْ فِعْلِهِ وَلَمْ يَصِرْ مَانِعًا مِنَ الْفِعْلِ، وَفِي حَقِّ اللَّهِ مَا لَا يَمْنَعُ الْفِعْلَ لَا يَمْنَعُ الْفَاعِلَ، فَيُوجِدُ تَعَالَى مِنَ الْأَفْعَالِ الْمُخْتَلِفَةِ مَا لَا يُحْصَرُ وَلَا يُحْصَى فِي آنٍ وَاحِدٍ، أَمَّا مَا يُمْنَعُ مِنَ الْفِعْلِ كَالَّذِي يُسَوِّدُ جِسْمًا فِي آنٍ لَمْ يُمْكِنْهُ أَنْ يُبَيِّضَهُ فِي ذَلِكَ الْآنِ، فَهُوَ قَدْ يَمْنَعُ الْفَاعِلَ أَيْضًا وَقَدْ لَا يَمْنَعُ وَلَكِنْ لَا بُدَّ مِنْ مَنْعِهِ لِلْفَاعِلِ، فَالتَّسْوِيدُ لَا يُمْكِنُ مَعَهُ التَّبْيِيضُ، وَاللَّهُ تَعَالَى لَا يَشْغَلُهُ شَأْنٌ عَنْ شَأْنٍ أَصْلًا لَكِنَّ أَسْبَابَهُ تَمْنَعُ أَسْبَابًا أُخَرَ لَا تَمْنَعُ الْفَاعِلَ. إِذَا عَلِمْتَ هذا البحث فقد أفادك.

Yoksa dediğimiz şeyden değil. O halde her bir zaman diğer zamandan başkadır; işte O'nun: { كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ } kavlinin manası budur. Müfessirlerin: «Fakiri zengin kıldı, zengini fakir kıldı; zelili aziz kıldı, azizi zelil kıldı» ve bunlara benzer zıtlıklar hakkındaki sözlerinden murat edilen de budur. Sonra bil ki, zıt iki şey sadece birbirinden farklı olan iki şeyle sınırlı değildir; bilakis birbirinin misli olan iki şey de bunların hükmündedir, zira onlar bir arada bulunamazlar. Bir zamanda bir mekâna doğru kendisinde bir hareket bulunan kimsede, o zamanda o mekâna doğru başka bir hareketin de bulunması mümkün değildir. Allah'ın şânı sadece dün onu fakir veya zengin kılmayıp da bugünümüzdeki bir zengini fakir kılmaya yahut bir fakiri zengin kılmaya münhasır değildir; Zeyd'de dünkü zengin kılmayı bugünkü zengin kılma ile bir araya getirmesi de mümkün değildir. O halde bizim nazarımızda zenginin devam eden zenginliği işin aslında hali değişen bir durumdur; dolayısıyla o da Allah Teâlâ'nın şânındandır. Bil ki Allah Teâlâ: «Hiçbir şan O'nu başka bir şandan alıkoymaz» şeklinde vasıflanır. Bunun manası şudur: Tek bir şan, tıpkı bizim için engel olduğu gibi, Allah Teâlâ için başka bir şana engel olmaz. Misali şudur: Bizden biri ateşte ısıtmak suretiyle bir cismi boyayla siyaha boyamak veya suyla soğutmak suretiyle bir cismi beyaza boyamak istese —su ile ateş ise birbirine zıttır— kendisinden bunlardan biri istenip ona başladığında, bu durum onun için diğerini yapmaya engel olur. O fiil fiile engel olmuş değildir; çünkü bir cismi siyaha boyamak ile diğerini beyaza boyamak arasında bir zıtlık yoktur; aynı şekilde onu ısıtmak ile boyayla siyaha boyamak arasında da bir zıtlık yoktur. Böylece fiil, fâil için onun fiiline engel olmuş, fakat fiile engel olmamıştır. Allah hakkında ise fiile engel olmayan şey fâile de engel olmaz; dolayısıyla O Teâlâ, tek bir anda sayılamayacak ve sınırlandırılamayacak kadar muhtelif fiilleri var eder. Bir anda bir cismi siyaha boyayan kimsenin o anda onu beyaza boyamasının mümkün olmaması gibi fiilden menedilen şeye gelince; bu durum bazen fâili de engeller, bazen engellemez; fakat onun fâili engellemesi kaçınılmazdır. Nitekim siyaha boyamakla birlikte beyaza boyamak mümkün değildir. Allah Teâlâ'yı ise hiçbir şan başka bir şandan asla alıkoymaz; fakat O'nun sebepleri, fâili engellemeyen diğer sebepleri engeller. Bu araştırmayı bildiğin zaman sana fayda sağlamış olur.

التحقيق في قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki tahkik:

[سورة الرحمن (٥٥) : الآيات ٣١ الى ٣٢]

[Rahmân Suresi (55), Ayetler 31-32]

سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَ الثَّقَلانِ (٣١) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٣٢)

{ سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَ الثَّقَلانِ (٣١) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “Ey iki ağırlık (insanlar ve cinler)! Yakında sizin için vakit ayıracağız (hesabınızı göreceğiz). (31) O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (32)

وَلْنَذْكُرْ أَوَّلًا مَا قِيلَ فِيهِ تَبَرُّكًا بِأَقْوَالِ الْمَشَايِخِ ثُمَّ نُحَقِّقُهُ بِالْبَيَانِ الشَّافِي فَنَقُولُ: اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِيهِ وَأَكْثَرُهُمْ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ سَنَقْصِدُكُمْ بِالْفِعْلِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: خَرَجَ ذَلِكَ مَخْرَجَ التَّهْدِيدِ عَلَى مَا هِيَ عَادَةُ اسْتِعْمَالِ النَّاسِ/ فَإِنَّ السَّيِّدَ يَقُولُ لِعَبْدِهِ عِنْدَ الْغَضَبِ: سَأَفْرُغُ لَكَ، وَقَدْ يَكُونُ السَّيِّدُ فَارِغًا جَالِسًا لَا يَمْنَعُهُ شُغْلٌ، وَأَمَّا التَّحْقِيقُ فِيهِ، فَنَقُولُ: عَدَمُ الْفَرَاغِ عِبَارَةٌ عَنْ أَنْ يَكُونَ الْفَاعِلُ فِي فِعْلٍ لَا يُمْكِنُهُ مَعَهُ إِيجَادُ فِعْلٍ آخَرَ فَإِنَّ مَنْ يَخِيطُ يَقُولُ: مَا أَنَا بِفَارِغٍ لِلْكِتَابَةِ، لَكِنْ عَدَمُ الْفَرَاغِ قَدْ يَكُونُ لِكَوْنِ أَحَدِ الْفِعْلَيْنِ مَانِعًا لِلْفَاعِلِ مِنَ الْفِعْلِ الْآخَرِ، يُقَالُ:

Meşâyihin sözleriyle teberrük etmek üzere evvela bu hususta söyleneni zikredelim, sonra da onu doyurucu bir beyanla tahkik edelim. Deriz ki: Müfessirler bu hususta ihtilaf etmişlerdir; çoğunluğuna göre murat «Fiilen size yöneleceğiz» demektir. Bazıları ise şöyle demiştir: Bu, insanların kullanım âdeti üzere bir tehdit üslubuyla gelmiştir; zira efendi öfkelendiği zaman kölesine: «Seninle ilgileneceğim (senin için boşalacağım)» der; oysa efendi boşta oturuyor olabilir ve kendisine hiçbir meşguliyet engel olmaz. Bu husustaki tahkike gelince, deriz ki: Meşguliyetin olmaması (ferâğ), fâilin kendisiyle birlikte başka bir fiili var etmesinin mümkün olmadığı bir fiil içinde olmasından ibarettir; nitekim dikiş diken kimse «Yazı yazmak için boş değilim» der. Fakat meşguliyetin bulunmayışı, bazen iki fiilden birinin fâili diğer fiilden alıkoyması sebebiyle olur; nitekim söz söyleyen kimsenin:

هُوَ مَشْغُولٌ بِكَذَا عَنْ كَذَا كَمَا فِي قَوْلِ الْقَائِلِ: أَنَا مَشْغُولٌ بِالْخِيَاطَةِ عَنِ الْكِتَابَةِ، وَقَدْ يَكُونُ عَدَمُ الْفَرَاغِ لِكَوْنِ الْفِعْلِ مَانِعًا مِنَ الْفِعْلِ لَا لِكَوْنِهِ مَانِعًا مِنَ الْفَاعِلِ كَالَّذِي يُحَرِّكُ جِسْمًا فِي زَمَانٍ لَا يُمْكِنُ تَسْكِينُهُ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ فَهُوَ لَيْسَ بِفَارِغٍ لِلتَّسْكِينِ، وَلَكِنْ لَا يُقَالُ فِي مِثْلِ هَذَا الْوَقْتِ أَنَا مَشْغُولٌ بِالتَّحْرِيكِ عَنِ التَّسْكِينِ، فَإِنَّ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَوْضِعِ لَوْ كَانَ غَيْرَ مَشْغُولٍ بِهِ بَلْ كَانَ فِي نَفْسِ الْمَحَلِّ حَرَكَةٌ لَا بِفِعْلِ ذَلِكَ الْفَاعِلِ لَا يُمْكِنُهُ التَّسْكِينُ فَلَيْسَ امْتِنَاعُهُ مِنْهُ إِلَّا لِاسْتِحَالَتِهِ بِالتَّحْرِيكِ، وَفِي الصُّورَةِ الْأُولَى لَوْلَا اشْتِغَالُهُ بِالْخِيَاطَةِ لَتَمَكَّنَ مِنَ الْكِتَابَةِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا صَارَ عَدَمُ الْفَرَاغِ قِسْمَيْنِ أَحَدُهُمَا: بِشُغْلٍ وَالْآخَرُ لَيْسَ بِشُغْلٍ، فَنَقُولُ: إِذَا كَانَ اللَّهُ تَعَالَى بِاخْتِيَارِهِ أَوْجَدَ الْإِنْسَانَ وَأَبْقَاهُ مُدَّةً أَرَادَهَا بِمَحْضِ الْقُدْرَةِ وَالْإِرَادَةِ لَا يُمْكِنُ مَعَ هَذَا إِعْدَامُهُ، فَهُوَ فِي فِعْلٍ لَا يَمْنَعُ الْفَاعِلَ لَكِنْ يَمْنَعُ الْفِعْلَ وَمِثْلُ هَذَا بَيَّنَّا أَنَّهُ لَيْسَ بِفَرَاغٍ، وَإِنْ كَانَ لَهُ شُغْلٌ، فَإِذَا أَوْجَدَ مَا أَرَادَ أَوَّلًا ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ أَمْكَنَ الْإِعْدَامُ وَالزِّيَادَةُ فِي آنِهِ فَيَتَحَقَّقُ الْفَرَاغُ لَكِنْ لَمَّا كَانَ لِلْإِنْسَانِ مُشَاهَدَةٌ مُقْتَصِرَةٌ عَلَى أَفْعَالِ نَفْسِهِ وَأَفْعَالِ أَبْنَاءِ جِنْسِهِ وَعَدَمُ الْفِرَاغِ مِنْهُمْ بِسَبَبِ الشُّغْلِ يَظُنُّ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى فَارِغٌ فَحَمَلَ الْخَلْقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ لَيْسَ بِفَارِغٍ، فَيَلْزَمُ مِنْهُ الْفِعْلُ وَهُوَ لَا يَشْغَلُهُ شَأْنٌ عَنْ شَأْنٍ يَلْزَمُهُ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى غَيْرِ مَعْنَاهُ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا لَيْسَ قَوْلًا آخَرَ غَيْرُ قَوْلِ الْمَشَايِخِ، بَلْ هُوَ بَيَانٌ لِقَوْلِهِمْ: سَنَقْصِدُكُمْ، غَيْرَ أَنَّ هَذَا مُبَيَّنٌ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى أَنْ هَدَانَا لِلْبَيَانِ مِنْ غَيْرِ خُرُوجٍ عَنْ قَوْلِ أَرْبَابِ اللِّسَانِ. وَاعْلَمْ أَنَّ أَصْلَ الْفَرَاغِ بِمَعْنَى الْخُلُوِّ، لَكِنْ ذَلِكَ إِنْ كَانَ فِي الْمَكَانِ فَيَتَّسِعُ لِيَتَمَكَّنَ آخَرُ، وإن كان في الزمان فَيَتَّسِعُ لِلْفِعْلِ، فَالْأَصْلُ أَنَّ زَمَانَ الْفَاعِلِ فَارِغٌ عَنْ فِعْلِهِ وَغَيْرُ فَارِغٍ لَكِنَّ الْمَكَانَ مَرْئِيٌّ بِالْخُلُوِّ فِيهِ، فَيُطْلَقُ الْفَرَاغَ عَلَى خُلُوِّ الْمَكَانِ فِي الظَّرْفِ الْفُلَانِيِّ وَالزَّمَانُ غَيْرُ مَرْئِيٍّ، فَلَا يُرَى خُلُوُّهُ. وَيُقَالُ: فُلَانٌ فِي زَمَانِ كَذَا فَارِغٌ لِأَنَّ فُلَانًا هُوَ الْمَرْئِيُّ لَا الزَّمَانَ وَالْأَصْلُ أَنَّ هَذَا الزَّمَانَ مِنْ أَزْمِنَةِ فُلَانٍ فارغ فَيُمْكِنُهُ وَصْفُهُ لِلْفِعْلِ فِيهِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: سَنَفْرُغُ لَكُمْ اسْتِعْمَالٌ عَلَى مُلَاحَظَةِ الْأَصْلِ، لِأَنَّ الْمَكَانَ إِذَا خَلَا يُقَالُ: لِكَذَا وَلَا يُقَالُ: إِلَى كَذَا فَكَذَلِكَ الزَّمَانُ لَكِنْ لَمَّا نُقِلَ إِلَى الْفَاعِلِ وَقِيلَ: الْفَاعِلُ عَلَى فَرَاغٍ وَهُوَ عِنْدَ الْفَرَاغِ يَقْصِدُ إِلَى شَيْءٍ آخَرَ قِيلَ فِي الْفَاعِلِ: فَرَغَ مِنْ كَذَا إِلَى كَذَا، وَفِي الظَّرْفِ يُقَالُ: فَرَغَ مِنْ كَذَا لِكَذَا فَقَالَ لَكُمْ عَلَى مُلَاحَظَةِ الْأَصْلِ، وَهُوَ يُقَوِّي مَا ذكرنا أن المانع ليس بالنسبة إلى الفعل بل بالنسبة إلى الفعل. وأما أَيُّهَ فَنَقُولُ: الْحِكْمَةُ فِي نِدَاءِ الْمُبْهَمِ وَالْإِتْيَانُ بِالْوَصْفِ بَعْدَهُ هِيَ أَنَّ الْمُنَادِيَ يُرِيدُ صَوْنَ كَلَامِهِ عَنِ الضَّيَاعِ، فَيَقُولُ أَوَّلًا: يَا أَيْ نِدَاءٌ لِمُبَهَمٍ لِيُقْبِلَ عَلَيْهِ كُلُّ مَنْ يَسْمَعُ وَيَتَنَبَّهُ لِكَلَامِهِ مَنْ يَقْصِدُهُ، ثُمَّ عِنْدَ إِقْبَالِ السَّامِعِينَ يُخَصِّصُ الْمَقْصُودَ فَيَقُولُ: الرَّجُلُ وَالْتُزِمَ فِيهِ

«Dikişle meşgul olduğum için yazıdan alıkondum» demesinde olduğu gibi «Şunun yüzünden şundan meşguldür» denilir. Bazen de boş kalmamak, fiilin fâili engellemesi sebebiyle değil, fiilin fiile engel olması sebebiyle olur; bir zamanda bir cismi hareket ettiren kimsenin o zamanda onu durdurmasının mümkün olmaması gibi. O kimse durdurmak için boş değildir; fakat böyle bir vakitte «Harekete geçirmekle meşgul olduğum için durdurmaktan alıkondum» denilmez. Zira böyle bir yerde, şayet onunla meşgul olmasaydı, bilakis o fâilin fiili olmaksızın bizatihi mahalde bir hareket bulunsaydı bile durdurması mümkün olmazdı; dolayısıyla onun bundan imtina etmesi ancak hareket sebebiyle imkânsız oluşundandır. Birinci surette ise, şayet dikişle meşgul olmasaydı yazı yazmaya güç yetirebilirdi. Bunu bildiğin vakit, meşguliyetin olmaması iki kısma ayrılır: Biri meşguliyet iledir, diğeri ise meşguliyet ile değildir. Deriz ki: Allah Teâlâ sırf kudret ve iradesiyle insanı kendi ihtiyarıyla var edip dilediği bir müddet bâki kıldığında, bununla birlikte onu yok etmesi mümkün olmaz. Dolayısıyla O, fâili engellemeyen fakat fiili engelleyen bir fiil içindedir; bunun meşguliyet (ferâğ) olmadığını beyan etmiştik, her ne kadar O'nun için bir meşguliyet [şugl] olmasa da. İlk olarak dilediği şeyi var ettiğinde, ondan sonra o anda yok etmek ve artırmak mümkün olursa ferâğ (boş kalmak) gerçekleşir. Fakat insanın müşahedesi sadece kendi fiilleri ve kendi cinsinden olanların fiilleriyle sınırlı olduğu ve onlardaki meşguliyetin bulunmayışı da meşgale sebebiyle olduğu için, Allah Teâlâ'nın boş olduğunu zanneder; böylece yaratılmışlar O'nun meşguliyeti olmadığına hamleder, bundan da fiil lâzım gelir ve hiçbir şan O'nu başka bir şandan alıkoymadığı için lafzı kendi manasından başkasına hamletmesi gerekir. Bil ki bu, meşâyihin kavlinden başka bir kavil değildir; bilakis onların «Size yöneleceğiz» sözlerinin bir beyanıdır; şu kadar var ki bu açıklanmıştır. Lisan erbabının kavlinden çıkmaksızın bizi beyana hidayet eden Allah'a hamdolsun. Bil ki ferâğın aslı boşluk (hulüv) manasınadır; fakat bu mekânda olursa başkasının yerleşmesi için genişler, zamanda olursa fiil için genişler. Asıl olan, fâilin zamanının fiilinden boş veya boş olmamasıdır; fakat mekân içindeki boşlukla görülebilir, dolayısıyla falan zarfta mekânın boşluğuna ferâğ ıtlak edilir; zaman ise görülmez, bu yüzden boşluğu görülmez. «Falanca filan zamanda boştur» denilir; çünkü görülen falancadır, zaman değildir. Asıl olan, falancanın zamanlarından bu zamanın boş olmasıdır, böylece o kimse o zamanı içinde fiil işlemek üzere vasıflayabilir. Allah Teâlâ'nın: { سَنَفْرُغُ لَكُمْ } kavli, asla riayet edilerek yapılmış bir kullanımdır; çünkü mekân boşaldığı zaman «Şunun için» denilir, «Şuna doğru» denilmez; zaman da böyledir. Fakat bu fâile aktarılıp «Fâil boşluk üzeredir» denildiğinde ve fâil boş kaldığında başka bir şeye yöneldiğinde, fâil hakkında: «Şundan şuna boşaldı» denilir; zarfta ise: «Şundan şunun için boşaldı» denilir. Bu sebeple asla riayet ederek «Sizin için» buyurmuştur ki bu da engelin fiile nispetle olduğunu, fâile nispetle olmadığını zikrettiğimiz hususu kuvvetlendirir. (*Eyyühe* [أَيُّهَ]) kelimesine gelince, deriz ki: Mübheme (belirsiz olana) nida edilmesindeki ve ardından sıfatın getirilmesindeki hikmet şudur: Nida eden kimse sözünü zayi olmaktan korumak ister; bu yüzden işiten herkesin kendisine yönelmesi ve kastettiği kimsenin sözünü fark etmesi için ilk olarak mübhem bir nida olarak «Yâ eyyü» der; sonra dinleyenler yöneldiğinde kastettiği kimseyi tahsis ederek «er-Racül» (adam) der. Bunda

أمران أحدهما: الوصف بِالْمُعَرَّفِ بِاللَّامِ أَوْ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ، فَتَقُولُ: يَا أَيُّهَا الرَّجُلُ/ أَوْ يَا أَيُّهَذَا لَا الْأَعْرَفُ مِنْهُ وَهُوَ الْعَلَمُ، لِأَنَّ بَيْنَ الْمُبْهَمِ الْوَاقِعِ عَلَى كُلِّ جِنْسٍ وَالْعَلَمِ الْمُمَيَّزِ عَنْ كُلِّ شخص تباعد أو ثانيهما: توسط (ها) التَّنْبِيهِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْوَصْفِ لِأَنَّ الْأَصْلَ فِي أَيِ الْإِضَافَةُ لِمَا أَنَّهُ فِي غَايَةِ الْإِبْهَامِ فَيُحْتَاجُ إِلَى التَّمْيِيزِ، وَأَصْلُ التَّمْيِيزِ عَلَى مَا بَيَّنَّا الْإِضَافَةُ، فَوَسَّطَ بَيْنَهُمَا لِتَعْوِيضِهِ عَنِ الْإِضَافَةِ، وَالْتُزِمَ أَيْضًا حَذْفُ لَامِ التَّعْرِيفِ عِنْدَ زَوَالِ أَيْ فَلَا تَقُولُ: يَا الرَّجُلُ لِأَنَّ فِي ذَلِكَ تَطْوِيلًا مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ، فَإِنَّكَ لَا تُفِيدُ بِاللَّامِ التَّنْبِيهَ الَّذِي ذَكَرْنَا، فَقَوْلُكَ: يَا رَجُلُ مُفِيدٌ فَلَا حَاجَةَ إِلَى اللَّامِ فَهُوَ يُوجِبُ إِسْقَاطَ اللَّامِ عِنْدَ الْإِضَافَةِ الْمَعْنَوِيَّةِ، فَإِنَّهَا لَمَّا أَفَادَتِ التَّعْرِيفَ كَانَ إِثْبَاتُ اللَّامِ تَطْوِيلًا مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ لِكَوْنِهِ جَمْعًا بَيْنَ الْمُعَرَّفَيْنِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: الثَّقَلانِ الْمَشْهُورُ أَنَّ الْمُرَادَ الْجِنُّ وَالْإِنْسُ وَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّهُمَا سُمِّيَا بِذَلِكَ لِكَوْنِهِمَا مُثْقَلَيْنِ بِالذُّنُوبِ ثَانِيهِمَا: سُمِّيَا بِذَلِكَ لِكَوْنِهِمَا ثَقِيلَيْنِ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ فَإِنَّ التُّرَابَ وَإِنْ لَطُفَ فِي الْخَلْقِ لِيَتَمَّ خَلْقُ آدَمَ لَكِنَّهُ لَمْ يَخْرُجْ عَنْ كَوْنِهِ ثَقِيلًا، وَأَمَّا النَّارُ فَلَمَّا وُلِدَ فِيهَا خَلْقُ الْجِنِّ كَثُفَتْ يَسِيرًا، فَكَمَا أَنَّ التُّرَابَ لَطُفَ يَسِيرًا فَكَذَلِكَ النَّارُ صَارَتْ ثَقِيلَةً، فَهُمَا ثَقَلَانِ فَسُمِّيَا بِذَلِكَ ثَالِثُهَا: الثَّقِيلُ أَحَدُهُمَا: لَا غَيْرُ وَسُمِّيَ الْآخَرُ بِهِ لِلْمُجَاوَرَةِ وَالِاصْطِحَابِ كَمَا يُقَالُ: الْعُمَرَانِ وَالْقَمَرَانِ وَأَحَدُهُمَا عُمَرُ وَقَمَرٌ، أَوْ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ العموم بالنوعين الحاصرين، تَقُولُ: يَا أَيُّهَا الثَّقَلُ الَّذِي هُوَ كَذَا، وَالثَّقَلُ الَّذِي لَيْسَ كَذَا، وَالثَّقَلُ الْأَمْرُ الْعَظِيمُ.

İki husus iltizam edilmiştir: Birincisi: Harf-i tarifli (lâmlı) olanla veya işaret ismiyle vasıflanmasıdır; dolayısıyla «Yâ eyyühe'r-racül» veya «Yâ eyyühezâ» dersin, ondan daha marife olan özel isimle (âlem) vasıflamazsın; çünkü her cinse vaki olan mübhem ile her şahıstan ayırt edilen âlem arasında bir uzaklık vardır. İkincisi: Onunla sıfat arasına tenbih (*hâ* [ها]) harfinin girmesidir; çünkü (*eyy* [أَيْ]) lafzında asıl olan, son derece mübhem olması hasebiyle temyize ihtiyaç duyulduğundan izafettir. Açıkladığımız üzere temyizin aslı ise izafettir; dolayısıyla izafetin yerine geçmesi için ikisinin arasına bu harf konulmuştur. (*Eyy* [أَيْ]) zail olduğunda harf-i tarif lâmının hazfedilmesi de iltizam edilmiştir; dolayısıyla «Yâ er-racülü» demezsin, çünkü bunda faydasız bir uzatma vardır; zira lâm ile zikrettiğimiz tenbihi ifade etmiş olmazsın. Nitekim senin «Yâ racülü» sözün faydalıdır, dolayısıyla lâma ihtiyaç yoktur; bu da manevî izafette lâmın düşürülmesini gerektirir. Zira izafet marifelik ifade ettiğinde, lâmı ispat etmek iki marifeyi bir araya getirmek olduğundan faydasız bir uzatma olur. Allah Teâlâ'nın: { الثَّقَلانِ } kavline gelince: Meşhur olan, muradın cinler ve insanlar olmasıdır. Bunda [birkaç] vecih vardır: Birincisi: Günahlarla ağırlaşmış olmaları sebebiyle böyle isimlendirilmişlerdir. İkincisi: Yeryüzünde ağır olmaları sebebiyle böyle isimlendirilmişlerdir; zira toprak, Âdem'in yaratılışının tamamlanması için yaratılışta her ne kadar latif kılınmışsa da ağır olmaktan çıkmamıştır. Ateşe gelince, onda cinlerin yaratılışı meydana geldiğinde bir miktar kesafet kazanmıştır; dolayısıyla tıpkı toprağın biraz latifleştiği gibi ateş de ağırlaşmıştır. Böylece ikisi de birer ağırlıktır (sekal) ve bu sebeple isimlendirilmişlerdir. Üçüncüsü: Ağır olan sadece biridir; diğeri ise tıpkı «el-Ömerân» ve «el-Kamerân» denilip bunlardan birinin Ömer ve Kamer olması gibi, civarlık ve beraberlik sebebiyle onunla isimlendirilmiştir. Yahut muradın iki kuşatıcı nevi ile umum olması muhtemeldir; şöyle dersin: «Ey şöyle olan ağırlık ve öyle olmayan ağırlık!» (*Sekal* [الثَّقَل]) büyük iş demektir.

قَالَ ﵇: «إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ» .

Hz. Peygamber [aleyhisselâm] şöyle buyurmuştur: «Ben size iki paha biçilmez emanet (sekaleyn) bırakıyorum.»

ثم قال تعالى:

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة الرحمن (٥٥) : الآيات ٣٣ الى ٣٤]

[Rahmân Suresi (55), Ayetler 33-34]

يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ إِلاَّ بِسُلْطانٍ (٣٣) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٣٤)

{ يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ إِلاَّ بِسُلْطانٍ (٣٣) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “Ey cin ve insan topluluğu! Göklerin ve yerin sınırlarını aşıp geçmeye gücünüz yetiyorsa haydi geçin! Ancak büyük bir güç (ve hüccet) olmadıkça geçemezsiniz. (33) O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” (34)

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي وَجْهِ التَّرْتِيبِ وَحُسْنِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَ الثَّقَلانِ [الرحمن: ٣١] وَبَيَّنَّا أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لَهُ شُغْلٌ فَكَأَنَّ قَائِلًا قَالَ: فَلِمَ كَانَ التَّأْخِيرُ إِذَا لَمْ يَكُنْ شُغْلٌ هُنَاكَ مَانِعٌ؟ فَقَالَ:

Birinci Mesele: Tertip vechesi ve onun güzelliği hakkındadır. Bunun sebebi şudur: Allah Teâlâ: { سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَ الثَّقَلانِ } [er-Rahmân: 31] buyurduğunda ve biz de O'nun için hiçbir meşguliyetin bulunmadığını beyan ettiğimizde, sanki bir söz söyleyen şöyle demiştir: «Orada engelleyici bir meşguliyet yok idiyse tehir niçin oldu?» Bunun üzerine şöyle buyurmuştur:

الْمُسْتَعْجِلُ يَسْتَعْجِلُ. إِمَّا لِخَوْفِ فَوَاتِ الْأَمْرِ بِالتَّأْخِيرِ وَإِمَّا لِحَاجَةٍ فِي الْحَالِ، وَإِمَّا لِمُجَرَّدِ الِاخْتِيَارِ وَالْإِرَادَةِ عَلَى وَجْهِ التَّأْخِيرِ، وَبَيَّنَ عَدَمَ الْحَاجَةِ مِنْ قَبْلُ بِقَوْلِهِ: كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ [الرحمن: ٢٦، ٢٧] لِأَنَّ مَا يَبْقَى بَعْدَ فَنَاءِ الْكُلِّ لَا يَحْتَاجُ إِلَى شَيْءٍ، فَبَيَّنَ عَدَمَ الْخَوْفِ مِنَ الْفَوَاتِ، وَقَالَ: لَا يَفُوتُونَ وَلَا يَقْدِرُونَ عَلَى الخروج من السموات وَالْأَرْضِ، وَلَوْ أَمْكَنَ خُرُوجُهُمْ عَنْهُمَا لَمَا خَرَجُوا عَنْ مُلْكِ اللَّهِ تَعَالَى فَهُوَ آخِذُهُمْ أَيْنَ كَانُوا وَكَيْفَ كَانُوا.

Acele eden kimse acele eder: Ya tehir sebebiyle işin elden kaçması korkusundan, ya o andaki bir ihtiyaçtan, ya da sırf tehir yönündeki ihtiyar ve iradeden dolayı acele eder. Allah Teâlâ daha önce: { كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ } [er-Rahmân: 26-27] kavliyle ihtiyacın bulunmadığını beyan etmiştir; çünkü herkesin yok oluşundan sonra bâki kalan hiçbir şeye muhtaç olmaz. Böylece elden kaçma korkusunun bulunmadığını da beyan etmiş ve şöyle buyurmuştur: Onlar kaçıp kurtulamazlar ve göklerden ve yerden çıkmaya güç yetiremezler; şayet ikisinden çıkmaları mümkün olsaydı bile Allah Teâlâ'nın mülkünden çıkmış olmazlardı, dolayısıyla nerede ve nasıl olurlarsa olsunlar O onları yakalar.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمَعْشَرُ الْجَمَاعَةُ الْعَظِيمَةُ، وَتَحْقِيقُهُ هُوَ أَنَّ الْمَعْشَرَ الْعَدَدُ الْكَامِلُ الكثير الذي لا عدد بعده إلا بابتداء فِيهِ حَيْثُ يُعِيدُ الْآحَادَ وَيَقُولُ: أَحَدَ عَشَرَ وَاثْنَا عَشَرَ وَعِشْرُونَ وَثَلَاثُونَ، / أَيْ ثَلَاثُ عَشَرَاتٍ فَالْمَعْشَرُ كَأَنَّهُ مَحَلُّ الْعَشْرِ الَّذِي هُوَ الْكَثْرَةُ الْكَامِلَةُ.

İkinci Mesele: (*el-Ma'şer* [الْمَعْشَر]) büyük topluluk demektir. Tahkiki şudur: Ma'şer, birler basamağını tekrarlayıp «on bir, on iki, yirmi, otuz», yani «üç onluk» dediği yerde, kendisinde yeniden başlamaktan başka ardından hiçbir sayının gelmediği çok ve tam sayıdır; dolayısıyla ma'şer sanki tam çokluk olan onun (aşr) mahallidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: هَذَا الْخِطَابُ فِي الدُّنْيَا أَوْ فِي الْآخِرَةِ؟ نَقُولُ: الظَّاهِرُ فِيهِ أَنَّهُ فِي الْآخِرَةِ، فَإِنَّ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ يُرِيدُونَ الْفِرَارَ مِنَ الْعَذَابِ فَيَجِدُونَ سَبْعَةَ صُفُوفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ محيطين بأقطار السموات وَالْأَرْضِ، وَالْأَوْلَى مَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ عَامٌّ بِمَعْنَى لَا مَهْرَبَ وَلَا مَخْرَجَ لَكُمْ عَنْ مُلْكِ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَيْنَمَا تَوَلَّيْتُمْ فَثَمَّ مُلْكُ اللَّهِ، وَأَيْنَمَا تَكُونُوا أَتَاكُمْ حُكْمُ اللَّهِ.

Üçüncü Mesele: Bu hitap dünyada mıdır yoksa ahirette midir? Deriz ki: Bu hususta zâhir olan, ahirette olmasıdır; zira cinler ve insanlar azaptan kaçmak isterler, fakat meleklerden yedi safın göklerin ve yerin kuturlarını kuşatmış olduğunu görürler. Evlâ olan ise zikrettiğimiz üzere bunun genel olmasıdır; manası «Allah Teâlâ'nın mülkünden sizin için hiçbir kaçış ve hiçbir çıkış yoktur; nereye dönerseniz dönün orada Allah'ın mülkü vardır ve nerede olursanız olun Allah'ın hükmü size ulaşır» demektir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مَا الْحِكْمَةُ فِي تَقْدِيمِ الْجِنِّ على الإنس هاهنا وَتَقْدِيمِ الْإِنْسِ عَلَى الْجِنِّ فِي قَوْلُهُ تَعَالَى:

Dördüncü Mesele: Burada cinlerin insanlardan önce getirilmesindeki ve Allah Teâlâ'nın şu kavlinde ise insanların cinlerden önce getirilmesindeki hikmet nedir:

قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ؟ [الإسراء: ٨٨] نقول: النفوذ من أقطار السموات وَالْأَرْضِ بِالْجِنِّ أَلْيَقُ إِنْ أَمْكَنَ، وَالْإِتْيَانُ بِمِثْلِ الْقُرْآنِ بِالْإِنْسِ أَلْيَقُ إِنْ أَمْكَنَ، فَقَدَّمَ فِي كُلِّ مَوْضِعٍ مَنْ يُظَنُّ بِهِ الْقُدْرَةُ عَلَى ذَلِكَ.

{ قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ }? [el-İsrâ: 88] “De ki: Andolsun, insanlar ve cinler bu Kur'an'ın bir benzerini getirmek üzere toplansalar, yine de onun benzerini getiremezler.” Deriz ki: Göklerin ve yerin sınırlarını aşıp geçmek —şayet mümkün olsaydı— cinlere daha uygundur; Kur'an'ın benzerini getirmek ise —şayet mümkün olsaydı— insanlara daha uygundur. Bu sebeple her makamda, ona güç yetirebileceği zannedilen kimse öne geçirilmiştir.