Binûn

Rahmân Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْأَوَّلُ: فِي التَّرْتِيبِ وَإِنَّهُ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ لِأَنَّهُ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ بَيَّنَ الْمَسْكَنَ وَهُوَ الْجَنَّةُ، ثُمَّ بَيَّنَ مَا يَتَنَزَّهُ بِهِ فَإِنَّ مَنْ يَدْخُلُ بُسْتَانًا يَتَفَرَّجُ أَوَّلًا فَقَالَ: ذَواتا أَفْنانٍ ... فِيهِما عَيْنانِ [الرحمن: ٤٨- ٥٠] ثُمَّ ذَكَرَ مَا يُتَنَاوَلُ مِنَ الْمَأْكُولِ فَقَالَ: فِيهِما مِنْ كُلِّ فاكِهَةٍ [الرحمن: ٥٢] ثُمَّ ذَكَرَ مَوْضِعَ الرَّاحَةِ بَعْدَ التَّنَاوُلِ وَهُوَ الْفِرَاشُ، ثُمَّ ذَكَرَ مَا يَكُونُ فِي الْفِرَاشِ مَعَهُ.

Birincisi: Tertip hakkındadır ve bu son derece güzeldir. Çünkü O, ilk olarak meskeni, yani cenneti beyan etmiş, sonra kendisiyle tenezzüh edilen (gezilip seyredilen) şeyleri beyan etmiştir; zira bir bahçeye giren kimse önce gezip seyreder. Nitekim: { ذَواتا أَفْنانٍ ... فِيهِما عَيْنانِ } “Çeşit çeşit dallara, türlü ağaçlara sahiptirler... İkisinde de akıp giden iki pınar vardır.” [Rahmân 48-50] buyurmuştur. Sonra yenilecek şeylerden tadılanı zikrederek: { فِيهِما مِنْ كُلِّ فاكِهَةٍ } “İkisinde de her meyveden... vardır” [Rahmân 52] buyurmuştur. Sonra yemeden sonraki dinlenme yerini, yani döşeği zikretmiş, sonra da döşekte kendisiyle birlikte bulunacak olanı zikretmiştir.

الثَّانِي: فِيهِنَّ الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى مَاذَا؟ نَقُولُ: فِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ أَحَدُهَا: إِلَى الْآلَاءِ وَالنِّعَمِ أَيْ قَاصِرَاتِ الطَّرْفِ ثَانِيهَا: إِلَى الْفِرَاشِ أَيْ فِي الْفُرُشِ قَاصِرَاتٌ وَهُمَا ضَعِيفَانِ، أَمَّا الْأَوَّلُ فَلِأَنَّ اخْتِصَاصَ الْقَاصِرَاتِ بِكَوْنِهِنَّ فِي الْآلَاءِ مَعَ أَنَّ الْجَنَّتَيْنِ فِي الْآلَاءِ وَالْعَيْنَيْنِ فِيهِمَا وَالْفَوَاكِهُ كَذَلِكَ لَا يَبْقَى لَهُ فَائِدَةٌ، وَأَمَّا الثَّانِي فَلِأَنَّ الْفُرُشَ جَعَلَهَا ظَرْفَهُمْ حَيْثُ قَالَ: مُتَّكِئِينَ عَلى فُرُشٍ [الرَّحْمَنِ: ٥٤] وَأَعَادَ الضَّمِيرَ إِلَيْهَا بقوله: بَطائِنُها [الرحمن: ٥٤] وَلَمْ يَقُلْ: بَطَائِنُهُنَّ، فَقَوْلُهُ فِيهِنَّ يَكُونُ تَفْسِيرًا لِلضَّمِيرِ فَيَحْتَاجُ إِلَى بَيَانِ فَائِدَةٍ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ هَذَا مَرَّةً أُخْرَى: فِيهِنَّ خَيْراتٌ [الرحمن: ٧٠] وَلَمْ يَكُنْ هُنَاكَ ذِكْرُ الْفُرُشِ فَالْأَصَحُّ إِذَنْ هُوَ الْوَجْهُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّ الضَّمِيرَ عَائِدٌ إلى الجنتين، وجمع الضمير هاهنا وثنى في قوله: فِيهِما عَيْنانِ [الرحمن: ٥٠]

İkincisi: { فِيهِنَّ } [Oralarda / Onların içinde] ifadesindeki zamir neye dönmektedir? Deriz ki: Bunda üç vecih vardır. Birincisi: Âlâ ve nimetlere dönmektedir, yani [nimetler içinde] bakışlarını sakınan kadınlar [vardır]. İkincisi: Döşeklere dönmektedir, yani döşeklerde bakışlarını sakınan kadınlar [vardır]. Bu iki [vecih] de zayıftır. Birincisine gelince; zira iki cennet nimetler içinde, iki pınar onların içinde ve meyveler de aynı şekilde iken, bakışlarını sakınan kadınların nimetler içinde bulunmasının tahsis edilmesinin bir faydası kalmaz. İkincisine gelince; çünkü Allah Teâlâ: { مُتَّكِئِينَ عَلى فُرُشٍ } “...döşekler üzerine yaslanmış olarak” [Rahmân 54] buyurarak döşekleri onların zarfı (mekânı) kılmış ve: { بَطائِنُها } “...astarları...” [Rahmân 54] buyruğuyla zamiri ona [tekil müennes olarak] döndürmüş, { بَطَائِنُهُنَّ } dememiştir. Dolayısıyla { فِيهِنَّ } buyruğu zamirin bir açıklaması olur ve bir faydanın beyanına ihtiyaç duyar; zira Allah Teâlâ bundan sonra bir defa daha: { فِيهِنَّ خَيْراتٌ } “İçlerinde güzel huylu kadınlar vardır” [Rahmân 70] buyurmuş olup orada döşeklerin zikri geçmemiştir. O halde en sahih olanı üçüncü vecihtir; o da zamirin iki cennete dönmesidir. Zamir burada çoğul getirilmiş, { فِيهِما عَيْنانِ } “İkisinde de iki pınar vardır” [Rahmân 50]...

و: فِيهِما مِنْ كُلِّ فاكِهَةٍ [الرحمن: ٥٢] وَذَلِكَ لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْجَنَّةَ لَهَا اعْتِبَارَاتٌ ثَلَاثَةٌ أَحَدُهَا: اتِّصَالُ أَشْجَارِهَا وَعَدَمُ وُقُوعِ الْفَيَافِي وَالْمَهَامَةِ فِيهَا وَالْأَرَاضِي الْغَامِرَةِ، وَمِنْ هَذَا الْوَجْهِ كَأَنَّهَا جَنَّةٌ وَاحِدَةٌ لَا يَفْصِلُهَا فَاصِلٌ وَثَانِيهَا:

ve: { فِيهِما مِنْ كُلِّ فاكِهَةٍ } “İkisinde de her meyveden... vardır” [Rahmân 52] buyruğunda ise tesniye (ikil) yapılmıştır. Çünkü biz cennetin üç itibarı olduğunu açıklamıştık: Birincisi: Ağaçlarının bitişik olması, içinde çöllerin, ıssız arazilerin ve harap yerlerin bulunmamasıdır. Bu açıdan bakıldığında o, sanki aralarını hiçbir şeyin ayırmadığı tek bir cennettir. İkincisi:

اشتمالها على النوعين الحاصرين للخيرات، فإن فيها ما في الدنيا، وما ليس في الدنيا وفيها ما يعرف، ومالا يعرف، وفيها ما يقدر على وصفه، وفيها مالا يقدر، وفيها لذات جسمانية ولذات غير جسمانية فلاشتمالها عَلَى النَّوْعَيْنِ كَأَنَّهَا جَنَّتَانِ وَثَالِثُهَا: لِسِعَتِهَا وَكَثْرَةِ أَشْجَارِهَا وَأَمَاكِنِهَا وَأَنْهَارِهَا وَمَسَاكِنِهَا كَأَنَّهَا جَنَّاتٌ، فَهِيَ مِنْ وَجْهٍ جَنَّةٌ وَاحِدَةٌ وَمِنْ وَجْهٍ جَنَّتَانِ وَمِنْ وَجْهٍ جَنَّاتٌ. إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: اجْتِمَاعُ النِّسْوَانِ لِلْمُعَاشَرَةِ مَعَ الْأَزْوَاجِ وَالْمُبَاشَرَةِ فِي الْفِرَاشِ فِي مَوْضِعٍ وَاحِدٍ فِي الدُّنْيَا لَا يُمْكِنُ، وَذَلِكَ لِضِيقِ الْمَكَانِ، أَوْ عَدَمِ الْإِمْكَانِ أَوْ دَلِيلِ ذِلَّةِ النِّسْوَانِ، فَإِنَّ الرَّجُلَ الْوَاحِدَ لَا يَجْمَعُ بَيْنَ النِّسَاءِ فِي بَيْتٍ إِلَّا إِذَا كُنَّ جَوَارِيَ غَيْرَ مُلْتَفَتٍ إِلَيْهِنَّ، فَأَمَّا إِذَا كَانَتْ كُلُّ وَاحِدَةٍ كَبِيرَةَ النَّفْسِ كَثِيرَةَ الْمَالِ فَلَا يَجْمَعُ بَيْنَهُنَّ، وَاعْلَمْ أَنَّ الشَّهْوَةَ فِي الدُّنْيَا كَمَا تَزْدَادُ بِالْحُسْنِ الَّذِي فِي الْأَزْوَاجِ تَزْدَادُ بِسَبَبِ الْعَظَمَةِ وَأَحْوَالِ النَّاسِ فِي أَكْثَرِ الْأَمْرِ تَدُلُّ عَلَيْهِ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْحَظَايَا فِي الْجَنَّةِ يَجْتَمِعُ فِيهِنَّ حُسْنُ الصُّورَةِ وَالْجَمَالِ وَالْعِزِّ وَالشَّرَفِ وَالْكَمَالِ، فَتَكُونُ الْوَاحِدَةُ لَهَا كَذَا وَكَذَا مِنَ الْجَوَارِي وَالْغِلْمَانِ فَتَزْدَادُ اللَّذَّةُ بِسَبَبِ كَمَالِهَا، فَإِذَنْ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ لِكُلِّ وَاحِدَةٍ مَا يَلِيقُ بِهَا مِنَ الْمَكَانِ الْوَاسِعِ فَتَصِيرُ الْجَنَّةُ الَّتِي هِيَ وَاحِدَةٌ مِنْ حَيْثُ الِاتِّصَالُ كَثِيرَةً مِنْ حَيْثُ تَفَرُّقِ الْمَسَاكِنِ فِيهَا فَقَالَ: فِيهِنَّ وَأَمَّا الدُّنْيَا فَلَيْسَ فِيهَا تَفَرُّقُ الْمَسَاكِنِ دَلِيلًا لِلْعَظَمَةِ وَاللَّذَّةِ فَقَالَ فِيهِما [الرحمن: ٥٠] وَهَذَا مِنَ اللَّطَائِفِ الثَّالِثُ: قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ صِفَةٌ لِمَوْصُوفٍ حُذِفَ، وَأُقِيمَتِ الصِّفَةُ مَكَانَهُ، وَالْمَوْصُوفُ النِّسَاءُ أَوِ الْأَزْوَاجُ كَأَنَّهُ قَالَ فِيهِنَّ، نِسَاءٌ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ وَفِيهِ لَطِيفَةٌ:

Hayırları kuşatan iki türü içermesidir; zira onun içinde dünyada olanlar da vardır, dünyada olmayanlar da; bilinenler de vardır, bilinmeyenler de; vasfedilmesine güç yetenler de vardır, güç yetmeyenler de; cismanî lezzetler de vardır, cismanî olmayan lezzetler de. İşte bu iki türü içermesi hasebiyle sanki iki cennettir. Üçüncüsü: Genişliği, ağaçlarının, mekânlarının, nehirlerinin ve meskenlerinin çokluğu sebebiyle sanki cennetlerdir. Dolayısıyla o, bir yönden tek bir cennet, bir yönden iki cennet, bir yönden de cennetlerdir. Bu sabit olduğuna göre deriz ki: Dünyada kadınların eşleriyle birlikte yaşamak ve aynı döşekte beraber olmak üzere tek bir yerde toplanması mümkün değildir; bu ya mekânın darlığından ya imkânsızlıktan ya da kadınların zilletinin bir göstergesi olmasındandır. Zira bir erkek, kadınları tek bir evde ancak kendilerine pek değer verilmeyen cariyeler oldukları takdirde bir araya getirir. Fakat her biri izzet-i nefis ve bol mal sahibi olduğu takdirde onları bir araya toplamaz. Bil ki dünyada arzu, eşlerdeki güzellikle arttığı gibi azamet (itibar) sebebiyle de artar; insanların halleri çoğunlukla buna delalet eder. Bu sabit olduğuna göre deriz ki: Cennetteki gözde kadınlarda sûret güzelliği, cemal, izzet, şeref ve kemal bir araya toplanır. Onlardan her birinin nice cariyeleri ve hizmetçileri olur; böylece onun kemali sebebiyle lezzet daha da artar. O halde her biri için kendisine lâyık geniş bir mekânın bulunması gerekir; böylece bitişiklik bakımından tek olan cennet, içindeki meskenlerin ayrılığı bakımından çok hale gelir; bu sebeple: { فِيهِنَّ } [Oralarda / İçlerinde] buyurmuştur. Dünyaya gelince, onda meskenlerin ayrılığı azamet ve lezzetin bir delili değildir; bu sebeple: { فِيهِما } [İkisinde] [Rahmân 50] buyurmuştur. Bu da latif nüktelerdendir. Üçüncüsü: { قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ } [bakışlarını sadece eşlerine dikenler] ifadesi, hazfedilmiş bir mevsubun sıfatıdır ve sıfat onun yerine geçirilmiştir. Mevsuf ise kadınlar veya eşlerdir; sanki [Allah Teâlâ]: { فِيهِنَّ نِسَاءٌ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ } [Oralarda bakışlarını sadece eşlerine diken kadınlar vardır] buyurmuştur. Bunda latif bir nükte vardır:

فَإِنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَذْكُرِ النِّسَاءَ إِلَّا بِأَوْصَافِهِنَّ وَلَمْ يَذْكُرِ اسْمَ الْجِنْسِ فِيهِنَّ، فَقَالَ تَارَةً: وَحُورٌ عِينٌ [الْوَاقِعَةِ: ٢٢] / وَتَارَةً: عُرُباً أَتْراباً [الرحمن: ٥٦] وَتَارَةً: قاصِراتُ الطَّرْفِ وَلَمْ يَذْكُرْ نِسَاءَ كَذَا وَكَذَا لِوَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: الْإِشَارَةُ إِلَى تَخْدِرِهِنَّ وَتَسَتُّرِهِنَّ، فَلَمْ يَذْكُرْهُنَّ بِاسْمِ الْجِنْسِ لِأَنَّ اسْمَ الْجِنْسِ يَكْشِفُ مِنَ الْحَقِيقَةِ مَا لَا يَكْشِفُهُ الْوَصْفُ فَإِنَّكَ إِذَا قُلْتَ الْمُتَحَرِّكُ الْمُرِيدُ الْآكِلُ الشَّارِبُ لَا تَكُونُ بَيِّنَتُهُ بِالْأَوْصَافِ الْكَثِيرَةِ أَكْثَرَ مِمَّا بينته بقوله: حَيَوَانٌ وَإِنْسَانٌ وَثَانِيهِمَا: إِعْظَامًا لَهُنَّ لِيَزْدَادَ حُسْنُهُنَّ فِي أَعْيُنِ الْمَوْعُودِينَ بِالْجَنَّةِ فَإِنَّ بَنَاتِ الْمُلُوكِ لَا يُذْكَرْنَ إِلَّا بِالْأَوْصَافِ.

Zira Allah Teâlâ kadınları ancak vasıflarıyla zikretmiş, haklarında cins ismini zikretmemiştir. Bazen: { وَحُورٌ عِينٌ } “İri gözlü huriler” [Vâkı‘a 22], bazen: { عُرُباً أَتْراباً } “Eşlerine düşkün, yaşıtlar” [Vâkı‘a 37 / Rahmân 56], bazen de: { قاصِراتُ الطَّرْفِ } “Bakışlarını sadece eşlerine dikmiş olanlar” buyurmuş, "şöyle şöyle kadınlar" şeklinde zikretmemiştir. Bu iki vecih sebebiyledir: Birincisi: Onların örtünmüş ve perdelenmiş olduklarına işaret etmektir; dolayısıyla onları cins ismiyle zikretmemiştir. Çünkü cins ismi, hakikatten vasfın açığa çıkarmadığı şeyleri açığa çıkarır. Zira sen "hareket eden, irade eden, yiyen, içen" dediğinde, onu bu çok vasıflarla "hayvan" veya "insan" sözünle açıkladığından daha fazla açıklamış olmazsın. İkincisi: Cennet vaat edilenlerin gözünde güzellikleri daha da artsın diye onları yüceltmektir; nitekim meliklerin kızları ancak vasıflarla anılırlar.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قاصِراتُ الطَّرْفِ مِنَ الْقَصْرِ وَهُوَ الْمَنْعُ أَيِ الْمَانِعَاتُ أَعْيُنَهُنَّ مِنَ النَّظَرِ إِلَى الْغَيْرِ، أَوْ مِنَ الْقُصُورِ، وَهُوَ كَوْنِ أَعْيُنِهِنَّ قَاصِرَةً لَا طَمَاحَ فِيهَا لِلْغَيْرِ، أَقُولُ وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ مِنَ الْقَصْرِ إِذِ الْقَصْرُ مَدْحٌ وَالْقُصُورُ لَيْسَ كَذَلِكَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: هُوَ مِنَ الْقَصْرِ بِمَعْنَى أَنَّهُنَّ قَصَرْنَ أَبْصَارَهُنَّ، فَأَبْصَارُهُنَّ مَقْصُورَةٌ وَهُنَّ قَاصِرَاتٌ فَيَكُونُ مِنْ إِضَافَةِ الْفَاعِلِ إِلَى الْمَفْعُولِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ هُوَ أَنَّ الْقَصْرَ مَدْحٌ وَالْقُصُورَ لَيْسَ كَذَلِكَ، وَعَلَى هَذَا فَفِيهِ لَطِيفَةٌ وَهِيَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ مِنْ بَعْدِ هَذِهِ: حُورٌ مَقْصُوراتٌ [الرَّحْمَنِ: ٧٢] فَهُنَّ مَقْصُورَاتٌ وَهُنَّ قَاصِرَاتٌ، وَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يُقَالَ: هُنَّ قَاصِرَاتٌ أَبْصَارَهُنَّ كَمَا يَكُونُ شُغْلُ الْعَفَائِفِ، وَهُنَّ قَاصِرَاتُ أَنْفُسِهُنَّ فِي الْخِيَامِ كَمَا هُوَ عَادَةُ الْمُخَدَّرَاتِ لِأَنْفُسِهُنَّ فِي الْخِيَامِ وَلِأَبْصَارِهِنَّ عَنِ الطِّمَاحِ وَثَانِيهِمَا: أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ بَيَانًا لِعَظَمَتِهِنَّ وَعَفَافِهِنَّ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَرْأَةَ الَّتِي لَا يَكُونُ لَهَا رَادِعٌ مِنْ نَفْسِهَا وَلَا يَكُونُ لَهَا أَوْلِيَاءُ يَكُونُ فِيهَا نَوْعُ هَوَانٍ، وَإِذَا كَانَ لَهَا أَوْلِيَاءُ أَعِزَّةٌ امْتَنَعَتْ عَنِ الْخُرُوجِ وَالْبُرُوزِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى عَظَمَتِهِنَّ، وَإِذَا كُنَّ فِي أَنْفُسِهِنَّ عِنْدَ الْخُرُوجِ لَا يَنْظُرْنَ يَمْنَةً وَيَسْرَةً فَهُنَّ فِي أَنْفُسِهِنَّ عَفَائِفُ، فَجَمَعَ بَيْنَ الْإِشَارَةِ إِلَى عَظَمَتِهِنَّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:

Dördüncü Mesele: { قاصِراتُ الطَّرْفِ } ifadesi, "engellemek" manasına gelen el-kasr (الْقَصْر) kökünden gelir; yani gözlerini başkasına bakmaktan alıkoyanlar demektir. Ya da gözlerinin yetersiz olması ve başkasına dikilmemesi manasına el-kusûr (الْقُصُور) kökündendir. Ben derim ki: Zahir olan, bunun el-kasr kökünden olmasıdır; çünkü kasr bir övgüdür, kusûr ise öyle değildir. Şöyle denmesi de muhtemeldir: Bu, onların bakışlarını [başkalarından] kıstıkları/sakındıkları anlamında kasr kökündendir; dolayısıyla onların bakışları maksûredir (kısılmıştır), kendileri de kâsırâttır (kısanlardır). Bu durumda fâilin mef'ûle izâfeti kabilinden olur. Bunun delili de kasrın övgü olması, kusûrun ise öyle olmamasıdır. Buna göre burada latif bir nükte vardır; o da Allah Teâlâ'nın bundan sonra: { حُورٌ مَقْصُوراتٌ } “...çadırlarda korunmuş huriler...” [Rahmân 72] buyurmuş olmasıdır; böylece onlar hem maksûrât (korunmuş/tutulmuş) hem de kâsırât (bakışlarını kısmış) olanlardır. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: İffetli kadınların meşgalesi olduğu üzere onların bakışlarını kıstıkları; perdelenmiş kadınların çadırlarda kendilerini tutma ve gözlerini [başkasına] dikmekten sakındırma âdeti olduğu üzere çadırlarda kendilerini alıkoydukları söylenir. İkincisi: Bunun onların azamet ve iffetlerinin bir beyanı olmasıdır. Zira kendi nefsinden bir engelleyicisi ve sahipleri (velileri) bulunmayan kadında bir nevi değersizlik olur. İzzet sahibi velileri olduğunda ise dışarı çıkmaktan ve görünmekten sakınır; bu da onların azametine delalet eder. Dışarı çıktıklarında da bizzat kendileri sağa sola bakmıyorlarsa bizzat kendileri iffetlidirler. Böylece Allah Teâlâ:

مَقْصُوراتٌ منعهن أولياؤهن وهاهنا وَلِيُّهُنَّ اللَّهُ تَعَالَى، وَبَيْنَ الْإِشَارَةِ إِلَى عِفَّتِهِنَّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: قاصِراتُ الطَّرْفِ ثُمَّ تَمَامُ اللُّطْفِ أَنَّهُ تَعَالَى قَدَّمَ ذِكْرَ مَا يَدُلُّ عَلَى الْعِفَّةِ عَلَى مَا يَدُلُّ عَلَى الْعَظَمَةِ وَذَكَرَ فِي أَعْلَى الْجَنَّتَيْنِ قَاصِرَاتٍ وَفِي أَدْنَاهُمَا مَقْصُورَاتٍ، وَالذَّيِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَقْصُورَاتِ يَدُلُّ عَلَى الْعَظَمَةِ أَنَّهُنَّ يُوصَفْنَ بِالْمُخَدَّرَاتِ لَا بِالْمُتَخَدِّرَاتِ، إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُنَّ خَدَّرَهُنَّ خَادِرٌ لَهُنَّ غَيْرُهُنَّ كَالَّذِي يَضْرِبُ الْخِيَامَ وَيُدْلِي السِّتْرَ، بِخِلَافِ مَنْ تَتَّخِذُهُ لِنَفْسِهَا وَتُغْلِقُ بَابَهَا بِيَدِهَا، وَسَنَذْكُرُ بَيَانُهُ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ بَعْدُ.

{ مَقْصُوراتٌ } “korunmuş / çadırlara kapanmış” buyruğuyla velilerinin onları engellemesine ki burada onların velisi Allah Teâlâ'dır işaret etmek ile { قاصِراتُ الطَّرْفِ } “bakışlarını sadece eşlerine dikmiş” buyruğuyla iffetlerine işaret etmeyi bir arada toplamıştır. Sonra lütfun kemali şudur ki: Allah Teâlâ iffete delalet eden hususun zikrini azamete delalet edenden öne almış; daha üstün olan iki cennette "kâsırât"ı, daha aşağıdaki ikisinde ise "maksûrât"ı zikretmiştir. Maksûrât'ın azamete delalet ettiğinin delili, onların mütehaddirât (kendi kendine perdelenenler) olarak değil de muhadderât (perdelenmiş/korunmuş olanlar) olarak vasfedilmeleridir. Bu da çadırları kuran ve perdeyi çeken kimse gibi, onları perdeleyen bir başkasının bulunduğuna işarettir; yoksa bunu kendi başına yapan ve kapısını kendi eliyle kapatan kimse gibi değildir. Bunun açıklamasını ileride ayetin tefsirinde zikredeceğiz.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قاصِراتُ الطَّرْفِ فِيهَا دَلَالَةُ عِفَّتِهِنَّ، وَعَلَى حُسْنِ الْمُؤْمِنِينَ فِي أعينهن، فيجبن أَزْوَاجَهُنَّ حُبًّا يَشْغَلُهُنَّ عَنِ النَّظَرِ إِلَى غَيْرِهِمْ، وَيَدُلُّ أَيْضًا عَلَى الْحَيَاءِ لِأَنَّ الطَّرْفَ حَرَكَةُ الْجَفْنِ، وَالْحُورِيَّةُ لَا تُحَرِّكُ جَفْنَهَا وَلَا تَرْفَعُ رَأْسَهَا.

Beşinci Mesele: { قاصِراتُ الطَّرْفِ } [ifadesinde] onların iffetine ve müminlerin onların gözündeki güzelliğine delalet vardır; zira onlar eşlerini kendilerini başkalarına bakmaktan alıkoyacak bir sevgiyle severler. Aynı zamanda hayâya da delalet eder; çünkü tarf (طَّرْف) göz kapağının hareketidir; huri ise göz kapağını [oynatıp] hareket ettirmez ve başını kaldırmaz.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: لَمْ يَطْمِثْهُنَّ فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: لَمْ يَفْرَعْهُنَّ ثَانِيهَا: لَمْ يُجَامِعْهُنَّ ثَالِثُهَا: لَمْ يَمْسَسْهُنَّ، وَهُوَ أَقْرَبُ إِلَى حَالِهِنَّ وَأَلْيَقُ بِوَصْفِ كَمَالِهِنَّ، لَكِنْ لَفْظُ الطَّمْثِ غَيْرُ ظَاهِرٍ فِيهِ وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْمَسَّ لَذَكَرَ اللَّفْظَ الَّذِي يُسْتَحْسَنُ، وَكَيْفَ وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٧] وَقَالَ:

Altıncı Mesele: { لَمْ يَطْمِثْهُنَّ } [ifadesinde] vecihler vardır: Birincisi: [Daha önce] bekâretlerini bozmamıştır. İkincisi: Onlarla cima etmemiştir. Üçüncüsü: Onlara dokunmamıştır; bu ise onların haline en yakın ve kemal vasıflarına en lâyık olanıdır. Fakat tams (طَّمْث) lafzı bunda zahir değildir; şayet bundan murat dokunmak olsaydı, güzel karşılanan lafzı zikrederdi. Nasıl olmasın ki Allah Teâlâ: { وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ } “Kendilerine dokunmadan önce onları boşarsanız...” [Bakara 237] buyurmuş ve:

فَاعْتَزِلُوا [الْبَقَرَةِ: ٢٢٢] وَلَمْ يُصَرِّحْ بِلَفْظٍ مَوْضُوعٍ لِلْوَطْءِ، فَإِنْ قِيلَ: فَمَا ذَكَرْتُمْ مِنَ/ الْإِشْكَالِ بَاقٍ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى كَنَّى عَنِ الْوَطْءِ فِي الدُّنْيَا بِاللَّمْسِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ [النِّسَاءِ: ٤٣] عَلَى الصَّحِيحِ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ وَسَنَذْكُرُهُ، وَإِنْ كَانَ عَلَى خِلَافِ قَوْلِ إِمَامِنَا الشَّافِعِيِّ ﵁ وَبِالْمَسِّ في قوله: مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ [البقرة: ٢٣٧] وَلَمْ يَذْكُرِ الْمَسَّ فِي الْآخِرَةِ بِطَرِيقِ الْكِنَايَةِ، نَقُولُ: إِنَّمَا ذَكَرَ الْجِمَاعَ فِي الدُّنْيَا بِالْكِنَايَةِ لِمَا أَنَّهُ فِي الدُّنْيَا قَضَاءً لِلشِّهْوَةِ وَأَنَّهُ يُضْعِفُ الْبَدَنَ وَيَمْنَعُ مِنَ الْعِبَادَةِ، وَهُوَ فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ قُبْحُهُ كَقُبْحِ شُرْبِ الْخَمْرِ، وَفِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ هُوَ كَالْأَكْلِ الْكَثِيرِ وَفِي الْآخِرَةِ مُجَرَّدٌ عَنْ وُجُوهِ الْقُبْحِ، وَكَيْفَ لَا وَالْخَمْرُ فِي الْجَنَّةِ مَعْدُودَةٌ مِنَ اللَّذَّاتِ وَأَكْلُهَا وَشُرْبُهَا دَائِمٌ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ، فَاللَّهُ تَعَالَى ذَكَرَهُ فِي الدُّنْيَا بِلَفْظٍ مَجَازِيٍّ مَسْتُورٍ فِي غَايَةِ الْخَفَاءِ بِالْكِنَايَةِ إِشَارَةً إِلَى قُبْحِهِ وَفِي الْآخِرَةِ ذَكَرَهُ بِأَقْرَبِ الْأَلْفَاظِ إِلَى التَّصْرِيحِ أَوْ بِلَفْظٍ صَرِيحٍ، لِأَنَّ الطَّمْثَ أَدَلُّ مِنَ الْجِمَاعِ وَالْوِقَاعِ لِأَنَّهُمَا مِنَ الْجَمْعِ وَالْوُقُوعِ إِشَارَةً إِلَى خُلُوِّهِ عَنْ وُجُوهِ الْقُبْحِ.

{ فَاعْتَزِلُوا } “...uzak durun...” [Bakara 222] buyurarak doğrudan vat' (cinsel ilişki) için konulmuş bir lafzı sarahaten zikretmemiştir. Şayet: "Zikrettiğiniz işkâl hâlâ baki kalmaktadır; o da Allah Teâlâ'nın dünyadaki ilişkiyi -imamımız eş-Şâfiî'nin radıyallâhu anh kavlinin hilafına olsa da ayetin tefsirindeki sahih görüşe göre ki bunu zikredeceğiz- { أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ } “yahut kadınlara dokunmuşsanız” [Nisâ 43] buyruğunda lems (dokunma) ile; { مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ } “kendilerine dokunmadan önce” [Bakara 237] buyruğunda da mess (dokunma) ile kinaye yoluyla ifade ettiği halde ahiretteki dokunmayı kinaye yoluyla zikretmemiş olmasıdır" denilirse; deriz ki: Dünyada cimaı kinaye yoluyla zikretmesi, dünyada onun şehveti gidermekten ibaret olması, bedeni zayıflatması ve ibadete engel olması sebebiyledir. O, bazı vakitlerde çirkinlik bakımından içki içmek gibi, bazı vakitlerde de çok yemek gibidir. Ahirette ise çirkinlik yönlerinden tamamen arınmıştır. Nasıl olmasın ki, cennette şarap lezzetlerden sayılmıştır; yeme ve içmesi süreklidir ve benzeri durumlar söz konusudur. Dolayısıyla Allah Teâlâ dünyada bunu çirkinliğine işaret etmek üzere son derece kapalı, mecazî ve kinayeli bir lafızla zikretmiş; ahirette ise çirkinlik yönlerinden arınmış olduğuna işaret etmek için sarahate en yakın lafızlarla yahut sarih bir lafızla zikretmiştir. Çünkü tams (طَمْث), cem' (toplanma) ve vukû'dan (gerçekleşme) gelen cima ve vikā' lafızlarına nispetle [asıl manaya] daha çok delalet eder.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: مَا الْفَائِدَةُ فِي كَلِمَةِ قَبْلَهُمْ؟ قُلْنَا لَوْ قَالَ: لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ وَلَا جَانٌّ يَكُونُ نَفْيًا لِطَمْثِ الْمُؤْمِنِ إِيَّاهُنَّ وَلَيْسَ كَذَلِكَ.

Yedinci Mesele: { قَبْلَهُمْ } [onlardan önce] kelimesindeki fayda nedir? Deriz ki: Şayet "onlara insan ve cin dokunmamıştır" deseydi, bu müminin de onlara dokunmasının nefyedilmesi (olumsuzlanması) olurdu; oysa durum böyle değildir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: مَا الْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِ الْجَانِّ مَعَ أَنَّ الْجَانَّ لَا يُجَامِعُ؟ نَقُولُ: لَيْسَ كَذَلِكَ بَلِ الْجِنُّ لَهُمْ أَوْلَادٌ وَذُرِّيَّاتٌ وَإِنَّمَا الْخِلَافُ فِي أَنَّهُمْ هُلْ يُوَاقِعُونَ الْإِنْسَ أَمْ لَا؟ وَالْمَشْهُورُ أَنَّهُمْ يُوَاقِعُونَ وَإِلَّا لَمَا كَانَ فِي الْجَنَّةِ أَحْسَابٌ وَلَا أَنْسَابٌ، فَكَأَنَّ مُوَاقَعَةَ الْإِنْسِ إِيَّاهُنَّ كَمُوَاقَعَةِ الجن من حيث الإشارة إلى نفيها. ثم قال تعالى:

Sekizinci Mesele: Cinlerin cima etmediği bilindiği halde cinlerin zikredilmesindeki fayda nedir? Deriz ki: Durum öyle değildir; bilakis cinlerin çocukları ve zürriyetleri vardır. İhtilaf ancak onların insanlarla ilişkiye girip girmedikleri hususundadır. Meşhur olan ise ilişkiye girdikleridir; aksi takdirde cennette ne soylar ne de nesepler olurdu. Dolayısıyla nefyine işaret edilmesi bakımından insanın onlara yaklaşması, sanki cinlerin yaklaşması gibidir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة الرحمن (٥٥) : الآيات ٥٨ الى ٥٩]

[Rahmân Suresi (55), 58-59. Ayetler]

كَأَنَّهُنَّ الْياقُوتُ وَالْمَرْجانُ (٥٨) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٥٩)

{ كَأَنَّهُنَّ الْياقُوتُ وَالْمَرْجانُ } “Sanki onlar yakut ve mercandırlar.” { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?”

وَهَذَا التَّشْبِيهُ فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: تَشْبِيهٌ بِصَفَائِهِمَا وَثَانِيهِمَا: بِحُسْنِ بَيَاضِ اللُّؤْلُؤِ وَحُمْرَةِ الْيَاقُوتِ، وَالْمَرْجَانُ صِغَارُ اللُّؤْلُؤِ وَهِيَ أَشَدُّ بَيَاضًا وَضِيَاءً مِنَ الْكِبَارِ بِكَثِيرٍ، فَإِنْ قُلْنَا: إِنَّ التَّشْبِيهَ لِبَيَانِ صَفَائِهِنَّ، فَنَقُولُ:

Bu teşbihte iki vecih vardır: Birincisi: İkisinin saflığına teşbihtir. İkincisi: İncini beyazlığının ve yakutun kırmızılığının güzelliğine teşbihtir. Mercan ise küçük incilerdir; bunlar büyüklere nazaran beyazlık ve parlaklık bakımından çok daha üstündür. Şayet "bu teşbih onların saflığını beyan içindir" dersek, şöyle deriz:

فِيهِ لَطِيفَةٌ هِيَ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: قاصِراتُ الطَّرْفِ إِشَارَةٌ إِلَى خُلُوصِهِنَّ عَنِ الْقَبَائِحِ، وَقَوْلَهُ: كَأَنَّهُنَّ الْياقُوتُ

Bunda latif bir nükte vardır; o da Allah Teâlâ'nın: { قاصِراتُ الطَّرْفِ } “Bakışlarını sadece eşlerine dikmiş olanlar” buyruğunun onların çirkinliklerden arınmışlığına işaret olmasıdır. { كَأَنَّهُنَّ الْياقُوتُ

وَالْمَرْجانُ

وَالْمَرْجانُ } “Sanki onlar yakut ve mercandırlar” buyruğu ise...

إِشَارَةٌ إِلَى صَفَائِهِنَّ فِي الْجَنَّةِ، فَأَوَّلُ مَا بَدَأَ بِالْعَقْلِيَّاتِ وَخَتَمَ بِالْحِسِّيَّاتِ، كَمَا قُلْنَا: إِنَّ التَّشْبِيهَ لِبَيَانِ مُشَابَهَةِ جِسْمِهِنَّ بِالْيَاقُوتِ وَالْمَرْجَانِ فِي الْحُمْرَةِ وَالْبَيَاضِ، فَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِيهِ حَيْثُ قَدَّمَ بَيَانَ الْعِفَّةِ عَلَى بَيَانِ الْحُسْنِ وَلَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ: هُوَ مُؤَكِّدٌ لِمَا مَضَى لِأَنَّهُنَّ لَمَّا كُنَّ قَاصِرَاتِ الطَّرْفِ مُمْتَنِعَاتٍ عَنِ الاجتماع بالإنس والجن لم يطمثهن فَهُنَّ كَالْيَاقُوتِ الَّذِي يَكُونُ فِي مَعْدِنِهِ وَالْمَرْجَانِ الْمَصُونِ فِي صَدَفِهِ لَا يَكُونُ قَدْ مَسَّهُ يَدُ لَامِسٍ، وَقَدْ بَيَّنَّا مَرَّةً أُخْرَى فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ [الصَّافَّاتِ: ٤٩] أَنَّ (كَأَنَّ) الدَّاخِلَةُ عَلَى الْمُشَبَّهِ بِهِ لَا تُفِيدُ مِنَ التَّأْكِيدِ مَا تُفِيدُهُ الدَّاخِلَةُ عَلَى الْمُشَبَّهِ، فَإِذَا قُلْتَ: زَيْدٌ كَالْأَسَدِ، كَانَ مَعْنَاهُ زَيْدٌ يُشْبِهُ الْأَسَدَ، وَإِذَا قُلْتَ كَأَنَّ زَيْدًا الْأَسَدُ فَمَعْنَاهُ يُشْبِهُ أَنَّ زَيْدًا هُوَ الْأَسَدُ حَقِيقَةً، لَكِنَّ قَوْلَنَا: زَيْدٌ يُشْبِهُ الْأَسَدَ لَيْسَ فِيهِ مُبَالَغَةٌ عَظِيمَةٌ، فَإِنَّهُ يُشْبِهُهُ فِي أَنَّهُمَا حَيَوَانَانِ/ وَجِسْمَانِ وَغَيْرُ ذَلِكَ، وَقَوْلُنَا: زَيْدٌ يُشْبِهُ لَا يُمْكِنُ حَمْلُهُ عَلَى الْحَقِيقَةِ، أَمَّا مِنْ حَيْثُ اللَّفْظِ فَنَقُولُ: إِذَا دَخَلَتِ الْكَافُ عَلَى الْمُشَبَّهِ بِهِ، وَقِيلَ: إِنَّ زَيْدًا كَالْأَسَدِ عَمِلَتِ الْكَافُ فِي الْأَسَدِ عَمَلًا لَفْظِيًّا وَالْعَمَلُ اللَّفْظِيُّ مَعَ الْعَمَلِ الْمَعْنَوِيِّ، فَكَأَنَّ الْأَسَدَ عُمِلَ بِهِ عَمَلٌ حَتَّى صَارَ زَيْدًا، وَإِذَا قُلْتَ: كَأَنَّ زَيْدًا الْأَسَدُ تَرَكْتَ الْأَسَدَ عَلَى إِعْرَابِهِ فَإِذَنْ هُوَ مَتْرُوكٌ عَلَى حَالِهِ وَحَقِيقَتِهِ وَزَيْدٌ يُشَبَّهُ بِهِ فِي تِلْكَ الْحَالِ وَلَا شَكَّ فِي أَنَّ زَيْدًا إِذَا شُبِّهَ بِأَسَدٍ هُوَ عَلَى حَالِهِ بَاقٍ يَكُونُ أَقْوَى مِمَّا إِذَا شُبِّهَ بِأَسَدٍ لَمْ يَبْقَ عَلَى حَالِهِ، وَكَأَنَّ مَنْ قَالَ: زَيْدٌ كَالْأَسَدِ نَزَّلَ الْأَسَدَ عَنْ دَرَجَتِهِ فَسَاوَاهُ زَيْدٌ، وَمَنْ قَالَ: كَأَنَّ زَيْدًا الْأَسَدُ رَفَعَ زَيْدًا عَنْ دَرَجَتِهِ حَتَّى سَاوَى الْأَسَدَ، وَهَذَا تدقيق لطيف. ثم قال تعالى:

cennetteki duruluk ve saflıklarına işarettir. Böylece önce aklî olanlarla başlamış, hissî olanlarla bitirmiştir. Tıpkı teşbihin, onların bedenlerinin kırmızılık ve beyazlıkta yakut ve mercana benzerliğini beyan için olduğunu söylediğimiz gibi, aynı şekilde iffetin beyanını güzelliğin beyanından öne alması hususunda da bu söylenir. Şöyle denmesi de uzak değildir: Bu, geçen [manayı] pekiştirmektedir; çünkü onlar bakışlarını [başkalarından] kıstıkları, insanlarla ve cinlerle bir araya gelmekten imtina ettikleri için kendilerine dokunulmamıştır. Dolayısıyla madeninde bulunan yakut ve sedefinde korunan, hiçbir dokunanın elinin değmediği mercan gibidirler. Allah Teâlâ'nın: { كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ } “Sanki onlar saklanmış yumurtalardır” [Sâffât 49] buyruğunda müşebbehe (benzetilene) dahil olan (keenne) [edatının], müşebbehin bihe (kendisine benzetilene) dahil olan edat kadar tekit ifade etmediğini daha önce açıklamıştık. Zira "Zeyd aslan gibidir" dediğinde bunun manası "Zeyd aslana benzer" demektir. "Sanki Zeyd aslandır" dediğinde ise bunun manası "Zeyd'in bizzat aslanın kendisi olması gibidir" demektir. Fakat "Zeyd aslana benzer" sözümüzde büyük bir mübalağa yoktur; çünkü o, ikisinin de birer canlı ve cisim olması gibi hususlarda ona benzer; "Zeyd benzerdir" sözümüzü ise hakikate hamletmek mümkün değildir. Lafız bakımından ise deriz ki: Kâf harfi kendisine benzetilene (müşebbehün bih) dahil olup "şüphesiz Zeyd aslan gibidir" denildiğinde, kâf aslan kelimesinde lafzî bir amel yapar; lafzî amel ise manevî amelle birliktedir. Sanki aslan üzerinde bir amel yapılmış da Zeyd olmuştur. "Sanki Zeyd aslandır" dediğinde ise aslanı [merfu] irabı üzere bırakmış olursun; o halde o hali ve hakikati üzere bırakılmıştır ve Zeyd bu halde ona benzetilmektedir. Şüphe yok ki Zeyd hali üzere baki kalan bir aslana benzetildiğinde, hali üzere kalmayan bir aslana benzetilmesinden daha kuvvetli olur. Sanki "Zeyd aslan gibidir" diyen kimse aslanı derecesinden aşağı indirmiş de Zeyd ona eşit olmuştur; "Sanki Zeyd aslandır" diyen kimse ise Zeyd'i derecesinden yukarı yükseltmiş de aslana eşit kılmıştır. Bu pek latif bir inceliktir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة الرحمن (٥٥) : الآيات ٦٠ الى ٦١]

[Rahmân Suresi (55), 60-61. Ayetler]

هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلاَّ الْإِحْسانُ (٦٠) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٦١)

{ هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلاَّ الْإِحْسانُ } “İyiliğin karşılığı iyilikten başkası mıdır?” { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?”

وَفِيهِ وُجُوهٌ كَثِيرَةٌ حَتَّى قِيلَ: إِنَّ فِي الْقُرْآنِ ثَلَاثَ آيَاتٍ فِي كُلِّ آيَةٍ مِنْهَا مِائَةُ قَوْلٍ الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى:

Bunda pek çok vecih vardır; hatta Kur'an'da her birinde yüz kavil (görüş) bulunan üç ayet olduğu söylenmiştir: Birincisi Allah Teâlâ'nın:

فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ [البقرة: ١٥٢] ، الثانية: قوله تعالى: إِنْ عُدْتُمْ عُدْنا [الْإِسْرَاءِ: ٨] ، الثَّالِثَةُ: قَوْلِهِ تَعَالَى:

{ فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ } “Öyleyse siz beni anın ki ben de sizi anayım” [Bakara 152] buyruğudur. İkincisi Allah Teâlâ'nın: { إِنْ عُدْتُمْ عُدْنا } “Eğer tekrar dönerseniz biz de döneriz” [İsrâ 8] buyruğudur. Üçüncüsü Allah Teâlâ'nın:

هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ وَلْنَذْكُرِ الْأَشْهَرَ مِنْهَا وَالْأَقْرَبَ. أَمَّا الْأَشْهَرُ فَوُجُوهٌ أَحَدُهَا: هَلْ جَزَاءُ التَّوْحِيدِ غَيْرُ الْجَنَّةِ، أَيْ جَزَاءُ مَنْ قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ إِدْخَالُ الْجَنَّةِ ثَانِيهَا: هَلْ جَزَاءُ الْإِحْسَانِ فِي الدُّنْيَا إِلَّا الْإِحْسَانُ فِي الْآخِرَةِ ثَالِثُهَا: هَلْ جَزَاءُ مَنْ أَحْسَنَ إِلَيْكُمْ فِي الدُّنْيَا بِالنِّعَمِ وَفِي الْعُقْبَى بِالنَّعِيمِ إِلَّا أَنْ تُحْسِنُوا إِلَيْهِ بِالْعِبَادَةِ وَالتَّقْوَى، وَأَمَّا الْأَقْرَبُ فَإِنَّهُ عَامٌّ فَجَزَاءُ كُلِّ مَنْ أَحْسَنَ إِلَى غَيْرِهِ أَنْ يُحْسِنَ هُوَ إِلَيْهِ أَيْضًا، وَلْنَذْكُرْ تَحْقِيقَ الْقَوْلِ فِيهِ وَتَرْجِعُ الْوُجُوهُ كُلُّهَا إِلَى ذَلِكَ، فَنَقُولُ: الْإِحْسَانُ يُسْتَعْمَلُ فِي ثَلَاثِ مَعَانٍ أَحَدُهَا: إِثْبَاتُ الْحُسْنِ وَإِيجَادُهُ قَالَ تَعَالَى: فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ [غَافِرٍ: ٦٤] وَقَالَ تَعَالَى: الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ [السَّجْدَةِ:

{ هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ } “İyiliğin karşılığı iyilikten başkası mıdır?” buyruğudur. Bunlardan en meşhur ve en yakın olanlarını zikredelim. En meşhurlara gelince, bunlar birkaç vecihtir: Birincisi: Tevhidin karşılığı cennetten başkası mıdır; yani "Lâ ilâhe illallâh" diyen kimsenin karşılığı cennete girdirilmesidir. İkincisi: Dünyadaki ihsanın (güzel amelin) karşılığı ahiretteki ihsandan (ikramdan) başkası mıdır? Üçüncüsü: Dünyada nimetlerle, ahirette de naîm (cennet) ile size ihsanda bulunan kimsenin karşılığı, sizin O'na ibadet ve takva ile ihsanda bulunmanızdan (kulluk etmenizden) başkası mıdır? En yakın olanına gelince; bu umumidir: Başkasına ihsanda bulunan herkesin karşılığı, onun da kendisine ihsanda bulunmasıdır. Bundaki kavlin tahkikini zikredelim; zira bütün vecihler buna racidir. Deriz ki: İhsan üç manada kullanılır: Birincisi: Güzelliği sabit kılmak ve meydana getirmektir. Allah Teâlâ: { فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ } “...şekillerinizi de güzel yaptı...” [Gāfir 64] buyurmuş ve: { الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ } “O ki yarattığı her şeyi güzel yapmıştır” [Secde:

٧] ثَانِيهَا: الْإِتْيَانُ بِالْحُسْنِ كَالْإِظْرَافِ وَالْإِغْرَابِ لِلْإِتْيَانِ بِالظَّرِيفِ وَالْغَرِيبِ قَالَ تَعَالَى: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها [الْأَنْعَامِ: ١٦٠] ثَالِثُهَا: يُقَالُ: فُلَانٌ لَا يُحْسِنُ الْكِتَابَةَ وَلَا يُحْسِنُ الْفَاتِحَةَ أَيْ لَا يَعْلَمُهُمَا، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْإِحْسَانِ الْوَجْهَانِ الْأَوَّلَانِ وَالثَّالِثُ مَأْخُوذٌ مِنْهُمَا، وَهَذَا لَا يُفْهَمُ إِلَّا بِقَرِينَةِ الِاسْتِعْمَالِ مِمَّا يَغْلِبُ عَلَى الظَّنِّ إِرَادَةُ الْعِلْمِ، إِذَا عَلِمْتَ هَذَا فَنَقُولُ: يُمْكِنُ حَمْلُ الْإِحْسَانِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ عَلَى مَعْنًى مُتَّحِدٍ مِنَ الْمَعْنَيَيْنِ وَيُمْكِنُ حَمْلُهُ فِيهِمَا عَلَى مَعْنَيَيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ أَمَّا الْأَوَّلُ: فَنَقُولُ: هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ أَيْ هَلْ جَزَاءُ مَنْ أَتَى بِالْفِعْلِ الْحَسَنِ إِلَّا أَنْ يُؤْتَى فِي مُقَابَلَتِهِ بِفِعْلٍ حَسَنٍ، لَكِنَّ الْفِعْلَ الْحَسَنَ مِنَ الْعَبْدِ لَيْسَ كُلَّ مَا يَسْتَحْسِنُهُ هُوَ، بَلِ الْحُسْنُ هُوَ مَا اسْتَحْسَنَهُ اللَّهُ مِنْهُ، فَإِنَّ الْفَاسِقَ رُبَّمَا يَكُونُ الْفِسْقُ فِي نَظَرِهِ حَسَنًا وَلَيْسَ بِحَسَنٍ بَلِ الْحَسَنُ مَا طَلَبَهُ الله منه،

7] buyurmuştur. İkincisi: Zarif ve garip şeyler ortaya koymak için kullanılan el-izraf ve el-iğrab kelimeleri gibi güzel olanı ortaya koymaktır. Nitekim Allah Teâlâ: { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها } “Kim bir iyilikle gelirse, ona onun on katı vardır” [En‘âm 160] buyurmuştur. Üçüncüsü: "Falan kimse yazıyı ihsan edemiyor (iyi yazamıyor) ve Fatiha'yı ihsan edemiyor (iyi bilmiyor)" denilir; yani onları bilmez. Zahir olan odur ki ihsanda asıl olan ilk iki vecihtir; üçüncüsü ise onlardan alınmıştır. Bu da ancak kullanım karinesiyle, ilmin kastedildiğine dair zann-ı galiple anlaşılır. Bunu bildiğinde deriz ki: İki yerdeki ihsanı bu iki manadan birine hamletmek mümkün olduğu gibi, her iki yerde iki farklı manaya hamletmek de mümkündür. Birincisine gelince; deriz ki: { هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ } yani güzel fiil işleyen kimsenin karşılığı, onun mukabilinde kendisine güzel bir fiil verilmesinden başkası mıdır? Lakin kuldan sadır olan güzel fiil, bizzat kendisinin güzel gördüğü her şey değildir; bilakis güzel olan, Allah'ın ondan sadır olmasını güzel gördüğü şeydir. Zira fâsık kimsenin nazarında fısk güzel görünebilir, oysa o güzel değildir; bilakis güzel olan, Allah'ın ondan talep ettiği şeydir.

كَذَلِكَ الْحَسَنُ مِنَ اللَّهِ هُوَ كُلُّ مَا يَأْتِي بِهِ مِمَّا يَطْلُبُهُ الْعَبْدُ كَمَا أَتَى الْعَبْدُ بِمَا يَطْلُبُهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْهُ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَفِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ [الزُّخْرُفِ: ٧١] وقوله تعالى: وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠٢] وَقَالَ تَعَالَى: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى [يُونُسَ: ٢٦] أَيْ مَا هُوَ حَسَنٌ عِنْدَهُمْ وَأَمَّا الثَّانِي: فَنَقُولُ: هَلْ جَزَاءُ مَنْ أَثْبَتَ/ الْحُسْنَ فِي عَمَلِهِ فِي الدُّنْيَا إِلَّا أَنْ يُثْبِتَ اللَّهُ الْحُسْنَ فِيهِ وَفِي أَحْوَالِهِ فِي الدَّارَيْنِ وَبِالْعَكْسِ هَلْ جَزَاءُ مَنْ أَثْبَتَ الْحُسْنَ فِينَا وَفِي صُوَرِنَا وَأَحْوَالِنَا إِلَّا أَنْ نُثْبِتَ الْحُسْنَ فِيهِ أَيْضًا، لَكِنَّ إِثْبَاتَ الْحُسْنِ فِي اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ، فَإِثْبَاتُ الْحُسْنِ أَيْضًا فِي أَنْفُسِنَا وَأَفْعَالِنَا فَنُحَسِّنُ أَنْفُسَنَا بِعِبَادَةِ حَضْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَفْعَالَنَا بِالتَّوَجُّهِ إِلَيْهِ وَأَحْوَالَ بَاطِنِنَا بِمَعْرِفَتِهِ تَعَالَى، وَإِلَى هَذَا رَجَعَتِ الْإِشَارَةُ، وَوَرَدَ فِي الْأَخْبَارِ مِنْ حُسْنِ وُجُوهِ الْمُؤْمِنِينَ وَقُبْحِ وُجُوهِ الْكَافِرِينَ وَأَمَّا الْوَجْهُ الثَّالِثُ: وَهُوَ الْحَمْلُ عَلَى الْمَعْنَيَيْنِ فَهُوَ أَنْ تَقُولَ: عَلَى جَزَاءِ مَنْ أَتَى بِالْفِعْلِ الْحَسَنِ إِلَّا أَنْ يُثَبِّتَ اللَّهُ فِيهِ الْحُسْنَ، وَفِي جَمِيعِ أَحْوَالِهِ فَيَجْعَلُ وَجْهَهُ حَسَنًا وَحَالَهُ حَسَنًا، ثُمَّ فِيهِ لَطَائِفُ:

Aynı şekilde Allah'tan sadır olan güzel [mükafat] da kulun Allah Teâlâ'nın kendisinden talep ettiği şeyi yerine getirmesi gibi, kulun talep ettiği şeylerden O'nun getirdiği her şeydir. Allah Teâlâ'nın: { وَفِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ } “Orada canların çekeceği, gözlerin zevk alacağı her şey vardır” [Zuhruf 71], { وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ } “Onlar canlarının çektiği şeyler içinde ebedî kalıcıdırlar” [Enbiyâ 102] ve: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى } “Güzel davrananlara daha güzeli vardır” [Yûnus 26] yani onların nezdinde güzel olan vardır buyruklarıyla buna işaret edilmiştir. İkincisine gelince; deriz ki: Dünyada ameline güzelliği yerleştiren kimsenin karşılığı, Allah'ın her iki yurtta da onun kendisinde ve hallerinde güzelliği yerleştirmesinden başkası mıdır? Ve bunun aksi olarak; bizde, suretlerimizde ve hallerimizde güzelliği var eden Zât'ın karşılığı, bizim de O'nda güzelliği sabit kılmamızdan başkası mıdır? Ne var ki Allah Teâlâ hakkında güzellik var etmek muhaldir; o halde güzelliği yine kendi nefislerimizde ve fiillerimizde sabit kılarız; böylece nefislerimizi Allah Teâlâ'nın yüce huzuruna ibadetle, fiillerimizi O'na yönelmekle, batınımızın hallerini de O Teâlâ'yı marifetle (tanımakla) güzelleştiririz. İşaret buna racidir. Rivayetlerde müminlerin yüzlerinin güzelliği ve kâfirlerin yüzlerinin çirkinliği hakkında haberler varid olmuştur. İki manaya birden hamletmek olan üçüncü veche gelince; o da şöyle demendir: Güzel fiil ortaya koyan kimsenin karşılığı, Allah'ın onda ve bütün hallerinde güzelliği sabit kılıp onun yüzünü güzel, halini de güzel yapmasından başkası mıdır? Sonra bunda latif nükteler vardır:

اللَّطِيفَةُ الْأُولَى: هَذِهِ إِشَارَةٌ إِلَى رَفْعِ التَّكْلِيفِ عَنِ الْعَوَامِّ فِي الْآخِرَةِ، وَتَوْجِيهُ التَّكْلِيفِ عَلَى الْخَوَاصِّ فِيهَا أَمَّا الْأَوَّلُ: فَلِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ وَالْمُؤْمِنُ لَا شَكَّ فِي أَنَّهُ يُثَابُ بِالْجَنَّةِ فَيَكُونُ لَهُ مِنَ اللَّهِ الْإِحْسَانُ جَزَاءً لَهُ وَمَنْ جَازَى عَبْدًا عَلَى عَمَلِهِ لَا يَأْمُرُهُ بِشُكْرِهِ، وَلِأَنَّ التَّكْلِيفَ لَوْ بَقِيَ فِي الْآخِرَةِ فَلَوْ تَرَكَ الْعَبْدُ الْقِيَامَ بِالتَّكْلِيفِ لَاسْتَحَقَّ الْعِقَابَ، وَالْعِقَابُ تَرْكُ الْإِحْسَانِ لِأَنَّ الْعَبْدَ لَمَّا عَبَدَ اللَّهَ فِي الدُّنْيَا مَا دَامَ وَبَقِيَ يَلِيقُ بِكَرَمِهِ تَعَالَى أَنْ يُحْسِنَ إِلَيْهِ فِي الْآخِرَةِ مَا دَامَ وَبَقِيَ، فَلَا عِقَابَ عَلَى تركه بلا تكليف وأما الثاني: فنقول:

Birinci Nükte: Bu, ahirette avamdan teklifin (mükellefiyetin) kaldırılmasına, havasa ise teklifin yöneltilmesine bir işarettir. Birincisine gelince; zira Allah Teâlâ: { هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ } buyurmuş olup şüphesiz mümin cennetle mükafatlandırılacaktır; böylece Allah'tan gelen ihsan onun için bir karşılık olur. Kuluna amelinin karşılığını veren kimse ise ona teşekkür etmesini emretmez. Ayrıca mükellefiyet ahirette baki kalsaydı, kul mükellefiyeti yerine getirmeyi terk ettiğinde azabı hak ederdi; azap ise ihsanın terki demektir. Zira kul dünyada var olduğu ve baki kaldığı müddetçe Allah'a ibadet ettiğine göre, O Teâlâ'nın keremine yakışan da ahirette var olduğu ve baki kaldığı müddetçe ona ihsanda bulunmasıdır. Dolayısıyla mükellefiyetsiz olarak bunu terk etmesinden dolayı bir azap yoktur. İkincisine gelince; deriz ki:

خَاصَّةُ اللَّهِ تَعَالَى عَبَدْنَا اللَّهَ تَعَالَى فِي الدُّنْيَا لِنِعَمٍ قَدْ سَبَقَتْ لَهُ عَلَيْنَا، فَهَذَا الَّذِي أَعْطَانَا اللَّهُ تَعَالَى ابْتِدَاءَ نِعْمَةٍ وَإِحْسَانٍ جَدِيدٍ فَلَهُ عَلَيْنَا شُكْرُهُ، فَيَقُولُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ، وَيَذْكُرُونَ اللَّهَ وَيُثْنُونَ عَلَيْهِ فَيَكُونُ نَفْسُ الْإِحْسَانِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فِي حَقِّهِمْ سَبَبًا لِقِيَامِهِمْ بِشُكْرِهِ، فَيَعْرِضُونَ هُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ عِبَادَتَهُ تَعَالَى فَيَكُونُ لَهُمْ بِأَدْنَى عِبَادَةٍ شُغْلٌ شَاغِلٌ عَنِ الْحُورِ وَالْقُصُورِ وَالْأَكْلِ وَالشُّرْبِ فَلَا يَأْكُلُونَ وَلَا يَشْرَبُونَ وَلَا يَتَنَابَذُونَ وَلَا يَلْعَبُونَ فَيَكُونُ حَالُهُمْ كَحَالِ الْمَلَائِكَةِ فِي يَوْمِنَا هَذَا لَا يَتَنَاكَحُونَ وَلَا يَلْعَبُونَ، فَلَا يَكُونُ ذَلِكَ تَكْلِيفًا مِثْلَ هَذِهِ التَّكَالِيفِ الشَّاقَّةِ، وَإِنَّمَا يَكُونُ ذَلِكَ لَذَّةً زَائِدَةً عَلَى كُلِّ لَذَّةٍ فِي غَيْرِهَا.

Allah Teâlâ'nın has kulları [şöyle derler]: "Biz Allah Teâlâ'ya dünyada, O'nun bizim üzerimizdeki geçmiş nimetlerinden ötürü ibadet ettik. Allah Teâlâ'nın [ahirette] bize bahşettiği bu şey ise yeni bir nimet ve yeni bir ihsandır; dolayısıyla bunun şükrü üzerimize borçtur." Böylece onlar: "Elhamdülillâh" derler, Allah'ı zikreder ve O'na senada bulunurlar. Neticede Allah Teâlâ'nın ihsanının kendisi, onların hakkında O'nun şükrünü yerine getirmelerine bir sebep olur. Böylece onlar bizzat kendi nefislerine O Teâlâ'ya ibadeti arz ederler; en küçük bir ibadet bile onlar için hurilerden, köşklerden, yeme ve içmeden alıkoyan meşgul edici bir hal olur; artık ne yerler, ne içerler, ne atışırlar ne de oynarlar. Onların hali, bugün meleklerin hali gibi olur; ne evlenirler ne de oynarlar. Dolayısıyla bu, bu meşakkatli mükellefiyetler gibi bir mükellefiyet olmaz; bilakis başka şeylerdeki bütün lezzetlerin fevkinde ziyade bir lezzet olur.

اللَّطِيفَةُ الثَّانِيَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ مُحَكَّمٌ فِي الْآخِرَةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ [يس: ٥٧] وَذَلِكَ لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْإِحْسَانَ هُوَ الْإِتْيَانُ بِمَا هُوَ حَسَنٌ عِنْدَ مَنْ أَتَى بِالْإِحْسَانِ، لَكِنَّ اللَّهَ لَمَّا طَلَبَ مِنَّا الْعِبَادَةَ طَلَبَ كَمَا أَرَادَ، فَأَتَى بِهِ الْمُؤْمِنُ كَمَا طُلِبَ مِنْهُ، فَصَارَ مُحْسِنًا فَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يُحْسِنَ اللَّهُ إِلَى عَبْدِهِ وَيَأْتِي بِمَا هُوَ حَسَنٌ عِنْدَهُ، وَهُوَ مَا يَطْلُبُهُ كَمَا يُرِيدُ فَكَأَنَّهُ قَالَ: هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ أَيْ هَلْ جَزَاءُ مَنْ أَتَى بِمَا طَلَبْتُهُ مِنْهُ عَلَى حَسَبِ إِرَادَتِي إِلَّا أَنْ يُؤْتَى بِمَا طَلَبَهُ مِنِّي عَلَى حَسَبِ إِرَادَتِهِ، لَكِنَّ الْإِرَادَةَ مُتَعَلِّقَةٌ بِالرُّؤْيَةِ، فَيَجِبُ بِحُكْمِ الْوَعْدِ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ آيَةً دَالَّةً عَلَى الرُّؤْيَةِ الْبَلْكَفِيَّةِ.

İkinci Nükte: Bu ayet, tıpkı Allah Teâlâ'nın: { لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ } “Orada onlar için bir meyve ve istedikleri her şey vardır” [Yâsîn 57] buyruğunda olduğu gibi kulun ahirette dilediğini yapmaya yetkili kılındığına delalet eder. Çünkü biz ihsanın, ihsanda bulunan kimsenin nezdinde güzel olanı ortaya koymak olduğunu açıklamıştık. Ne var ki Allah bizden ibadeti talep ettiğinde dilediği şekilde talep etti; mümin de bunu kendisinden talep edildiği şekilde yerine getirdi ve böylece muhsin oldu. Bu durum Allah'ın da kuluna ihsanda bulunmasını ve kulunun nezdinde güzel olanı, yani dilediği gibi talep ettiği şeyi yerine getirmesini gerektirir. Sanki O: { هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ } yani "Benim kendisinden kendi irademe göre talep ettiğim şeyi yerine getiren kimsenin karşılığı, onun benden kendi iradesine göre talep ettiği şeyin kendisine verilmesinden başkası mıdır?" buyurmuştur. Ancak irade [Allah'ın cemalini] görmeye (ru'yete) taalluk etmektedir; binaenaleyh vaat hükmü gereğince bu ayetin keyfiyetsiz ru'yete (er-ru'yetü'l-belkeyfiyye) delalet eden bir ayet olması vacip olur.

اللَّطِيفَةُ الثَّالِثَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَا يَفْرِضُهُ الْإِنْسَانُ مِنْ أَنْوَاعِ الْإِحْسَانِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فَهُوَ دُونَ الْإِحْسَانِ الَّذِي وَعَدَ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ لِأَنَّ الْكَرِيمَ إِذَا قَالَ لِلْفَقِيرِ: افْعَلْ كَذَا وَلَكَ كَذَا دِينَارًا، وَقَالَ لِغَيْرِهِ افْعَلْ كَذَا عَلَى أَنْ أُحْسِنَ إِلَيْكَ يَكُونُ رَجَاءُ مَنْ لَمْ يُعَيِّنْ لَهُ أَجْرًا أَكْثَرُ مِنْ/ رَجَاءِ مَنْ عَيَّنَ لَهُ، هَذَا إِذَا كَانَ الْكَرِيمُ فِي غَايَةِ الْكَرَمِ وَنِهَايَةِ الْغِنَى، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَاللَّهُ تَعَالَى قَالَ: جَزَاءُ مَنْ أَحْسَنَ إِلَيَّ أَنْ أُحْسِنَ إِلَيْهِ بِمَا يُغْبَطُ بِهِ، وَأُوصِلُ إِلَيْهِ فَوْقَ مَا يَشْتَهِيهِ فَالَّذِي يُعْطِي اللَّهُ فَوْقَ مَا يَرْجُوهُ وَذَلِكَ عَلَى وفق كرمه وإفضاله. ثم قال تعالى:

Üçüncü Nükte: Bu ayet, insanın Allah Teâlâ'dan ihsan nevilerine dair varsaydığı her şeyin, Allah Teâlâ'nın vadettiği ihsanın altında kaldığına delalet eder. Çünkü cömert kimse fakire: "Şunu yap, sana şu kadar dinar var" dese; diğerine ise: "Sana ihsanda bulunmam şartıyla şunu yap" dese, kendisine belirli bir ücret tayin edilmeyen kimsenin ümidi, kendisine tayin edilen kimsenin ümidinden daha fazla olur; bu, o cömert kimsenin son derece kerem ve nihayetsiz zenginlik sahibi olması halinde böyledir. Bu sabit olduğuna göre Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Bana ihsanda bulunan kimsenin karşılığı, benim de ona gıpta edilecek şeylerle ihsanda bulunmam ve arzuladığının fevkindekini ona ulaştırmamdır." O halde Allah'ın vereceği şey, onun umduğunun da fevkindedir; bu da O'nun keremine ve lütfuna uygundur. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة الرحمن (٥٥) : الآيات ٦٢ الى ٦٧]

[Rahmân Suresi (55), 62-67. Ayetler]

وَمِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ (٦٢) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٦٣) مُدْهامَّتانِ (٦٤) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٦٥) فِيهِما عَيْنانِ نَضَّاخَتانِ (٦٦)

{ وَمِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ } “O ikisinden başka iki cennet daha vardır.” { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” { مُدْهامَّتانِ } “Koyu yeşil, yemyeşildirler.” { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” { فِيهِما عَيْنانِ نَضَّاخَتانِ } “İkisinde de çağıldayan iki pınar vardır.”

فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٦٧)

{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?”

لَمَّا ذَكَرَ الْجَزَاءَ ذَكَرَ بَعْدَهُ مِثْلَهُ وَهُوَ جَنَّتَانِ أُخْرَيَانِ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ [يُونُسَ: ٢٦] وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: دُونِهِما وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: دُونِهِمَا فِي الشَّرَفِ، وَهُوَ مَا اخْتَارَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَقَالَ قَوْلُهُ: مُدْهامَّتانِ مَعَ قَوْلِهِ فِي الأوليين: ذَواتا أَفْنانٍ [الرحمن: ٤٨] وقوله في هذه:

Karşılığı zikredince, ardından onun benzerini, yani diğer iki cenneti zikretmiştir; bu da Allah Teâlâ'nın: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ } “Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır” [Yûnus 26] buyruğu gibidir. Allah Teâlâ'nın: { دُونِهِما } buyruğunda iki vecih vardır: Birincisi: Şeref ve fazilet bakımından o ikisinden daha aşağıda olmasıdır. Keşşâf sahibinin tercih ettiği görüş budur; o şöyle demiştir: [Bu iki cennet hakkında] { مُدْهامَّتانِ } buyrulması ile önceki ikisi hakkında { ذَواتا أَفْنانٍ } [Rahmân 48] buyrulması ve bunda: {

ْنانِ نَضَّاخَتانِ

فِيهِما عَيْنانِ نَضَّاخَتانِ } “İkisinde de fışkıran iki pınar vardır” buyrulması...

مَعَ قَوْلِهِ فِي الْأُولَيَيْنِ: عَيْنانِ تَجْرِيانِ [الرحمن: ٥٠] لأن النضخ دون الجري، وقوله في الأولين: مِنْ كُلِّ فاكِهَةٍ زَوْجانِ [الرحمن: ٥٢] مَعَ قَوْلِهِ فِي هَاتَيْنِ: فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ [الرحمن: ٦٨] وَقَوْلُهُ فِي الْأُولَيَيْنِ: فُرُشٍ بَطائِنُها مِنْ إِسْتَبْرَقٍ حَيْثُ تَرَكَ ذِكْرَ الظَّهَائِرِ لِعُلُوِّهَا وَرِفْعَتِهَا وَعَدَمِ إِدْرَاكِ الْعُقُولِ إِيَّاهَا مَعَ قَوْلِهِ فِي هَاتَيْنِ: رَفْرَفٍ خُضْرٍ [الرَّحْمَنِ: ٧٦] دَلِيلٌ عَلَيْهِ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: هَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ عَطَايَا اللَّهِ فِي الْآخِرَةِ مُتَتَابِعَةٌ لَا يُعْطِي شَيْئًا بَعْدَ شَيْءٍ إِلَّا وَيَظُنُّ الظَّانُّ أَنَّهُ ذَلِكَ أَوْ خَيْرٌ مِنْهُ. وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ تَقْرِيرًا لِمَا اختاره الزمخشري أن الجنتين اللتين دون الأولين لذريتهم اللذين أَلْحَقَهُمُ اللَّهُ بِهِمْ وَلِأَتْبَاعِهِمْ، وَلَكِنَّهُ إِنَّمَا جَعَلَهُمَا لَهُمْ إِنْعَامًا عَلَيْهِمْ، أَيْ هَاتَانِ الْأُخْرَيَانِ لَكُمْ أَسْكِنُوا فِيهِمَا مَنْ تُرِيدُونَ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ دُونَهُمَا فِي الْمَكَانِ كَأَنَّهُمْ فِي جَنَّتَيْنِ وَيَطَّلِعُوا مِنْ فَوْقُ عَلَى جَنَّتَيْنِ أُخْرَيَيْنِ دُونَهُمَا، وَيَدُلُّ عليه قَوْلُهُ تَعَالَى لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِها غُرَفٌ [الزُّمَرِ: ٢٠] الْآيَةَ. وَالْغُرَفُ الْعَالِيَةُ عِنْدَهَا أَفْنَانٌ، وَالْغُرَفُ الَّتِي دُونَهَا أَرْضُهَا مُخْضَرَّةٌ، وَعَلَى هَذَا فَفِي الْآيَاتِ لَطَائِفُ:

ile önceki ikisi hakkında { عَيْنانِ تَجْرِيانِ } “Akıp giden iki pınar vardır” [Rahmân 50] buyrulması -çünkü fışkırma (nadh), akıp gitmeden (cereyan) daha aşağı mertebededir-; önceki ikisi hakkında { مِنْ كُلِّ فاكِهَةٍ زَوْجانِ } “Her meyveden iki çift vardır” [Rahmân 52] buyrulması ile bu ikisi hakkında { فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ } “Meyve, hurma ve nar vardır” [Rahmân 68] buyrulması; önceki ikisi hakkında yüceliği, yüksekliği ve akılların onu idrak edemeyişi sebebiyle yüzlerini zikretmeyerek { فُرُشٍ بَطائِنُها مِنْ إِسْتَبْرَقٍ } “Astarları kalın ipekten döşekler...” buyrulması ile bu ikisi hakkında { رَفْرَفٍ خُضْرٍ } “Yeşil yastıklar...” [Rahmân 76] buyrulması buna delildir. Bir kimse şöyle diyebilir: "Bu zayıftır; zira Allah'ın ahiretteki ihsanları peş peşedir; bir şeyin ardından başka bir şey verdiğinde zanneden kimse mutlaka onun aynısı veya ondan daha hayırlısı olduğunu zanneder." Zemahşerî'nin tercih ettiği görüşü teyit sadedinde buna şöyle cevap verilebilir: İlk ikisinden daha aşağıda olan iki cennet, Allah'ın kendilerine kattığı zürriyetleri ve tâbileri içindir; ancak Allah bunları kendilerine bir lütuf olarak vermiştir; yani "Bu diğer ikisi sizindir; dilediğiniz kimseyi oraya yerleştirin" [denilmiştir]. İkincisi: Mekân bakımından o ikisinin altında olmasıdır; sanki onlar iki cennettedirler ve yukarıdan altlarındaki diğer iki cennete bakarlar. Buna Allah Teâlâ'nın: { لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِها غُرَفٌ } “Onlar için üst üste yapılmış köşkler vardır” [Zümer 20] ayeti delalet eder. Yüksek köşklerin yanında budaklar/dallar vardır; altındaki odaların ise zemini yemyeşildir. Buna göre bu ayetlerde latif nükteler vardır:

الْأُولَى: قَالَ فِي الْأُولَيَيْنِ: ذَواتا أَفْنانٍ وَقَالَ فِي هَاتَيْنِ: مُدْهامَّتانِ أَيْ مُخْضَرَّتَانِ فِي غَايَةِ الْخُضْرَةِ، وَادْهَامَّ الشَّيْءُ أَيِ اسْوَادَّ لَكِنْ لَا يُسْتَعْمَلُ فِي بَعْضِ الْأَشْيَاءِ وَالْأَرْضُ إِذَا اخْضَرَّتْ غَايَةَ الْخُضْرَةِ تَضْرِبُ إِلَى أَسْوَدَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: الْأَرْضُ الْخَالِيَةُ عَنِ الزَّرْعِ يُقَالُ لَهَا: بَيَاضٌ أرض وَإِذَا كَانَتْ مَعْمُورَةً يُقَالُ لَهَا: سَوَادُ أَرْضٍ كَمَا يُقَالُ: سَوَادُ الْبَلَدِ،

Birincisi: İlk ikisi hakkında: { ذَواتا أَفْنانٍ } [Rahmân 48] buyurmuş, bu ikisi hakkında ise: { مُدْهامَّتانِ } yani son derece yemyeşil buyurmuştur. İdhâmme (ادْهَامَّ) fiili "karardı" demektir, fakat bazı şeylerde kullanılmaz; yeryüzü ise son derece yeşillendiğinde siyaha çalar. Şöyle denmesi de muhtemeldir: Ekimsiz boş araziye "arazinin beyazı" denir; mamur olduğunda ise tıpkı "şehrin karartısı/topluluğu" (sevâdü'l-beled) denildiği gibi "arazinin karası" (sevâdü ard) denir.

وَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «عَلَيْكُمْ بِالسَّوَادِ الْأَعْظَمِ وَمَنْ كَثَّرَ سَوَادَ قَوْمٍ فَهُوَ مِنْهُمْ»

Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Büyük çoğunluğa (es-Sevâdü'l-A'zam) tâbi olun” ve “Kim bir kavmin karartısını (sayısını) artırırsa o onlardandır” buyurmuştur.

وَالتَّحْقِيقُ فِيهِ أَنَّ ابْتِدَاءَ الْأَلْوَانِ هُوَ الْبَيَاضُ/ وَانْتِهَاءَهَا هُوَ السَّوَادُ، فَإِنَّ الْأَبْيَضَ يَقْبَلُ كُلَّ لَوْنٍ وَالْأَسْوَدَ لَا يَقْبَلُ شَيْئًا مِنَ الْأَلْوَانِ، وَلِهَذَا يُطْلَقُ الْكَافِرُ عَلَى الْأَسْوَدِ وَلَا يُطْلَقُ عَلَى لَوْنٍ آخَرَ، وَلَمَّا كَانَتِ الْخَالِيَةُ عَنِ الزَّرْعِ مُتَّصِفَةً بالبياض واللاخالية بِالسَّوَادِ فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمَا تَحْتَ الْأُولَيَيْنِ مَكَانًا، فَهُمْ إِذَا نَظَرُوا إِلَى مَا فَوْقَهُمْ، يَرَوْنَ الْأَفْنَانَ تُظِلُّهُمْ، وَإِذَا نَظَرُوا إِلَى مَا تحتهم يرون الأرض مخضرة، وقوله تعالى: يهِما عَيْنانِ نَضَّاخَتانِ

Bundaki tahkik şudur ki: Renklerin başlangıcı beyaz, sonu ise siyahtır. Zira beyaz her rengi kabul eder, siyah ise renklerden hiçbir şeyi kabul etmez. Bundan dolayı kâfir [kelimesi örfte] siyah için kullanılır da başka bir renk için kullanılmaz. Ekimsiz boş yer beyazlıkla, ekili yer ise siyahlıkla nitelendiğinde, bu durum o iki cennetin mekân bakımından ilk ikisinin altında olduğuna delalet eder. Onlar üstlerine baktıklarında kendilerini gölgeleyen dalları görürler; altlarına baktıklarında ise zemini yemyeşil görürler. Allah Teâlâ'nın: { فِيهِما عَيْنانِ نَضَّاخَتانِ }

أَيْ فَائِرَتَانِ مَاؤُهُمَا مُتَحَرِّكٌ إِلَى جِهَةِ فَوْقُ، وَأَمَّا الْعَيْنَانِ الْمُتَقَدِّمَتَانِ فَتَجْرِيَانِ إِلَى صَوْبِ الْمُؤْمِنِينَ فَكِلَاهُمَا حَرَكَتُهُمَا إِلَى جِهَةِ مَكَانِ أَهْلِ الْإِيمَانِ، وَأَمَّا قَوْلُ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» : النَّضْخُ دُونَ الْجَرْيِ فَغَيْرُ لَازِمٍ لِجَوَازِ أَنْ يَكُونَ الْجَرْيُ يَسِيرًا وَالنَّضْخُ قَوِيًّا كَثِيرًا، بَلِ الْمُرَادُ أَنَّ النَّضْخَ فِيهِ الْحَرَكَةُ إِلَى جِهَةِ الْعُلُوِّ، وَالْعَيْنَانِ فِي مَكَانِ الْمُؤْمِنِينَ، فَحَرَكَةُ الْمَاءِ تَكُونُ إلى

buyruğuna gelince; yani [onlar] suları yukarı yöne doğru hareket eden, kaynayıp fışkıran iki pınardır. Önceki iki pınar ise müminlerin tarafına doğru akmaktadır. Dolayısıyla her ikisinin de hareketi iman ehlinin bulunduğu mekân tarafınadır. Keşşâf sahibinin: "Nadh (fışkırma) cereyandan (akmaktan) daha aşağı mertebededir" sözü ise bağlayıcı değildir; zira akmanın az, fışkırmanın ise kuvvetli ve çok olması mümkündür. Bilakis murat, fışkırmada yukarı yöne doğru bir hareketin bulunmasıdır. İki pınar müminlerin mekânındadır, dolayısıyla suyun hareketi onların...

جِهَتِهِمْ، فَالْعَيْنَانِ الْأُولَيَانِ فِي مَكَانِهِمْ فَتَكُونُ حركة مائهما إلى صوب المؤمنين جريا. وأما قوله تعالى:

yönünedir. İlk iki pınar onların mekânında olup sularının müminler tarafına doğru hareketi akma şeklindedir. Allah Teâlâ'nın:

[سورة الرحمن (٥٥) : الآيات ٦٨ الى ٦٩]

[Rahmân Suresi (55), 68-69. Ayetler]

فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ (٦٨) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٦٩)

{ فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ } “İkisinde de meyve, hurma ve nar vardır.” { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?”

فَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فِيهِما مِنْ كُلِّ فاكِهَةٍ زَوْجانِ [الرحمن: ٥٢] وذلك لأن الفاكهة أرضية نحوه الْبِطِّيخِ وَغَيْرِهِ مِنَ الْأَرْضِيَّاتِ الْمَزْرُوعَاتِ وَشَجَرِيَّةٌ نَحْوَ النخل وغيره من الشجريات فقال: مُدْهامَّتانِ [الرحمن: ٦٤] بِأَنْوَاعِ الْخُضَرِ الَّتِي مِنْهَا الْفَوَاكِهُ الْأَرْضِيَّةُ وَفِيهِمَا أَيْضًا الْفَوَاكِهُ الشَّجَرِيَّةُ وَذَكَرَ مِنْهَا نَوْعَيْنِ وَهُمَا الرَّمَّانُ وَالرُّطَبُ لِأَنَّهُمَا مُتَقَابِلَانِ فَأَحَدُهُمَا حُلْوٌ وَالْآخَرُ غَيْرُ حُلْوٍ وَكَذَلِكَ أَحَدُهُمَا حَارٌّ وَالْآخَرُ بَارِدٌ وَأَحَدُهُمَا فَاكِهَةٌ وَغِذَاءٌ، وَالْآخَرُ فَاكِهَةٌ، وَأَحَدُهُمَا مِنْ فَوَاكِهِ الْبِلَادِ الْحَارَّةِ وَالْآخَرُ مِنْ فَوَاكِهِ الْبِلَادِ الْبَارِدَةِ، وَأَحَدُهُمَا أَشْجَارُهُ فِي غَايَةِ الطُّولِ وَالْآخَرُ أَشْجَارُهُ بِالضِّدِّ وَأَحَدُهُمَا مَا يُؤْكَلُ مِنْهُ بَارِزٌ ومالا يُؤْكَلُ كَامِنٌ، وَالْآخَرُ بِالْعَكْسِ فَهُمَا كَالضِّدَّيْنِ وَالْإِشَارَةُ إِلَى الطَّرَفَيْنِ تَتَنَاوَلُ الْإِشَارَةَ إِلَى مَا بَيْنَهُمَا، كَمَا قَالَ: رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَرَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ [الرَّحْمَنِ: ١٧] وقدمنا ذلك. ثم قال تعالى:

buyruğuna gelince, bu da Allah Teâlâ'nın: { فِيهِما مِنْ كُلِّ فاكِهَةٍ زَوْجانِ } “İkisinde de her meyveden iki çift vardır” [Rahmân 52] buyruğu gibidir. Zira meyve karpuz ve ekilen diğer yer ürünleri gibi otsu (arazî) ve hurma ve diğer ağaç ürünleri gibi ağaçsıdır (şecerî). Nitekim [Allah Teâlâ]: { مُدْهامَّتانِ } “Koyu yeşil, yemyeşildirler” [Rahmân 64] buyurarak otsu meyvelerin de dahil olduğu yeşillik türlerini zikretmiş; ikisinde ayrıca ağaçsı meyvelerin de bulunduğunu bildirmiş ve bunlardan iki türü, yani nar ve taze hurmayı zikretmiştir. Çünkü bu ikisi birbirine zıttır: Biri tatlı, diğeri tatlı değildir; aynı şekilde biri sıcak, diğeri soğuktur; biri hem meyve hem gıdadır, diğeri ise sadece meyvedir; biri sıcak memleketlerin meyvesi, diğeri soğuk memleketlerin meyvesidir; birinin ağaçları son derece uzundur, diğerinin ağaçları ise tam aksinedir; birinin yenilen kısmı dışarıda, yenilmeyen kısmı gizlidir; diğerinde ise durum bunun tam tersidir. Dolayısıyla ikisi iki zıt gibidir; iki uca yapılan işaret ise tıpkı: { رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَرَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ } “O, iki doğunun da Rabbidir, iki batının da Rabbidir” [Rahmân 17] buyruğunda olduğu gibi ikisi arasındaki şeylere de işareti kapsar; bunu daha önce açıklamıştık. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة الرحمن (٥٥) : الآيات ٧٠ الى ٧١]

[Rahmân Suresi (55), 70-71. Ayetler]

فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسانٌ (٧٠) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٧١)

{ فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسانٌ } “Oralarda huyları güzel, yüzleri güzel kadınlar vardır.” { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?”

أَيْ فِي بَاطِنِهِنَّ الْخَيْرُ وَفِي ظَاهِرِهِنَّ الْحُسْنُ وَالْخَيْرَاتُ جَمْعُ خَيْرَةٍ وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قاصِراتُ الطَّرْفِ إِلَى أَنْ قَالَ: كَأَنَّهُنَّ [الرحمن: ٥٦- ٥٨] إشارة إلى كونهن حسانا. وقوله تعالى:

Yani batınlarında hayır, zahirlerinde güzellik vardır. Hayrât (خَيْرَات) kelimesi hayra'nın (خَيْرَة) çoğuludur. Allah Teâlâ'nın: { قاصِراتُ الطَّرْفِ } [Rahmân 56] buyruğundan: { كَأَنَّهُنَّ } [Rahmân 58] buyruğuna kadar olan kısımda onların güzel olduklarına işaret bulunduğunu açıklamıştık. Allah Teâlâ'nın:

[سورة الرحمن (٥٥) : الآيات ٧٢ الى ٧٥]

[Rahmân Suresi (55), 72-75. Ayetler]

حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِي الْخِيامِ (٧٢) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٧٣) لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ (٧٤) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٧٥)

{ حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِي الْخِيامِ } “Çadırlara kapanmış huriler vardır.” { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” { لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ } “Onlara bunlardan önce ne bir insan ne de bir cin dokunmuştur.” { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?”

إِشَارَةٌ إِلَى عَظَمَتِهِنَّ فَإِنَّهُنَ مَا قَصُرْنَ حَجْرًا عَلَيْهِنَّ، وَإِنَّمَا ذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى ضَرْبِ الْخِيَامِ لَهُنَّ وَإِدْلَاءِ السِّتْرِ عَلَيْهِنَّ، وَالْخَيْمَةُ مَبِيتُ الرَّجُلِ كَالْبَيْتِ مِنَ الْخَشَبِ، حَتَّى أَنَّ الْعَرَبَ تُسَمِّي الْبَيْتَ مِنَ الشَّعْرِ خَيْمَةً لِأَنَّهُ مُعَدٌّ لِلْإِقَامَةِ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: مَقْصُوراتٌ فِي الْخِيامِ إِشَارَةٌ إِلَى مَعْنَى فِي غَايَةِ اللُّطْفِ، وَهُوَ أَنَّ الْمُؤْمِنَ فِي الْجَنَّةِ لَا يَحْتَاجُ إِلَى التَّحَرُّكِ لِشَيْءٍ وَإِنَّمَا الْأَشْيَاءُ تَتَحَرَّكُ إِلَيْهِ فَالْمَأْكُولُ وَالْمَشْرُوبُ يَصِلُ إِلَيْهِ مِنْ غَيْرِ حَرَكَةٍ مِنْهُ، وَيُطَافُ عَلَيْهِمْ بِمَا يَشْتَهُونَهُ فَالْحُورُ يَكُنَّ فِي بُيُوتٍ، وَعِنْدَ الِانْتِقَالِ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ فِي وَقْتِ إِرَادَتِهِمْ تَسِيرُ بِهِنَّ لِلِارْتِحَالِ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ خِيَامٌ وَلِلْمُؤْمِنِينَ قُصُورٌ تَنْزِلُ الْحُورُ مِنَ الْخِيَامِ إِلَى الْقُصُورِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ قد سبق تفسيره. ثم قال تعالى:

buyruğu onların azametine işarettir. Zira onlar üzerlerine hacr (kısıtlama) konulduğu için kapatılmış değillerdir; bilakis bu, onlar için çadırların kurulduğuna ve üzerlerine perdelerin çekildiğine işarettir. Çadır (hayme), ahşap ev gibi kişinin gecelediği yerdir; hatta Araplar ikamet için hazırlandığından kıl çadıra da hayme derler. Bu sabit olduğuna göre deriz ki: { مَقْصُوراتٌ فِي الْخِيامِ } buyruğu son derece latif bir manaya işarettir; o da şudur: Cennetteki mümin hiçbir şey için hareket etmeye ihtiyaç duymaz, bilakis eşya ona doğru hareket eder; yenilen ve içilen şeyler onun bir hareketi olmaksızın kendisine ulaşır ve canlarının çektiği şeyler etraflarında dolaştırılır. Huriler evlerde bulunurlar; müminlerin istediği vakitte onların yanına intikal edecekleri zaman, müminlere gitmek üzere onları taşıyan çadırlar hareket eder; müminlerin köşkleri vardır, huriler çadırlardan köşklere inerler. Allah Teâlâ'nın: { لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ } buyruğunun tefsiri ise daha önce geçmişti. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة الرحمن (٥٥) : الآيات ٧٦ الى ٧٧]

[Rahmân Suresi (55), 76-77. Ayetler]

مُتَّكِئِينَ عَلى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ حِسانٍ (٧٦) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٧٧)

{ مُتَّكِئِينَ عَلى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ حِسانٍ } “Yeşil yastıklara ve harikulade güzel işlemeli döşeklere yaslanırlar.” { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ } “Öyleyken Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?”

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Burada birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَا الْحِكْمَةُ فِي تَأْخِيرِ ذِكْرِ اتِّكَائِهِمْ عَنْ ذِكْرِ نِسَائِهِمْ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى قَدَّمَ ذِكْرَ اتِّكَائِهِمْ عَلَى ذِكْرِ نِسَائِهِمْ فِي الْجَنَّتَيْنِ الْمُتَقَدِّمَتَيْنِ حَيْثُ قَالَ: مُتَّكِئِينَ عَلى فُرُشٍ [الرَّحْمَنِ: ٥٤] ثُمَّ قال:

Birinci Mesele: Allah Teâlâ, önceki iki cennet hakkında { مُتَّكِئِينَ عَلى فُرُشٍ } [Rahmân 54] “Döşeklere yaslanırlar” buyurup ardından:

قاصِراتُ الطَّرْفِ [الرحمن: ٥٦] وقال هاهنا: فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسانٌ [الرحمن: ٧٠] ثُمَّ قَالَ: مُتَّكِئِينَ؟

{ قاصِراتُ الطَّرْفِ } [Rahmân 56] “Gözlerini [yalnız eşlerine] dikmiş [dilberler vardır]” diyerek yaslanmalarını eşlerinden önce zikretmişken; burada ise { فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسانٌ } [Rahmân 70] “İçlerinde güzel huylu, güzel yüzlü kadınlar vardır” buyurup ardından { مُتَّكِئِينَ } [Rahmân 76] “Yaslanırlar” diyerek yaslanmalarını eşlerinden sonraya bırakmasının hikmeti nedir?

وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ لَيْسَ عَلَيْهِمْ تَعَبٌ وَحَرَكَةٌ فَهُمْ مُنَعَّمُونَ دَائِمًا لَكِنَّ النَّاسَ فِي الدُّنْيَا عَلَى أَقْسَامٍ مِنْهُمْ مَنْ يَجْتَمِعْ مَعَ أَهْلِهِ اجْتِمَاعَ مُسْتَفِيضٍ وَعِنْدَ قَضَاءِ وَطَرِهِ يَسْتَعْمِلُ الِاغْتِسَالَ وَالِانْتِشَارَ فِي الْأَرْضِ لِلْكَسْبِ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَكُونُ مُتَرَدِّدًا فِي طَلَبِ الْكَسْبِ وَعِنْدَ تَحْصِيلِهِ يَرْجِعُ إِلَى أَهْلِهِ وَيُرِيحُ قَلْبَهُ مِنَ التَّعَبِ قَبْلَ قَضَاءِ الْوَطَرِ فَيَكُونُ التَّعَبُ لَازِمًا قَبْلَ قَضَاءِ الْوَطَرِ أَوْ بَعْدَهُ فَاللَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي بَيَانِ أَهْلِ الْجَنَّةِ: مُتَّكِئِينَ قَبْلَ الِاجْتِمَاعِ بأهلهم وبعد الاجتماع كذلك، ليعلم أنهم دائم عَلَى السُّكُونِ فَلَا تَعَبَ لَهُمْ لَا قَبْلَ الِاجْتِمَاعِ وَلَا بَعْدَ الِاجْتِمَاعِ وَثَانِيهِمَا: هُوَ أَنَّا بَيَّنَّا فِي الْوَجْهَيْنِ الْمُتَقَدِّمَيْنِ أَنَّ الْجَنَّتَيْنِ الْمُتَقَدِّمَتَيْنِ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ الَّذِينَ جَاهُدُوا وَالْمُتَأَخِّرِينَ لِذُرِّيَّاتِهِمُ الَّذِينَ أُلْحِقُوا بِهِمْ، فَهُمْ فِيهِمَا وَأَهْلُهُمْ فِي الْخِيَامِ مُنْتَظِرَاتٌ قُدُومَ أَزْوَاجِهِنَّ، فَإِذَا دَخَلَ الْمُؤْمِنُ جَنَّتَهُ الَّتِي هِيَ سُكْنَاهُ يَتَّكِئُ عَلَى الْفُرُشِ وَتَنْتَقِلُ إِلَيْهِ أَزْوَاجُهُ الْحِسَانُ، فَكَوْنُهُنَّ فِي الْجَنَّتَيْنِ الْمُتَقَدِّمَتَيْنِ بَعْدَ اتِّكَائِهِمْ عَلَى الْفُرُشِ، وَأَمَّا كَوْنُهُمْ فِي الْجَنَّتَيْنِ الْمُتْأَخِّرَتَيْنِ فَذَلِكَ حَاصِلٌ فِي يَوْمِنَا، وَاتِّكَاءُ المؤمن غير حاصل في يومنا، فقدم ذكر كونهن فيهن هنا وأخره هناك. ومُتَّكِئِينَ حَالٌ وَالْعَامِلُ فِيهِ/ مَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ:

Bunun cevabı iki yöndendir: Birincisi: Cennet ehline yorgunluk ve zahmetli hareket yoktur; onlar daima nimet içindedirler. Fakat dünyada insanlar kısımlara ayrılır: Onlardan kimi ailesiyle doya doya bir araya gelir, ihtiyacını giderince yıkanır ve maişet kazanmak için yeryüzüne dağılır. Kimi de maişet peşinde koşuşturur; kazancını elde edince ailesinin yanına döner ve ihtiyacını gidermeden önce kalbini yorgunluktan dinlendirir. Böylece yorgunluk, ihtiyacı gidermeden önce veya sonra kaçınılmaz olur. İşte Allah Teâlâ cennet ehlini açıklarken, onların daimi bir sükûnet içinde olduklarının, ne birliktelikten önce ne de birliktelikten sonra kendilerine hiçbir yorgunluğun dokunmadığının bilinmesi için, hem aileleriyle bir araya gelmeden önce hem de bir araya geldikten sonra { مُتَّكِئِينَ } “Yaslanırlar” buyurmuştur. İkincisi: Önceki iki vecihte, öndeki iki cennetin cihat eden cennet ehline, sonraki iki cennetin ise onlara katılan zürriyetlerine ait olduğunu açıklamıştık. Onlar o iki cennette iken eşleri çadırlarda eşlerinin gelişini beklemektedirler. Mümin, kendi meskeni olan cennetine girdiğinde döşeklere yaslanır ve güzel eşleri onun yanına gelir. Dolayısıyla önceki iki cennette onların [eşlerin] varlığı, döşeklere yaslanmalarından sonradır. Sonraki iki cennette bulunmaları ise günümüzde [zaten] mevcuttur; müminin yaslanması ise günümüzde henüz gerçekleşmiş değildir. Bu sebeple burada onların cennetlerde bulunmaları öne alınmış, orada ise sona bırakılmıştır. { مُتَّكِئِينَ } kelimesi hâl (durum bildiren öge) olup, onu nasbeden amil,

لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ [الرحمن: ٧٤] وَذَلِكَ فِي قُوَّةِ الِاسْتِثْنَاءِ كَأَنَّهُ قَالَ: لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِلَّا الْمُؤْمِنُونَ فَإِنَّهُمْ يَطْمِثُوهُنَّ مُتَّكِئِينَ وَمَا ذَكَرْنَا مِنْ قَبْلُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مُتَّكِئِينَ عَلى فُرُشٍ [الرحمن: ٥٤] يُقَالُ هُنَا.

{ لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ } [Rahmân 74] buyruğunun delalet ettiği manadır. Bu da istisna kuvvetindedir; sanki: "Onlara ancak müminler dokunurlar; nitekim onlar yaslanmış oldukları halde onlara dokunurlar" buyrulmuş gibidir. Daha önce Allah Teâlâ'nın: { مُتَّكِئِينَ عَلى فُرُشٍ } [Rahmân 54] buyruğu hakkında zikrettiklerimiz burada da söylenir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الرَّفْرَفُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ أَصْلُهُ مِنْ رَفَّ الزَّرْعُ إِذَا بَلَغَ مِنْ نَضَارَتِهِ فَيَكُونُ مُنَاسِبًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى:

İkinci Mesele: Rafraf (رَفْرَف) kelimesinin aslı ya ekin tazelik ve canlılığının zirvesine ulaştığında kullanılan "raffe'z-zer'u" (رَفَّ الزَّرْعُ) ifadesindendir ki, bu durumda Allah Teâlâ'nın:

مُدْهامَّتانِ [الرحمن: ٦٤] وَيَكُونُ التَّقْدِيرُ أَنَّهُمْ مُتَّكِئُونَ عَلَى الرِّيَاضِ وَالثِّيَابِ الْعَبْقَرِيَّةِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنْ رَفْرَفَةِ الطَّائِرِ، وَهِيَ حَوْمُهُ فِي الْهَوَاءِ حَوْلَ مَا يُرِيدُ النُّزُولَ عَلَيْهِ فَيَكُونُ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ عَلَى بُسُطٍ مَرْفُوعَةٍ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَفُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ [الْوَاقِعَةِ: ٣٤] وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَمِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ [الرحمن:

{ مُدْهامَّتانِ } [Rahmân 64] “Yemyeşildirler” buyruğuna uygun düşer ve takdiri; onların bahçelere ve harikulade kumaşlara yaslandıkları şeklinde olur. Ya da kuşun inmek istediği yerin etrafında havada süzülmesi anlamına gelen "rafrafetü't-tâir" (رَفْرَفَةُ الطَّائِرِ) ifadesindendir ki, bu durumda mana, Allah Teâlâ'nın: { وَفُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ } [Vâkıa 34] “Ve yükseltilmiş döşeklerdedirler” buyurduğu gibi, onların yükseltilmiş yaygılar üzerinde oldukları şeklinde olur. Bu da Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ } [Rahmân 62] “O ikisinden başka iki cennet daha vardır”

٦٢] أَنَّهُمَا دُونَهُمَا فِي الْمَكَانِ حَيْثُ رُفِعَتْ فُرُشُهُمْ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: خُضْرٍ صِيغَةُ جَمْعٍ فَالرَّفْرَفُ يَكُونُ جَمْعًا لِكَوْنِهِ اسْمَ جِنْسٍ وَيَكُونُ وَاحِدُهُ رَفْرَفَةً كحنظلة وحنظل وَالْجَمْعُ فِي مُتَّكِئِينَ يَدُلُّ عَلَيْهِ فَإِنَّهُ لَمَّا قَالَ: مُتَّكِئِينَ دَلَّ عَلَى أَنَّهُمْ عَلَى رَفَارِفَ.

buyruğunun, döşekleri yükseltildiğinde o iki cennetin mekân olarak diğer ikisinden aşağıda olduğuna delalet eder. Allah Teâlâ'nın: { خُضْرٍ } “Yeşil” buyruğu çoğul sığasıdır; dolayısıyla rafraf (رَفْرَف) kelimesi cins ismi olduğu için çoğuldur, tekili ise hanzale (حَنْظَلَة) ve hanzal (حَنْظَل) gibi rafrafedir (رَفْرَفَة). { مُتَّكِئِينَ } kelimesindeki çoğulluk da buna delalet eder; zira: { مُتَّكِئِينَ } “Yaslanırlar” buyurunca, onların yaygılar (refârif) üzerinde olduklarına delalet etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَا الْفَرْقُ بَيْنَ الْفُرُشِ وَالرَّفْرَفِ حَيْثُ لَمْ يَقُلْ: رَفَارِفَ اكْتِفَاءً بِمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ:

Üçüncü Mesele: { مُتَّكِئِينَ } buyruğunun delalet ettiği mana ile yetinilip [çoğul olarak] refârif (رَفَارِفَ) denilmemişken,

مُتَّكِئِينَ وَقَالَ: فُرُشٍ وَلَمْ يَكْتَفِ بِمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ ذَلِكَ؟ نَقُولُ: جَمْعُ الرُّبَاعِيِّ أثقل من جمع الثلاثي، ولهذا لم يجيء لِلْجَمْعِ فِي الرُّبَاعِي إِلَّا مِثَالٌ وَاحِدٌ وَأَمْثِلَةُ الْجَمْعِ فِي الثُّلَاثِي كَثِيرَةٌ وَقَدْ قُرِئَ: (عَلَى رفارف خضر) ، و (رفارف خضار وعباقر) .

[diğer tarafta] { مُتَّكِئِينَ } kelimesinin delaletiyle yetinilmeyip furuş (فُرُشٍ) [çoğul olarak] denilmesi arasındaki fark nedir? Deriz ki: Dört harfli kelimenin çoğulu, üç harfli kelimenin çoğulundan daha ağırdır. Bu sebeple dört harfli kelimeler için tek bir çoğul kalıbı gelmişken, üç harfli kelimeler için çoğul kalıpları pek çoktur. Nitekim "alâ refârife hudrin" (عَلَى رفارف خضر) ve "refârife hidârin ve abâkıra" (رفارف خضار وعباقر) şeklinde de okunmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: إِذَا قُلْنَا: إِنَّ الرَّفْرَفَ هِيَ الْبُسُطُ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي الْخُضْرِ حَيْثُ وَصَفَ تَعَالَى ثِيَابَ الْجَنَّةِ بِكَوْنِهَا خُضْرًا قَالَ تَعَالَى: ثِيابُ سُندُسٍ خُضْرٌ؟ [الْإِنْسَانِ: ٢١] نَقُولُ: مَيْلُ النَّاسِ إِلَى اللَّوْنِ الْأَخْضَرِ فِي الدُّنْيَا أَكْثَرُ، وَسَبَبُ الْمَيْلِ إِلَيْهِ هُوَ أَنَّ الْأَلْوَانَ الَّتِي يُظَنُّ أَنَّهَا أُصُولُ الْأَلْوَانِ سَبْعَةٌ وَهِيَ الشَّفَّافُ وَهُوَ الَّذِي لَا يَمْنَعُ نُفُوذَ الْبَصَرِ فِيهِ وَلَا يَحْجُبُ مَا وَرَاءَهُ كَالزُّجَاجِ وَالْمَاءِ الصَّافِي وَغَيْرِهِمَا ثُمَّ الْأَبْيَضُ بَعْدَهُ ثُمَّ الْأَصْفَرُ ثُمَّ الْأَحْمَرُ ثم

Dördüncü Mesele: Rafrafın yaygılar olduğunu söylediğimiz takdirde; Allah Teâlâ cennet elbiselerini de yeşil olmakla niteleyip: { ثِيابُ سُندُسٍ خُضْرٌ } [İnsân 21] “Yeşil ipekten elbiseler” buyurduğuna göre, yeşil olmasındaki hikmet nedir? Deriz ki: Dünyada insanların yeşil renge meyli daha fazladır. Ona meyletmenin sebebi ise, ana renkler olduğu kabul edilen renklerin yedi tane olmasıdır: Bunlar şeffaf renk (yani cam ve berrak su gibi gözün içine nüfuz etmesine engel olmayan ve arkasındakini gizlemeyen renk), ardından beyaz, sonra sarı, sonra kırmızı, sonra

الْأَخْضَرُ ثُمَّ الْأَزْرَقُ ثُمَّ الْأَسْوَدُ وَالْأَظْهَرُ أَنَّ الْأَلْوَانَ الْأَصْلِيَّةَ ثَلَاثَةٌ الْأَبْيَضُ وَالْأَسْوَدُ وَبَيْنَهُمَا غَايَةُ الْخِلَافِ وَالْأَحْمَرُ مُتَوَسِّطٌ بَيْنَ الْأَبْيَضِ وَالْأَسْوَدِ فَإِنَّ الدَّمَ خُلِقَ عَلَى اللَّوْنِ الْمُتَوَسِّطِ، فَإِنْ لَمْ تَكُنِ الصِّحَّةُ عَلَى مَا يَنْبَغِي فَإِنْ كَانَ لِفَرْطِ الْبُرُودَةِ فِيهِ كَانَ أَبْيَضَ وَإِنْ كَانَ لِفَرْطِ الْحَرَارَةِ فِيهِ كَانَ أَسْوَدَ لَكِنْ هَذِهِ الثَّلَاثَةُ يَحْصُلُ مِنْهَا الْأَلْوَانُ الْأُخَرُ فَالْأَبْيَضُ إِذَا امْتَزَجَ بِالْأَحْمَرِ حَصَلَ الْأَصْفَرُ يَدُلُّ عَلَيْهِ مَزْجُ اللَّبَنِ الْأَبْيَضِ بِالدَّمِ وَغَيْرِهِ مِنَ الْأَشْيَاءِ الْحُمْرِ وَإِذَا امْتَزَجَ الْأَبْيَضُ بِالْأَسْوَدِ حَصَلَ اللَّوْنُ الْأَزْرَقُ يَدُلُّ عَلَيْهِ خَلْطُ الْجَصِّ الْمَدْقُوقِ بِالْفَحْمِ وَإِذَا امْتَزَجَ الْأَحْمَرُ بِالْأَسْوَدِ حَصَلَ الْأَزْرَقُ أَيْضًا لَكِنَّهُ إِلَى السَّوَادِ أَمْيَلُ، وَإِذَا امْتَزَجَ الْأَصْفَرُ بِالْأَزْرَقِ حَصَلَ الْأَخْضَرُ مِنَ الْأَصْفَرِ وَالْأَزْرَقِ وَقَدْ عُلِمَ أَنَّ الْأَصْفَرَ مِنَ الْأَبْيَضِ وَالْأَحْمَرِ وَالْأَزْرَقَ مِنَ الْأَبْيَضِ وَالْأَسْوَدِ وَالْأَحْمَرِ وَالْأَسْوَدِ فَالْأَخْضَرُ حَصَلَ فِيهِ الْأَلْوَانُ الثَّلَاثَةُ الْأَصْلِيَّةُ فَيَكُونُ مَيْلُ الْإِنْسَانِ إِلَيْهِ لِكَوْنِهِ مُشْتَمِلًا عَلَى الْأَلْوَانِ الْأَصْلِيَّةِ وَهَذَا بَعِيدٌ جِدًّا وَالْأَقْرَبُ أَنَّ الْأَبْيَضَ يُفَرِّقُ الْبَصَرُ وَلِهَذَا لَا يَقْدِرُ الْإِنْسَانُ عَلَى إِدَامَةِ النَّظَرِ فِي الْأَرْضِ عِنْدَ كَوْنِهَا مَسْتُورَةً بِالثَّلْجِ وَإِنَّهُ يُورِثُ الْجَهْرَ وَالنَّظَرَ إِلَى الْأَشْيَاءِ السُّودِ يَجْمَعُ الْبَصَرَ وَلِهَذَا كَرِهَ الْإِنْسَانُ النَّظَرَ إِلَيْهِ وَإِلَى الْأَشْيَاءِ الْحُمْرِ كَالدَّمِ وَالْأَخْضَرُ لَمَّا اجْتَمَعَ فِيهِ الْأُمُورُ الثَّلَاثَةُ دَفَعَ بَعْضُهَا أَذَى بَعْضٍ وَحَصَلَ اللَّوْنُ الْمُمْتَزِجُ مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي فِي بَدَنِ الْإِنْسَانِ وَهِيَ الْأَحْمَرُ/ وَالْأَبْيَضُ وَالْأَصْفَرُ وَالْأَسْوَدُ وَلَمَّا كَانَ مَيْلُ النَّفْسِ فِي الدُّنْيَا إِلَى الْأَخْضَرِ ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْآخِرَةِ مَا هُوَ عَلَى مُقْتَضَى طَبْعِهِ فِي الدُّنْيَا.

yeşil, sonra mavi, sonra da siyahtır. Daha zahir olan görüşe göre ise asıl renkler üçtür: Beyaz ve siyah ki bu ikisi arasında tam bir zıtlık vardır; kırmızı ise beyaz ile siyah arasında ortadır. Nitekim kan da bu orta renkte yaratılmıştır. Şayet sağlık gerektiği gibi değilse, eğer bedende aşırı soğukluk varsa beyaz, aşırı sıcaklık varsa siyah olur. Fakat diğer renkler bu üçünden meydana gelir: Beyaz kırmızı ile karıştığında sarı meydana gelir; beyaz sütün kanla ve diğer kırmızı şeylerle karıştırılması buna delalet eder. Beyaz siyahla karıştığında mavi renk meydana gelir; dövülmüş kirecin kömürle karıştırılması buna delalet eder. Kırmızı siyahla karıştığında da yine mavi meydana gelir, ancak bu siyaha daha yakındır. Sarı ile mavi karıştığında ise bu ikisinden yeşil meydana gelir. Bilinmektedir ki sarı, beyaz ile kırmızıdan; mavi de beyaz ile siyahtan veya kırmızı ile siyahtan meydana gelmektedir. Dolayısıyla yeşilde üç asıl renk toplanmış olur. İnsanın ona meyli de bu asıl renkleri içermesinden dolayıdır. Ancak bu çok uzak bir ihtimaldir. Daha yakın olanı ise şudur: Beyaz rengi gözü dağıtır; bu sebeple insan karla kaplı olduğunda yere bakmayı sürdüremez ve bu göz kamaşmasına yol açar. Siyah nesnelere bakmak ise bakışı toplar; bu sebeple insan ona ve kan gibi kırmızı nesnelere bakmaktan hoşlanmaz. Yeşilde bu üç husus bir araya gelince, bazısı bazısının zararını defetmiş ve insan bedeninde bulunan şeylerden —yani kırmızı, beyaz, sarı ve siyahtan— harmanlanmış renk hâsıl olmuştur. Nefsin dünyadaki meyli yeşile olduğundan, Allah Teâlâ ahirette de insanın dünyadaki tabiatının gereğine uygun olanı zikretmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْعَبْقَرِيُّ مَنْسُوبٌ إِلَى عَبْقَرٍ وَهُوَ عِنْدَ الْعَرَبِ مَوْضِعٌ مِنْ مَوَاضِعِ الْجِنِّ فَالثِّيَابُ الْمَعْمُولَةُ عَمَلًا جَيِّدًا يُسَمُّونَهَا عَبْقَرِيَّاتٍ مُبَالَغَةً فِي حُسْنِهَا كَأَنَّهَا لَيْسَتْ مِنْ عَمَلِ الْإِنْسِ، وَيُسْتَعْمَلُ فِي غَيْرِ الثِّيَابِ أَيْضًا حَتَّى يُقَالَ لِلرَّجُلِ الَّذِي يَعْمَلُ عَمَلًا عَجِيبًا: هُوَ عَبْقَرِيٌّ أَيْ مِنْ ذَلِكَ الْبَلَدِ

Beşinci Mesele: Abkarî (الْعَبْقَرِيُّ), Abkar (عَبْقَر) kelimesine nispet edilmiştir; bu da Araplara göre cinlerin mekânlarından bir mekândır. Çok güzel yapılmış elbiseleri, sanki insan işi değilmişçesine güzellikte mübalağa kastıyla "abkarî" diye isimlendirirler. Bu kelime elbiseler dışındaki şeyler için de kullanılır; hatta hayret verici bir iş yapan adam için de "o abkarîdir", yani o beldedendir denilir.

قَالَ النَّبِيُّ ﷺ فِي الْمَنَامِ الَّذِي رَآهُ: «فَلَمْ أَرَ عَبْقَرِيًّا مِنَ النَّاسِ يَفْرِي فَرْيَهُ»

Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gördüğü rüya hakkında: «İnsanlar arasında onun gibi işini mükemmel yapan bir dâhi (abkarî) görmedim» buyurmuştur.

وَاكْتَفَى بِذِكْرِ اسْمِ الْجِنْسِ عَنِ الْجَمْعِ وَوَصَفَهُ بِمَا تُوصَفُ بِهِ الْجُمُوعُ فَقَالَ حِسَانٍ: وَذَلِكَ لَمَّا بَيَّنَّا أَنَّ جَمْعَ الرُّبَاعِيِّ يُسْتَثْقَلُ بَعْضَ الِاسْتِثْقَالِ، وَأَمَّا مَنْ قَرَأَ: عَبَاقِرِيٍّ فَقَدْ جَعَلَ اسْمَ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ عَبَاقِرَ فَإِنْ زَعَمَ أَنَهُ جَمَعَهُ فَقَدْ وَهِمَ، وَإِنْ جَمَعَ الْعَبْقَرِيَّ ثُمَّ نَسَبَ فَقَدِ الْتَزَمَ تَكَلُّفًا خِلَافَ مَا كَلَّفَ الْأُدَبَاءُ الْتِزَامَهُ فَإِنَّهُمْ فِي الْجَمْعِ إِذَا نَسَبُوا رَدُّوهُ إِلَى الْوَاحِدِ وَهَذَا القارئ تكلف في الواحد وروده إِلَى الْجَمْعِ ثُمَّ نَسَبَهُ لِأَنَّ عِنْدَ الْعَرَبِ لَيْسَ فِي الْوُجُودِ بِلَادٌ كُلُّهَا عَبْقَرٌ حَتَّى تُجْمَعَ وَيُقَالُ: عَبَاقِرُ، فَهَذَا تَكَلُّفُ الْجَمْعِ فِيمَا لَا جَمْعَ لَهُ ثُمَّ نُسِبَ إِلَى ذَلِكَ الْجَمْعِ وَالْأُدَبَاءُ تَكْرَهُ الْجَمْعَ فِيمَا يُنْسَبُ لِئَلَّا يجمعوا بين الجمع والنسبة. ثم قال تعالى:

Çoğul yerine cins isminin zikriyle yetinmiş ve onu çoğulların nitelendiği şekilde niteleyerek { حِسانٍ } “Güzeller” buyurmuştur. Bu da dört harfli kelimelerin çoğulunun bir dereceye kadar ağır sayıldığını açıkladığımız husustan ötürüdür. "Abâkıriyyin" (عَبَاقِرِيٍّ) şeklinde okuyan kimse ise o mekânın adını "Abâkır" (عَبَاقِر) yapmıştır; şayet onun bunu çoğul yaptığını iddia ederse yanılmıştır. Eğer abkarî kelimesini çoğul yapıp sonra nispet etmişse, dil âlimlerinin uyulmasını şart koştuğu kuralın aksine bir külfete girmiş olur. Çünkü onlar çoğula nispet yaparken onu tekile döndürürler; bu kıraat sahibi ise tekili çoğula dönüştürme külfetine girmiş, ardından onu nispet etmiştir. Zira Araplara göre varlıkta hepsi Abkar olan beldeler yoktur ki çoğul yapılıp "Abâkır" denilsin. Dolayısıyla bu, çoğulu olmayan bir şeyde çoğul yapma külfetine girmektir; sonra da o çoğula nispet edilmiştir. Oysa dil âlimleri, çoğul ile nispet ekini bir arada toplamamak için nispet edilen kelimenin çoğul yapılmasını hoş görmezler. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة الرحمن (٥٥) : آية ٧٨]

[Rahmân Suresi (55), 78. Ayet]

تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ (٧٨)

{ تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ (٧٨) } “Büyüklük ve ikram sahibi Rabbinin adı ne yücedir!”

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Burada birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي التَّرْتِيبِ وَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا خَتَمَ نِعَمَ الدُّنْيَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ [الرَّحْمَنِ: ٢٧] خَتَمَ نِعَمَ الْآخِرَةِ بِقَوْلِهِ: تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ الْبَاقِيَ وَالدَّائِمَ لِذَاتِهِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى لَا غَيْرَ والدنيا فانية، والآخرة وإن كَانَتْ بَاقِيَةً لَكِنْ بَقَاؤُهَا بِإِبْقَاءِ اللَّهِ تَعَالَى ثَانِيهَا: هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى فِي أَوَاخِرِ هَذِهِ السُّوَرِ كُلِّهَا ذَكَرَ اسْمَ اللَّهِ فَقَالَ فِي السُّورَةِ الَّتِي قَبْلَ هَذِهِ: عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ [الْقَمَرِ: ٥٥] وَكَوْنُ الْعَبْدِ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ أَتَمِّ النعم كذلك هاهنا بَعْدَ ذِكْرِ الْجَنَّاتِ وَمَا فِيهَا مِنَ النِّعَمِ قَالَ: تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ أَتَمَّ النِّعَمِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَكْمَلَ اللَّذَّاتِ ذِكْرُ اللَّهِ تَعَالَى، وَقَالَ فِي السُّورَةِ الَّتِي بَعْدَ هَذِهِ: فَرَوْحٌ وَرَيْحانٌ وَجَنَّةُ نَعِيمٍ [الْوَاقِعَةِ: ٨٩] ثُمَّ قَالَ تَعَالَى فِي آخر

Birinci Mesele: [Ayetlerin] sıralanışı hakkındadır ve bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ dünya nimetlerini { وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ } [Rahmân 27] “Büyüklük ve ikram sahibi Rabbinin zatı baki kalacaktır” buyruğuyla noktaladığı gibi, ahiret nimetlerini de { تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ } buyruğuyla noktalamıştır; bu da bizzat kendisiyle baki ve daimi olanın başkası değil sadece Allah Teâlâ olduğuna, dünyanın fani olduğuna, ahiretin ise her ne kadar baki olsa da bekasının Allah Teâlâ'nın baki kılmasıyla olduğuna işarettir. İkincisi: Allah Teâlâ bu surelerin hepsinin sonlarında Allah'ın ismini zikretmiştir; nitekim bundan önceki surede: { عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ } [Kamer 55] “Gücü her şeye yeten bir hükümdarın katında” buyurmuştur. Kulun Allah katında olması nimetlerin en tam olanındandır. Aynı şekilde burada da cennetleri ve içlerindeki nimetleri zikrettikten sonra { تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ } buyurmuştur; bu da en tam nimetin Allah Teâlâ katında olduğuna ve en mükemmel lezzetin Allah Teâlâ'yı zikretmek olduğuna işarettir. Bundan sonraki surede de: { فَرَوْحٌ وَرَيْحانٌ وَجَنَّةُ نَعِيمٍ } [Vâkıa 89] “Artık ona rahatlık, güzel rızık ve nimetlerle dolu bir cennet vardır” buyurmuş, sonra surenin sonunda:

السُّورَةِ: فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ [الْوَاقِعَةِ: ٩٦] ثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ جَمِيعَ اللَّذَّاتِ فِي الْجَنَّاتِ، وَلَمْ يَذْكُرْ لَذَّةَ السَّمَاعِ وَهِيَ مِنْ أَتَمِّ أَنْوَاعِهَا، فَقَالَ: مُتَّكِئِينَ عَلى رَفْرَفٍ خُضْرٍ يَسْمَعُونَ ذِكْرَ اللَّهِ تَعَالَى.

{ فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ } [Vâkıa 96] “O halde büyük Rabbinin adını tesbih et” buyurmuştur. Üçüncüsü: Allah Teâlâ cennetlerdeki bütün lezzetleri zikretmiş, lezzetlerin en tam türlerinden biri olan semâ (işitme) lezzetini zikretmemişti; bu sebeple { مُتَّكِئِينَ عَلى رَفْرَفٍ خُضْرٍ } buyurarak onların Allah Teâlâ'nın zikrini işittiklerini [bildirmiştir].

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَصْلُ التَّبَارُكِ مِنَ الْبَرَكَةِ وَهِيَ الدَّوَامُ وَالثَّبَاتُ، وَمِنْهَا بُرُوكُ الْبَعِيرِ وَبِرْكَةُ الْمَاءِ، فَإِنَّ الْمَاءَ يَكُونُ فِيهَا دَائِمًا وَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: دَامَ اسْمُهُ وَثَبَتَ وَثَانِيهَا: دَامَ الْخَيْرُ عِنْدَهُ لِأَنَّ الْبَرَكَةَ وَإِنْ كَانَتْ مِنَ الثَّبَاتِ لَكِنَّهَا تُسْتَعْمَلُ فِي الْخَيْرِ وَثَالِثُهَا: تَبَارَكَ بِمَعْنَى عَلَا وَارْتَفَعَ شَأْنًا لَا مَكَانًا.

İkinci Mesele: Tebâreke (تَبَارَكَ) kelimesinin aslı devamlılık ve sebat anlamına gelen bereket (بَرَكَة) kelimesindendir. Devenin çökmesi (burûk) ve su havuzu (birke) kelimeleri de bundandır; zira su havuzda sürekli kalır. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: O'nun ismi daim ve sabit oldu demektir. İkincisi: O'nun katında hayır daim oldu demektir; çünkü bereket her ne kadar sebat kökünden gelse de hayır hakkında kullanılır. Üçüncüsü: Tebâreke, mekân bakımından değil şan ve mertebe bakımından yüce ve ali oldu manasındadır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ بَعْدَ ذِكْرِ نِعَمِ الدُّنْيَا: وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ [الرَّحْمَنِ: ٢٧] وَقَالَ بَعْدَ ذِكْرِ نِعَمِ الْآخِرَةِ: تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ لِأَنَّ الْإِشَارَةَ بَعْدَ عَدِّ نِعَمِ الدُّنْيَا وَقَعَتْ إِلَى عَدَمِ كُلِّ شَيْءٍ مِنَ الْمُمْكِنَاتِ وَفَنَائِهَا فِي ذَوَاتِهَا، وَاسْمُ اللَّهِ تَعَالَى يَنْفَعُ الذَّاكِرِينَ وَلَا ذَاكِرَ هُنَاكَ يُوَحِّدُ اللَّهَ غَايَةَ التَّوْحِيدِ فَقَالَ: وَيَبْقَى وَجْهُ اللَّهِ تَعَالَى وَالْإِشَارَةُ هُنَا، وَقَعَتْ إِلَى أَنَّ بَقَاءَ أَهْلِ الْجَنَّةِ بِإِبْقَاءِ اللَّهِ ذَاكِرِينَ اسْمَ اللَّهِ مُتَلَذِّذِينَ بِهِ فَقَالَ: تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ أَيْ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ لَا يَبْقَى اسْمُ أَحَدٍ إِلَّا اسْمَ اللَّهِ تَعَالَى بِهِ تَدُورُ الْأَلْسُنُ وَلَا يَكُونُ لِأَحَدٍ عِنْدَ أَحَدٍ حَاجَةٌ بِذِكْرِهِ وَلَا مِنْ أَحَدٍ خَوْفٌ، فَإِنْ تَذَاكَرُوا تَذَاكَرُوا بِاسْمِ اللَّهِ.

Üçüncü Mesele: Dünya nimetlerini zikrettikten sonra: { وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ } [Rahmân 27] “Rabbinin zatı baki kalacaktır” buyurmuş, ahiret nimetlerini zikrettikten sonra ise: { تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ } “Rabbinin adı ne yücedir” buyurmuştur. Çünkü dünya nimetlerinin sayılmasından sonraki işaret, mümkün varlıkların tamamının yokluğuna ve kendi zatları itibarıyla fenaya ermesine yönelik olmuştur; Allah Teâlâ'nın ismi ise zikredenlere fayda verir, o anda ise orada Allah'ı hakkıyla birleyen hiçbir zikredici yoktur; bu sebeple: "Allah Teâlâ'nın zatı baki kalır" buyurmuştur. Buradaki işaret ise, cennet ehlinin bekasının, Allah'ın ismini zikredip onunla lezzetlenerek Allah'ın baki kılmasıyla olduğuna yöneliktir; bu sebeple { تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ } buyurmuştur. Yani o günde dillerde dönen Allah Teâlâ'nın isminden başka hiçbir kimsenin adı kalmaz; hiç kimsenin bir başkasını anmaya ihtiyacı ve bir kimseden korkusu olmaz; şayet birbirlerine bir şey hatırlatacaklarsa Allah'ın ismini hatırlatırlar.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الِاسْمُ مُقْحَمٌ أَوْ هُوَ أَصْلٌ مَذْكُورٌ لَهُ التَّبَارُكُ، نَقُولُ: فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: وَهُوَ الْمَشْهُورُ أَنَّهُ مُقْحَمٌ كَالْوَجْهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ [المؤمنين: ١٤] وَ: تَبارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ [الْمُلْكِ: ١] وَغَيْرُهُ مِنْ صُوَرِ اسْتِعْمَالِ لَفْظِ تَبَارَكَ وَثَانِيهِمَا: هُوَ أَنَّ الِاسْمَ تَبَارَكَ، وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى مَعْنًى بَلِيغٍ، أَمَّا إِذَا قُلْنَا: تَبَارَكَ بِمَعْنَى عَلَا فَمَنْ عَلَا اسْمُهُ كَيْفَ يَكُونُ مُسَمَّاهُ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَلِكَ إِذَا عَظُمَ شَأْنُهُ لَا يُذْكَرُ اسْمُهُ إِلَّا بِنَوْعِ تَعْظِيمٍ ثُمَّ إِذَا انْتَهَى الذَّاكِرُ إِلَيْهِ يَكُونُ تَعْظِيمُهُ لَهُ أَكْثَرَ، فَإِنَّ غَايَةَ التَّعْظِيمِ لِلِاسْمِ أَنَّ السَّامِعَ إِذَا سَمِعَهُ قَامَ كَمَا جَرَتْ عَادَةُ الْمُلُوكِ أَنَّهُمْ إِذَا سَمِعُوا فِي الرَّسَائِلِ اسْمَ سُلْطَانٍ عَظِيمٍ يَقُومُونَ عِنْدَ سَمَاعِ اسْمِهِ، ثُمَّ إِنْ أَتَاهُمُ السُّلْطَانُ بِنَفْسِهِ بَدَلًا عَنْ كِتَابِهِ الَّذِي فِيهِ اسْمُهُ يَسْتَقْبِلُونَهُ وَيَضَعُونَ الْجِبَاهَ عَلَى الْأَرْضِ بَيْنَ يَدَيْهِ، وَهَذَا مِنَ الدَّلَائِلِ الظَّاهِرَةِ عَلَى أَنَّ عُلُوَّ الِاسْمِ يَدُلُّ عَلَى عُلُوٍّ زَائِدٍ فِي الْمُسَمَّى، أَمَّا إِنْ قُلْنَا: بِمَعْنَى دَامَ الْخَيْرُ عِنْدَهُ فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ ذِكْرَ اسْمِ اللَّه تَعَالَى يُزِيلُ الشَّرَّ وَيُهَرِّبُ الشَّيْطَانَ وَيَزِيدُ الْخَيْرَ وَيُقَرِّبُ السَّعَادَاتِ، وَأَمَّا إِنْ قُلْنَا: بِمَعْنَى دَامَ اسْمُ اللَّه، فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى دَوَامِ الذَّاكِرِينَ فِي الْجَنَّةِ عَلَى مَا قُلْنَا مِنْ قَبْلُ.

Dördüncü Mesele: İsim (اسْم) kelimesi fazlalık (zâid) mıdır, yoksa tebâreke fiilinin nispet edildiği zikredilmiş bir asıl mıdır? Deriz ki: Bunda iki vecih vardır: Birincisi ve meşhur olanı: Allah Teâlâ'nın: { وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ } [Rahmân 27] buyruğundaki "vech" kelimesi gibi fazlalık (zâid) olmasıdır. Nitekim: { فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ } [Mü'minûn 14] “Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir” ve { تَبارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ } [Mülk 1] “Hükümranlık elinde olan [Allah] pek yücedir” buyrukları ile tebâreke lafzının diğer kullanım biçimleri buna delalet eder. İkincisi: Bizzat ismin kendisinin mübarek/yüce olmasıdır ki bunda beliğ bir manaya işaret vardır. Şayet tebâreke kelimesinin yüce oldu manasında olduğunu söylersek; ismi yüce olanın müsemmâsı (ismin sahibi olan zatı) nasıl olur? Zira bir hükümdarın şanı yüceldiğinde onun ismi ancak bir tür ta Ghostzimle anılır; sonra zikreden kişi hükümdarın huzuruna vardığında ona olan tazimi daha da fazla olur. Zira isme yönelik tazimin zirvesi, işitenin onu duyduğunda ayağa kalkmasıdır; nitekim kralların mektuplarda büyük bir sultanın ismini duyduklarında onun ismi anılınca ayağa kalkmaları adet olmuştur. Sonra şayet sultan, ismi yazılı mektubu yerine bizzat kendisi gelse, onu karşılarlar ve alınlarını onun önünde yere koyarlar. Bu da ismin yüceliğinin, müsemmâda fazladan bir yüceliğe delalet ettiğinin açık delillerindendir. Şayet O'nun katında hayır daim oldu manasında olduğunu söylersek; bu, Allah Teâlâ'nın ismini zikretmenin kötülüğü giderdiğine, şeytanı kaçırdığına, hayrı artırdığına ve mutlulukları yaklaştırdığına işarettir. Şayet Allah'ın ismi daim oldu manasında olduğunu söylersek; bu da daha önce söylediğimiz üzere cennette zikredenlerin devamlılığına işarettir.

المسألة الخامسة: القراءة المشهورة هاهنا: ذِي الْجَلالِ وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ لِأَنَّ الْجَلَالَ لِلرَّبِّ، وَالِاسْمُ غَيْرُ الْمُسَمَّى، وَأَمَّا وَجْهُ الرَّبِّ فَهُوَ الرَّبُّ فوصف هناك الوجه ووصف هاهنا الرَّبَّ، دُونَ الِاسْمِ وَلَوْ قَالَ: وَيَبْقَى الرَّبُّ للتوهم أَنَّ الرَّبَّ إِذَا بَقِيَ رَبًّا فَلَهُ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ مَرْبُوبٌ، فَإِذَا قَالَ وَجْهُ أُنْسِيَ الْمَرْبُوبُ فَحَصَلَ الْقَطْعُ بِالْبَقَاءِ لِلْحَقِّ فَوَصْفُ الْوَجْهِ يُفِيدُ هَذِهِ الْفَائِدَةَ، واللَّه أَعْلَمُ وَالْحَمْدُ للَّه رَبِّ الْعَالَمِينَ وَصَلَاتُهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ وصحبه وسلامه.

Beşinci Mesele: Buradaki meşhur kıraat { ذِي الْجَلالِ } şeklindedir; Allah Teâlâ'nın: { وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ } [Rahmân 27] buyruğunda ise "zû" (ذُو) şeklindedir. Çünkü celal vasfı Rabbe aittir; isim ise müsemmânın (ismin sahibinin) gayrıdır. Rabbin vechi ise bizzat Rabbin kendisidir; dolayısıyla orada vechi nitelemiş, burada ise ismi değil Rabbi nitelemiştir. Şayet: "Rab baki kalır" deseydi, Rab baki kaldığında o zamanda O'nun bir merbûbunun (terbiye ettiği bir varlığın) bulunduğu vehmedilebilirdi. "Vech" buyurunca merbûb unutturuldu ve Hak Teâlâ için bekanın kesinliği hâsıl oldu. Dolayısıyla vechin nitelenmesi bu faydayı sağlamaktadır. En doğrusunu Allah bilir. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun; salât ve selâm Efendimiz Muhammed'e, âline ve ashâbına olsun.