فَالْمَرْوِيُّ أَنَّ الطَّائِرَ يَطِيرُ فَتَمِيلُ نَفْسُ الْمُؤْمِنِ إِلَى لَحْمِهِ فَيَنْزِلُ مَشْوِيًّا وَمَقْلِيًّا عَلَى حَسَبِ مَا يَشْتَهِيهِ،
Rivayet edildiğine göre kuş uçar, müminin nefsi onun etine meyleder ve o kuş, canının çektiği şekilde kızarmış veya pişmiş olarak [önüne] iner.
فَالْحَاصِلُ أَنَّ الْفَاكِهَةَ تَحْضُرُ عِنْدَهُمْ فَيَتَخَيَّرُ الْمُؤْمِنُ بَعْدَ الْحُضُورِ وَاللَّحْمُ يَطْلُبُهُ الْمُؤْمِنُ وَتَمِيلُ نَفْسُهُ إِلَيْهِ أَدْنَى مَيْلٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْفَاكِهَةَ تَلَذُّ الْأَعْيُنُ بِحُضُورِهَا، وَاللَّحْمُ لَا تَلَذُّ الْأَعْيُنُ بِحُضُورِهِ، ثُمَّ إِنَّ فِي اللَّفْظِ لَطِيفَةً، وَهِيَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: مِمَّا يَتَخَيَّرُونَ وَلَمْ يَقُلْ: مِمَّا يَخْتَارُونَ مَعَ قُرْبِ أَحَدِهِمَا إِلَى الْآخَرِ فِي الْمَعْنَى، وَهُوَ أَنَّ التَّخَيُّرَ مِنْ بَابِ التَّكَلُّفِ فَكَأَنَّهُمْ يَأْخُذُونَ مَا يَكُونُ فِي نِهَايَةِ الْكَمَالِ، وَهَذَا لَا يُوجَدُ إِلَّا مِمَّنْ لَا يَكُونُ لَهُ حَاجَةٌ وَلَا اضْطِرَارٌ.
Hülasa, meyve onların huzurunda hazır bulunur, mümin de hazır bulunduktan sonra aralarından seçer; eti ise mümin talep eder ve nefsi ona en ufak bir meyil gösterir. Zira meyvenin hazır bulunuşu gözlere lezzet verir, etin [öylece] hazır bulunuşu ise gözlere lezzet vermez. Sonra lafızda bir nükte vardır; o da Cenâb-ı Hakk'ın, aralarındaki mana yakınlığına rağmen "yahdârun" (seçerler) demeyip { مِمَّا يَتَخَيَّرُونَ } “seçeceklerinden” buyurmasıdır. Çünkü tehayyur (تَخَيُّر), tekellüf bâbındandır; dolayısıyla onlar sanki kemalin zirvesinde olanı almaktadırlar. Bu durum ise ancak hiçbir ihtiyacı ve zarureti olmayan kimsede bulunur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَا الْحِكْمَةُ فِي تَقْدِيمِ الْفَاكِهَةِ عَلَى اللَّحْمِ؟ نَقُولُ: الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: الْعَادَةُ فِي الدُّنْيَا التَّقْدِيمُ لِلْفَوَاكِهِ فِي الْأَكْلِ وَالْجَنَّةُ وُضِعَتْ بِمَا عُلِمَ فِي الدُّنْيَا مِنَ الْأَوْصَافِ وَعَلَى مَا عُلِمَ فِيهَا، وَلَا سِيَّمَا عَادَةُ أَهْلِ الشُّرْبِ وَكَأَنَّ الْمَقْصُودَ بَيَانُ حَالِ شُرْبِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَثَانِيهَا: الْحِكْمَةُ فِي الدُّنْيَا تَقْتَضِي أَكْلَ الْفَاكِهَةِ أَوَّلًا لِأَنَّهَا أَلْطَفُ وَأَسْرَعُ انْحِدَارًا وَأَقَلُّ حَاجَةً إِلَى الْمُكْثِ الطَّوِيلِ فِي الْمَعِدَةِ لِلْهَضْمِ، وَلِأَنَّ الْفَاكِهَةَ تُحَرِّكُ الشَّهْوَةَ لِلْأَكْلِ وَاللَّحْمُ يَدْفَعُهَا وَثَالِثُهَا: يَخْرُجُ مِمَّا ذَكَرْنَا جَوَابًا خَلَا عَنْ لَفْظِ التَّخْيِيرِ وَالِاشْتِهَاءِ هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الْفَاكِهَةَ دَائِمَةُ الْحُضُورِ وَالْوُجُودِ، وَاللَّحْمَ يُشْتَهَى وَيَحْضُرُ عِنْدَ الِاشْتِهَاءِ دَلَّ هَذَا عَلَى عَدَمِ الْجُوعِ لِأَنَّ الْجَائِعَ حَاجَتُهُ إِلَى اللَّحْمِ أَكْثَرُ مِنَ اخْتِيَارِهِ اللَّحْمَ فَقَالَ: وَفاكِهَةٍ لِأَنَّ الْحَالَ فِي الْجَنَّةِ يُشْبِهُ حَالَ الشَّبْعَانِ فِي الدُّنْيَا فَيَمِيلُ إِلَى الْفَاكِهَةِ أَكْثَرَ فَقَدَّمَهَا، وَهَذَا الْوَجْهُ أَصَحُّ لِأَنَّ مِنَ الْفَوَاكِهِ مَا لَا يُؤْكَلُ إِلَّا بَعْدَ الطَّعَامِ، فلا يصح الأول جوابا في الكل/. ثم قال تعالى:
ÜÇÜNCÜ MESELE: Meyvenin ete takdim edilmesindeki hikmet nedir? Deriz ki: Bunun cevabı birkaç vecihledir. Birincisi: Dünyada yemeğe meyve ile başlamak âdettir ve cennet, dünyada bilinen vasıflar üzerine ve dünyada bilinen şeyler doğrultusunda tanzim edilmiştir; özellikle de içki meclisi ehlinin âdeti böyledir. Sanki kastedilen, cennet ehlinin içecek meclislerindeki hâlini beyan etmektir. İkincisi: Dünyadaki hikmet, meyvenin önce yenilmesini gerektirir; çünkü o daha latiftir, [mideden] daha hızlı iner ve hazım için midede uzun süre kalmaya daha az ihtiyaç duyar. Ayrıca meyve yeme iştahını harekete geçirir, et ise onu bastırır. Üçüncüsü: Zikrettiğimiz şeylerden, seçme ve iştah lafızlarından bağımsız bir cevap ortaya çıkar ki o da şudur: Cenâb-ı Hak meyvenin daima hazır ve mevcut olduğunu, etin ise can çekince arzulandığını ve iştah duyulduğunda hazır olduğunu beyan edince bu durum açlığın bulunmadığına delalet etmiştir. Zira aç kimsenin ete olan ihtiyacı, onun eti seçmesinden daha fazladır. Bu yüzden { وَفاكِهَةٍ } “ve meyve” buyurmuştur; çünkü cennetteki hâl, dünyada tok olan kimsenin hâline benzer; dolayısıyla o meyveye daha çok meyleder, bu sebeple [Cenâb-ı Hak] onu öne almıştır. Bu vecih daha sahihtir; çünkü meyvelerden öyleleri vardır ki ancak yemekten sonra yenir; binaenaleyh birinci [vecih] her durum için geçerli bir cevap olamaz. Sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur:
[سورة الواقعة (٥٦) : الآيات ٢٢ الى ٢٣]
[Vâkıa Suresi (56), Ayet 22-23]
وَحُورٌ عِينٌ (٢٢) كَأَمْثالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ (٢٣)
{ وَحُورٌ عِينٌ (٢٢) كَأَمْثالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ (٢٣) } “Ve saklı inci emsali iri gözlü huriler.”
وَفِيهَا قِرَاءَاتٌ الْأُولَى: الرَّفْعُ وَهُوَ الْمَشْهُورُ، وَيَكُونُ عَطْفًا عَلَى وِلْدَانٌ، فَإِنْ قِيلَ قَالَ قَبْلَهُ: حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِي الْخِيامِ [الرَّحْمَنِ: ٧٢] إِشَارَةً إِلَى كَوْنِهَا مُخَدَّرَةً وَمَسْتُورَةً، فَكَيْفَ يَصِحُّ قَوْلُكَ: إِنَّهُ عَطْفٌ عَلَى وِلْدَانٌ؟ نَقُولُ: الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: وَهُوَ الْمَشْهُورُ أَنْ نَقُولَ: هُوَ عَطْفٌ عَلَيْهِمْ فِي اللَّفْظِ لَا فِي الْمَعْنَى، أَوْ فِي الْمَعْنَى عَلَى التَّقْدِيرِ وَالْمَفْهُومِ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: يَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدانٌ [الواقعة: ١٧] مَعْنَاهُ لَهُمْ وِلْدَانٌ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ غِلْمانٌ لَهُمْ [الطور: ٢٤] فَيَكُونُ: وَحُورٌ عِينٌ بِمَعْنَى وَلَهُمْ حُورٌ عِينٌ وَثَانِيهِمَا: وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: لَيْسَتِ الْحُورُ مُنْحَصِرَاتٍ فِي جِنْسٍ، بَلْ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ: حُورٌ مَقْصُوراتٌ في حظائر معظمات ولهن جواري وخوادم، وَحُورٌ تَطُوفُ مَعَ الْوِلْدَانِ السُّقَاةِ فَيَكُونُ كَأَنَّهُ قَالَ: يَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ وَنِسَاءٌ الثَّانِيَةُ: الْجَرُّ عَطْفًا عَلَى أَكْوَابٍ وَأَبَارِيقَ، فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يُطَافُ بِهِنَّ عَلَيْهِمْ؟ نَقُولُ: الْجَوَابُ سَبَقَ عِنْدَ قوله: وَلَحْمِ طَيْرٍ [الواقعة: ٢١] أو عطفا على: جَنَّاتِ [الواقعة: ١٢] أَيْ: أُولَئِكَ الْمُقَرَّبُونَ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ وَحُورٌ. وَقُرِئَ حُورًا عِينًا بِالنَّصْبِ، وَلَعَلَّ الْحَاصِلَ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ عَلَى غَيْرِ الْعَطْفِ بِمَعْنَى الْعَطْفِ لَكِنَّ هَذَا الْقَارِئَ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ تَقْدِيرِ نَاصِبٍ فَيَقُولُ: يُؤْتَوْنَ حُورًا فَيُقَالُ: قَدْ رَافِعًا فَقَالَ: وَلَهُمْ حُورٌ عِينٌ فَلَا يَلْزَمُ الْخُرُوجُ عَنْ مُوَافَقَةِ الْعَاطِفِ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: كَأَمْثالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ فِيهِ مَبَاحِثُ:
Bu [ayette] birtakım kıraatler vardır. Birincisi: Ref' (merfû) iledir ki meşhur olan budur ve { وِلْدانٌ } kelimesine atıftır. Şayet: "Bundan önce onların perdeli ve örtülü olduklarına işaretle { حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِي الْخِيامِ } [Rahmân, 72] “Çadırlara kapanmış huriler” buyuruldu; öyleyse senin '{ وِلْدانٌ } üzerine atıftır' sözün nasıl sahih olur?" denilirse, deriz ki: Bunun cevabı iki vecihledir. Birincisi ve meşhur olanı şudur: Lafızda onlar üzerine atıftır, manada değildir; yahut takdir ve mefhum bakımından manadadır. Zira Cenâb-ı Hakk'ın: { يَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدانٌ } [Vâkıa, 17] “Onların etrafında delikanlılar dolaşır” buyruğunun manası, { وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ غِلْمانٌ لَهُمْ } [Tûr, 24] “Kendilerine ait hizmetçiler etraflarında dolaşır” buyurduğu gibi "onlar için delikanlılar vardır" demektir. Dolayısıyla { وَحُورٌ عِينٌ } ifadesi "ve onlar için iri gözlü huriler vardır" manasında olur. İkincisi: Şöyle denilmesidir: Huriler tek bir cinse münhasır değildir; aksine cennet ehlinin, yüce köşklerde { مَقْصُوراتٌ } “kapanmış” cariyeleri ve hizmetçileri olan hurileri bulunduğu gibi sâkî olan vildanlarla birlikte dolaşan hurileri de vardır. Dolayısıyla sanki şöyle buyurmuştur: "Onların etrafında delikanlılar ve kadınlar dolaşır." İkincisi: { أَكْوابٍ وَأَبارِيقَ } [kelimeleri] üzerine atıfla cer iledir. Şayet: "Onlar [huriler], cennetliklerin etrafında nasıl dolaştırılır?" denilirse, deriz ki: Bunun cevabı Cenâb-ı Hakk'ın { وَلَحْمِ طَيْرٍ } [Vâkıa, 21] buyruğunun yanında geçmişti. Yahut { جَنَّاتِ } [Vâkıa, 12] kelimesi üzerine atıftır; yani "o yakınlaştırılmış olanlar Naim cennetlerinde ve iri gözlü huriler arasındadırlar". [Bir diğer kıraatte] mansub olarak { حُورًا عِينًا } şeklinde okunmuştur. Muhtemelen bu kıraate göre atıf dışındaki yapı da atıf manasındadır; ancak bu kıraati okuyan kimsenin nasb eden bir takdirde bulunması gerekir ve "onlara huriler verilir" der. Buna karşılık şöyle denilir: [Diğer kâri] ise raf' takdir etmiş ve "onlar için iri gözlü huriler vardır" demiştir; böylece atfın uyumundan çıkmak gerekmez. Cenâb-ı Hakk'ın: { كَأَمْثالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ } “Saklı inci emsali” buyruğunda birtakım bahisler vardır:
الْأَوَّلُ: الْكَافُ لِلتَّشْبِيهِ، وَالْمِثْلُ حَقِيقَةٌ فِيهِ، فَلَوْ قَالَ: أَمْثَالُ اللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ لَمْ يَكُنْ إِلَى الْكَافِ حَاجَةٌ، فَمَا وَجْهُ الْجَمْعِ بَيْنَ كَلِمَتَيِ التَّشْبِيهِ؟ نَقُولُ: الْجَوَابُ الْمَشْهُورُ أَنَّ كَلِمَتَيِ التَّشْبِيهِ يُفِيدَانِ التَّأْكِيدَ وَالزِّيَادَةَ فِي التَّشْبِيهِ، فَإِنْ قِيلَ: لَيْسَ كَذَلِكَ بَلْ لَا يُفِيدَانِ مَا يُفِيدُ أَحَدُهُمَا لِأَنَّكَ إِنْ قُلْتَ مَثَلًا: هُوَ كَاللُّؤْلُؤَةِ لِلْمُشَبَّهِ، دُونَ الْمُشَبَّهِ بِهِ فِي الْأَمْرِ الَّذِي لِأَجْلِهِ التَّشْبِيهُ؟ نَقُولُ: التَّحْقِيقُ فِيهِ، هُوَ أَنَّ الشَّيْءَ إِذَا كَانَ لَهُ مَثَلٌ فَهُوَ مِثْلُهُ، فَإِذَا قُلْتَ هُوَ مِثْلُ الْقَمَرِ لَا يَكُونُ فِي الْمُبَالَغَةِ مِثْلَ قَوْلِكَ هُوَ قَمَرٌ وَكَذَلِكَ قَوْلُنَا: هُوَ كَالْأَسَدِ، وَهُوَ أَسَدٌ، فَإِذَا قُلْتَ: كَمِثْلِ اللُّؤْلُؤِ كَأَنَّكَ قُلْتَ: مِثْلُ اللُّؤْلُؤِ وَقَوْلُكَ: هُوَ اللُّؤْلُؤُ أَبْلَغُ مِنْ قَوْلِكَ: هُوَ كَاللُّؤْلُؤِ، وَهَذَا الْبَحْثُ يُفِيدُنَا هاهنا، وَلَا يُفِيدُنَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Birincisi: Kâf (كَ) teşbih içindir, misl (مِثْل) kelimesi de teşbihte hakikattir. Şayet "emsâlü'l-lü'lüi'l-meknûn" deseydi Kâf harfine ihtiyaç kalmazdı; öyleyse iki teşbih edatının bir arada getirilmesinin vechi nedir? Deriz ki: Meşhur cevap, iki teşbih edatının tekit ve teşbihte ziyadelik ifade ettiğidir. Şayet: "Öyle değildir; bilakis ikisi, tek birinin ifade ettiğini ifade etmez. Zira sen mesela: 'O, benzetilen şey için inci gibidir' dediğinde, teşbihin sebebi olan hususta benzetilenin (müşebbehün bih) mertebesine ulaşamaz mı?" denilirse, deriz ki: Bu husustaki tahkik şudur: Bir şeyin bir misli (benzeri) varsa o onun mislidir. Sen: "O ay gibidir" dediğinde, bu mübalağada senin "o aydır" demen gibi olmaz. Tıpkı bizim: "O aslan gibidir" ve "o bir aslandır" sözümüz gibi. Sen: "İncinin misli gibidir" dediğinde sanki "incinin mislidir" demiş olursun; senin "o incidir" sözün ise "o inci gibidir" sözünden daha beliğdir. Bu bahis burada işimize yarar; fakat Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğunda işimize yaramaz:
لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشُّورَى: ١١] لِأَنَّ النَّفْيَ فِي مُقَابَلَةِ الْإِثْبَاتِ، وَلَا يُفْهَمُ مَعْنَى النَّفْيِ مِنَ الْكَلَامِ مَا لَمْ يُفْهَمْ مَعْنَى الْإِثْبَاتِ الَّذِي يُقَابِلُهُ، فَنَقُولُ قَوْلُهُ: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ فِي مُقَابَلَةِ قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: كَمِثْلِهِ شَيْءٌ، فَنَفَى مَا أَثْبَتَهُ لَكِنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ: كَمِثْلِهِ شَيْءٌ إِذَا لَمْ نَقُلْ بِزِيَادَةِ الْكَافِ هُوَ أَنَّ مِثْلَ مِثْلِهِ شَيْءٌ، وَهَذَا كَلَامٌ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لَهُ مِثْلًا، ثُمَّ إِنَّ لِمِثْلِهِ مِثْلًا، فَإِذَا قُلْنَا: لَيْسَ كَذَلِكَ كَانَ رَدًّا عَلَيْهِ، وَالرَّدُّ عَلَيْهِ صَحِيحٌ بَقِيَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الرَّادَّ عَلَى مَنْ يُثْبِتُ أُمُورًا لَا يَكُونُ نَافِيًا لِكُلِّ مَا أَثْبَتَهُ، فَإِذَا قَالَ قَائِلٌ: زَيْدٌ عَالِمٌ جَيِّدٌ، ثُمَّ قِيلَ رَدًّا عَلَيْهِ: لَيْسَ زَيْدٌ عَالِمًا جَيِّدًا لَا يَلْزَمُ مِنْ هَذَا أَنْ يَكُونَ نَافِيًا لِكَوْنِهِ عَالِمًا، فَمَنْ يَقُولُ: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ بِمَعْنَى لَيْسَ مِثْلَ مِثْلِهِ شَيْءٌ لَا يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ نَافِيًا لِمِثْلِهِ، بَلْ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ نَافِيًا لِمِثْلِ الْمِثْلِ، فَلَا يَكُونُ/ الرَّادُّ أَيْضًا مُوَحِّدًا فَيُخْرِجُ الْكَلَامَ عَنْ إِفَادَةِ التَّوْحِيدِ، فَنَقُولُ: يَكُونُ مُفِيدًا لِلتَّوْحِيدِ لِأَنَّا إِذَا قُلْنَا: لَيْسَ مِثْلَ مِثْلِهِ شَيْءٌ لَزِمَ أَنْ لَا يَكُونَ لَهُ مِثْلٌ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ لَهُ مِثْلٌ لَكَانَ هُوَ مِثْلَ مِثْلِهِ، وَهُوَ شَيْءٌ بِدَلِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ [الْأَنْعَامِ: ١٩] فَإِنَّ حَقِيقَةَ الشَّيْءِ هُوَ الْمَوْجُودُ فَيَكُونُ مِثْلَ مِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ مَنْفِيٌّ بِقَوْلِنَا: لَيْسَ مِثْلَ مِثْلِهِ شَيْءٌ، فَعُلِمَ أَنَّ الْكَلَامَ لَا
{ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } [Şûrâ, 11] “O'nun benzeri gibi hiçbir şey yoktur.” Çünkü nefy, ispatın mukabilindedir; kelamdan nefyin manası, onun mukabili olan ispatın manası anlaşılmadıkça anlaşılamaz. Dolayısıyla deriz ki: O'nun { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } sözü, "O'nun misli gibi bir şey vardır" diyen kimsenin sözünün mukabilindedir; böylece onun ispat ettiği şeyi nefyetmiştir. Fakat Kâf'ın zait olduğunu söylemediğimiz takdirde O'nun "kemislihî şey'ün" sözünün manası, "O'nun mislinin misli bir şeydir" demek olur. Bu ise O'nun bir misli bulunduğunu, sonra da O'nun mislinin bir misli bulunduğunu gösteren bir sözdür. Dolayısıyla "öyle değildir" dediğimizde ona bir reddiye olur ve ona yapılan reddiye sahihtir. Geriye şöyle demek kalır: Birtakım şeyleri ispat eden kimseye reddiye yapan kimse, onun ispat ettiği her şeyi nefyedici olmaz. Zira bir söz söyleyen: "Zeyd iyi bir âlimdir" dediğinde, sonra ona reddiye olarak: "Zeyd iyi bir âlim değildir" denilirse bundan onun âlim oluşunu nefyettiği neticesi çıkmaz. Dolayısıyla { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } sözünü "O'nun benzerinin benzeri gibi hiçbir şey yoktur" manasında söyleyen kimsenin, O'nun mislini nefyediyor olması gerekmez; bilakis mislin mislini nefyediyor olması muhtemeldir. Bu durumda reddiye yapan da muvahhid (tevhidi benimseyen) olmaz ve bu da kelamı tevhid ifade etmekten çıkarır. Biz deriz ki: Tevhid ifade edici olur; çünkü biz: "O'nun mislinin misli gibi hiçbir şey yoktur" dediğimizde O'nun bir mislinin olmaması gerekir. Zira şayet O'nun bir misli olsaydı O bizzat kendi mislinin misli olurdu; O ise Cenâb-ı Hakk'ın: { قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ } [En'âm, 19] “De ki: Şahitlik bakımından hangi şey daha büyüktür? De ki: Allah!” buyruğunun delaletiyle bir "şey"dir. Zira şeyin hakikati mevcut olandır. Dolayısıyla O'nun mislinin misli bir "şey" olurdu ve bu da bizim: "O'nun mislinin misli gibi bir şey yoktur" sözümüzle nefyedilmiştir. Böylece kelamın tevhid ifade etmekten
يَخْرُجُ عَنْ إِفَادَةِ التَّوْحِيدِ، فَعُلِمَ أَنَّ الْحَمْلَ عَلَى الْحَقِيقَةِ يُفِيدُ فِي الْكَلَامِ مُبَالِغَةً فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كَأَمْثالِ وَأَمَّا عَدَمُ الْحَمْلِ عَلَيْهَا فِي قَوْلِهِ: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ فَهُوَ أَوْجَزُ فَتُجْعَلُ الْكَافُ زَائِدَةً لِئَلَّا يَلْزَمَ التَّعْطِيلُ، وَهُوَ نَفْيُ الْإِلَهِ، نَقُولُ: فِيهِ فَائِدَةٌ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ نَفْيًا مَعَ الْإِشَارَةِ إِلَى وَجْهِ الدَّلِيلِ عَلَى النَّفْيِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى وَاجِبُ الْوُجُودِ، وَقَدْ وَافَقَنَا مَنْ قَالَ بِالشَّرِيكِ، وَلَا يخالفنا إلا المعطل، وذلك إثباته ظاهرا، وَإِذَا كَانَ هُوَ وَاجِبَ الْوُجُودِ فَلَوْ كَانَ لَهُ مِثْلٌ لَخَرَجَ عَنْ كَوْنِهِ وَاجِبَ الْوُجُودِ، لِأَنَّهُ مَعَ مِثْلِهِ تَعَادَلَا فِي الْحَقِيقَةِ، وَإِلَّا لَمَا كَانَ ذَلِكَ مِثْلَهُ وَقَدْ تَعَدَّدَ فَلَا بُدَّ مِنَ انْضِمَامِ مُمَيِّزٍ إِلَيْهِ بِهِ يَتَمَيَّزُ عَنْ مِثْلِهِ، فَلَوْ كَانَ مُرَكَّبًا فَلَا يَكُونُ وَاجِبًا لِأَنَّ كُلَّ مُرَكَّبٍ مُمْكِنٌ، فَلَوْ كَانَ لَهُ مِثْلٌ لَمَا كَانَ هُوَ هُوَ فَيَلْزَمُ مِنْ إِثْبَاتِ الْمِثْلِ لَهُ نَفْيُهُ، فَقَوْلُهُ: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ إِذَا حَمَلْنَاهُ أَنَّهُ لَيْسَ مِثْلَ مِثْلِهِ شَيْءٌ، وَيَكُونُ فِي مُقَابَلَتِهِ قَوْلُ الْكَافِرِ: مِثْلُ مِثْلِهِ شَيْءٌ فَيَكُونُ مُثْبِتًا لِكَوْنِهِ مِثْلَ مِثْلِهِ وَيَكُونُ مِثْلُهُ يَخْرُجُ عَنْ حَقِيقَةِ نَفْسِهِ وَمِنْهُ لَا يَبْقَى وَاجِبَ الْوُجُودِ فَذِكْرُ الْمِثْلَيْنِ لَفْظًا يُفِيدُ التَّوْحِيدَ مَعَ الْإِشَارَةِ إِلَى وَجْهِ الدَّلِيلِ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِ الْمُشْرِكِ وَلَوْ قُلْنَا: لَيْسَ مِثْلَهُ شَيْءٌ يَكُونُ نَفْيًا مِنْ غَيْرِ إِشَارَةٍ إِلَى دَلِيلٍ، وَالتَّحْقِيقُ فِيهِ أَنَّا نَقُولُ: فِي نَفْيِ الْمِثْلِ رَدًّا عَلَى الْمُشْرِكِ لَا مِثْلَ لِلَّهِ، ثُمَّ نَسْتَدِلُّ عَلَيْهِ وَنَقُولُ: لَوْ كَانَ لَهُ مِثْلٌ لَكَانَ هُوَ مِثْلًا لِذَلِكَ الْمِثْلِ فَيَكُونُ مُمْكِنًا مُحْتَاجًا فَلَا يَكُونُ إِلَهًا وَلَوْ كَانَ لَهُ مِثْلٌ لَمَا كَانَ اللَّهُ إِلَهًا وَاجِبَ الْوُجُودِ، لِأَنَّ عِنْدَ فَرْضِ مِثْلٍ لَهُ يُشَارِكُهُ بِشَيْءٍ وَيُنَافِيهِ بِشَيْءٍ، فَيَلْزَمُ تَرْكُهُ فَلَوْ كَانَ لَهُ مِثْلٌ لَخَرَجَ عَنْ حَقِيقَةِ كَوْنِهِ إِلَهًا فَإِثْبَاتُ الشَّرِيكِ يُفْضِي إِلَى نَفْيِ الْإِلَهِ فَقَوْلُهُ: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ تَوْحِيدٌ بِالدَّلِيلِ وَلَيْسَ مِثْلَهُ شَيْءٌ تَوْحِيدٌ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ وَشَيْءٌ مِنْ هَذَا رَأَيْتُهُ فِي كَلَامِ الْإِمَامِ فخر الدين الرازي ﵀ بعد ما فَرَغْتُ مِنْ كِتَابَةِ هَذَا مِمَّا وَافَقَ خَاطِرِي خَاطِرَهُ عَلَى أَنِّي مُعْتَرِفٌ بِأَنِّي أَصَبْتُ مِنْهُ فوائد لا لَا أُحْصِيهَا، وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: اللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ إِشَارَةٌ إِلَى غَايَةِ صَفَائِهِنَّ أَيِ اللُّؤْلُؤِ الَّذِي لم يغير لونه الشمس والهواء. ثم قال تعالى:
çıkmadığı bilinmiş olur. Yine bilinmiştir ki hakikate hamletmek, Cenâb-ı Hakk'ın { كَأَمْثالِ } sözündeki kelamda mübalağa ifade eder. { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } sözünde ise hakikate hamledilmemesi daha vecizdir; böylece ilahın nefyi olan ta'tîl gerekmesin diye Kâf zait kılınır. Deriz ki: Bunda bir fayda vardır; o da bunun, nefyin delilinin vechine işaretle birlikte bir nefy olmasıdır. Zira Cenâb-ı Hak Vâcibü'l-Vücûd'dur (varlığı zorunlu olandır). Şerik olduğunu söyleyen kimse de bizimle mutabıktır; bize ancak muattıla (Allah'ın sıfatlarını veya varlığını inkâr eden) muhalefet eder, bu da O'nun zâhiren ispatıdır. O Vâcibü'l-Vücûd olduğuna göre şayet bir misli olsaydı Vâcibü'l-Vücûd olmaktan çıkardı; çünkü O'nunla misli hakikatte birbirine denk olurdu, aksi takdirde o O'nun misli olamazdı. Çoğalma meydana geldiğine göre O'na, kendisiyle mislinden ayrışacağı ayırt edici bir vasfın (mümeyyiz) katılması zorunlu olurdu. Mürekkep (birleşik) olsaydı vâcip olamazdı; çünkü her mürekkep mümkündür. Dolayısıyla O'nun bir misli olsaydı bizzat Kendisi Kendisi olamazdı; böylece O'na misil ispat etmek O'nun nefyedilmesini gerektirirdi. Şu halde { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } sözünü "O'nun mislinin misli gibi hiçbir şey yoktur" şeklinde aldığımızda bunun mukabili kâfirin "O'nun mislinin misli bir şey vardır" sözü olur. Bu durumda o, O'nun mislinin misli olduğunu ispat etmiş olur ve misli kendi nefsani hakikatinden çıkarak bundan dolayı Vâcibü'l-Vücûd olarak kalamaz. Dolayısıyla iki mislin lafzan zikredilmesi, müşrikin sözünün butlanına dair delilin vechine işaretle birlikte tevhidi ifade eder. Şayet: "O'nun misli hiçbir şey yoktur" deseydik delile işaret olmaksızın bir nefy olurdu. Bu husustaki tahkik şudur ki biz: Müşrike reddiye sadedinde mislin nefyinde "Allah'ın hiçbir misli yoktur" der, sonra buna delil getirip şöyle söyleriz: Şayet O'nun bir misli olsaydı O bizzat o mislin bir misli olurdu; böylece mümkün ve muhtaç duruma düşer ve ilah olamazdı. O'nun bir misli olsaydı Allah ilah ve Vâcibü'l-Vücûd olamazdı; çünkü O'na bir misil farz edildiğinde bir şeyde O'na ortak olur, bir şeyde ise O'na zıt olurdu, böylece O'nun terk edilmesi gerekirdi. Şayet bir misli olsaydı ilah olma hakikatinden çıkardı. Dolayısıyla ortak ispat etmek ilahı nefyetmeye götürür. Şu halde { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } sözü delilli bir tevhiddir; "leyse mislehû şey'ün" ise delilsiz bir tevhiddir. Bu konudan bir kısmı, bu yazdıklarımı bitirdikten sonra İmam Fahreddin er-Râzî'nin (rahmetullâhi aleyh) kelamında gördüm ki zihnim onun zihnine muvafık düşmüştür; bununla birlikte ben ondan sayılamayacak kadar çok faydalar elde ettiğimi itiraf ederim. Cenâb-ı Hakk'ın: { اللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ } sözüne gelince; bu onların son derece saf ve duru olduklarına, yani güneşin ve havanın rengini değiştirmediği inciye bir işarettir. Sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur:
[سورة الواقعة (٥٦) : آية ٢٤]
[Vâkıa Suresi (56), Ayet 24]
جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (٢٤)
{ جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (٢٤) } “Yaptıklarına bir karşılık olarak.”
وَفِي نَصْبِهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ مَفْعُولٌ لَهُ وَهُوَ ظَاهِرٌ تَقْدِيرُهُ فَعَلَ بِهِمْ هَذَا لِيَقَعَ جَزَاءً وَلِيُجْزَوْنَ بِأَعْمَالِهِمْ، وَعَلَى هَذَا فِيهِ لَطِيفَةٌ: وَهِيَ أَنْ نَقُولَ: الْمَعْنَى أَنَّ هَذَا كُلَّهُ جَزَاءُ عَمَلِكُمْ وَأَمَّا الزِّيَادَةُ/ فَلَا يُدْرِكُهَا أَحَدٌ مِنْكُمْ وَثَانِيهِمَا: أَنَّهُ مَصْدَرٌ لِأَنَّ الدَّلِيلَ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَا يَفْعَلُهُ اللَّهُ فَهُوَ جَزَاءٌ فَكَأَنَّهُ قَالَ: تُجْزَوْنَ جَزَاءً، وَقَوْلُهُ: بِما كانُوا قَدْ ذَكَرْنَا فَائِدَتَهُ فِي سُورَةِ الطُّورِ وَهِيَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ في حق المؤمنين: جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ [الواقعة: ٢٤] وَفِي حَقِّ الْكَافِرِينَ: إِنَّما تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [التَّحْرِيمِ: ٧] إِشَارَةً إِلَى أَنَّ الْعَذَابَ عَيْنُ جَزَاءِ مَا فَعَلُوا فَلَا زِيَادَةَ عَلَيْهِمْ، وَالثَّوَابَ: جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ [السجدة: ١٧] فَلَا يُعْطِيهِمُ اللَّهُ عَيْنَ عَمَلِهِمْ، بَلْ يُعْطِيهِمْ بِسَبَبِ عَمَلِهِمْ مَا يُعْطِيهِمْ، وَالْكَافِرُ يُعْطِيهِ عَيْنَ مَا فَعَلَ، فَيَكُونُ فِيهِ مَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها [الْأَنْعَامِ: ١٦٠] وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunun nasbında iki vecih vardır. Birincisi: Mef'ûlün leh (içinlik tümleci) olmasıdır ki zâhirdir; takdiri: "Onlara bunu bir mükâfat olsun diye ve amellerinin karşılığını alsınlar diye yaptı" şeklindedir. Buna göre onda bir nükte vardır; o da şudur: Mana, bunların hepsinin amelinizin karşılığı olduğudur; fazlalığa gelince, ona hiçbiriniz erişemezsiniz. İkincisi: Masdar olmasıdır; çünkü Allah'ın yaptığı her şeyin ceza/mükâfat olduğuna delil vardır, dolayısıyla sanki: "Bir karşılık olarak karşılık göreceksiniz" buyurmuştur. { بِما كانُوا } buyruğuna gelince, bunun faydasını Tûr Suresi'nde zikretmiştik; o da şudur: Cenâb-ı Hak müminler hakkında: { جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } [Vâkıa, 24] “Yaptıklarına bir karşılık olarak”, kâfirler hakkında ise: { إِنَّما تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } [Tahrîm, 7] “Siz ancak yaptıklarınızın cezasını çekeceksiniz” buyurmuştur. Bu, azabın bizzat onların yaptıklarının tam karşılığı olduğuna, üzerlerine bir ilave yapılmayacağına; sevabın ise { جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } [Secde, 17] “Yaptıklarına karşılık” olup Allah'ın onlara bizzat amellerinin aynını değil amelleri sebebiyle vereceğini vereceğine işarettir. Kâfire ise bizzat yaptığının aynını verir; dolayısıyla bunda Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğunun manası bulunur: { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها } [En'âm, 160] “Kim bir iyilikle gelirse ona bunun on katı vardır; kim de bir kötülükle gelirse ancak misliyle cezalandırılır.” Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أُصُولِيَّةٌ ذَكَرَهَا الْإِمَامُ فَخْرُ الدِّينِ ﵀ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ، وَنَحْنُ نَذْكُرُ بَعْضَهَا فَالْأُولَى: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنْ يُقَالَ: الثَّوَابُ عَلَى اللَّهِ وَاجِبٌ، لِأَنَّ الْجَزَاءَ لَا يَجُوزُ الْمُطَالَبَةُ بِهِ، وَقَدْ أَجَابَ عَنْهُ الْإِمَامُ فَخْرُ الدِّينِ ﵀ بِأَجْوِبَةٍ كَثِيرَةٍ، وَأَظُنُّ بِهِ أَنَّهُ لَمْ يَذْكُرْ مَا أَقُولُهُ فِيهِ وَهُوَ مَا ذَكَرُوهُ. ولو صح
BİRİNCİ MESELE: Usûle dair olup İmâm Fahreddîn [er-Râzî] -rahimehullâh- bunu pek çok yerde zikretmiştir; biz de bir kısmını zikredelim. Birincisi: Mu'tezile dedi ki: "Bu, sevabın Allah'a vacip olduğunun söylenmesine delalet eder; zira cezanın (karşılığın) talep edilmesi caiz değildir." İmâm Fahreddîn [er-Râzî] -rahimehullâh- buna pek çok cevap vermiştir; zannımca o, benim bu hususta söyleyeceğim ve onların da zikrettiği şu hususu zikretmemiştir: Şayet [onların dediği] sahih olsaydı,
لَمَا كَانَ فِي الْوَعْدِ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ فَائِدَةٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَقْلَ إِذَا حَكَمَ بِأَنَّ تَرْكَ الْجَزَاءِ قَبِيحٌ وَعُلِمَ بِالْعَقْلِ أَنَّ الْقَبِيحَ مِنَ اللَّهِ لَا يُوجَدُ عُلِمَ أَنَّ اللَّهَ يُعْطِي هَذِهِ الْأَشْيَاءَ لِأَنَّهَا أَجْزِيَةٌ، وَإِيصَالُ الْجَزَاءِ وَاجِبٌ، وَأَمَّا إِذَا قُلْنَا: بِمَذْهَبِنَا تَكُونُ الْآيَاتُ مُفِيدَةً مُبَشِّرَةً، لِأَنَّ الْبِشَارَةَ لَا تَكُونُ إِلَّا بِالْخَيْرِ عَنْ أَمْرٍ غَيْرِ مَعْلُومٍ، لَا يُقَالُ: الْجَزَاءُ كَانَ وَاجِبًا عَلَى اللَّهِ وَأَمَّا الْخَبَرُ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ فَلَا يَذْكُرُهَا مُبَشِّرًا، لِأَنَّا نَقُولُ: إِذَا وَجَبَ نَفْسُ الْجَزَاءِ فَمَا أَعْطَانَا اللَّهُ تَعَالَى مِنَ النِّعَمِ فِي الدُّنْيَا جَزَاءً فَثَوَابُ الْآخِرَةِ لَا يَكُونُ إِلَّا تَفَضُّلًا مِنْهُ، غَايَةُ مَا فِي الْبَابِ أَنَّهُ تَعَالَى كَمَّلَ النِّعْمَةَ بِقَوْلِهِ: هَذَا جَزَاؤُكُمْ، أَيْ جَعَلْتُهُ لَكُمْ جَزَاءً، وَلَمْ يَكُنْ مُتَعَيِّنًا وَلَا وَاجِبًا، كَمَا أَنَّ الْكَرِيمَ إِذَا أَعْطَى مَنْ جَاءَ بِشَيْءٍ يَسِيرٍ شَيْئًا كَثِيرًا، فَيَظُنُّ أَنَّهُ يُودِعُهُ إِيدَاعًا أَوْ يَأْمُرُهُ بِحَمْلِهِ إِلَى مَوْضِعٍ، فَيَقُولُ لَهُ: هَذَا لَكَ فَيَفْرَحُ، ثُمَّ إِنَّهُ يَقُولُ: هَذَا إِنْعَامٌ عَظِيمٌ يُوجِبُ عَلَيَّ خِدْمَةً كَثِيرَةً، فَيَقُولُ لَهُ هَذَا جَزَاءُ مَا أَتَيْتَ بِهِ، وَلَا أَطْلُبُ مِنْكَ عَلَى هَذَا خِدْمَةً، فَإِنْ أَتَيْتَ بِخِدْمَةٍ فَلَهَا ثَوَابٌ جَدِيدٌ، فَيَكُونُ هَذَا غَايَةَ الْفَضْلِ، وَعِنْدَ هَذَا نَقُولُ: هَذَا كُلُّهُ إِذَا كَانَ الْآتِي غَيْرَ الْعَبْدِ، وَأَمَّا إِذَا فَعَلَ الْعَبْدُ مَا أَوْجَبَ عَلَيْهِ سَيِّدُهُ لَا يَسْتَحِقُّ عَلَيْهِ أَجْرًا، وَلَا سِيَّمَا إِذَا أَتَى بِمَا أَمَرَ بِهِ عَلَى نَوْعِ اخْتِلَالٍ، فَمَا ظَنُّكَ بِحَالِنَا مَعَ اللَّهِ ﷿، مَعَ أَنَّ السَّيِّدَ لَا يَمْلِكُ مِنْ عَبْدِهِ إِلَّا الْبِنْيَةَ، وَاللَّهُ تَعَالَى يَمْلِكُ مِنَّا أَنْفُسَنَا وَأَجْسَامَنَا، ثُمَّ إِنَّكَ إِذَا تَفَكَّرْتَ فِي مَذْهَبِ أَهْلِ السُّنَّةِ تَجِدُهُمْ قَدْ حَقَّقُوا مَعْنَى الْعُبُودِيَّةِ غَايَةَ التَّحْقِيقِ، وَاعْتَرَفُوا أَنَّهُمْ عَبِيدٌ لَا يَمْلِكُونَ شَيْئًا وَلَا يَجِبُ لِلْعَبْدِ عَلَى السَّيِّدِ دَيْنٌ، وَالْمُعْتَزِلَةُ لَمْ يُحَقِّقُوا الْعُبُودِيَّةَ، وَجَعَلُوا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ اللَّهِ مُعَامَلَةً تُوجِبُ مُطَالَبَةً، ونرجو أن يحقق الله تعالى معناه الْمَالِكِيَّةَ غَايَةَ التَّحْقِيقِ، وَيَدْفَعَ حَاجَاتِنَا الْأَصْلِيَّةَ وَيُطَهِّرَ أَعْمَالَنَا، كَمَا أَنَّ السَّيِّدَ يَدْفَعُ حَاجَةَ عَبْدِهِ بِإِطْعَامِهِ وَكُسْوَتِهِ، وَيُطَهِّرُ صَوْمَهُ بِزَكَاةِ فِطْرِهِ، وَإِذَا جَنَى جِنَايَةً لَمْ يُمَكِّنِ الْمَجْنِيَّ عَلَيْهِ مِنْهُ، بَلْ يَخْتَارُ فِدَاءَهُ وَيُخَلِّصُ رَقَبَتَهُ مِنَ الْجِنَايَةِ، كَذَلِكَ يَدْفَعُ اللَّهُ حَاجَاتِنَا فِي الْآخِرَةِ، وَأَهَمُّ الْحَاجَاتِ أَنْ يَرْحَمَنَا وَيَعْفُوَ عَنَّا، وَيَتَغَمَّدَنَا/ بِالْمَغْفِرَةِ وَالرِّضْوَانِ، حَيْثُ مَنَعَ غَيْرَهُ عَنْ تَمَلُّكِ رِقَابِنَا بِاخْتِيَارِ الْفِدَاءِ عَنَّا، وَأَرْجُو أَنْ لَا يَفْعَلَ مَعَ إِخْوَانِنَا الْمُعْتَزِلَةِ مَا يَفْعَلُهُ الْمُتَعَامِلَانِ فِي الْمُحَاسَبَةِ بِالنَّقِيرِ وَالْقِطْمِيرِ، وَالْمُطَالَبَةِ بِمَا يَفْضُلُ لِأَحَدِهِمَا مِنَ الْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ.
bu şeylerin vaad edilmesinde hiçbir fayda olmazdı. Zira akıl mükâfatı terk etmenin çirkin olduğuna hükmettiğinde ve Allah'tan çirkin olan bir şeyin sâdır olmayacağı akılla bilindiğinde, Allah'ın bu şeyleri vereceği bilinmiş olur; çünkü bunlar mükâfattır ve mükâfatı ulaştırmak vaciptir. Bizim mezhebimize göre söylediğimizde ise ayetler müjde verici ve faydalı olur; çünkü müjde ancak bilinmeyen bir husustan gelen hayır ile olur. "Mükâfat Allah üzerine vacipti, bu şeylerin haber verilmesine gelince [Cenâb-ı Hak] onları müjdeleyici olarak zikretmez" denilemez; çünkü biz deriz ki: Bizzat mükâfat vacip olduğunda, Allah Teâlâ'nın dünyada bize karşılık olarak verdiği nimetler karşısında ahiret sevabı ancak O'ndan bir lütuf olur. Meselenin varacağı son nokta şudur: Cenâb-ı Hak: "Bu sizin mükâfatınızdır", yani "ben onu sizin için bir mükâfat kıldım" buyurarak nimeti tamamlamıştır; yoksa o belirlenmiş ve vacip bir şey değildi. Tıpkı cömert bir kimsenin, az bir şeyle gelen birine çok şey verdiğinde, o kimsenin bunu kendisine emanet bıraktığını veya bir yere taşımasını emrettiğini zannedip cömerdin ona: "Bu senindir" demesi üzerine sevinmesi gibidir; sonra o kimse: "Bu, benim üzerime çokça hizmet etmeyi vacip kılan büyük bir nimettir" dediğinde [cömerdin] ona: "Bu getirdiğin şeyin karşılığıdır, buna mukabil senden bir hizmet istemiyorum; şayet bir hizmet yaparsan onun için yeni bir mükâfat vardır" demesi gibi. Bu durum ise lütfun son noktası olur. İşte burada deriz ki: Bütün bunlar gelen kimse kul/köle olmadığında geçerlidir; kul efendisinin kendisine vacip kıldığı şeyi yaptığında ise efendisi üzerinde bir ücrete hak kazanamaz. Hele hele emrettiği şeyi bir nevi noksanlıkla yerine getirdiğinde [hiç kazanamaz]. Efendi, kulunun sadece bedenine mâlikken ve Allah Teâlâ bizim hem canlarımıza hem bedenlerimize mâlikken bizim aziz ve celil olan Allah ile hâlimiz hakkında ne zannedersin! Sonra sen Ehl-i Sünnet'in mezhebini düşündüğünde onların kulluk manasını hakkıyla tahkik ettiklerini, hiçbir şeye mâlik olmayan ve efendisi üzerinde köle için hiçbir borç hak doğmayan kullar olduklarını itiraf ettiklerini görürsün. Mu'tezile ise kulluğu hakkıyla tahkik edememiş ve kendileri ile Allah arasında talep doğuran bir muamele vazetmişlerdir. Ümidimiz odur ki Allah Teâlâ mâlikiyet manasını hakkıyla tahkik buyursun, asli ihtiyaçlarımızı gidersin ve amellerimizi arındırsın; tıpkı efendinin kulunu doyurup giydirerek ihtiyacını gidermesi, fıtır sadakasıyla orucunu temizlemesi ve kul bir cinayet işlediğinde mağdur olanın ona el koymasına fırsat vermeyip bilakis onun fidyesini ödemeyi tercih ederek boynunu cinayetten kurtarması gibi. Aynı şekilde Allah da ahirette bizim ihtiyaçlarımızı gidersin; en mühim ihtiyaç ise bizim yerimize fidyeyi tercih ederek boyunlarımıza başkasının sahip olmasına mâni olduğu gibi bize merhamet etmesi, bizi affetmesi, mağfiret ve rızasıyla bizi kuşatmasıdır. Ümidim odur ki Mu'tezile kardeşlerimize, aralarında alışveriş yapan iki kişinin zerre ve kırıntıyı hesaba çekmesi ve birinin diğerine fazladan kalan azı ve çoğu talep etmesi gibi muamele etmesin.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالُوا: لَوْ كَانَ فِي الْآخِرَةِ رُؤْيَةٌ لَكَانَتْ جَزَاءً، وَقَدْ حَصَرَ اللَّهُ الْجَزَاءَ فِيمَا ذَكَرَ وَالْجَوَابُ عَنْهُ: أَنْ نَقُولَ: لِمَ قُلْتُمْ: إِنَّهَا لَوْ كَانَتْ تَكُونُ جَزَاءً، بَلْ تَكُونُ فَضْلًا مِنْهُ فَوْقَ الْجَزَاءِ، وَهَبْ أَنَّهَا تَكُونُ جَزَاءً، وَلَكِنْ لِمَ قُلْتُمْ: إِنَّ ذِكْرَ الْجَزَاءِ حَصْرٌ وَإِنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ، لِأَنَّ مَنْ قَالَ لِغَيْرِهِ: أَعْطَيْتُكَ كَذَا جَزَاءً عَلَى عَمَلٍ لَا يُنَافِي قَوْلَهُ: وَأَعْطَيْتُكَ شَيْئًا آخَرَ فَوْقَهُ أَيْضًا جَزَاءً عَلَيْهِ، وَهَبْ أَنَّهُ حَصْرٌ، لَكِنْ لِمَ قُلْتُمْ: إِنَّ الْقُرْبَةَ لَا تَدُلُّ عَلَى الرُّؤْيَةِ، فَإِنْ قِيلَ: قَالَ في حق الملائكة: لَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ
İKİNCİ MESELE: Dediler ki: "Şayet ahirette rü'yet (Allah'ı görme) olsaydı o bir mükâfat olurdu; oysa Allah mükâfatı zikrettiği şeylere hasretmiştir." Buna cevap: Şöyle dememizdir: Niçin "şayet olsaydı mükâfat olurdu" dediniz? Bilakis o, mükâfatın fevkinde O'ndan bir lütuftur. Farz edelim ki bir mükâfattır; peki mükâfatın zikredilmesinin bir hasr (sınırlandırma) olduğunu nereden çıkardınız? Oysa öyle değildir; zira bir başkasına: "Sana şu amele karşılık olarak şunu verdim" diyen kimsenin bu sözü, "Ve sana onun fevkinde bir şeyi de yine ona karşılık olarak verdim" demesine zıt değildir. Farz edelim ki bir hasrdır; fakat kurbiyetin (yakınlığın) rü'yete delalet etmediğini nereden çıkardınız? Şayet: Melekler hakkında { لَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ }
[النساء: ١٧٢] ، وَلَمْ يَلْزَمْ مِنْ قُرْبِهِمُ الرُّؤْيَةُ، نَقُولُ:
[Nisâ, 172] “Ne de yakın melekler” buyurdu ve onların yakınlığından rü'yet gerekmedi" denilirse, deriz ki:
أَجَبْنَا أَنَّ قُرْبَهُمْ مِثْلُ قُرْبِ مَنْ يَكُونُ عِنْدَ الْمَلِكِ لِقَضَاءِ الْأَشْغَالِ، فَيَكُونُ عَلَيْهِ التَّكْلِيفُ وَالْوُقُوفُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِالْبَابِ تَخْرُجُ أَوَامِرُهُ عَلَيْهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ [التَّحْرِيمِ: ٦] وَقُرْبُ الْمُؤْمِنِ قُرْبُ الْمُنَعَّمِ مِنَ الْمَلِكِ، وَهُوَ الَّذِي لَا يَكُونُ إِلَّا لِلْمُكَالَمَةِ وَالْمُجَالَسَةِ فِي الدُّنْيَا، لَكِنَّ الْمُقَرَّبَ الْمُكَلَّفَ لَيْسَ كُلَّمَا يَرُوحُ إِلَى بَابِ الْمَلِكِ يَدْخُلُ عَلَيْهِ وَأَمَّا الْمُنَعَّمُ لَا يَذْهَبُ إِلَيْهِ إِلَّا وَيَدْخُلُ عَلَيْهِ فَظَهَرَ الْفَرْقُ.
Şöyle cevap verdik: Onların yakınlığı, işlerin görülmesi için hükümdarın yanında bulunan kimsenin yakınlığı gibidir; dolayısıyla onun üzerine vazife yüklenir, kapıda onun huzurunda durur ve emirleri onun üzerine çıkar. Nitekim Cenâb-ı Hak: { وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ } [Tahrîm, 6] “Ve emrolundukları şeyleri yaparlar” buyurmuştur. Müminin yakınlığı ise nimet verilen kimsenin hükümdara olan yakınlığıdır; bu da dünyada ancak konuşmak ve bir arada oturmak için olur. Fakat mükellef olan mukarreb kul hükümdarın kapısına her gittiğinde onun huzuruna giremez; nimet verilen ise ona gittiğinde mutlaka huzuruna girer. Böylece fark ortaya çıkmıştır.
وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ [الواقعة: ١١] فِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى الرُّؤْيَةِ هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْمُطَفِّفِينَ ذَكَرَ الْأَبْرَارَ وَالْفُجَّارَ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي حَقِّ الْفُجَّارِ: إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ [الْمُطَفِّفِينَ: ١٥] وَقَالَ فِي الْأَبْرَارِ: يَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ [الْمُطَفِّفِينَ: ٢٨] وَلَمْ يَذْكُرْ فِي مُقَابَلَةِ الْمَحْجُوبُونَ مَا يَدُلُّ عَلَى مُخَالَفَةِ حَالِ الْأَبْرَارِ حَالَ الْفُجَّارِ فِي الْحِجَابِ وَالْقُرْبِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: لَفِي عِلِّيِّينَ [الْمُطَفِّفِينَ: ١٨]
O'nun { أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ } [Vâkıa, 11] “İşte onlar yakınlaştırılmış olanlardır” sözünde rü'yete işaret bulunduğuna delalet eden şey şudur: Allah Teâlâ Mutaffifîn Suresi'nde ebrârı ve füccârı zikretmiş, sonra füccâr hakkında: { إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ } [Mutaffifîn, 15] “Şüphesiz onlar o gün Rablerinden perdelenmişlerdir” buyurmuş; ebrâr hakkında ise: { يَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ } [Mutaffifîn, 28] “Ondan yakınlaştırılanlar içer” buyurmuştur. Perdelenmişlerin (mahcûbûn) mukabilinde ebrârın halinin füccârın halinden hicap ve yakınlık bakımından farklı olduğunu gösteren bir şey zikretmemiştir. Çünkü O'nun { لَفِي عِلِّيِّينَ } [Mutaffifîn, 18] “İlliyyîn'dedir” sözü
وَإِنْ كَانَ دَلِيلًا عَلَى الْقُرْبِ وَعُلُوِّ الْمَنْزِلَةِ لَكِنَّهُ فِي مُقَابَلَةِ قَوْلِهِ: لَفِي سِجِّينٍ [الْمُطَفِّفِينَ: ٧] فَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي حَقِّهِمْ: يَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ مَعَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً [الْإِنْسَانِ: ٢١] يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْقُرْبُ الَّذِي يَكُونُ لِجُلَسَاءِ الْمَلِكِ عِنْدَ الْمَلِكِ، وَقَوْلُهُ فِي حَقِّ الْمَلَائِكَةِ فِي تِلْكَ السُّورَةِ: يَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ [الْمُطَفِّفِينَ: ٢١] يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْقُرْبُ الَّذِي يَكُونُ لِلْكِتَابِ وَالْحِسَابِ عِنْدَ الْمَلِكِ لِمَا أَنَّهُ فِي الدُّنْيَا يَحْسُدُ أَحَدُهُمَا الْآخَرَ، فَإِنَّ الْكَاتِبَ إِنْ كَانَ قُرْبُهُ مِنَ الْمَلِكِ بِسَبَبِ الْخِدْمَةِ لَا يَخْتَارُ قُرْبَ الْكِتَابِ وَالْحِسَابِ، بَلْ قُرْبَ النَّدِيمِ، ثُمَّ إِنَّهُ بَيْنَ ذَلِكَ النَّوْعِ مِنَ الْقُرْبِ وَبَيْنَ الْقُرْبِ الَّذِي بِسَبَبِ الْكِتَابَةِ مَا يَحْمِلُهُ عَلَى أَنْ يَخْتَارَ غَيْرَهُ، وَفِي سُورَةِ الْمُطَفِّفِينَ قَوْلُهُ: لَمَحْجُوبُونَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُقَرَّبِينَ غَيْرُ مَحْجُوبِينَ عَنِ النَّظَرِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَيَنْبَغِي أَنْ لَا يُنْظَرَ إِلَى اللَّهِ قَوْلُنَا: جُلَسَاءُ الْمَلِكِ فِي ظَاهِرِ النَّظَرِ الَّذِي يَقْتَضِي فِي نَظَرِ الْقَوْمِ الْجِهَةَ وَإِلَى الْقُرْبِ الَّذِي يَفْهَمُ الْعَامِّيُّ مِنْهُ الْمَكَانَ إِلَّا بنظر العلماء الأخبار الحكماء الأخبار.
her ne kadar yakınlığa ve mertebenin yüceliğine delil olsa da O'nun { لَفِي سِجِّينٍ } [Mutaffifîn, 7] “Siccin'dedir” sözünün mukabilindedir. Dolayısıyla onlar hakkında Cenâb-ı Hakk'ın: { يَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ } “Ondan yakınlaştırılanlar içer” buyruğu, Cenâb-ı Hakk'ın: { وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً } [İnsân, 21] “Rableri onlara tertemiz bir içecek içirmiştir” buyruğu ile birlikte, bundan muradın hükümdarın meclis arkadaşlarının hükümdar nezdindeki yakınlığı gibi bir yakınlık olduğuna delalet eder. O surede melekler hakkındaki { يَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ } [Mutaffifîn, 21] “Ona yakınlaştırılanlar şahit olur” buyruğu ise bundan muradın kâtiplerin ve hesap tutanların hükümdar nezdindeki yakınlığı gibi bir yakınlık olduğuna delalet eder; çünkü dünyada bunlardan biri diğerine gıpta eder. Zira kâtip, hükümdara yakınlığı hizmet sebebiyle ise kâtiplik ve hesap yakınlığını değil, nedimlik (sohbet arkadaşlığı) yakınlığını seçer. Sonra o yakınlık türü ile kâtiplik sebebiyle olan yakınlık arasında kendisini diğerini seçmeye sevk edecek fark vardır. Mutaffifîn Suresi'nde geçen { لَمَحْجُوبُونَ } “perdelenmişlerdir” ifadesi, mukarreb olanların Allah Teâlâ'ya bakmaktan perdelenmediklerine delalet eder. Bizim "hükümdarın meclis arkadaşları" sözümüze, topluluğun görüşüne göre ciheti gerektiren zâhirî bakışla ve avamın mekân anladığı yakınlıkla değil, ancak âlimlerin, ahbârın ve hakîmlerin bakışıyla bakılmalıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالُوا قَوْلُهُ تَعَالَى: بِما كانُوا يَعْمَلُونَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَمَلَ عَمَلُهُمْ وَحَاصِلٌ بفعلهم، نقول: لا نزاع في أن العلم فِي الْحَقِيقَةِ اللُّغَوِيَّةِ وُضِعَ لِلْفِعْلِ وَالْمَجْنُونَ لِلَّذِي لَا عَقْلَ لَهُ وَالْعَاقِلَ لِلَّذِي بَلَغَ الْكَمَالَ فِيهِ، وَذَلِكَ لَيْسَ إِلَّا بِوَضْعِ اللُّغَةِ لِمَا يُدْرَكُ بِالْحِسِّ، وَكُلُّ أَحَدٍ يَرَى/ الْحَرَكَةَ مِنَ الْجِسْمَيْنِ فَيَقُولُ: تَحَرَّكَ وَسَكَنَ عَلَى سَبِيلِ الْحَقِيقَةِ، كَمَا يَقُولُ: تَدُورُ الرَّحَا وَيَصْعَدُ الْحَجَرُ، وَإِنَّمَا الْكَلَامُ فِي الْقُدْرَةِ الَّتِي بِهَا الْفِعْلُ فِي الْمَحَلِّ الْمَرْئِيِّ، وَذَلِكَ خَارِجٌ عَنْ وَضْعِ اللُّغَةِ. ثم قال تعالى:
ÜÇÜNCÜ MESELE: Dediler ki: Cenâb-ı Hakk'ın { بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “Yaptıklarına karşılık” buyruğu, amelin onların ameli olduğuna ve kendi fiilleriyle meydana geldiğine delalet eder. Deriz ki: Lügat hakikatinde "âlim" lafzının fiil için, "mecnun" lafzının aklı olmayan için, "âkıl" lafzının ise akılda kemale eren için konulduğunda hiçbir ihtilaf yoktur; bu da lügatin ancak duyuyla idrak edilen şeyler için vaz edilmesinden ibarettir. Herkes iki cisimden bir hareket gördüğünde hakikat yoluyla "hareket etti" ve "durdu" der; tıpkı "değirmen dönüyor" ve "taş yukarı çıkıyor" dediği gibi. Söz konusu olan ise ancak görülen mahalde fiilin kendisiyle vuku bulduğu kudrettir ve bu lügatin vaz'ının dışındadır. Sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur:
[سورة الواقعة (٥٦) : الآيات ٢٥ الى ٢٦]
[Vâkıa Suresi (56), Ayet 25-26]
لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا تَأْثِيماً (٢٥) إِلاَّ قِيلاً سَلاماً سَلاماً (٢٦)
{ لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا تَأْثِيماً (٢٥) إِلاَّ قِيلاً سَلاماً سَلاماً (٢٦) } “Orada ne boş bir söz ne de günaha sokan bir laf işitirler. Ancak 'Selam, selam!' denilen bir söz işitirler.”
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَا الْحِكْمَةُ فِي تَأْخِيرِ ذِكْرِهِ عَنِ الْجَزَاءِ مَعَ أَنَّهُ مِنَ النِّعَمِ الْعَظِيمَةِ؟ نَقُولُ فِيهِ لَطَائِفُ الْأُولَى:
BİRİNCİ MESELE: Büyük nimetlerden olmasına rağmen bunun zikrinin mükâfattan sonraya bırakılmasındaki hikmet nedir? Deriz ki: Bunda nükteler vardır. Birincisi:
أَنَّ هَذَا مِنْ أَتَمِّ النِّعَمِ، فَجَعَلَهَا مِنْ بَابِ الزِّيَادَةِ الَّتِي مِنْهَا الرُّؤْيَةُ عِنْدَ الْبَعْضِ وَلَا مُقَابِلَ لَهَا مِنَ الْأَعْمَالِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهَا مِنْ أَتَمِّ النِّعَمِ، لِأَنَّهَا نِعْمَةُ سَمَاعِ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى مَا سَنُبَيِّنُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: سَلاماً هُوَ مَا قَالَ فِي سُورَةِ يس: سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ [يس: ٥٨] فَلَمْ يَذْكُرْهَا فِيمَا جَعَلَهُ جَزَاءً، وَهَذَا عَلَى قَوْلِنَا:
Bunun nimetlerin en kâmili olmasıdır; dolayısıyla onu, bazısına göre rü'yetin de dâhil olduğu ve amellerden bir karşılığı bulunmayan ziyadelik kabilinden kılmıştır. Nimetlerin en kâmilidir dememizin sebebi ise bunun Allah Teâlâ'nın kelamını işitme nimeti oluşudur; nitekim { سَلاماً } buyruğundan muradın Yâsîn Suresi'nde geçen: { سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } [Yâsîn, 58] “Çok merhametli bir Rabden söz olarak bir selamdır” ayeti olduğunu beyan edeceğiz. Bu sebeple onu karşılık kıldığı şeyler arasında zikretmemiştir. Bu durum, bizim şu sözümüze göredir:
أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ [الواقعة: ١١] لَيْسَ فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى الرُّؤْيَةِ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تعالى بدأ بأتم النعم وهي نعمة الرؤيا، وَهِيَ الرُّؤْيَةُ بِالنَّظَرِ كَمَا مَرَّ وَخَتَمَ بِمِثْلِهَا، وَهِيَ نِعْمَةُ الْمُخَاطَبَةِ الثَّالِثَةُ: هِيَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ النِّعَمَ الْفِعْلِيَّةَ وَقَابَلَهَا بِأَعْمَالِهِمْ حَيْثُ قال: جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ [الواقعة: ٢٤] ذَكَرَ النِّعَمَ الْقَوْلِيَّةَ فِي مُقَابَلَةِ أَذْكَارِهِمُ الْحَسَنَةِ وَلَمْ يَذْكُرُوا اللَّذَّاتِ الْعَقْلِيَّةَ الَّتِي فِي مُقَابَلَةِ أَعْمَالِ قُلُوبِهِمْ مِنْ إِخْلَاصِهِمْ وَاعْتِقَادِهِمْ، لِأَنَّ الْعَمَلَ الْقَلْبِيَّ لَمْ يُرَ وَلَمْ يُسْمَعْ، فَمَا يُعْطِيهِمُ اللَّهُ تَعَالَى مِنَ النِّعْمَةِ تَكُونُ نِعْمَةً لَمْ تَرَهَا عَيْنٌ وَلَا سَمِعَتْهَا أُذُنٌ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ
{ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ } [Vâkıa, 11] “İşte onlar yakınlaştırılmış olanlardır” ifadesinde rü'yete delalet yoktur. İkincisi: Cenâb-ı Hak en kâmil nimetle başlamıştır ki o da geçtiği üzere nazar ile olan rü'yet nimetidir; ve onun benzeriyle bitirmiştir ki o da hitap nimetidir. Üçüncüsü: Cenâb-ı Hak fiilî nimetleri zikredip { جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } [Vâkıa, 24] “Yaptıklarına bir karşılık olarak” buyurarak onları amellerinin mukabili kıldığında, güzel zikirlerinin mukabilinde kavlî nimetleri zikretmiştir; ihlas ve itikatlarından ibaret olan kalp amellerinin mukabilindeki aklî lezzetleri ise zikretmemiştir. Çünkü kalbî amel görülmemiş ve işitilmemiştir; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın onlara vereceği nimet de hiçbir gözün görmediği ve hiçbir kulağın işitmediği bir nimet olacaktır. Nitekim işaret buna yöneliktir:
بِقَوْلِهِ ﷺ فيها: «مالا عَيْنٌ رَأَتْ، وَلَا أُذُنٌ سَمِعَتْ، وَلَا خَطَرَ عَلَى قَلْبِ بَشَرٍ»
Hz. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun hakkında buyurduğu şu sözüyle: «Hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin kalbinden geçmeyen şeyler vardır.»
وَقَوْلُهُ ﵇: «وَلَا خَطَرَ»
O'nun (aleyhisselâm): «Ve kalbinden geçmeyen» sözü,
إِشَارَةٌ إِلَى الزِّيَادَةِ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى النِّعْمَةِ الْقَوْلِيَّةِ فِي مُقَابَلَةِ قَوْلِهِمُ الطَّيِّبِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا إِلَى قَوْلِهِ: نُزُلًا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ [فُصِّلَتْ: ٣٠- ٣٢] .
ziyadeye işarettir. Onların güzel sözlerine mukabil kavlî nimete delalet eden husus, Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğudur: { إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا } ... { نُزُلًا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ } [Fussilet, 30-32] “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra dosdoğru olanların üzerine melekler iner: 'Korkmayın, üzülmeyin ve müjdelenin...' Çok bağışlayıcı ve çok merhametli olandan bir ziyafet olarak.”
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا تَأْثِيماً نَفْيٌ لِلْمَكْرُوهِ لِمَا أَنَّ اللَّغْوَ كَلَامٌ غَيْرُ
İKİNCİ MESELE: Cenâb-ı Hakk'ın: { لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا تَأْثِيماً } “Orada ne boş bir söz ne de günaha sokan bir laf işitirler” buyruğu, mekruh olanın nefyidir; çünkü lağv (لَغْو), muteber olmayan
مُعْتَبَرٍ، لِأَنَّهُ عِنْدَ الْمُعْتَبَرَينَ مِنَ الرِّجَالِ مَكْرُوهٌ، وَنَفْيُ الْمَكْرُوهِ لَا يُعَدُّ مِنَ النِّعَمِ الْعَظِيمَةِ الَّتِي مَرَّ ذِكْرُهَا، كَيْفَ وَقَدْ ذَكَرْتَ أَنَّ تَأْخِيرَ هَذِهِ النِّعْمَةِ لِكَوْنِهَا أَتَمَّ، وَلَوْ قَالَ: إِنَّ فُلَانًا فِي بَلْدَةِ كَذَا مُحْتَرَمٌ مُكَرَّمٌ لَا يُضْرَبُ وَلَا يُشْتَمُ فَهُوَ غَيْرُ مُكَرَّمٍ وَهُوَ مَذْمُومٌ وَالْوَاغِلُ مَذْمُومٌ وَهُوَ الَّذِي يَدْخُلُ عَلَى قَوْمٍ يَشْرَبُونَ وَيَأْكُلُونَ فَيَأْكُلُ وَيَشْرَبُ مَعَهُمْ مِنْ غَيْرِ دُعَاءٍ وَلَا إِذْنٍ فَكَأَنَّهُ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِمْ فِي عَدَمِ الِاعْتِبَارِ كَلَامٌ غَيْرُ مُعْتَبَرٍ وَهُوَ اللَّغْوُ، وَكَذَلِكَ مَا يَتَصَرَّفُ مِنْهُ مِثْلُ الْوُلُوغِ لَا يُقَالُ إِلَّا إِذَا كَانَ الْوَالِغُ كَلْبًا أَوْ مَا يُشْبِهُهُ مِنَ السِّبَاعِ، وَأَمَّا التَّأْثِيمُ فَهُوَ النِّسْبَةُ إِلَى الْإِثْمِ وَمَعْنَاهُ لَا يَذْكُرُ إِلَّا بَاطِلًا وَلَا يَنْسُبُهُ أَحَدٌ إِلَّا إِلَى الْبَاطِلِ، وَأَمَّا التَّقْدِيمُ فَلِأَنَّ اللَّغْوَ أَعَمُّ مِنَ التَّأْثِيمِ أَيْ يَجْعَلُهُ آثِمًا كَمَا تَقُولُ: إِنَّهُ فَاسِقٌ أَوْ سَارِقٌ وَنَحْوُ ذَلِكَ وَبِالْجُمْلَةِ فَالْمُتَكَلِّمُ يَنْقَسِمُ إِلَى أَنْ يَلْغُوَ وَإِلَى أَنْ لَا يَلْغُوَ وَالَّذِي لَا يَلْغُو يَقْصِدُ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ، فَيَأْخُذُ النَّاسَ بِأَقْوَالِهِمْ وَهُوَ لَا يُؤْخَذُ عَلَيْهِ شَيْءٌ، فَقَالَ/ تَعَالَى: لَا يَلْغُو أَحَدٌ وَلَا يَصْدُرُ مِنْهُ لَغْوٌ وَلَا مَا يُشْبِهُ اللَّغْوَ فَيَقُولُ لَهُ: الصَّادِقُ لَا يَلْغُو وَلَا يَأْثَمُ وَلَا شَكَّ فِي أَنَّ الْبَاطِلَ أَقْبَحُ مَا يُشْبِهُهُ فَقَالَ:
sözdür; zira o, muteber insanlar nezdinde mekruhtur. Mekruh olanın nefyi ise daha önce zikri geçen büyük nimetlerden sayılmaz; nasıl sayılsın ki sen bu nimetin tehir edilmesinin onun daha kâmil olmasından dolayı olduğunu zikretmiştin! Bir kimse: "Filanca falan beldede saygıdeğer ve ikram edilen biridir; dövülmez ve sövülmez" dese o ikram edilmiş olmaz; vâgıl (davetsiz gelen) ise yerilmiştir. O, içki içen ve yemek yiyen bir topluluğun yanına davetsiz ve izinsiz girip onlarla birlikte yiyip içen kimsedir; sanki o, onlara nispetle muteber olmama hususunda muteber olmayan bir söz gibidir ki o da lağvdır. Tıpkı ondan türeyen vulûğ (köpeğin yalaması) gibi; bu kelime ancak yalayarak içen köpek veya ona benzer yırtıcı hayvanlar olduğunda kullanılır. Te'sîm (تَأْثِيم) ise günaha nispet etmektir; manası, o ancak batıl zikreder ve kimse onu batıldan başkasına nispet etmez demektir. Takdime gelince; lağv te'sîmden daha umumidir, yani "o fâsıktır" yahut "hırsızdır" ve benzeri şekillerde söylediğin gibi onu günahkâr kılmaktır. Hülasa, mütekellim ya lağv yapan ya da lağv yapmayan kısımlarına ayrılır. Lağv yapmayan kimse emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münkeri kasteder; böylece insanları sözlerinden dolayı muaheze eder, kendisi ise hiçbir şeyden dolayı muaheze edilmez. Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: Hiç kimse lağv yapmaz ve ondan ne lağv ne de lağva benzeyen bir şey sâdır olur. Doğru sözlü kimse ona der ki: O lağv yapmaz ve günaha girmez; şüphe yok ki batıl ona benzeyen şeylerin en çirkinidir. Şöyle buyurmuştur:
لَا يَأْثَمُ أَحَدٌ.
Hiç kimse günaha girmez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ النَّبَأِ: لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا كِذَّاباً [النبأ: ٣٥] فَهَلْ بَيْنَهُمَا فَرْقٌ؟ قُلْنَا: نَعَمْ الْكِذَّابُ كَثِيرُ التَّكْذِيبِ وَمَعْنَاهُ هُنَاكَ أَنَّهُمْ لَا يَسْمَعُونَ كَذِبًا وَلَا أَحَدًا يَقُولُ لِآخَرَ: كَذَبْتَ وَفَائِدَتُهُ أَنَّهُمْ لَا يَعْرِفُونَ كَذِبًا مِنْ مُعَيَّنٍ مِنَ النَّاسِ وَلَا مِنْ وَاحِدٍ مِنْهُمْ غَيْرِ مُعَيَّنٍ لِتَفَاوُتِ حَالِهِمْ وَحَالِ الدُّنْيَا فَإِنَّا نَعْلَمُ أَنَّ بَعْضَ النَّاسِ بِأَعْيَانِهِمْ كَذَّابُونَ فَإِنْ لَمْ نَعْرِفْ ذَلِكَ نَقْطَعْ بِأَنَّ فِي النَّاسِ كَذَّابًا لِأَنَّ أَحَدَهُمْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ: كَذَبْتَ فَإِنْ صَدَقَ فَصَاحِبُهُ كَذَّابٌ، وَإِنْ لَمْ يَصْدُقْ فَهُوَ كَاذِبٌ فَيَعْلَمُ أَنَّ فِي الدُّنْيَا كَذَّابًا بِعَيْنِهِ أَوْ بِغَيْرِ عَيْنِهِ وَلَا كَذَلِكَ فِي الْآخِرَةِ فَلَا كَذِبَ فِيهَا، وقال هاهنا: وَلا تَأْثِيماً وَهُوَ أَبْلَغُ مِنَ التَّكْذِيبِ فَإِنَّ مَنْ يَقُولُ فِي حَقِّ مَنْ لَا يَعْرِفُهُ: إِنَّهُ زَانٍ أَوْ شَارِبٌ الْخَمْرَ مَثَلًا فَإِنَّهُ يَأْثَمُ وَقَدْ يَكُونُ صَادِقًا، فَالَّذِي لَيْسَ عَنْ عِلْمٍ إِثْمٌ فَلَا يَقُولُ أَحَدٌ لِأَحَدٍ: قُلْتَ ما لا علم لك به فالكلام هاهنا أَبْلَغُ لِأَنَّهُ قَصَرَ السُّورَةَ عَلَى بَيَانِ أَحْوَالِ الْأَقْسَامِ لِأَنَّ الْمَذْكُورِينَ هُنَا هُمُ السَّابِقُونَ وَفِي سُورَةِ النَّبَأِ هُمُ الْمُتَّقُونَ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ السَّابِقَ فَوْقَ الْمُتَّقِي.
ÜÇÜNCÜ MESELE: Cenâb-ı Hak Nebe Suresi'nde: { لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا كِذَّاباً } [Nebe, 35] “Orada ne boş bir söz ne de bir yalan işitirler” buyurmuştur; ikisi arasında bir fark var mıdır? Deriz ki: Evet, kizzâb (كِذَّاب) çokça yalanlamaktır; oradaki manası, onların yalan işitmeyecekleri ve kimsenin diğerine "yalan söyledin" demeyeceğidir. Bunun faydası şudur: Onlar ne insanlardan belirli bir kimseden ne de aralarındaki belirlenmemiş birinden yalan bilmezler; zira onların hali ile dünya hali farklıdır. Biz biliriz ki insanların bazısı bizzat yalancıdır; şayet bunu bilmezsek insanlarda mutlaka bir yalancı olduğuna kesin hükmederiz. Çünkü onlardan biri arkadaşına "yalan söyledin" der; şayet doğru söylüyorsa arkadaşı yalancıdır, şayet doğru söylemiyorsa kendisi yalancıdır. Böylece dünyada bizzat muayyen veya gayr-ı muayyen bir yalancının bulunduğu bilinir; ahirette ise böyle değildir, orada yalan yoktur. Burada ise: { وَلا تَأْثِيماً } “ne de günaha sokan bir laf” buyurmuştur ki bu tekzipten (yalanlamaktan) daha beliğdir. Zira tanımadığı bir kimse hakkında mesela: "O zânîdir veya şarap içendir" diyen kimse günaha girer, oysa doğru da söylüyor olabilir. İlme dayanmayan şey ise günahtır; binaenaleyh hiç kimse diğerine "hakkında bilgin olmayan şeyi söyledin" demez. Dolayısıyla buradaki kelam daha beliğdir; zira sureyi kısımların hallerini beyana hasretmiştir; çünkü burada zikredilenler Sâbikûn (önde olanlar) zümresidir, Nebe Suresi'ndekiler ise Müttakîlerdir. Biz Sâbık olanın Müttakî olandan üstün olduğunu beyan etmiştik.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: إِلَّا قِيلًا استثناء متصل أو مُنْقَطِعٌ، فَنَقُولُ: فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: وَهُوَ الْأَظْهَرُ أَنَّهُ مُنْقَطِعٌ لِأَنَّ السَّلَامَ لَيْسَ مِنْ جِنْسِ اللَّغْوِ تَقْدِيرُهُ لَكِنْ يَسْمَعُونَ قِيلًا سَلَامًا سَلَامًا ثَانِيهِمَا: أَنَّهُ مُتَّصِلٌ وَوَجْهُهُ أَنْ نَقُولَ:
DÖRDÜNCÜ MESELE: { إِلَّا قِيلًا } istisnâ-i muttasıl mıdır yoksa munkatı mıdır? Deriz ki: Bunda iki vecih vardır. Birincisi ve en zâhiri: Munkatı olmasıdır; çünkü selam lağv cinsinden değildir. Takdiri: "Lakin onlar 'selam selam' denilen bir söz işitirler" şeklindedir. İkincisi: Muttasıl olmasıdır. Bunun vechi şudur:
الْمَجَازُ قَدْ يَكُونُ فِي الْمَعْنَى، وَمِنْ جُمْلَتِهِ أَنَّكَ تقول: مالي ذنب إلا أُحِبُّكَ، فَلِهَذَا تُؤْذِينِي فَتَسْتَثْنِي مَحَبَّتَهُ مِنَ الذَّنْبِ وَلَا تُرِيدُ الْمُنْقَطِعَ لِأَنَّكَ لَا تُرِيدُ بِهَذَا الْقَوْلِ بَيَانَ أَنَّكَ تُحِبُّهُ إِنَّمَا تُرِيدُ فِي تَبْرِئَتِكَ عَنِ الذُّنُوبِ وَوَجْهُهُ هُوَ أَنَّ بَيْنَهُمَا غَايَةَ الْخِلَافِ وَبَيْنَهُمَا أُمُورٌ مُتَوَسِّطَةٌ مِثَالُهُ: الْحَارُّ وَالْبَارِدُ وَبَيْنَهُمَا الْفَاتِرُ الَّذِي هُوَ أَقْرَبُ إِلَى الْحَارِّ مِنَ الْبَارِدِ وَأَقْرَبُ إِلَى الْبَارِدِ مِنَ الْحَارِّ، وَالْمُتَوَسِّطُ يُطْلَقُ عَلَيْهِ اسْمُ الْبَارِدِ عِنْدَ النِّسْبَةِ إِلَى الْحَارِّ فَيُقَالُ: هَذَا بَارِدٌ وَيُخْبَرُ عَنْهُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْبَارِدِ فَيُقَالُ: إِنَّهُ حَارٌّ، إذا ثبت هذا فنقول قول القائل: مالي ذَنْبٌ إِلَّا أَنِّي أُحِبُّكَ، مَعْنَاهُ لَا تَجِدُ مَا يُقَرِّبُ مِنَ الذَّنْبِ إِلَّا الْمَحَبَّةَ فَإِنَّ عِنْدِي أُمُورًا فَوْقَهَا إِذَا نَسَبْتَهَا إِلَى الذَّنْبِ تَجِدُ بَيْنَهَا غَايَةَ الْخِلَافِ فَيَكُونُ ذَلِكَ كَقَوْلِهِ: دَرَجَاتُ الْحُبِّ عِنْدِي طَاعَتُكَ وَفَوْقَهَا إِنَّ أَفْضَلَ جَانِبٍ أَقَلُّ أَمْرٍ مِنْ أُمُورِكَ عَلَى جَانِبِ الْحِفْظِ لِرُوحِي، إِشَارَةً إِلَى الْمُبَالَغَةِ كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ: لَيْسَ هَذَا بِشَيْءٍ مُسْتَحْقَرًا بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَا فَوْقَهُ فَقَوْلُهُ: لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً أَيْ يَسْمَعُونَ فِيهَا كَلَامًا فَائِقًا عَظِيمَ الْفَائِدَةِ كَامِلَ اللَّذَّةِ أَدْنَاهَا وَأَقْرَبُهَا إِلَى اللَّغْوِ قَوْلُ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ:
Mecaz bazen manada olur. Bunun bir örneği senin: "Seni sevmekten başka bir günahım yoktur, bu yüzden bana eziyet ediyorsun" demendir; böylece onun sevgisini günahtan istisna edersin ve munkatı kastetmezsin; çünkü sen bu sözle onu sevdiğini beyan etmeyi değil, ancak kendini günahlardan beri kılmayı murad edersin. Bunun vechi şudur: İkisi arasında son derece zıtlık vardır ve ikisi arasında orta halli durumlar bulunur. Bunun misali sıcak ve soğuktur; ikisi arasında soğuğa göre sıcağa daha yakın, sıcağa göre soğuğa daha yakın olan ılık vardır. Sıcağa nispet edildiğinde orta hale soğuk ismi verilir ve: "Bu soğuktur" denir; soğuğa nispet edildiğinde ise ondan haber verilip: "O sıcaktır" denir. Bu sabit olunca deriz ki: Söz söyleyenin "Seni sevmekten başka bir günahım yoktur" sözünün manası, "Sen günaha yakın olan bir şey olarak sevgiden başkasını bulamazsın; zira benim yanımda onun fevkinde öyle şeyler vardır ki onları günaha nispet ettiğinde aralarında son derece zıtlık bulursun" demektir. Bu da onun şu sözü gibi olur: "Bana göre sevginin dereceleri sana itaattir; onun fevki ise senin emirlerinden en küçük bir şeyin ruhumu koruma cihetine en faziletli taraf olmasıdır." Tıpkı söz söyleyenin üstündekine nispetle hakir görerek "Bu hiçbir şey değildir" demesindeki gibi mübalağaya bir işarettir. Dolayısıyla Cenâb-ı Hakk'ın: { لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً } “Orada boş bir söz işitmezler” buyruğu, "orada son derece üstün, büyük faydalı, tam lezzetli bir kelam işitirler; bunların en aşağısı ve lağva en yakını bazısının bazısına:
سَلَامٌ عَلَيْكَ فَلَا يَسْمَعُونَ مَا يَقْرُبُ مِنَ اللَّغْوِ إِلَّا سَلَامًا، فَمَا ظَنُّكَ بالذين يَبْعُدُ مِنْهُ كَمَا يَبْعُدُ الْمَاءُ الْبَارِدُ الصَّادِقُ
'Sana selam olsun' demesidir" manasındadır. Dolayısıyla lağva yaklaşan şeylerden ancak selam işitirler; öyleyse hakiki soğuk sudan uzaklaştığı gibi
وَالْمَاءُ الَّذِي كَسَرَتِ الشَّمْسُ بُرُودَتَهُ وَطُلِبَ مِنْهُ ماء حار ليس عندي ماء جار إِلَّا هَذَا أَيْ لَيْسَ عِنْدِي مَا يَبْعُدُ مِنَ الْبَارِدِ الصَّادِقِ الْبُرُودَةِ وَيَقْرُبُ مِنَ الْحَارِّ إِلَّا هَذَا وَفِيهِ الْمُبَالَغَةُ الْفَائِقَةُ وَالْبَلَاغَةُ الرَّائِقَةُ وَحِينَئِذٍ يَكُونُ اللَّغْوُ مَجَازًا، وَالِاسْتِثْنَاءُ مُتَّصِلًا فَإِنْ قِيلَ: إِذَا لَمْ يَكُنْ بُدٌّ مِنْ مَجَازٍ وَحُمِلَ اللَّغْوُ عَلَى مَا يَقْرُبُ مِنْهُ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ فَلْيُحْمَلْ إِلَّا عَلَى لَكِنْ لِأَنَّهُمَا/ مُشْتَرِكَانِ فِي إِثْبَاتِ خِلَافِ مَا تَقَدَّمَ، نَقُولُ: الْمَجَازُ فِي الْأَسْمَاءِ أَوْلَى مِنَ الْمَجَازِ فِي الْحُرُوفِ لِأَنَّهَا تَقْبَلُ التَّغَيُّرَ فِي الدَّلَالَةِ وَتَتَغَيَّرُ فِي الْأَحْوَالِ، وَلَا كَذَلِكَ الْحُرُوفُ لِأَنَّ الْحُرُوفَ لَا تَصِيرُ مَجَازًا إِلَّا بِالِاقْتِرَانِ بِاسْمٍ وَالِاسْمُ يَصِيرُ مَجَازًا مِنْ غَيْرِ الِاقْتِرَانِ بِحَرْفٍ فَإِنَّكَ تَقُولُ: رَأَيْتُ أَسَدًا يَرْمِي وَيَكُونُ مَجَازًا وَلَا اقْتِرَانَ لَهُ بِحَرْفٍ، وَكَذَلِكَ إِذَا قُلْتَ لِرَجُلٍ: هَذَا أَسَدٌ وَتُرِيدُ بِأَسَدٍ كَامِلَ الشَّجَاعَةِ، وَلِأَنَّ عَرْضَ المتكلم في قوله مالي ذَنْبٌ إِلَّا أَنِّي أُحِبُّكَ، لَا يَحْصُلُ بِمَا ذَكَرْتَ مِنَ الْمَجَازِ، وَلِأَنَّ الْعُدُولَ عَنِ الْأَصْلِ لَا يَكُونُ لَهُ فَائِدَةٌ مِنَ الْمُبَالَغَةِ وَالْبَلَاغَةِ.
ve güneşin soğukluğunu kırdığı sudan uzaklaştığı gibi ondan uzak olanlar hakkında ne zannedersin! Kendisinden sıcak su istendiğinde: "Yanımda bundan başka sıcak su yoktur" [der]; yani "yanımda gerçek anlamda soğuk olandan uzaklaşıp sıcağa yaklaşan bundan başkası yoktur" demektir. Bunda üstün bir mübalağa ve duru bir belâğat vardır; bu durumda lağv mecaz, istisna ise muttasıl olur. Şayet: "Mecaz kaçınılmaz olduğunda ve lağv ona nispetle kendisine yaklaşan şeye hamledildiğinde, 'illâ' (إِلَّا) edatı 'lâkin' (لَكِنْ) manasına hamledilsin; çünkü ikisi kendisinden önce geçen şeyin hilafını ispatta müşterektir" denilirse, deriz ki: İsimlerdeki mecaz harflerdeki mecazdan daha evladır; çünkü isimler delaletteki değişmeyi kabul eder ve hallere göre değişir. Harfler ise böyle değildir; zira harfler ancak bir isimle birleştiğinde mecaz olur, isim ise bir harfle birleşmeksizin de mecaz olur. Zira sen: "Ok atan bir aslan gördüm" dersin ve bir harfle birleşmediği halde mecaz olur. Tıpkı bir adama: "Bu bir aslandır" dediğinde ve aslan ile cesarette kemale ermiş kimseyi kastettiğinde olduğu gibi. Ayrıca mütekellimin "Seni sevmekten başka bir günahım yoktur" sözündeki maksadı senin zikrettiğin mecaz ile hâsıl olmaz; zira asıldan udûl etmenin mübalağa ve belâğat bakımından bir faydası bulunmaz.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قِيلًا قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ مَصْدَرٌ كَالْقَوْلِ فَيَكُونُ قِيلًا مَصْدَرًا، كَمَا أَنَّ الْقَوْلَ مَصْدَرٌ لَكِنْ لَا يَظْهَرُ لَهُ فِي بَابِ فَعَلَ يَفْعُلُ إِلَّا حَرْفٌ ثَانِيهِمَا: أَنَّهُ اسْمٌ وَالْقَوْلُ مَصْدَرٌ فَهُوَ كَالسِّدْلِ وَالسِّتْرِ بِكَسْرِ السِّينِ اسْمٌ وَبِفَتْحِهَا مَصْدَرٌ وَهُوَ الْأَظْهَرُ، وَعَلَى هَذَا نَقُولُ: الظَّاهِرُ أَنَّهُ اسْمٌ مَأْخُوذٌ مِنْ فِعْلٍ هُوَ: قَالَ وَقِيلَ، لِمَا لَمْ يُذْكَرْ فَاعِلُهُ، وَمَا قِيلَ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَهَى عَنِ الْقِيلِ وَالْقَالِ، يَكُونُ مَعْنَاهُ نَهَى عَنِ الْمُشَاجَرَةِ، وَحِكَايَةِ أُمُورٍ جَرَتْ بَيْنَ أَقْوَامٍ لَا فَائِدَةَ فِي ذِكْرِهَا، وَلَيْسَ فِيهَا إِلَّا مُجَرَّدُ الْحِكَايَةِ مِنْ غَيْرِ وَعْظٍ وَلَا حِكْمَةٍ
BEŞİNCİ MESELE: Cenâb-ı Hakk'ın { قِيلًا } sözünde iki görüş vardır: Birincisi: "Kavl" (قَوْل) gibi masdar olmasıdır; dolayısıyla "kavl" bir masdar olduğu gibi "kîl" (قِيل) de bir masdar olur, ancak "fa'ale yef'ulü" bâbında ona dair sadece bir harf zâhir olur. İkincisi: İsim olması, "kavl"in ise masdar olmasıdır; o sîn harfinin kesresiyle isim ve fethasıyla masdar olan "sidl/sedl" ve "sitr/setr" gibidir ki en zâhir olanı budur. Buna göre deriz ki: Zâhir olan, onun faili zikredilmeyen "kâle ve kîle" fiilinden alınmış bir isim olmasıdır. Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) "kîl u kâl"den nehyettiğine dair rivayete gelince, bunun manası münakaşadan ve topluluklar arasında cereyan eden, zikredilmesinde hiçbir fayda bulunmayan, içinde vaaz ve hikmet olmaksızın sadece kuru bir hikayeden ibaret olan şeyleri anlatmaktan nehyettiğidir;
لِقَوْلِهِ ﷺ: «رَحِمَ اللَّه عَبْدًا قَالَ خَيْرًا فَغَنِمَ، أَوْ سَكَتَ فَسَلِمَ»
nitekim Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Allah, hayır söyleyip kazançlı çıkan yahut susup selamette kalan kula merhamet etsin.»
وَعَلَى هَذَا فَالْقِيلُ اسْمٌ لِقَوْلٍ لَمْ يُعْلَمْ قَائِلُهُ، وَالْقَالُ اسْمٌ لِلْقَوْلِ مَأْخُوذٌ مِنْ قِيلَ لِمَا لَمْ يُذْكَرْ فَاعِلُهُ، تَقُولُ: قَالَ فُلَانٌ كَذَا، ثُمَّ قِيلَ لَهُ: كَذَا، فَقَالَ: كَذَا، فَيَكُونُ حَاصِلُ كَلَامِهِ قِيلَ وَقَالَ، وَعَلَى هَذَا فَالْقِيلُ اسْمٌ لِقَوْلٍ لَمْ يُعْلَمْ قَائِلُهُ، وَالْقَالُ مَأْخُوذٌ مِنْ قِيلَ هُوَ قَالَ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: هَذَا بَاطِلٌ لقوله تعالى: وَقِيلِهِ يَا رَبِّ إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ [الزُّخْرُفِ: ٨٨] فَإِنَّ الضَّمِيرَ لِلرَّسُولِ ﷺ أَيْ يَعْلَمُ اللَّه قِيلَ مُحَمَّدٍ: يَا رَبِّ إِنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ، كَمَا قَالَ نُوحٍ ﵇: «إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبادَكَ [نُوحٍ: ٢٧] ، وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلامٌ [الزُّخْرُفِ: ٨٩] إِرْشَادٌ لَهُ لِئَلَّا يَدْعُوَ عَلَى قَوْمِهِ عِنْدَ يَأْسِهِ مِنْهُمْ كَمَا دَعَا عَلَيْهِمْ نُوحٌ عِنْدَهُ، وَإِذَا كَانَ الْقَوْلُ مُضَافًا إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ فَلَا يَكُونُ الْقِيلُ اسْمًا لِقَوْلٍ لَمْ يُعْلَمْ قَائِلُهُ؟ فَنَقُولُ: الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ قَوْلَنَا: إِنَّهُ اسْمٌ مَأْخُوذٌ مِنْ قِيلَ الْمَوْضُوعِ لِقَوْلٍ لَمْ يُعْلَمْ قَائِلُهُ فِي الْأَصْلِ لَا يُنَافِي جَوَازَ اسْتِعْمَالِهِ فِي قَوْلِ مَنْ عُلِمَ بِغَيْرِ الْمَوْضُوعِ وَثَانِيهِمَا:
Buna göre kîl (قِيل), söyleyeni bilinmeyen bir sözün ismidir; kâl (قَال) ise faili zikredilmeyen "kîle"den alınmış sözün ismidir. Sen: "Filanca şöyle dedi (kâle), sonra ona şöyle denildi (kîle), o da şöyle dedi (fe-kâle)" dersin; böylece onun sözünün hasılası "kîle ve kâle" olur. Buna göre kîl, söyleyeni bilinmeyen bir sözün ismidir; kâl ise "kîle hüve kâle"den alınmıştır. Bir söz söyleyen şöyle diyebilir: Cenâb-ı Hakk'ın: { وَقِيلِهِ يَا رَبِّ إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ } [Zuhruf, 88] “Ve onun: 'Ey Rabbim! Gerçekten bunlar iman etmeyen bir topluluktur' demesine [yemin olsun]” buyruğundan dolayı bu batıldır. Zira zamir Resûl'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) aittir; yani Allah, Muhammed'in: "Ey Rabbim! Şüphesiz bunlar iman etmeyen bir kavimdir" şeklindeki sözünü bilir; nitekim Nûh (aleyhisselâm) da: { إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبادَكَ } [Nûh, 27] “Şüphesiz sen onları bırakırsan kullarını saptırırlar” demiştir. Buna göre Cenâb-ı Hakk'ın: { فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلامٌ } [Zuhruf, 89] “Onlardan yüz çevir ve 'Selam' de” buyruğu, Nûh'un kavminden ümidini kestiğinde onlara beddua ettiği gibi kendisinin de kavmine beddua etmemesi için ona bir irşattır. Söz Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) izafe edildiğine göre kîl, söyleyeni bilinmeyen bir sözün ismi olamaz. Deriz ki: Bunun cevabı iki vecihledir. Birincisi: Bizim "o, asılda söyleyeni bilinmeyen bir söz için konulmuş olan kîle'den alınmış bir isimdir" sözümüz, onun asıl vaz'ın dışında söyleyeni bilinen kimsenin sözünde kullanılmasının caiz oluşuna mâni değildir. İkincisi:
وَهُوَ الْجَوَابُ الدَّقِيقُ أَنْ نَقُولَ: الْهَاءُ فِي: وَقِيلِهِ ضَمِيرٌ كَمَا فِي رَبِّهِ وَكَالضَّمِيرِ الْمَجْهُولِ عِنْدَ الْكُوفِيِّينَ وَهُوَ ضَمِيرُ الشَّأْنِ، وَعِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ قَالَ: فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ [الْحَجِّ: ٤٦] وَالْهَاءُ غَيْرُ عَائِدٍ إِلَى مَذْكُورٍ، غَيْرَ أَنَّ الْكُوفِيِّينَ جَعَلُوهُ لِغَيْرِ مَعْلُومٍ وَالْبَصْرِيِّينَ جَعَلُوهُ ضَمِيرَ الْقِصَّةِ، وَالظَّاهِرُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ قَوْلُ الْكُوفِيِّينَ، وَعَلَى هَذَا مَعْنَى عِبَارَتِهِمْ بَلَغَ غَايَةَ عِلْمِ اللَّه تَعَالَى قِيلُ الْقَائِلِ مِنْهُمْ: يَا رَبِّ إِنَّ هؤُلاءِ، إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الِاخْتِصَاصَ بِذَلِكَ الْقَوْلِ فِي كُلِّ أَحَدٍ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ لِعِلْمِهِ أَنَّهُمْ قَائِلُونَ بِهَذَا وَأَنَّهُمْ عَالِمُونَ، وَأَهْلُ السَّمَاءِ عَلِمُوا بِأَنَّ عِنْدَ اللَّه عِلْمَ السَّاعَةِ يَعْلَمُهَا فَيَعْلَمُ قول من يقول: يَا رَبِّ إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ [الزخرف: ٨٨] مِنْ غَيْرِ تَعْيِينِ قَوْلٍ لِاشْتِرَاكِ الْكُلِّ فِيهِ، وَيُؤَيِّدُ هَذَا أَنَّ الضَّمِيرَ لَوْ كَانَ عَائِدًا إِلَى مَعْلُومٍ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ إِلَى مَذْكُورٍ قَبْلَهُ، وَلَا شَيْءَ فِيمَا/ قَبْلَهُ يَصِحُّ عَوْدُ الضَّمِيرِ إِلَيْهِ، وَإِمَّا إِلَى مَعْلُومٍ غَيْرِ مَذْكُورٍ وَهُوَ مُحَمَّدٌ ﷺ لَكِنَّ الخطاب بقوله: فَاصْفَحِ [الحجر: ٨٥] كَانَ يَقْتَضِي أَنْ يَقُولَ، وَقِيلِكَ يَا رَبِّ لِأَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ هُوَ الْمُخَاطَبُ أَوَّلًا بِكَلَامِ اللَّه، وَقَدْ قَالَ
Dakik cevap şudur ki deriz: { وَقِيلِهِ } ifadesindeki hâ (ه) zamiri, "rabbihi"deki zamir gibi ve Kûfeliler nezdindeki meçhul zamir gibidir ki o şan zamiridir (zamîr-i şân). Basralılar nezdinde ise Cenâb-ı Hak: { فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ } [Hac, 46] “Şüphesiz gözler kör olmaz” buyurmuştur ve buradaki hâ (ها) zikredilmiş bir şeye raci değildir; şu farkla ki Kûfeliler onu gayr-ı mâlum için kılmışlar, Basralılar ise kıssa zamiri kılmışlardır. Bu meselede zâhir olan Kûfelilerin görüşüdür. Buna göre onların ifadesinin manası, Allah Teâlâ'nın ilminin nihayetine onlardan bir söz söyleyenin "Ey Rabbim! Şüphesiz bunlar..." demesinin ulaştığıdır; bu da bu sözle tahsis kılınmanın herkes hakkında onların iman etmeyecekleri hususunda olduğuna bir işarettir, çünkü O onların bunu söyleyeceklerini ve onların bunu bildiklerini bilmektedir. Gök ehli de kıyametin ilminin Allah katında olduğunu ve O'nun bunu bildiğini bilmişlerdir; binaenaleyh O, hepsinin bunda ortak olması sebebiyle sözü tayin etmeksizin: { يَا رَبِّ إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ } [Zuhruf, 88] “Ey Rabbim! Şüphesiz bunlar inanmayan bir topluluktur” diyenin sözünü bilir. Bunu teyit eden husus şudur: Şayet zamir bilinen bir şeye raci olsaydı, ya kendisinden önce zikredilen bir şeye raci olurdu ki kendisinden önce zamirin kendisine dönmesinin sahih olacağı hiçbir şey yoktur; ya da zikredilmemiş bilinen birine raci olurdu ki o da Muhammed'dir (sallallâhu aleyhi ve sellem). Fakat { فَاصْفَحِ } [Hicr, 85] “Artık güzelce yüz çevir” buyruğundaki hitap "ve kîlike yâ Rabbi" (senin 'Ey Rabbim' demen) demesini iktiza ederdi; çünkü Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah'ın kelamıyla ilk muhatap olandır. Nitekim
قبله: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ [الزخرف: ٨٧] وَقَالَ مِنْ قَبْلُ: قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ [الزُّخْرُفِ: ٨١] وَكَانَ هُوَ الْمُخَاطَبَ أَوَّلًا، إِذَا تَحَقَّقَ هَذَا؟ نَقُولُ: إِذَا تَفَكَّرْتَ فِي اسْتِعْمَالِ لَفْظِ الْقِيلِ فِي الْقُرْآنِ ترى ما ذكرنا ملحوظا مراعى، فقال هاهنا: إِلَّا قِيلًا سَلاماً سَلاماً لِعَدَمِ اخْتِصَاصِ هَذَا الْقَوْلِ بِقَائِلٍ دُونَ قَائِلٍ فَيَسْمَعُ هَذَا الْقَوْلَ دَائِمًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ [الرعد: ٢٣، ٢٤] وَقَالَ تَعَالَى: سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ [يس: ٥٨] حَيْثُ كَانَ الْمُسَلِّمُ مُنْفَرِدًا، وَهُوَ اللَّه كَأَنَّهُ قَالَ: سَلَامٌ قَوْلًا مِنَّا، وَقَالَ تَعَالَى: وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صالِحاً [فُصِّلَتْ: ٣٣] وَقَالَ: هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَأَقْوَمُ قِيلًا [الْمُزَّمِّلِ: ٦] لِأَنَّ الدَّاعِيَ مُعَيَّنٌ وَهُمُ الرُّسُلُ وَمَنِ اتَّبَعَهُمْ مِنَ الْأُمَّةِ وَكُلُّ مَنْ قَامَ لَيْلًا فَإِنَّ قَوْلَهُ: قَوِيمٌ، وَنَهْجَهُ مُسْتَقِيمٌ، وَقَالَ تعالى: وَقِيلِهِ يا رَبِّ [الزخرف: ٨٨] لِأَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَقُولُ:
ondan önce: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ } [Zuhruf, 87] “Andolsun onlara sorsan” buyurmuş ve daha önce de: { قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } [Zuhruf, 81] “De ki: Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı ona tapanların ilki ben olurdum” buyurmuştur ve ilk muhatap kendisiydi. Bu tahakkuk edince deriz ki: Kur'an'da "kîl" lafzının kullanımını düşündüğünde zikrettiğimiz hususun gözetilip dikkate alındığını görürsün. Nitekim burada: { إِلَّا قِيلًا سَلاماً سَلاماً } “Ancak 'Selam, selam!' denilen bir söz” buyurmuştur; çünkü bu söz bir söyleyene tahsis edilmeyip diğerine mahsus değildir, dolayısıyla bu sözü daima meleklerden ve insanlardan işitirler. Nitekim Cenâb-ı Hak: { وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ } [Ra'd, 23-24] “Melekler de her kapıdan yanlarına girerler: 'Selam...'” buyurmuştur. Selam veren tek olduğunda ki O da Allah'tır: { سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } [Yâsîn, 58] “Çok merhametli bir Rabden söz olarak bir selam” buyurmuştur; sanki "Bizden bir söz olarak selam" demiştir. Cenâb-ı Hak: { وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صالِحاً } [Fussilet, 33] “Allah'a çağıran ve salih amel işleyenden daha güzel sözlü kim vardır?” ve: { هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَأَقْوَمُ قِيلًا } [Müzzemmil, 6] “O hem daha tesirli hem de söz bakımından daha sağlamdır” buyurmuştur; çünkü davet eden muayyendir, onlar da resuller ve ümmetten onlara tabi olanlardır; gece kalkıp ibadet eden herkesin sözü sağlam, yolu ise dosdoğrudur. Cenâb-ı Hak: { وَقِيلِهِ يا رَبِّ } [Zuhruf, 88] “Ve onun: 'Ey Rabbim!' demesine” buyurmuştur; çünkü herkes:
إِنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ. أَمَّا هُمْ فَلِاعْتِرَافِهِمْ وَلِإِقْرَارِهِمْ وَأَمَّا غَيْرُهُمْ فَلِكُفْرَانِهِمْ بِإِسْرَافِهِمْ وَإِصْرَارِهِمْ، وَيُؤَيِّدُ مَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا تَأْثِيماً وَالِاسْتِثْنَاءُ الْمُتَّصِلُ يُقَرِّبُ إِلَى الْمَعْنَى بِالنِّسْبَةِ إِلَى غَيْرِهِ وَهُوَ قَوْلٌ لَا يُعْرَفُ قَائِلُهُ، فَقَالَ: إِلَّا قِيلًا وَهُوَ سَلَامٌ عَلَيْكَ، وَأَمَّا قَوْلُ مَنْ يُعْرَفُ وَهُوَ اللَّه فَهُوَ الْأَبْعَدُ عَنِ اللَّغْوِ غَايَةَ الْبُعْدِ وَبَيْنَهُمَا نِهَايَةُ الْخِلَافِ فَقَالَ: سَلامٌ قَوْلًا [يس: ٥٨] .
onların inanmadıklarını söyler. Onlara gelince itiraf ve ikrarlarından dolayı, başkalarına gelince ise israf ve ısrarlarıyla inkâr etmelerinden dolayıdır. Zikrettiğimizi teyit eden husus şudur: Cenâb-ı Hak: { لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا تَأْثِيماً } “Orada ne boş bir söz ne de günaha sokan bir laf işitirler” buyurmuştur; istisnâ-i muttasıl ise başkasına nispetle manaya yaklaştırır ve o da söyleyeni bilinmeyen bir sözdür. Bu sebeple: { إِلَّا قِيلًا } “ancak bir söz” buyurmuştur ki o da "selamün aleyke"dir. Söyleyeni bilinen söze, yani Allah'ın sözüne gelince; o lağvdan son derece uzaktır ve ikisi arasında nihai bir zıtlık vardır. Bu sebeple: { سَلامٌ قَوْلًا } [Yâsîn, 58] “Söz olarak bir selam” buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: (سَلَامٌ) ، فِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ أَحَدُهَا: أَنَّهُ صِفَةٌ وَصَفَ اللَّه تَعَالَى بِهَا قِيلًا كَمَا يُوصَفُ الشَّيْءُ بِالْمَصْدَرِ حَيْثُ يُقَالُ: رَجُلٌ عَدْلٌ، وَقَوْمٌ صَوْمٌ، وَمَعْنَاهُ إِلَّا قِيلًا سَالِمًا عَنِ الْعُيُوبِ، وَثَانِيهَا: هُوَ مَصْدَرٌ تَقْدِيرُهُ، إِلَّا أَنْ يَقُولُوا سَلَامًا وَثَالِثُهَا: هُوَ بَدَلٌ مِنْ قِيلًا، تَقْدِيرُهُ: إِلَّا سَلَامًا.
ALTINCI MESELE: "Selam" (سَلام) kelimesinde üç vecih vardır: Birincisi: "Adil adam" ve "oruçlu topluluk" denilerek bir şeyin masdarla nitelendiği gibi Allah Teâlâ'nın { قِيلًا } kelimesini kendisiyle nitelediği bir sıfat olmasıdır; manası, ayıplardan salim bir sözden başkası [işitilmez] demektir. İkincisi: Masdar olmasıdır; takdiri: "Selam demelerinden başka" şeklindedir. Üçüncüsü: { قِيلًا } kelimesinden bedel olmasıdır; takdiri: "Selamdan başka" şeklindedir.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: تَكْرِيرُ السَّلَامِ هَلْ فِيهِ فَائِدَةٌ؟ نَقُولُ: فِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى تَمَامِ النِّعْمَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ أَثَرَ السَّلَامِ فِي الدُّنْيَا لَا يَتِمُّ إِلَّا بِالتَّسْلِيمِ وَرَدِّ السَّلَامِ، فَكَمَا أَنَّ أَحَدَ الْمُتَلَاقِيَيْنِ فِي الدُّنْيَا يَقُولُ لِلْآخَرِ: السَّلَامُ عَلَيْكَ، فَيَقُولُ الْآخَرُ: وَعَلَيْكَ السَّلَامُ، فَكَذَلِكَ فِي الْآخِرَةِ يَقُولُونَ: سَلاماً سَلاماً ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ [يس: ٥٨] لَمْ يَكُنْ لَهُ رَدٌّ لِأَنَّ تَسْلِيمَ اللَّه عَلَى عَبْدِهِ مُؤَمِّنٌ لَهُ، فَأَمَّا اللَّه تَعَالَى فَهُوَ مُنَزَّهٌ عَنْ أَنْ يُؤَمِّنَهُ أَحَدٌ، بَلِ الرَّدُّ إِنْ كَانَ فَهُوَ قَوْلُ الْمُؤَمَّنِ: سَلَامٌ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّه الصَّالِحِينَ.
YEDİNCİ MESELE: Selamın tekrarlanmasında bir fayda var mıdır? Deriz ki: Bunda nimetin tamamlanmasına işaret vardır. Zira dünyada selamın eseri ancak selam vermek ve selamı almakla tamamlanır. Dünyada karşılaşan iki kişiden birinin diğerine: "Es-selâmü aleyküm", diğerinin de: "Ve aleykümü's-selâm" dediği gibi ahirette de { سَلاماً سَلاماً } “Selam, selam!” derler. Sonra Cenâb-ı Hak: { سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } [Yâsîn, 58] “Çok merhametli bir Rabden söz olarak bir selam” buyurduğunda onun bir reddi (karşılığı) yoktur; çünkü Allah'ın kuluna selam vermesi onu emniyete almasıdır. Allah Teâlâ ise bir başkasının Kendisini emniyete almasından münezzehtir; bilakis bir karşılık olacaksa o da emniyete alınan kimsenin: "Bize ve Allah'ın salih kullarına selam olsun" sözüdür.
الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: مَا الْفَرْقُ بَيْنَ قَوْلِهِ تَعَالَى: سَلاماً سَلاماً بِنَصْبِهِمَا، وَبَيْنَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ [هود: ٦٩] قُلْنَا: قَدْ ذَكَرْنَا هُنَاكَ أَنَّ قَوْلَهُ: سَلامٌ عَلَيْكَ أَتَمُّ وَأَبْلَغُ مِنْ قَوْلِهِمْ سَلَامًا عَلَيْكَ فَإِبْرَاهِيمُ ﵇ أَرَادَ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْهِمْ بِالذِّكْرِ وَيُجِيبَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا حَيَّوْا، وَأَمَّا هُنَا فَلَا يَتَفَضَّلُ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ عَلَى الْآخَرِ مِثْلَ التَّفَضُّلِ فِي تِلْكَ الصُّورَةِ إِذْ هُمْ مِنْ جِنْسٍ وَاحِدٍ، وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَلَا يَنْسُبُ أَحَدٌ إِلَى أَحَدٍ تَقْصِيرًا.
SEKİZİNCİ MESELE: Cenâb-ı Hakk'ın her ikisini de nasb ile { سَلاماً سَلاماً } buyurması ile Cenâb-ı Hakk'ın: { قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ } [Hûd, 69] “Onlar 'Selam' dediler, o da 'Selam' dedi” buyruğu arasındaki fark nedir? Dedik ki: Orada "selâmün aleyke" sözünün onların "selâmen aleyke" sözünden daha kâmil ve daha beliğ olduğunu zikretmiştik; binaenaleyh İbrahim (aleyhisselâm) zikirle onlara üstünlük sağlamak ve onları verdikleri selamdan daha güzeliyle cevaplamak istemiştir. Buraya gelince; cennet ehlinden hiç kimse diğerine o suretteki üstünlük gibi bir üstünlük sağlamaz; zira onlar tek bir cinstendir, onlar müminlerdir ve kimse kimseye bir kusur nispet etmez.
الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: إِذَا كَانَ قَوْلُ الْقَائِلِ: سَلامٌ عَلَيْكَ أَتَمَّ وَأَبْلَغَ فَمَا بَالُ الْقِرَاءَةِ الْمَشْهُورَةِ/ صَارَتْ بِالنَّصْبِ، وَمَنْ قَرَأَ (سَلَامٌ) لَيْسَ مِثْلَ الَّذِي قَرَأَ بِالنَّصْبِ، نَقُولُ ذَلِكَ مِنْ حَيْثُ اللَّفْظُ وَالْمَعْنَى، أَمَّا اللَّفْظُ فَلِأَنَّهُ يُسْتَثْنَى مِنَ الْمَسْمُوعِ وَهُوَ مَفْعُولٌ مَنْصُوبٌ، فَالنَّصْبُ بِقَوْلِهِ: لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَأَمَّا الْمَعْنَى فَلِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ مُتَّصِلٌ، وَقَوْلُهُمْ: سَلامٌ أَبْعَدُ مِنَ اللَّغْوِ مِنْ قَوْلِهِمْ: سَلاماً فَقَالَ: إِلَّا قِيلًا سَلاماً لِيَكُونَ أَقْرَبَ إِلَى اللَّغْوِ مِنْ غَيْرِهِ، وَإِنْ كَانَ فِي نفسه بعيدا عنه. ثم قال تعالى:
DOKUZUNCU MESELE: Bir kimsenin "selâmün aleyke" demesi daha kâmil ve daha beliğ olduğuna göre meşhur kıraat ne diye nasb ile olmuştur ve raf' ile okuyan kimsenin kıraati nasb ile okuyanınki gibi değildir? Deriz ki: Bu lafız ve mana bakımındandır. Lafız bakımından şöyledir: Çünkü o işitilen şeyden istisna edilmektedir ve o da mansub bir mef'ûldür; dolayısıyla nasb O'nun { لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً } “Orada boş bir söz işitmezler” buyruğu iledir. Mana bakımından ise şöyledir: Çünkü biz istisnanın muttasıl olduğunu beyan ettik; onların "selâmün" sözü ise "selâmen" sözüne göre lağvdan daha uzaktır. Bu sebeple kendi nefsinde lağvdan uzak olsa bile diğerine göre lağva daha yakın olsun diye { إِلَّا قِيلًا سَلاماً } “Ancak 'Selam!' denilen bir söz” buyurmuştur. Sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur:
[سورة الواقعة (٥٦) : الآيات ٢٧ الى ٢٩]
[Vâkıa Suresi (56), Ayet 27-29]
وَأَصْحابُ الْيَمِينِ مَا أَصْحابُ الْيَمِينِ (٢٧) فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ (٢٨) وَطَلْحٍ مَنْضُودٍ (٢٩)
{ وَأَصْحابُ الْيَمِينِ مَا أَصْحابُ الْيَمِينِ (٢٧) فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ (٢٨) وَطَلْحٍ مَنْضُودٍ (٢٩) } “Ashâb-ı yemîn; ne mutlu o ashâb-ı yemîne! Dikensiz sedir ağaçları ve meyveleri küme küme dizilmiş muz ağaçları içindedirler.”
لَمَّا بَيَّنَ حَالَ السَّابِقِينَ شَرَعَ فِي شَأْنِ أَصْحَابِ الْمَيْمَنَةِ مِنَ الْأَزْوَاجِ الثَّلَاثَةِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Cenâb-ı Hak] Sâbikûn'un halini beyan edince üç gruptan Ashâb-ı Meymene'nin şanına başladı. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَا الْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِهِمْ بِلَفْظِ: أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ [الواقعة: ٨] عند ذكر الأقسام، وبلفظ أَصْحابُ الْيَمِينِ عِنْدَ ذِكْرِ الْإِنْعَامِ؟ نَقُولُ: الْمَيْمَنَةُ مَفْعَلَةٌ إِمَّا بِمَعْنَى مَوْضِعِ الْيَمِينِ كَالْمَحْكَمَةِ لِمَوْضِعِ الْحُكْمِ، أَيِ الْأَرْضُ الَّتِي فِيهَا الْيَمِينُ وَإِمَّا بِمَعْنَى موضع اليمين كَالْمَنَارَةِ مَوْضِعِ النَّارِ، وَالْمَجْمَرَةِ مَوْضِعِ الْجَمْرِ، فَكَيْفَمَا كَانَ الْمَيْمَنَةُ فِيهَا دَلَالَةٌ عَلَى الْمَوْضِعِ، لَكِنَّ الْأَزْوَاجَ الثَّلَاثَةَ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ يَتَمَيَّزُ بَعْضُهُمْ عَنْ بَعْضٍ، وَيَتَفَرَّقُونَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ [الروم: ١٤] وقال: يَصَّدَّعُونَ [الروم: ٤٣] فَيَتَفَرَّقُونَ بِالْمَكَانِ فَأَشَارَ فِي الْأَوَّلِ إِلَيْهِمْ بِلَفْظٍ يَدُلُّ عَلَى الْمَكَانِ، ثُمَّ عِنْدَ الثَّوَابِ وَقَعَ تَفَرُّقُهُمْ بِأَمْرٍ مُبْهَمٍ لَا يَتَشَارَكُونَ فِيهِ كَالْمَكَانِ، فَقَالَ: وَأَصْحابُ الْيَمِينِ وَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَصْحَابُ الْيَمِينِ الَّذِينَ يَأْخُذُونَ بِأَيْمَانِهِمْ كُتُبَهُمْ ثَانِيهَا: أَصْحَابُ الْقُوَّةِ ثَالِثُهَا: أَصْحَابُ النُّورِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ.
BİRİNCİ MESELE: Grupların zikri esnasında onları { أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ } [Vâkıa, 8] “Ashâb-ı Meymene” lafzıyla, nimetlerin zikri esnasında ise { أَصْحابُ الْيَمِينِ } “Ashâb-ı Yemîn” lafzıyla zikretmesindeki fayda nedir? Deriz ki: Meymene (مَيْمَنَة) kelimesi "mef'ale" veznindedir; ya hüküm yeri manasına gelen mahkeme gibi sağ tarafın yeri manasınadır, yani içinde yemîn (sağ/bereket) bulunan yerdir; ya da ateşin yeri manasına menâre ve kor yeri manasına mecmere gibi sağ tarafın yeri manasınadır. Her nasıl olursa olsun meymene kelimesinde mekâna bir delalet vardır. Fakat bu üç grup işin başlangıcında birbirinden ayrılır ve Cenâb-ı Hakk'ın: { يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ } [Rûm, 14] “O gün fırka fırka ayrılırlar” ve: { يَصَّدَّعُونَ } [Rûm, 43] “Birbirlerinden ayrılırlar” buyrukları gereğince dağılırlar; dolayısıyla mekânla ayrılırlar. Bu sebeple başlangıçta onlara mekâna delalet eden bir lafızla işaret etmiştir. Sonra sevap esnasında onların ayrılması mekân gibi ortak olmadıkları müphem bir hususla vuku bulmuştur; bu sebeple { وَأَصْحابُ الْيَمِينِ } “ve Ashâb-ı Yemîn” buyurmuştur. Bunda vecihler vardır: Birincisi: Ashâb-ı Yemîn, amel defterlerini sağ elleriyle alan kimselerdir. İkincisi: Kuvvet sahipleridir. Üçüncüsü: Nur sahipleridir; bunun beyanı daha önce geçmişti.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَا الْحِكْمَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فِي سِدْرٍ وَأَيَّةُ نِعْمَةٍ تَكُونُ فِي كَوْنِهِمْ فِي سِدْرٍ، وَالسِّدْرُ مِنْ أَشْجَارِ الْبَوَادِي، لَا بِمُرٍّ وَلَا بِحُلْوٍ وَلَا بِطَيِّبٍ؟ نَقُولُ: فِيهِ حِكْمَةٌ بَالِغَةٌ غَفَلَتْ عَنْهَا الْأَوَائِلُ وَالْأَوَاخِرُ، وَاقْتَصَرُوا فِي الْجَوَابِ وَالتَّقْرِيبِ أَنَّ الْجَنَّةَ تُمَثَّلُ بِمَا كَانَ عِنْدَ الْعَرَبِ عَزِيزًا مَحْمُودًا، وَهُوَ صَوَابٌ وَلَكِنَّهُ غَيْرُ فَائِقٍ، وَالْفَائِقُ الرَّائِقُ الَّذِي هُوَ بِتَفْسِيرِ كَلَامِ اللَّه لَائِقٌ، هُوَ أَنْ نَقُولَ: إِنَّا قَدْ بَيَّنَّا مِرَارًا أَنَّ الْبَلِيغَ يَذْكُرُ طَرَفَيْ أَمْرَيْنِ، يَتَضَمَّنُ ذِكْرُهُمَا الْإِشَارَةَ إِلَى جَمِيعِ مَا بَيْنَهُمَا، كَمَا يُقَالُ: فُلَانٌ مَلِكُ الشَّرْقِ وَالْغَرْبِ، وَيُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهُ مَلِكُهُمَا وَمَلِكُ مَا بَيْنَهُمَا، وَيُقَالُ: فُلَانٌ أَرْضَى الصَّغِيرَ وَالْكَبِيرَ، وَيُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهُ أَرْضَى كُلَّ أَحَدٍ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ، فَنَقُولُ: لَا خَفَاءَ فِي أَنَّ تَزَيُّنَ الْمَوَاضِعِ الَّتِي يُتَفَرَّجُ فِيهَا بِالْأَشْجَارِ، وَتِلْكَ الْأَشْجَارُ تَارَةً يُطْلَبُ مِنْهَا نَفْسُ الْوَرَقِ وَالنَّظَرُ إِلَيْهِ وَالِاسْتِظْلَالُ بِهِ، وَتَارَةً يُقْصَدُ إِلَى ثِمَارِهَا، وَتَارَةً يُجْمَعُ بَيْنَهُمَا، لَكِنَّ الْأَشْجَارَ أَوْرَاقُهَا عَلَى أَقْسَامٍ كثيرة، ويجمعها نوعان: أوراث صِغَارٌ، وَأَوْرَاقٌ كِبَارٌ، وَالسِّدْرُ فِي غَايَةِ الصِّغَرِ، وَالطَّلْحُ وَهُوَ شَجَرُ الْمَوْزِ فِي غَايَةِ الْكِبَرِ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ وَطَلْحٍ مَنْضُودٍ إِشَارَةٌ إِلَى مَا يَكُونُ وَرَقُهُ/ فِي غَايَةِ الصِّغَرِ مِنَ الْأَشْجَارِ، وَإِلَى مَا يَكُونُ وَرَقُهُ فِي غَايَةِ الْكِبَرِ مِنْهَا، فَوَقَعَتِ الْإِشَارَةُ إِلَى الطَّرَفَيْنِ جَامِعَةً لِجَمِيعِ الْأَشْجَارِ نَظَرًا إِلَى أَوْرَاقِهَا، وَالْوَرَقُ أَحَدُ مَقَاصِدِ الشَّجَرِ وَنَظِيرُهُ فِي الذِّكْرِ ذِكْرُ النَّخْلِ وَالرُّمَّانِ عِنْدَ الْقَصْدِ إِلَى ذِكْرِ الثِّمَارِ، لِأَنَّ بَيْنَهُمَا غَايَةَ الْخِلَافِ كَمَا بَيَّنَّاهُ فِي مَوْضِعِهِ، فَوَقَعَتِ الْإِشَارَةُ إِلَيْهِمَا جَامِعَةً لِجَمِيعِ الْأَشْجَارِ نَظَرًا إِلَى ثِمَارِهَا، وَكَذَلِكَ قُلْنَا فِي النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ، فَإِنَّ النَّخْلَ مِنْ أَعْظَمِ الْأَشْجَارِ الْمُثْمِرَةِ، وَالْكَرْمُ مِنْ أَصْغَرِ الْأَشْجَارِ الْمُثْمِرَةِ، وَبَيْنَهُمَا أَشْجَارٌ فَوَقَعَتِ الْإِشَارَةُ إِلَيْهِمَا جَامِعَةً لِسَائِرِ الْأَشْجَارِ، وَهَذَا جَوَابٌ فَائِقٌ وَفَّقَنَا اللَّه تَعَالَى لَهُ.
İKİNCİ MESELE: Cenâb-ı Hakk'ın: { فِي سِدْرٍ } “Sedir ağaçları içinde” buyurmasındaki hikmet nedir? Sedir ağacı ne acı, ne tatlı ne de hoş kokulu olmayan çöl ağaçlarından biri iken onların sedir ağacı içinde olmalarında ne tür bir nimet vardır? Deriz ki: Bunda öncekilerin ve sonrakilerin gaflet ettiği çok beliğ bir hikmet vardır. Onlar cevap ve izah sadedinde sadece cennetin, Arapların katında kıymetli ve makbul olan şeylerle örneklendirildiğini söylemekle yetinmişlerdir. Bu doğru bir tespittir fakat en üstün izah değildir. Allah'ın kelamının tefsirine layık olan en üstün ve en latif izah şudur: Biz daha önce defalarca beyan ettik ki beliğ olan kimse iki şeyin iki zıt ucunu zikreder ve bu iki ucun zikri aralarındaki her şeye işareti ihtiva eder. Nitekim: 'Filanca doğunun ve batının melikidir' denildiğinde, bundan onun hem doğu ile batının hem de ikisi arasındakilerin meliki olduğu anlaşılır. Yine: 'Filanca küçüğü de büyüğü de razı etti' denildiğinde, bundan herkesi razı ettiği anlaşılır. Biz de deriz ki: Gezip dinlenilecek yerlerin ağaçlarla süslendiği açıktır. Bu ağaçlardan bazen sadece yaprakları, ona bakmak ve onunla gölgelenmek istenir; bazen meyveleri hedeflenir; bazen de her ikisi birden kastedilir. Ağaçların yaprakları ise pek çok kısımdır ve bunları iki tür bir araya getirir: Küçük yapraklar ve büyük yapraklar. Sedir ağacının [yaprağı] son derece küçüktür; talh yani muz ağacının [yaprağı] ise son derece büyüktür. Cenâb-ı Hakk'ın: { فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ (٢٨) وَطَلْحٍ مَنْضُودٍ } “Dikensiz sedir ağaçları ve meyveleri küme küme dizilmiş muz ağaçları içindedirler” buyruğu, ağaçlardan yaprağı son derece küçük olanlara ve yaprağı son derece büyük olanlara bir işarettir. Böylece yaprakları açısından iki uca işaret edilmiş ve bütün ağaçlar kapsanmıştır. Yaprak, ağacın gayelerinden biridir. Bunun zikirdeki benzeri, meyveler kastedildiğinde hurma ve narın zikredilmesidir. Çünkü yerinde beyan ettiğimiz gibi ikisi arasında nihai bir zıtlık/farklılık vardır; dolayısıyla meyveleri açısından ikisine yapılan işaret bütün ağaçları kapsamıştır. Hurma ve üzüm asmaları hakkında da böyle demiştik; nitekim hurma meyve veren en büyük ağaçlardan, asma ise meyve veren en küçük ağaçlardandır ve aralarında da ağaçlar vardır. Dolayısıyla ikisine yapılan işaret diğer bütün ağaçları kapsamıştır. Bu, Cenâb-ı Hakk'ın bize muvaffak kıldığı pek üstün bir cevaptır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَا مَعْنَى الْمَخْضُودِ؟ نَقُولُ فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: مَأْخُوذُ الشَّوْكِ، فَإِنَّ شَوْكَ السِّدْرِ يَسْتَقْصِفُ وَرَقَهَا، وَلَوْلَاهُ لَكَانَ مُنْتَزَهَ الْعَرَبِ، ذَلِكَ لِأَنَّهَا تُظِلُّ لِكَثْرَةِ أَوْرَاقِهَا وَدُخُولِ بَعْضِهَا فِي بَعْضٍ وَثَانِيهِمَا: مَخْضُودٌ أَيْ مُتَعَطِّفٌ إِلَى أَسْفَلُ، فإن رؤوس أَغْصَانِ السِّدْرِ فِي الدُّنْيَا تَمِيلُ إِلَى فَوْقُ بخلاف أشجار الثمار، فإن رؤوسها تَتَدَلَّى، وَحِينَئِذٍ مَعْنَاهُ أَنَّهُ يُخَالِفُ سِدْرَ الدُّنْيَا، فَإِنَّ لَهَا ثَمَرًا كَثِيرًا.
ÜÇÜNCÜ MESELE: Mahdûd (مَخْضُود) ne demektir? Deriz ki: Bunda iki vecih vardır. Birincisi: Dikeni alınmış [demektir]. Çünkü sedir ağacının dikeni yapraklarını kırıp döker; dikeni olmasaydı Arapların mesire yeri olurdu. Zira çok yapraklı olması ve yapraklarının birbirine girmesi sebebiyle iyi gölge yapar. İkincisi: Mahdûd, yani aşağıya doğru eğilmiş demektir. Çünkü dünya sedir ağacının dallarının uçları meyve ağaçlarının aksine yukarıya doğru meyillidir; zira meyve ağaçlarının uçları [meyvenin ağırlığıyla] sarkar. Bu takdirde manası, [cennetteki sedirin] dünya sedirinden farklı olup pek çok meyvesi bulunduğudur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مَا الطَّلْحُ؟ نَقُولُ: الظَّاهِرُ أَنَّهُ شَجَرُ الْمَوْزِ، وَبِهِ يَتِمُّ مَا ذَكَرْنَا مِنَ الْفَائِدَةِ
DÖRDÜNCÜ MESELE: Talh (طَلْح) nedir? Deriz ki: Zahir olan, onun muz ağacı olduğudur. Zikrettiğimiz fayda da bununla tamamlanmaktadır.
رُوِيَ أَنَّ عَلِيًّا ﵇ سَمِعَ مَنْ يَقْرَأُ: وَطَلْحٍ مَنْضُودٍ فَقَالَ: مَا شَأْنُ الطَّلْحِ؟ إِنَّمَا هُوَ (وَطَلْعٍ) ، وَاسْتَدَلَّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَها طَلْعٌ نَضِيدٌ [ق: ١٠] فَقَالُوا: فِي الْمَصَاحِفِ كَذَلِكَ، فَقَالَ: لَا تُحَوَّلُ الْمَصَاحِفُ،
Rivayet edildiğine göre Ali aleyhisselâm: { وَطَلْحٍ مَنْضُودٍ } “ve meyveleri küme küme dizilmiş muz ağaçları” [ayetini] okuyan birini işitince şöyle demiştir: 'Talh da nedir? O ancak (tal') [yani tomurcuk] olmalıdır.' Ve Cenâb-ı Hakk'ın: { لَها طَلْعٌ نَضِيدٌ } [Kâf, 10] “Onun küme küme tomurcukları vardır” buyruğunu delil getirmiştir. Bunun üzerine: 'Mushaflarda böyledir' dediler. O da: 'Mushaflar değiştirilmez' demiştir.
فَنَقُولُ: هَذَا دليل معجزة القرآن، وغرارة عِلْمِ عَلِيٍّ ﵁. أَمَّا الْمُعْجِزَةُ فَلِأَنَّ عَلِيًّا كَانَ مِنْ فُصَحَاءِ الْعَرَبِ وَلَمَّا سَمِعَ هَذَا حَمَلَهُ عَلَى الطَّلْعِ وَاسْتَمَرَّ عَلَيْهِ، وَمَا كَانَ قَدِ اتَّفَقَ حَرْفُهُ لِمُبَادَرَةِ ذِهْنِهِ إِلَى مَعْنًى، ثُمَّ قَالَ فِي نَفْسِهِ: إِنَّ هَذَا الْكَلَامَ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الشَّجَرَ الْمَقْصُودَ مِنْهُ الْوَرَقُ لِلِاسْتِظْلَالِ بِهِ، وَالشَّجَرَ الْمَقْصُودَ مِنْهُ الثَّمَرُ لِلِاسْتِغْلَالِ بِهِ، فَذَكَرَ النَّوْعَيْنِ، ثُمَّ إِنَّهُ لَمَّا اطَّلَعَ عَلَى حَقِيقَةِ اللَّفْظِ عَلِمَ أَنَّ الطَّلْحَ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ أَوْلَى، وَهُوَ أَفْصَحُ مِنَ الْكَلَامِ الَّذِي ظَنَّهُ فِي غَايَةِ الْفَصَاحَةِ فَقَالَ: الْمُصْحَفُ بَيَّنَ لِي أَنَّهُ خَيْرٌ مِمَّا كَانَ فِي ظَنِّي فَالْمُصْحَفُ لَا يُحَوَّلُ.
Biz de deriz ki: Bu, Kur'an'ın mucizesinin ve Ali radıyallâhu anh'ın ilminin enginliğinin bir delilidir. Mucizeye gelince: Çünkü Ali, Arapların en fasihlerindendi ve bunu işittiğinde zihninin bir manaya hemen intikal etmesi sebebiyle onu 'tal'' kelimesine hamletmiş ve bunda ısrar etmişti; lafız onun zihnindekiyle örtüşmemişti. Sonra kendi kendine şöyle demiştir: 'Bu kelam son derece güzeldir; zira Cenâb-ı Hak gölgelenmek için yaprağı hedeflenen ağaç ile yararlanmak için meyvesi hedeflenen ağacı zikretmiş, böylece her iki türü de beyan etmiştir.' Sonra lafzın hakikatine muttali olunca, bu makamda 'talh' kelimesinin daha evla olduğunu ve son derece fasih zannettiği kelamdan bile daha fasih bulunduğunu anladı ve şöyle dedi: 'Mushaf bana, zannımda olandan daha hayırlı olduğunu gösterdi; binaenaleyh Mushaf değiştirilmez.'
وَالَّذِي يُؤَيِّدُ هَذَا أَنَّهُ لَوْ كَانَ طَلْعٌ لَكَانَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ [الواقعة: ٣٢] تَكْرَارَ أَحْرُفٍ مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ، وَأَمَّا عَلَى الطَّلْحِ فَتَظْهَرُ فَائِدَةُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَفاكِهَةٍ وَسَنُبَيِّنُهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
Bunu destekleyen husus şudur: Şayet 'tal'' olsaydı, Cenâb-ı Hakk'ın: { وَفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ } [Vâkıa, 32] “Ve pek çok meyve” buyruğu faydasız bir harf tekrarı olurdu. 'Talh' olmasına gelince, Cenâb-ı Hakk'ın: { وَفاكِهَةٍ } “ve meyve” buyruğunun faydası ortaya çıkar; inşâallâh bunu açıklayacağız.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: مَا الْمَنْضُودُ؟ فَنَقُولُ: إِمَّا الْوَرَقُ وَإِمَّا الثَّمَرُ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ الْوَرَقُ، لِأَنَّ شَجَرَ الْمَوْزِ مِنْ أَوَّلِهِ إِلَى أَعْلَاهُ يَكُونُ وَرَقًا بَعْدَ وَرَقٍ، وَهُوَ يَنْبُتُ كَشَجَرِ الْحِنْطَةِ وَرَقًا بَعْدَ وَرَقِ وَسَاقُهُ يَغْلُظُ وَتَرْتَفِعُ أَوْرَاقُهُ، وَيَبْقَى بَعْضُهَا دُونَ بَعْضٍ، كَمَا فِي الْقَصَبِ، فَمَوْزُ الدُّنْيَا إِذَا ثَبَتَ كَانَ بَيْنَ الْقَصَبِ وَبَيْنَ بَعْضِهَا فُرْجَةٌ، وَلَيْسَ عَلَيْهَا وَرَقٌ، وَمَوْزُ الْآخِرَةِ يَكُونُ وَرَقُهُ مُتَّصِلًا بَعْضُهُ بِبَعْضٍ فَهُوَ أَكْثَرُ أَوْرَاقًا، وَقِيلَ: الْمَنْضُودُ الْمُثْمِرُ، فَإِنْ قِيلَ:
BEŞİNCİ MESELE: Mandûd (مَنْضُود) nedir? Deriz ki: Ya yapraktır ya da meyvedir. Zahir olan, muradın yaprak olduğudur; çünkü muz ağacı altından en tepesine kadar yaprak üstüne yapraktır. O buğday bitkisi gibi yaprak üstüne yaprak şeklinde biter, gövdesi kalınlaşır, yaprakları yükselir ve kamışta olduğu gibi bazıları diğerlerinin altında kalır. Dünya muzu büyüyüp kök saldığında gövdenin bazı kısımları arasında boşluklar olur ve üzerlerinde yaprak bulunmaz. Ahiret muzunun yaprakları ise birbirine bitişiktir, dolayısıyla onun yaprağı daha çoktur. Mandûdun 'meyveli' olduğu da söylenmiştir. Eğer şöyle denilirse:
إِذَا كَانَ الطَّلْحُ شَجَرًا فَهُوَ لَا يَكُونُ مَنْضُودًا وَإِنَّمَا يَكُونُ لَهُ ثَمَرٌ مَنْضُودٌ، فَكَيْفَ وَصَفَ بِهِ الطَّلْحَ؟ نَقُولُ: هُوَ مِنْ بَابِ حَسَنُ الْوَجْهِ وُصِفَ بِسَبَبِ اتِّصَافِ مَا يَتَّصِلُ بِهِ، يُقَالُ: زَيْدٌ حَسَنُ الْوَجْهِ، وَقَدْ يُتْرَكُ الْوَجْهُ وَيُقَالُ: زَيْدٌ حَسَنٌ وَالْمُرَادُ/ حَسَنُ الْوَجْهِ وَلَا يُتْرَكُ إِنْ أَوْهَمَ فَيَصِحُّ أَنْ يُقَالَ: زَيْدٌ مَضْرُوبُ الْغُلَامِ، وَلَا يَجُوزُ تَرْكُ الْغُلَامِ لِأَنَّهُ يُوهِمُ الْخَطَأَ، وأما حسن الوجه فيجوز ترك الوجه. ثم قال تعالى:
Talh bir ağaç olduğuna göre kendisi dizilmiş (mandûd) olmaz, ancak onun dizilmiş meyvesi olur. O halde talh nasıl bununla nitelenmiştir? Deriz ki: Bu, 'yüzü güzel' kabilindendir; bir şeye bitişik olan şeyin nitelenmesi sebebiyle o şey nitelenmiştir. 'Zeyd yüzü güzeldir' denilir; bazen 'yüz' kelimesi bırakılıp 'Zeyd güzeldir' denir ve murat yüzünün güzel olmasıdır. Yanlış anlamaya yol açarsa terk edilmez; nitekim 'Zeyd kölesi dövülendir' demek sahihtir ancak 'köle' kelimesini terk etmek caiz değildir, çünkü hataya düşürür. 'Yüzü güzel' ifadesinde ise 'yüz' kelimesini terk etmek caizdir. Sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur:
[سورة الواقعة (٥٦) : آية ٣٠]
[Vâkıa Suresi (56), Ayet 30]
وَظِلٍّ مَمْدُودٍ (٣٠)
{ وَظِلٍّ مَمْدُودٍ (٣٠) } “Ve uzamış gölgeler [içindedirler].”
وَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: مَمْدُودٌ زَمَانًا، أَيْ لَا زَوَالَ لَهُ فَهُوَ دَائِمٌ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: أُكُلُها دائِمٌ وَظِلُّها [الرَّعْدِ:
Bunda [üç] vecih vardır: Birincisi: Zaman bakımından uzatılmıştır; yani onun için zeval yoktur, süreklidir; nitekim Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { أُكُلُها دائِمٌ وَظِلُّها } [Ra'd, 35] “Yemişleri de gölgesi de süreklidir.”
٣٥] أَيْ كَذَلِكَ الثَّانِي: مَمْدُودٌ مَكَانًا، أَيْ يَقَعُ عَلَى شَيْءٍ كَبِيرٍ وَيَسْتُرُهُ مِنْ بُقْعَةِ الْجَنَّةِ الثَّالِثُ: الْمُرَادُ مَمْدُودٌ أَيْ مُنْبَسِطٌ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَالْأَرْضَ مَدَدْناها [الْحِجْرِ: ١٩] فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَكُونُ الْوَجْهُ الثَّانِي؟ نَقُولُ: الظِّلُّ قَدْ يَكُونُ مُرْتَفِعًا، فَإِنَّ الشَّمْسَ إِذَا كَانَتْ تَحْتَ الْأَرْضِ يَقَعُ ظِلُّهَا فِي الْجَوِّ فَيَتَرَاكَمُ الظِّلُّ فَيَسْوَدُّ وَجْهُ الْأَرْضِ وَإِذَا كَانَتْ عَلَى أَحَدِ جَانِبَيْهَا قَرِيبَةً مِنَ الْأُفُقِ يَنْبَسِطُ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ فَيُضِيءُ الْجَوُّ وَلَا يَسْخُنُ وَجْهُ الْأَرْضِ، فَيَكُونُ فِي غَايَةِ الطِّيبَةِ، فَقَوْلُهُ: وَظِلٍّ مَمْدُودٍ أَيْ عِنْدِ قِيَامِهِ عَمُودًا عَلَى الْأَرْضِ كَالظِّلِّ بِاللَّيْلِ، وَعَلَى هَذَا فَالظِّلُّ لَيْسَ ظِلَّ الْأَشْجَارِ بَلْ ظِلٌّ يخلقه الله تعالى. وقوله تعالى:
Yani böyledir. İkincisi: Mekân bakımından uzatılmıştır; yani cennet arazisinden büyük bir alan üzerine düşer ve onu kaplar. Üçüncüsü: Murad, yayılmış ve serpilmiş olmasıdır; nitekim Cenâb-ı Hak: { وَالْأَرْضَ مَدَدْناها } [Hicr, 19] “Yeri de uzatıp yaydık” buyurmuştur. Eğer: 'İkinci vecih nasıl olur?' denilirse, deriz ki: Gölge bazen yüksekte olur; nitekim güneş yerin altındayken onun gölgesi göğe düşer, gölge birikir ve yeryüzü kararır. Güneş yerin iki tarafından birinde, ufka yakın olduğunda ise yeryüzüne yayılır, hava aydınlanır ve yeryüzü ısınmaz; böylece son derece hoş olur. Dolayısıyla Cenâb-ı Hakk'ın: { وَظِلٍّ مَمْدُودٍ } “Ve uzamış gölgeler” buyruğu, geceleyin olan gölge gibi yer üzerinde dik durması halindedir. Buna göre gölge, ağaçların gölgesi değil, Cenâb-ı Hakk'ın yarattığı bir gölgedir. Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur:
[سورة الواقعة (٥٦) : آية ٣١]
[Vâkıa Suresi (56), Ayet 31]
وَماءٍ مَسْكُوبٍ (٣١)
{ وَماءٍ مَسْكُوبٍ (٣١) } “Ve çağlayarak akan sular [içindedirler].”
فِيهِ أَيْضًا وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: مَسْكُوبٌ مِنْ فَوْقُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَرَبَ أَكْثَرُ مَا يَكُونُ عِنْدَهُمُ الْآبَارُ وَالْبِرَكُ فَلَا سَكْبَ لِلْمَاءِ عِنْدَهُمْ بِخِلَافِ الْمَوَاضِعِ الَّتِي فِيهَا الْعُيُونُ النَّابِعَةُ مِنَ الْجِبَالِ الْحَاكِمَةُ عَلَى الْأَرْضِ تَسْكُبُ عَلَيْهَا الثَّانِي:
Bunda da [üç] vecih vardır: Birincisi: Yukarıdan dökülendir; çünkü Arapların yanında çoğunlukla kuyular ve havuzlar bulunur ve onlarda suyun dökülüp çağlaması söz konusu değildir. Yeryüzüne hakim olan dağlardan kaynayıp üzerlerine dökülen pınarların bulunduğu yerler ise böyle değildir. İkincisi:
جَارٍ فِي غَيْرِ أُخْدُودٍ، لِأَنَّ الْمَاءَ الْمَسْكُوبَ يَكُونُ جَارِيًا فِي الْهَوَاءِ وَلَا نَهْرَ هُنَاكَ، كَذَلِكَ الْمَاءُ فِي الْجَنَّةِ الثَّالِثُ:
Bir ark/yatak olmaksızın akandır; zira dökülen su havada akar ve orada bir nehir yatağı yoktur. Cennetteki su da böyledir. Üçüncüsü:
كَثِيرٌ وَذَلِكَ الْمَاءُ عِنْدَ الْعَرَبِ عَزِيزٌ لَا يُسْكَبُ، بَلْ يُحْفَظُ وَيُشْرَبُ، فَإِذَا ذَكَرُوا النِّعَمَ يَعُدُّونَ كَثْرَةَ الْمَاءِ وَيُعَبِّرُونَ عَنْ كَثْرَتِهَا بِإِرَاقَتِهَا وسكبها، والأول أصح. ثم قال تعالى:
Çoktur; çünkü Arapların nezdinde su kıymetlidir, dökülmez; aksine saklanır ve içilir. Dolayısıyla nimetleri zikrettiklerinde suyun çokluğunu sayarlar ve onun çokluğunu dökülmesi ve çağlaması ile ifade ederler. Birinci [vecih] daha sahihtir. Sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur:
[سورة الواقعة (٥٦) : الآيات ٣٢ الى ٣٣]
[Vâkıa Suresi (56), Ayet 32-33]
وَفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ (٣٢) لَا مَقْطُوعَةٍ وَلا مَمْنُوعَةٍ (٣٣)
{ وَفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ (٣٢) لَا مَقْطُوعَةٍ وَلا مَمْنُوعَةٍ (٣٣) } “Tükenmeyen ve yasaklanmayan pek çok meyveler [içindedirler].”
لَمَّا ذَكَرَ الْأَشْجَارَ الَّتِي يُطْلَبُ مِنْهَا وَرَقُهَا ذَكَرَ بَعْدَهَا الْأَشْجَارَ الَّتِي يُقْصَدُ ثَمَرُهَا، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Cenâb-ı Hak] yaprağı istenen ağaçları zikredince, ardından meyvesi hedeflenen ağaçları zikretti. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَا الْحِكْمَةُ فِي تَقْدِيمِ الْأَشْجَارِ الْمُورِقَةِ عَلَى غَيْرِ الْمُورِقَةِ؟ نَقُولُ: هِيَ ظَاهِرَةٌ، وَهُوَ أَنَّهُ قَدَّمَ الْوَرَقَ عَلَى الشَّجَرِ عَلَى طَرِيقَةِ الِارْتِقَاءِ مِنْ نِعْمَةٍ إِلَى ذِكْرِ نِعْمَةٍ فَوْقَهَا، وَالْفَوَاكِهُ أَتَمُّ نِعْمَةً.
BİRİNCİ MESELE: Yapraklı ağaçların yapraksız ağaçlardan öne geçirilmesindeki hikmet nedir? Deriz ki: O açıktır; bir nimetten onun üzerindeki başka bir nimetin zikrine yükselme yoluyla yaprağı ağaçtan öne geçirmiştir. Meyveler ise nimet olarak daha tamdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَا الْحِكْمَةُ فِي ذِكْرِ الْأَشْجَارِ الْمُورِقَةِ بِأَنْفُسِهَا، وَذِكْرِ أَشْجَارِ الْفَوَاكِهِ بِثِمَارِهَا؟ نَقُولُ: هِيَ أَيْضًا ظَاهِرَةٌ، فَإِنَّ الْأَوْرَاقَ حُسْنُهَا عِنْدَ كَوْنِهَا عَلَى الشَّجَرِ، وَأَمَّا الثِّمَارُ فَهِيَ فِي أَنْفُسِهَا مَطْلُوبَةٌ سَوَاءٌ كَانَتْ عَلَيْهَا أَوْ مَقْطُوعَةً، وَلِهَذَا صَارَتِ الْفَوَاكِهُ لَهَا أَسْمَاءٌ بِهَا تُعْرَفُ أَشْجَارُهَا، فَيُقَالُ: شَجَرُ التِّينِ وَوَرَقُهُ.
İKİNCİ MESELE: Yapraklı ağaçları bizzat kendileriyle, meyve ağaçlarını ise meyveleriyle zikretmesindeki hikmet nedir? Deriz ki: Bu da açıktır; çünkü yaprakların güzelliği ağacın üzerinde bulunduğu andadır. Meyveler ise ağacın üzerinde olsun veya koparılmış olsun bizzat kendileri talep edilir. Bu sebeple meyvelerin isimleri olmuş ve ağaçları bunlarla tanınır hale gelmiştir; nitekim 'incir ağacı ve yaprağı' denir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَا الْحِكْمَةُ فِي وَصْفِ الْفَاكِهَةِ بِالْكَثْرَةِ، لَا بِالطِّيبِ وَاللَّذَّةِ؟ نَقُولُ: قَدْ بَيَّنَّا فِي سُورَةِ الرَّحْمَنِ أَنَّ الْفَاكِهَةَ فَاعِلَةٌ كَالرَّاضِيَةِ فِي قَوْلِهِ: فِي عِيشَةٍ راضِيَةٍ [الحاقة: ٢١] أي ذات فكهة، وَهِيَ لَا تَكُونُ بِالطَّبِيعَةِ إِلَّا بِالطِّيبِ وَاللَّذَّةِ، وَأَمَّا الْكَثْرَةُ، فَبَيَّنَّا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَيْثُ ذَكَرَ الْفَاكِهَةَ ذَكَرَ مَا يَدُلُّ عَلَى الْكَثْرَةِ، لِأَنَّهَا لَيْسَتْ لِدَفْعِ الْحَاجَةِ حَتَّى تَكُونَ بِقَدْرِ الْحَاجَةِ، بَلْ هِيَ لِلتَّنَعُّمِ، فَوَصَفَهَا بِالْكَثْرَةِ وَالتَّنَوُّعِ.
ÜÇÜNCÜ MESELE: Meyvenin tatlılık ve lezzetle değil de çoklukla nitelenmesindeki hikmet nedir? Deriz ki: Rahmân Suresi'nde meyve (fâkihe) kelimesinin; { فِي عِيشَةٍ راضِيَةٍ } [Hâkka, 21] “Hoşnut edici bir yaşayış içindedir” buyruğundaki 'râdıye' gibi fâil [ism-i fâil] kalıbında olduğunu, yani ferahlık ve zevk sahibi manasına geldiğini açıklamıştık. Bu da tabiatı gereği ancak tatlılık ve lezzet ile olur. Çokluğa gelince: Açıkladık ki Allah Teâlâ meyveyi zikrettiği her yerde çokluğa delalet eden hususu zikretmiştir; çünkü o bir ihtiyacı gidermek için değildir ki ihtiyaç miktarınca olsun, aksine nimetlenmek içindir. Bu yüzden onu çokluk ve çeşitlilikle nitelendirmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: لَا مَقْطُوعَةٍ أَيْ لَيْسَتْ كَفَوَاكِهِ الدُّنْيَا، فَإِنَّهَا تَنْقَطِعُ فِي أَكْثَرِ الْأَوْقَاتِ وَالْأَزْمَانِ، وَفِي كَثِيرٍ مِنَ الْمَوَاضِعِ وَالْأَمَاكِنِ وَلا مَمْنُوعَةٍ أَيْ لَا تُمْنَعُ مِنَ النَّاسِ لِطَلَبِ الْأَعْوَاضِ وَالْأَثْمَانِ، وَالْمَمْنُوعُ مِنَ النَّاسِ لِطَلَبِ الْأَعْوَاضِ وَالْأَثْمَانِ ظَاهِرٌ فِي الْحِسِّ، لِأَنَّ الْفَاكِهَةَ فِي الدُّنْيَا تُمْنَعُ عَنِ الْبَعْضِ فَهِيَ مَمْنُوعَةٌ، وَفِي الْآخِرَةِ لَيْسَتْ مَمْنُوعَةً. وَأَمَّا الْقَطْعُ فَيُقَالُ فِي الدُّنْيَا: إِنَّهَا انْقَطَعَتْ فَهِيَ مُنْقَطِعَةٌ لَا مَقْطُوعَةٌ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَا مَقْطُوعَةٍ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ، لِأَنَّ فِيهِ إِشَارَةً إِلَى دَلِيلِ عَدَمِ الْقَطْعِ، كَمَا أن في: لا مَمْنُوعَةٍ دَلِيلًا عَلَى عَدَمِ الْمَنْعِ، وَبَيَانُهُ هُوَ أَنَّ الْفَاكِهَةَ فِي الدُّنْيَا لَا تُمْنَعُ إِلَّا لِطَلَبِ الْعِوَضِ، وَحَاجَةِ صَاحِبِهَا إِلَى ثَمَنِهَا لِدَفْعِ حَاجَةٍ بِهِ، وَفِي الْآخِرَةِ مَالِكُهَا اللَّهُ تَعَالَى وَلَا حَاجَةَ لَهُ، فَلَزِمَ أَنْ لَا تُمْنَعَ الْفَاكِهَةُ مِنْ أَحَدٍ كَالَّذِي لَهُ فَاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ، وَلَا يَأْكُلُ وَلَا يَبِيعُ، وَلَا يَحْتَاجُ إِلَيْهَا بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ لَا شَكَّ فِي أَنْ يُفَرِّقَهَا وَلَا يَمْنَعَهَا مِنْ أَحَدٍ. وَأَمَّا الِانْقِطَاعُ فَنَقُولُ الَّذِي يُقَالُ فِي الدُّنْيَا: الْفَاكِهَةُ انْقَطَعَتْ، وَلَا يُقَالُ عِنْدَ وُجُودِهَا: امْتَنَعَتْ، بَلْ يُقَالُ: مُنِعَتْ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَتَكَلَّمُ إِلَّا بِمَا يَفْهَمُهُ الصَّغِيرُ وَالْكَبِيرُ، وَلَكِنَّ كُلَّ أَحَدٍ إِذَا نَظَرَ إِلَى الْفَاكِهَةِ زَمَانَ وُجُودِهَا يَرَى أَحَدًا يَحُوزُهَا وَيَحْفَظُهَا وَلَا يَرَاهَا بِنَفْسِهَا تَمْتَنِعُ فَيَقُولُ: إِنَّهَا مَمْنُوعَةٌ، وَأَمَّا عِنْدَ انْقِطَاعِهَا وَفَقْدِهَا لَا يَرَى أَحَدًا قَطَعَهَا حِسًّا وَأَعْدَمَهَا فَيَظُنُّهَا مُنْقَطِعَةً بِنَفْسِهَا لِعَدَمِ إِحْسَاسِهِ بِالْقَاطِعِ وَوُجُودِ إِحْسَاسِهِ بِالْمَانِعِ، فَقَالَ تَعَالَى: لَوْ نَظَرْتُمْ فِي الدُّنْيَا حَقَّ النَّظَرِ عَلِمْتُمْ أَنَّ كُلَّ زَمَانٍ نَظَرًا إِلَى كَوْنِهِ لَيْلًا وَنَهَارًا مُمْكِنٌ فِيهِ الْفَاكِهَةُ فَهِيَ بِنَفْسِهَا لَا تَنْقَطِعُ، وَإِنَّمَا لَا تُوجَدُ عِنْدَ الْمُحَقِّقِ لِقَطْعِ اللَّهِ إِيَّاهَا وَتَخْصِيصِهَا بِزَمَانٍ دُونَ زَمَانٍ، وَعِنْدَ غَيْرِ الْمُحَقِّقِ لِبَرْدِ الزَّمَانِ وَحَرِّهِ، وَكَوْنِهِ مُحْتَاجًا إِلَى الظُّهُورِ وَالنُّمُوِّ وَالزَّهْرِ وَلِذَلِكَ تَجْرِي الْعَادَةُ بِأَزْمِنَةٍ فَهِيَ يَقْطَعُهَا الزَّمَانُ فِي نَظَرِ غَيْرِ الْمُحَقِّقِ فَإِذَا كَانَتِ الْجَنَّةُ
DÖRDÜNCÜ MESELE: { لَا مَقْطُوعَةٍ } “Tükenmeyen”, yani dünya meyveleri gibi değildir; zira onlar vakitlerin ve zamanların çoğunda ve pek çok yerde ve mekânda kesilip biter. { وَلا مَمْنُوعَةٍ } “ve yasaklanmayan”, yani bedel ve ücret talep edilerek insanlardan esirgenmez. Bedel ve ücret talep edilerek insanlardan esirgenen şey duyularda açıktır; zira dünyada meyve bazılarından esirgenir, dolayısıyla o memnûdur (yasaklanmıştır); ahirette ise yasaklanmış değildir. Kesilmeye (inkıtâ) gelince, dünyada: 'O kesildi' denir; dolayısıyla o kesilmiş (münkatı') olur, kesintiye uğratılmış (makdû') olmaz. Bu sebeple Cenâb-ı Hakk'ın: { لَا مَقْطُوعَةٍ } “Tükenmeyen” buyruğu son derece güzeldir; çünkü bunda kesilmemenin deliline işaret vardır, nitekim { لا مَمْنُوعَةٍ } “Yasaklanmayan” ifadesinde de yasaklanmamanın delili vardır. Bunun beyanı şudur: Dünyada meyve ancak bedel talebi ve sahibinin kendi ihtiyacını gidermek için onun parasına muhtaç olması sebebiyle esirgenir. Ahirette ise onun maliki Allah Teâlâ'dır ve O'nun hiçbir ihtiyacı yoktur. Dolayısıyla pek çok meyvesi olup da yemeyen, satmayan ve hiçbir şekilde ona ihtiyacı olmayan kimsenin onu dağıtıp kimseden esirgemeyeceğinde şüphe olmadığı gibi, [ahirette de] meyvenin kimseden esirgenmemesi zorunludur. Kesilmeye gelince, deriz ki: Dünyada 'meyve kesildi (tükendi)' denir; bulunduğu zaman ise 'yasaklandı (engellendi)' denmez, bilakis 'esirgendi (menedildi)' denir. Bu böyledir, çünkü insan ancak küçüğün ve büyüğün anlayacağı şekilde konuşur. Fakat herkes meyvenin bulunduğu zamanda bir kimsenin onu elinde tuttuğunu ve koruduğunu görür, meyvenin bizzat kendisinin kaçındığını görmez ve: 'O menedilmiştir' der. Meyvenin kesildiği ve yok olduğu zamanda ise onu hissen kesip yok eden bir kimseyi görmez; keseni hissetmeyip menedeni hissettiği için onun kendi kendine kesildiğini zanneder. Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: Şayet dünyada hakkıyla tefekkür etseydiniz, gece ve gündüz olması bakımından her zamanın meyvenin varlığı için mümkün olduğunu, dolayısıyla onun kendi kendine kesilmediğini bilirdiniz. Hakikati araştıran muhakkik nezdinde meyve, ancak Allah'ın onu kesmesi ve bir zamana tahsis edip diğer zamana tahsis etmemesi sebebiyle bulunmaz. Muhakkik olmayan kimse nezdinde ise zamanın soğukluğu ve sıcaklığı ile meyvenin ortaya çıkmaya, büyümeye ve çiçek açmaya muhtaç olması sebebiyle bulunmaz; bundan dolayı adet birtakım mevsimlerle cereyan eder ve muhakkik olmayanın nazarında onu zaman kesmiş olur. Cennet ise,
ظلها ممدودا لَا شَمْسَ هُنَاكَ وَلَا زَمْهَرِيرَ اسْتَوَتِ الْأَزْمِنَةُ وَاللَّهُ تَعَالَى يَقْطَعُهَا فَلَا تَكُونُ مَقْطُوعَةً بِسَبَبٍ حَقِيقِيٍّ وَلَا ظَاهِرٍ، فَالْمَقْطُوعُ يَتَفَكَّرُ الْإِنْسَانُ فِيهِ وَيَعْلَمُ أَنَّهُ مَقْطُوعٌ لَا مُنْقَطِعٌ مِنْ غَيْرِ قَاطِعٍ، وَفِي الْجَنَّةِ لَا قَاطِعَ فَلَا تَصِيرُ مَقْطُوعَةً.
gölgesi uzatılmış olup orada ne güneş ne de dondurucu soğuk bulunmadığı için mevsimler eşitlenmiştir. Allah Teâlâ da onu kesmez; dolayısıyla o ne hakiki bir sebeple ne de zahir bir sebeple kesilmiş olmaz. Kesilen (makdû') şeyi insan tefekkür eder ve onun kesensiz bir şekilde kendiliğinden kesilmiş (münkatı') olmayıp bir kesen tarafından kesildiğini anlar. Cennette ise bir kesen yoktur, dolayısıyla o kesilmiş olmaz.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَدَّمَ نَفْيَ كَوْنِهَا مَقْطُوعَةً لِمَا أَنَّ الْقَطْعَ لِلْمَوْجُودِ وَالْمَنْعَ بَعْدَ الْوُجُودِ لِأَنَّهَا تُوجَدُ أَوَّلًا ثُمَّ تُمْنَعُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ مَوْجُودَةً لَا تَكُونُ مَمْنُوعَةً مَحْفُوظَةً فَقَالَ: لَا تُقْطَعُ فَتُوجَدَ أَبَدًا ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ الْمَوْجُودَ لَا يُمْنَعُ مِنْ أَحَدٍ وَهُوَ ظَاهِرٌ غَيْرَ أَنَّا نُحِبُّ أَنْ لَا نَتْرُكَ شَيْئًا مما يخطر بالبال ويكون صحيحا. ثم قال تعالى:
BEŞİNCİ MESELE: [Cenâb-ı Hak] onun kesilmiş olmasının nefyini öne almıştır; çünkü kesilmek var olan şey içindir, menedilmek ise var oluştan sonradır. Zira o önce bulunur, sonra menedilir. Eğer mevcut olmasaydı menedilmiş ve korunmuş olmazdı. Bu sebeple: 'O kesilmez ki ebediyen var olsun; sonra o mevcut olan şey kimseden menedilmez' buyurmuştur. Bu açıktır, ancak biz akla gelen ve doğru olan hiçbir şeyi terk etmemeyi arzu ediyoruz. Sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur:
[سورة الواقعة (٥٦) : آية ٣٤]
[Vâkıa Suresi (56), Ayet 34]
وَفُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ (٣٤)
{ وَفُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ (٣٤) } “Ve yükseltilmiş döşekler [üstündedirler].”
وَقَدْ ذَكَرْنَا مَعْنَى الْفُرُشِ وَنَذْكُرُ وَجْهًا آخَرَ فِيهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَأَمَّا الْمَرْفُوعَةُ فَفِيهَا ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ أَحَدُهَا: مَرْفُوعَةُ الْقَدْرِ يُقَالُ: ثَوْبٌ رَفِيعٌ أَيِ عَزِيزٌ مُرْتَفِعُ الْقَدْرِ وَالثَّمَنِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: عَلى فُرُشٍ بَطائِنُها [الرَّحْمَنِ: ٥٤] وَثَانِيهَا: مَرْفُوعَةٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ ثَالِثُهَا: مَرْفُوعَةٌ فَوْقَ السَّرِيرِ. ثُمَّ قَالَ تعالى:
Döşeklerin (fürüş) manasını zikretmiştik; inşâallâh onda başka bir vecih daha zikredeceğiz. Merfûa (مَرْفُوعَة) kelimesine gelince, bunda üç vecih vardır: Birincisi: Değeri yükseltilmiş [demektir]. Kıymetli, değeri ve pahası yüksek olan elbise için 'refî' elbise' denir. Cenâb-ı Hakk'ın: { عَلى فُرُشٍ بَطائِنُها } [Rahmân, 54] “Astarları [kalın ipekten] döşekler üzerinde” buyruğu da buna delalet eder. İkincisi: Üst üste konulmuş [demektir]. Üçüncüsü: Karyolanın/tahtın üzerine yükseltilmiş [demektir]. Sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur:
[سورة الواقعة (٥٦) : الآيات ٣٥ الى ٣٨]
[Vâkıa Suresi (56), Ayet 35-38]
إِنَّا أَنْشَأْناهُنَّ إِنْشاءً (٣٥) فَجَعَلْناهُنَّ أَبْكاراً (٣٦) عُرُباً أَتْراباً (٣٧) لِأَصْحابِ الْيَمِينِ (٣٨)
{ إِنَّا أَنْشَأْناهُنَّ إِنْشاءً (٣٥) فَجَعَلْناهُنَّ أَبْكاراً (٣٦) عُرُباً أَتْراباً (٣٧) لِأَصْحابِ الْيَمِينِ (٣٨) } “Gerçekten biz onları yepyeni bir yaratılışla yarattık. Onları bâkireler kıldık. Eşlerine düşkün ve yaşıt olarak; ashâb-ı yemîn için.”
وَفِي الْإِنْشَاءِ مَسَائِلُ:
İnşâ hususunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الضَّمِيرُ فِي: أَنْشَأْناهُنَّ عَائِدٌ إِلَى مَنْ؟ فِيهِ ثلاثة أوجه أحدها: إلى حُورٌ عِينٌ [الواقعة: ٢٢] وَهُوَ بَعِيدٌ لِبُعْدِهِنَّ وَوُقُوعِهِنَّ فِي قِصَّةٍ أُخْرَى ثَانِيهَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْفُرُشِ النِّسَاءُ وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَيْهِنَّ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٨٧] ، وَيُقَالُ لِلْجَارِيَةِ صَارَتْ فِرَاشًا وَإِذَا صَارَتْ فِرَاشًا رُفِعَ قَدْرُهَا بِالنِّسْبَةِ إِلَى جَارِيَةٍ لَمْ تَصِرْ فِرَاشًا، وَهُوَ أَقْرَبُ مِنَ الْأَوَّلِ لَكِنْ يَبْعُدُ ظَاهِرًا لِأَنَّ وَصْفَهَا بِالْمَرْفُوعَةِ يُنْبِئُ عَنْ خِلَافِ ذَلِكَ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى مَعْلُومٍ دَلَّ عَلَيْهِ فُرُشٌ لِأَنَّهُ قَدْ عُلِمَ فِي الدُّنْيَا وَفِي مَوَاضِعَ مِنْ ذِكْرِ الْآخِرَةِ، أَنَّ فِي الْفُرُشِ حَظَايَا تَقْدِيرُهُ وَفِي فُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ حَظَايَا مُنْشَآتٌ وَهُوَ مِثْلُ مَا ذُكِرَ فِي قوله تعالى: قاصِراتُ الطَّرْفِ [الرحمن: ٥٦] ومَقْصُوراتٌ [الرَّحْمَنِ: ٧٢] فَهُوَ تَعَالَى أَقَامَ الصِّفَةَ مُقَامَ الْمَوْصُوفِ وَلَمْ يَذْكُرْ نِسَاءَ الْآخِرَةِ بِلَفْظٍ حَقِيقِيٍّ أَصْلًا وَإِنَّمَا عَرَّفَهُنَّ بِأَوْصَافِهِنَّ وَلِبَاسِهِنَّ إِشَارَةً إِلَى صَوْنِهِنَّ وَتَخَدُّرِهِنَّ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا أَنْشَأْناهُنَّ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الْحُورَ فَيَكُونَ الْمُرَادُ الْإِنْشَاءَ الَّذِي هُوَ الِابْتِدَاءُ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بَنَاتِ آدَمَ فَيَكُونَ الْإِنْشَاءُ بِمَعْنَى إِحْيَاءِ الْإِعَادَةِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَبْكاراً يَدُلُّ عَلَى الثَّانِي لِأَنَّ الْإِنْشَاءَ لَوْ كَانَ بِمَعْنَى الِابْتِدَاءِ لَعُلِمَ مِنْ كَوْنِهِنَّ أَبْكَارًا مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ إِلَى بَيَانٍ وَلَمَّا كَانَ الْمُرَادُ إِحْيَاءَ بَنَاتِ آدَمَ قَالَ: أَبْكاراً أَيْ نَجْعَلُهُنَّ أَبْكَارًا وَإِنْ مِتْنَ ثَيِّبَاتٍ، فَإِنْ قِيلَ: فَمَا الْفَائِدَةُ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ؟ نَقُولُ: الْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْوَصْفَ بَعْدَهَا لَا يَكُونُ مِنْ غَيْرِهَا إِذَا كُنَّ أَزْوَاجَهُمْ بَيِّنُ الْفَائِدَةِ لِأَنَّ الْبِكْرَ فِي الدُّنْيَا لَا تَكُونُ عَارِفَةً بِلَذَّةِ الزَّوْجِ فَلَا
BİRİNCİ MESELE: { أَنْشَأْناهُنَّ } “Biz onları yarattık” buyruğundaki zamir kime racidir? Bunda üç vecih vardır: Birincisi: { حُورٌ عِينٌ } [Vâkıa, 22] “İri gözlü huriler” ifadesine racidir. Bu, onların [zikir bakımından] uzak olmaları ve başka bir kıssada yer almaları sebebiyle zayıf bir ihtimaldir. İkincisi: Fürüş (döşekler) kelimesinden muradın kadınlar olması ve Cenâb-ı Hakk'ın: { هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ } [Bakara, 187] “Onlar sizin için birer örtüdür” buyruğu gereğince zamirin onlara raci olmasıdır. Cariye için 'döşek oldu' denilir ve döşek olduğu zaman, döşek olmayan cariyeye nispetle derecesi yükseltilmiş olur. Bu birinciye göre daha yakındır, ancak onun 'merfûa' ile nitelenmesi bunun hilafına işaret ettiği için zahirde uzak görünmektedir. Üçüncüsü: 'Fürüş' kelimesinin delalet ettiği malum bir varlığa raci olmasıdır; çünkü dünyada ve ahiretin zikredildiği yerlerde döşeklerde gözde kadınların bulunduğu bilinmektedir. Takdiri: 'Yükseltilmiş döşeklerde, yeniden yaratılmış gözde kadınlar vardır' şeklindedir. Bu, Cenâb-ı Hakk'ın: { قاصِراتُ الطَّرْفِ } [Rahmân, 56] “Gözlerini [yalnız eşlerine] dikmiş [kadınlar]” ve { مَقْصُوراتٌ } [Rahmân, 72] “Çadırlara kapanmış [huriler]” buyruklarında zikredilene benzer. Cenâb-ı Hak sıfatı mevsubun yerine koymuş ve örtünmelerine ve iffetlerine işaret etmek üzere ahiret kadınlarını bizzat hakiki bir lafızla hiç zikretmeyip sadece sıfatları ve elbiseleriyle tanıtmıştır. Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّا أَنْشَأْناهُنَّ } “Gerçekten biz onları yarattık” buyruğunda muradın huriler olması muhtemeldir; o takdirde murat, baştan yaratmak olan inşâdır. Muradın Âdemoğullarının kızları olması da muhtemeldir; o takdirde inşâ, yeniden diriltme manasındadır. Cenâb-ı Hakk'ın: { أَبْكاراً } “Bâkireler” buyruğu ikinciye delalet eder; zira inşâ baştan yaratma manasında olsaydı, açıklamaya gerek kalmaksızın onların bâkire oldukları bilinirdi. Murad Âdemoğullarının kızlarını diriltmek olunca: { أَبْكاراً } “Bâkireler” buyurmuştur; yani dul olarak ölmüş olsalar bile onları bâkireler kılarız. Eğer: 'Birinci veche göre fayda nedir?' denilirse, deriz ki: Cevap iki vecihledir: Birincisi: Kendilerinden sonrakiler gibi olmayacak şekilde nitelenmeleri, onların eşleri olduklarında faydası açıktır. Çünkü dünyadaki bâkire bir kız kocanın lezzetini bilmez, bundan dolayı
تَرْضَى بِأَنْ تَتَزَوَّجَ مِنْ رَجُلٍ لَا تَعْرِفُهُ وَتَخْتَارُ التَّزْوِيجَ بِأَقْرَانِهَا وَمَعَارِفِهَا لَكِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ إِذَا لَمْ يَكُنَّ مِنْ جِنْسِ أَبْنَاءِ آدَمَ وَتَكُونُ الْوَاحِدَةُ مِنْهُنَّ بِكْرًا لَمْ تَرَ زَوْجًا ثُمَّ تَزَوَّجَتْ بِغَيْرِ جِنْسِهَا فَرُبَّمَا يُتَوَهَّمُ مِنْهَا سُوءُ عِشْرَةٍ فَقَالَ: أَبْكاراً فَلَا يُوجَدُ فِيهِنَّ مَا يُوجَدُ فِي أَبْكَارِ الدُّنْيَا الثَّانِي: الْمُرَادُ أَبْكَارًا بَكَارَةً تُخَالِفُ بَكَارَةَ الدُّنْيَا، فَإِنَّ الْبَكَارَةَ لَا تَعُودُ إِلَّا عَلَى بُعْدٍ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَتْراباً يَحْتَمِلُ وُجُوهًا أَحَدُهَا: مُسْتَوِيَاتٌ فِي السِّنِّ فَلَا تَفْضُلُ إِحْدَاهُنَّ عَلَى الْأُخْرَى بِصِغَرٍ وَلَا كِبَرٍ كُلُّهُنَّ خُلِقْنَ فِي زَمَانٍ/ وَاحِدٍ، وَلَا يَلْحَقُهُنَّ عَجْزٌ وَلَا زَمَانَةٌ وَلَا تَغَيُّرُ لَوْنٍ، وَعَلَى هَذَا إِنْ كُنَّ مِنْ بَنَاتِ آدَمَ فَاللَّفْظُ فِيهِنَّ حَقِيقَةٌ، وَإِنْ كُنَّ مِنْ غَيْرِهِنَّ فَمَعْنَاهُ مَا كَبِرْنَ سُمِّينَ بِهِ لِأَنَّ كُلًّا مِنْهُنَّ تُمَسُّ وَقْتَ مَسِّ الْأُخْرَى لَكِنْ نُسِيَ الْأَصْلُ، وَجُعِلَ عِبَارَةً عَنْ ذَلِكَ كَاللَّذَّةِ لِلْمُتَسَاوِيَيْنِ مِنَ الْعُقَلَاءِ، فَأَطْلَقَ عَلَى حُورِ الْجَنَّةِ أَتْرَابًا ثَانِيهَا:
tanımadığı bir adamla evlenmeye razı olmaz ve kendi emsalleri ve tanıdıklarıyla evlenmeyi tercih eder. Cennet ehli Âdemoğulları cinsinden olmayıp onlardan biri hiçbir koca görmemiş bir bâkire olduğunda ve kendi cinsinden olmayan biriyle evlendiğinde, belki onda bir geçimsizlik vehmedilebilirdi. Bu sebeple: { أَبْكاراً } “bâkireler” buyurmuştur; binaenaleyh dünya bâkirelerinde bulunan hususlar onlarda bulunmaz. İkincisi: Murad, dünya bekaretinden farklı bir bekaretle bâkire olmalarıdır; zira [dünyada] bekaret ancak uzak bir ihtimalle geri döner. Cenâb-ı Hakk'ın: { أَتْراباً } “yaşıt” buyruğu birtakım vecihleri ihtiva eder: Birincisi: Yaşça birbirine eşittirler; küçüklük ve büyüklük hususunda hiçbiri diğerinden üstün değildir, hepsi tek bir zamanda yaratılmışlardır; kendilerine ne acizlik, ne kötürümlük ne de ten renginde değişme isabet eder. Buna göre şayet Âdemoğullarının kızlarından iseler lafız onlar hakkında hakikattir; eğer onların dışındakilerden iseler manası yaşlanmadıklarıdır. Onlara bu isim verilmiştir, çünkü her biri diğerinin dokunulduğu anda dokunulur; fakat asıl mana unutulmuş ve akıl sahiplerinden birbirine denk iki kimsenin lezzeti gibi bundan kinaye kılınmıştır; böylece cennet hurilerine 'etrâb' adı verilmiştir. İkincisi:
أَتْرَابًا مُتَمَاثِلَاتٍ فِي النَّظَرِ إِلَيْهِنَّ كَالْأَتْرَابِ سَوَاءٌ وُجِدْنَ فِي زَمَانٍ أَوْ فِي أَزْمِنَةٍ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ فِي أَزْمِنَةٍ لِأَنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا عَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا خُلِقَ لَهُ مِنْهُنَّ مَا شَاءَ اللَّهُ ثَالِثُهَا: أَتْرَابًا لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ، أَيْ عَلَى سِنِّهِمْ، وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى الِاتِّفَاقِ، لِأَنَّ أَحَدَ الزَّوْجَيْنِ إِذَا كَانَ أَكْبَرَ مِنَ الْآخَرِ فَالشَّابُّ يُعَيِّرُهُ.
İster aynı zamanda ister farklı zamanlarda var edilmiş olsunlar, kendilerine bakıldığında akranlar gibi birbirine benzeyen kimselerdir. Zahir olan, farklı zamanlarda var edilmiş olmalarıdır; çünkü mümin salih bir amel işlediğinde Allah'ın dilediği kadar onlardan kendisi için yaratılır. Üçüncüsü: Ashâb-ı Yemîn'in akranlarıdır; yani onların yaşındadırlar. Bunda uyuma işaret vardır; zira karı-kocadan biri diğerinden daha yaşlı olduğunda genç olan onu ayıplar.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنْ قِيلَ مَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ: فَجَعَلْناهُنَّ؟ نَقُولُ: فَائِدَتُهُ ظَاهِرَةٌ تَتَبَيَّنُ بِالنَّظَرِ إِلَى اللَّامِ فِي: لِأَصْحابِ الْيَمِينِ فنقول: إن كانت اللام متعلقة بأترابا يَكُونُ مَعْنَاهُ: أَنْشَأْناهُنَّ وَهَذَا لَا يَجُوزُ وَإِنْ كانت متعلقة بأنشأناهن يَكُونُ مَعْنَاهُ أَنْشَأْنَاهُنَّ لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ وَالْإِنْشَاءُ حَالَ كَوْنِهِنَّ أَبْكَارًا وَأَتْرَابًا فَلَا يَتَعَلَّقُ الْإِنْشَاءُ بِالْأَبْكَارِ بِحَيْثُ يَكُونُ كَوْنُهُنَّ أَبْكَارًا بِالْإِنْشَاءِ لِأَنَّ الْفِعْلَ لَا يُؤَثِّرُ فِي الْحَالِ تَأْثِيرًا وَاجِبًا فَنَقُولُ: صَرْفُهُ لِلْإِنْشَاءِ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِنْشَاءَ كَانَ بِفِعْلٍ فَيَكُونُ الْإِنْعَامُ عَلَيْهِمْ بِمُجَرَّدِ إِنْشَائِهِنَّ لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ: فَجَعَلْناهُنَّ أَبْكاراً لِيَكُونَ تَرْتِيبُ الْمُسَبَّبِ عَلَى السَّبَبِ فَاقْتَضَى ذَلِكَ كَوْنَهُنَّ أَبْكَارًا، وَأَمَّا إِنْ كَانَ الْإِنْشَاءُ أَوَّلًا مِنْ غَيْرِ مُبَاشَرَةٍ لِلْأَزْوَاجِ مَا كَانَ يَقْتَضِي جَعْلَهُنَّ أَبْكَارًا فَالْفَاءُ لترتيب المقتضى على المقتضى. ثم قال تعالى:
İKİNCİ MESELE: Eğer: Cenâb-ı Hakk'ın: { فَجَعَلْناهُنَّ } “Onları kıldık” buyurmasındaki fayda nedir?' denilirse, deriz ki: Onun faydası açıktır; { لِأَصْحابِ الْيَمِينِ } “ashâb-ı yemîn için” ifadesindeki lâm harfine bakmakla tebeyyün eder. Şöyle deriz: Şayet lâm harfi 'etrâben' kelimesine müteallik olursa, bunun manası 'onları inşâ ettik' olur ve bu caiz değildir. Şayet 'enşe'nâhunne' kelimesine müteallik olursa, manası: 'Biz onları ashâb-ı yemîn için, bâkireler ve akranlar oldukları halde yarattık' olur; o takdirde inşâ fiili bâkirelere taalluk etmez ki bâkire olmaları inşâ ile olsun; zira fiil hal ögesine zorunlu olarak tesir etmez. Deriz ki: Onun inşâya yönlendirilmesi inşânın bir fiille olduğuna delalet etmez; dolayısıyla onlara nimet verilmesi sırf ashâb-ı yemîn için yaratılmış olmalarıyla gerçekleşir. Müsebbebin sebebe terettüp etmesi için: { فَجَعَلْناهُنَّ أَبْكاراً } “Onları bâkireler kıldık” buyurmuştur; bu da onların bâkire kılınmalarını gerektirmiştir. İlk inşâ, eşlerle doğrudan bir temas olmaksızın gerçekleşmiş olsaydı, onların bâkire kılınmalarını gerektirmezdi; dolayısıyla fâ harfi muktezânın muktezîye terettüp etmesi içindir. Sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur:
[سورة الواقعة (٥٦) : الآيات ٣٩ الى ٤٠]
[Vâkıa Suresi (56), Ayet 39-40]
ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ (٣٩) وَثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ (٤٠)
{ ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ (٣٩) وَثُلَّةٌ مِنَ الْآخِرِينَ (٤٠) } “Birçoğu öncekilerden, birçoğu da sonrakilerdendir.”
وَقَدْ ذَكَرْنَا مَا فِيهِ لَكِنَّ هُنَا لَطِيفَةً: وَهِيَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي السَّابِقِينَ: ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ [الواقعة: ١٣] قَبْلَ ذِكْرِ السُّرُرِ وَالْفَاكِهَةِ وَالْحُورِ وَذَكَرَ فِي أَصْحَابِ الْيَمِينِ: ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ بَعْدَ ذِكْرِ هَذِهِ النِّعَمِ، نَقُولُ: السَّابِقُونَ لَا يَلْتَفِتُونَ إِلَى الْحُورِ الْعِينِ وَالْمَأْكُولِ وَالْمَشْرُوبِ وَنِعَمُ الْجَنَّةِ تَتَشَرَّفُ بِهِمْ، وَأَصْحَابُ الْيَمِينِ يَلْتَفِتُونَ إِلَيْهَا فَقَدَّمَ ذِكْرَهَا عَلَيْهِمْ ثُمَّ قَالَ: هَذَا لَكُمْ وَأَمَّا السَّابِقُونَ فَذَكَرَهُمْ أَوَّلًا ثُمَّ ذَكَرَ مَكَانَهُمْ، فَكَأَنَّهُ قَالَ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ هَؤُلَاءِ وَارِدُونَ عَلَيْكُمْ. وَالَّذِي يُتَمِّمُ هَذِهِ اللَّطِيفَةَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يُقَدِّمْ ثُلَّةَ السَّابِقِينَ إِلَّا لِكَوْنِهِمْ مُقَرَّبِينَ حِسًّا فَقَالَ:
Bunda olan hususları zikretmiştik, ancak burada bir incelik vardır: Cenâb-ı Hak Sâbikûn hakkında: { ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ } [Vâkıa, 13] “Birçoğu öncekilerdendir” buyruğunu tahtlar, meyveler ve hurilerin zikrinden önce söylemiş; Ashâb-ı Yemîn hakkında ise: { ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ } “Birçoğu öncekilerden” buyruğunu bu nimetlerin zikrinden sonra söylemiştir. Deriz ki: Sâbikûn iri gözlü hurilere, yiyeceklere ve içeceklere iltifat etmezler; cennet nimetleri onlarla şereflenir. Ashâb-ı Yemîn ise bunlara iltifat ederler; bu sebeple nimetlerin zikrini onlardan öne almış ve sonra: 'Bu sizindir' demiştir. Sâbikûn'a gelince, önce onları zikretmiş, sonra mekânlarını zikretmiştir; sanki cennet ehline: 'Bunlar üzerinize gelenlerdir' demiştir. Bu inceliği tamamlayan husus şudur: Cenâb-ı Hak, Sâbikûn'un topluluğunu ancak onların hissen mukarreb (yakın kılınmış) olmaları sebebiyle öne almış ve şöyle buyurmuştur:
الْمُقَرَّبُونَ فِي جَنَّاتِ [الْوَاقِعَةِ: ١١، ١٢] ثُمَّ قَالَ: ثُلَّةٌ ثُمَّ ذَكَرَ النِّعَمَ لِكَوْنِهَا فَوْقَ الدُّنْيَا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى مِنَ اللَّهِ فَإِنَّهَا فَوْقَ كُلِّ شَيْءٍ، وَإِلَى هَذَا أَشَارَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى [الشُّورَى: ٢٣] أي في المؤمنين ووعد المرسلين بالزلفى في قوله: وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى [ص: ٢٥] وأما قوله: فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ [الواقعة: ١٢] فَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّهُ لِتَمْيِيزِ مُقَرَّبِي الْمُؤْمِنِينَ مِنْ مُقَرَّبِي الْمَلَائِكَةِ، فَإِنَّهُمْ مُقَرَّبُونَ فِي الْجَنَّةِ وَهُمْ مُقَرَّبُونَ فِي أَمَاكِنِهِمْ لِقَضَاءِ الْأَشْغَالِ الَّتِي لِلنَّاسِ وَغَيْرِهِمْ بِقُدْرَةِ اللَّهِ وَقَدْ بَانَ مِنْ هَذَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ هُمُ النَّاجُونَ الَّذِينَ أَذْنَبُوا وَأَسْرَفُوا وَعَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ بِسَبَبِ أَدْنَى حَسَنَةٍ لَا الَّذِينَ غَلَبَتْ
{ الْمُقَرَّبُونَ فِي جَنَّاتِ } [Vâkıa, 11-12] “[Onlar Allah'a] yakın kılınmış olanlardır, nimet cennetlerindedirler.” Sonra: { ثُلَّةٌ } “Birçoğu” buyurmuş, ardından nimetleri zikretmiştir; zira Allah'a yakınlıktaki sevgi müstesna, bu nimetler dünyanın fevkindedir. O [yakınlıktaki sevgi] ise her şeyin fevkindedir. Cenâb-ı Hak şu buyruğuyla buna işaret etmiştir: { قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى } [Şûrâ, 23] “De ki: 'Buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum'”, yani müminler arasında [olan sevgiyi]. Peygamberlere de: { وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى } [Sâd, 25] “Şüphesiz onun katımızda bir yakınlığı vardır” buyruğuyla yakınlık vadetmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ } [Vâkıa, 12] “Nimet cennetlerindedirler” buyruğuna gelince, zikretmiştik ki bu, müminlerin mukarreblerini meleklerin mukarreblerinden ayırt etmek içindir; zira onlar cennette mukarrebtirler, melekler ise Allah'ın kudretiyle insanların ve diğerlerinin işlerini görmek için bulundukları yerlerde mukarrebtirler. Bundan açığa çıkmıştır ki Ashâb-ı Yemîn'den murat; günah işleyip haddi aşan, ancak en küçük bir hasene sebebiyle Allah'ın kendilerini affettiği kurtulmuş kimselerdir; yoksa haseneleri galip
حَسَنَاتُهُمْ وَكَثُرَتْ وَسَنَذْكُرُ الدَّلِيلَ عَلَيْهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ [الْوَاقِعَةِ: ٩١] . / ثم قال تعالى:
gelip çoğalan kimseler değildir. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ } [Vâkıa, 91] “Sana ashâb-ı yemînden selam olsun!” buyruğunda bunun delilini zikredeceğiz. Sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur:
[سورة الواقعة (٥٦) : الآيات ٤١ الى ٤٣]
[Vâkıa Suresi (56), Ayet 41-43]
وَأَصْحابُ الشِّمالِ مَا أَصْحابُ الشِّمالِ (٤١) فِي سَمُومٍ وَحَمِيمٍ (٤٢) وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ (٤٣)
{ وَأَصْحابُ الشِّمالِ مَا أَصْحابُ الشِّمالِ (٤١) فِي سَمُومٍ وَحَمِيمٍ (٤٢) وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ (٤٣) } “Ashâb-ı şimâl; ne kötüdür o ashâb-ı şimâl! İliklere işleyen bir sıcaklık, kaynar bir su ve kapkara dumandan bir gölge içindedirler.”
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَا الْحِكْمَةُ فِي ذِكْرِ السَّمُومِ وَالْحَمِيمِ وَتَرْكِ ذِكْرِ النَّارِ وَأَهْوَالِهَا؟ نَقُولُ: فِيهِ إِشَارَةٌ بِالْأَدْنَى إِلَى الْأَعْلَى فَقَالَ: هَوَاؤُهُمُ الَّذِي يَهُبُّ عَلَيْهِمْ سَمُومٌ، وَمَاؤُهُمُ الَّذِي يَسْتَغِيثُونَ بِهِ حَمِيمٌ، مَعَ أَنَّ الْهَوَاءَ وَالْمَاءَ أَبْرَدُ الْأَشْيَاءِ، وَهُمَا أَيِ السُّمُومُ وَالْحَمِيمُ مِنْ أَضَرِّ الْأَشْيَاءِ بِخِلَافِ الْهَوَاءِ وَالْمَاءِ فِي الدُّنْيَا فَإِنَّهُمَا مِنْ أَنْفَعِ الْأَشْيَاءِ فَمَا ظَنُّكَ بِنَارِهِمُ الَّتِي هِيَ عِنْدَنَا أَيْضًا أَحَرُّ، وَلَوْ قَالَ: هُمْ فِي نَارٍ، كُنَّا نَظُنُّ أَنَّ نَارَهُمْ كَنَارِنَا لِأَنَّا مَا رَأَيْنَا شَيْئًا أَحَرَّ مِنَ الَّتِي رَأَيْنَاهَا، وَلَا أَحَرَّ مِنَ السَّمُومِ، وَلَا أَبْرَدَ مِنَ الزُّلَالِ، فَقَالَ: أَبْرَدُ الْأَشْيَاءِ لَهُمْ أَحَرُّهَا فَكَيْفَ حَالُهُمْ مَعَ أَحَرِّهَا، فَإِنْ قِيلَ: مَا السَّمُومُ؟ نَقُولُ: الْمَشْهُورُ هِيَ رِيحٌ حَارَّةٌ تَهُبُّ فَتُمْرِضُ أَوْ تَقْتُلُ غَالِبًا، وَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ:
BİRİNCİ MESELE: Semûm ve hamîmi zikredip ateşi ve onun dehşetlerini zikretmeyi terk etmesindeki hikmet nedir? Deriz ki: Bunda aşağı olanla yukarı olana işaret vardır. Şöyle buyurmuştur: Hava ve su en soğuk şeyler olduğu halde, onlara esen havaları semûmdur (yakıcı rüzgârdır) ve yardım diledikleri suları hamîmdir (kaynar sudur). O ikisi, yani semûm ve hamîm en zararlı şeylerdendir; dünyadaki hava ve suyun aksine, zira onlar en faydalı şeylerdendir. Bizim nezdimizde de daha sıcak olan ateşleri hakkında artık ne zannedersin! Eğer: 'Onlar ateştedir' buyursaydı, gördüğümüz şeylerden daha sıcağını, semûmdan daha sıcağını ve tatlı soğuk sudan daha soğuğunu görmediğimiz için onların ateşinin bizim ateşimiz gibi olduğunu zannederdik. Bu sebeple: 'Onlar için en soğuk şeyler, şeylerin en sıcağıdır; o halde şeylerin en sıcağıyla halleri nasıldır?' buyurmuştur. Eğer: 'Semûm nedir?' denilirse, deriz ki: Meşhur olan, onun estiğinde çoğunlukla hastalandıran veya öldüren sıcak bir rüzgâr olduğudur. Evla olan ise şöyle denilmesidir:
هِيَ هَوَاءٌ مُتَعَفِّنٌ، يَتَحَرَّكُ مِنْ جَانِبٍ إِلَى جَانِبٍ فَإِذَا اسْتَنْشَقَ الْإِنْسَانُ مِنْهُ يَفْسُدُ قَلْبُهُ بِسَبَبِ الْعُفُونَةِ وَيُقْتَلُ الْإِنْسَانُ، وَأَصْلُهُ مِنَ السُّمِّ كَسُمِّ الْحَيَّةِ وَالْعَقْرَبِ وَغَيْرِهِمَا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ هَذَا السُّمُّ مِنَ السَّمِّ، وَهُوَ خُرْمُ الْإِبْرَةِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ [الْأَعْرَافِ: ٤٠] لِأَنَّ سُمَّ الْأَفْعَى يَنْفُذُ فِي الْمَسَامِّ فَيُفْسِدُهَا، وَقِيلَ: إِنَّ السَّمُومَ مُخْتَصَّةٌ بِمَا يَهُبُّ لَيْلًا، وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ: سَمُومٍ إِشَارَةٌ إِلَى ظُلْمَةِ مَا هُمْ فِيهِ غَيْرَ أَنَّهُ بَعِيدٌ جِدًّا، لِأَنَّ السَّمُومَ قَدْ تُرَى بِالنَّهَارِ بِسَبَبِ كَثَافَتِهَا.
O kokuşmuş bir havadır, bir taraftan diğer tarafa hareket eder; insan ondan soluduğunda kokuşma sebebiyle kalbi bozulur ve insan ölür. Bunun aslı yılan, akrep ve benzerlerinin zehri gibi 'semm' (zehir) kelimesindendir. Bu 'semm' kelimesinin, Cenâb-ı Hakk'ın: { حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ } [A'râf, 40] “Deve iğne deliğinden geçinceye kadar” buyruğunda olduğu gibi iğne deliği demek olan 'semm'den gelmiş olması da muhtemeldir; zira yılanın zehri gözeneklere nüfuz eder ve onları bozar. Semûmun gece esen rüzgâra mahsus olduğu da söylenmiştir; buna göre Cenâb-ı Hakk'ın: { سَمُومٍ } “İliklere işleyen sıcaklık” buyruğu içinde bulundukları karanlığa işarettir; ancak bu son derece uzaktır, çünkü semûm yoğunluğu sebebiyle gündüzün de görülebilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْحَمِيمُ هُوَ الْمَاءُ الْحَارُّ وَهُوَ فَعِيلٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ مِنْ حَمِمَ الْمَاءُ بكسر الميم، أو بمعنى مفعول من حمم الْمَاءَ إِذَا سَخَّنَهُ، وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ مِرَارًا غَيْرَ أن هاهنا لَطِيفَةً لُغَوِيَّةً: وَهِيَ أَنَّ فَعُولًا لَمَّا تَكَرَّرَ مِنْهُ الشَّيْءُ وَالرِّيحَ لَمَّا كَانَتْ كَثِيرَةَ الْهُبُوبِ تَهُبُّ شَيْئًا بَعْدَ شَيْءٍ خُصَّ السَّمُومُ بِالْفَعُولِ، وَالْمَاءُ الْحَارُّ لَمَّا كَانَ لَا يُفْهَمُ مِنْهُ الْوُرُودُ شَيْئًا بَعْدَ شَيْءٍ لَمْ يُقَلْ: فِيهِ حَمُومٌ، فَإِنْ قِيلَ: مَا الْيَحْمُومُ؟ نَقُولُ: فِيهِ وُجُوهٌ أَوَّلُهَا: أَنَّهُ اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ جَهَنَّمَ ثَانِيهَا: أَنَّهُ الدُّخَانُ ثَالِثُهَا: أَنَّهُ الظُّلْمَةُ، وَأَصْلُهُ مِنَ الْحُمَمِ وَهُوَ الْفَحْمُ فَكَأَنَّهُ لِسَوَادِهِ فَحْمٌ فَسَمَّوْهُ بِاسْمٍ مُشْتَقٍّ مِنْهُ، وَزِيَادَةُ الْحَرْفِ فِيهِ لِزِيَادَةِ ذَلِكَ الْمَعْنَى فِيهِ، وَرُبَّمَا تَكُونُ الزِّيَادَةُ فِيهِ جَاءَتْ لِمَعْنَيَيْنِ: الزِّيَادَةُ فِي سَوَادِهِ وَالزِّيَادَةُ فِي حَرَارَتِهِ، وَفِي الْأُمُورِ الثَّلَاثَةِ إِشَارَةٌ إِلَى دُونِهِمْ فِي الْعَذَابِ دَائِمًا لِأَنَّهُمْ إِنْ تَعَرَّضُوا لِمَهَبِّ الْهَوَاءِ أَصَابَهُمُ الْهَوَاءُ الَّذِي هُوَ السَّمُومُ، وَإِنِ اسْتَكَنُّوا كَمَا يَفْعَلُهُ الَّذِي يَدْفَعُ عَنْ نَفْسِهِ السَّمُومَ بِالِاسْتِكْنَانِ فِي الْكِنِّ يَكُونُوا فِي ظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ وَإِنْ أَرَادُوا الرَّدَّ عَنْ أَنْفُسِهِمُ السَّمُومَ بِالِاسْتِكْنَانِ فِي مَكَانٍ مِنْ حَمِيمٍ فَلَا انْفِكَاكَ لَهُمْ مِنْ عَذَابِ الْحَمِيمِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ فِيهِ تَرْتِيبٌ وَهُوَ أَنَّ السَّمُومَ يَضْرِبُهُ فَيَعْطَشُ وَتَلْتَهِبُ نَارُ السَّمُومِ فِي أَحْشَائِهِ فَيَشْرَبُ الْمَاءَ/ فَيُقَطِّعُ أَمْعَاءَهُ وَيُرِيدُ الِاسْتِظْلَالَ بِظِلٍّ فَيَكُونُ ذَلِكَ الظِّلُّ ظِلَّ الْيَحْمُومِ، فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ وَجْهُ اسْتِعْمَالِ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مِنْ يَحْمُومٍ؟ فَنَقُولُ: إِنْ قُلْنَا إِنَّهُ اسْمُ جَهَنَّمَ فَهُوَ لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ كَمَا تَقُولُ:
İKİNCİ MESELE: Hamîm (حَمِيم) sıcak sudur; o, 'mîm' harfinin kesresiyle su ısındığında 'hamime' fiilinden fâil manasında 'feîl' veznindedir veya suyu ısıttığında 'hammeme' fiilinden mef'ûl manasındadır. Bunu defalarca zikrettik; ancak burada lügavî bir incelik vardır: Şöyle ki; fa'ûl vezni bir şey kendisinden tekrarlandığında gelir, rüzgâr da çok estiği ve peyderpey geldiği için semûm fa'ûl veznine tahsis edilmiştir. Sıcak suyun ise peyderpey gelişi anlaşılmadığından onun hakkında 'hamûm' denilmemiştir. Eğer: 'Yahmûm (يَحْمُوم) nedir?' denilirse, deriz ki: Bunda vecihler vardır: Birincisi: Cehennemin isimlerinden bir isimdir. İkincisi: Dumandır. Üçüncüsü: Karanlıktır. Aslı kömür manasına gelen humem (حُمَم) kelimesindendir; sanki siyahlığı sebebiyle kömür gibidir de ondan türetilmiş bir isimle adlandırmışlardır. Kelimedeki harf ziyadeliği o mananın onda ziyade olması içindir. Bu ziyadelik iki mana için gelmiş olabilir: Siyahlığındaki ziyadelik ve sıcaklığındaki ziyadelik. Bu üç hususta, onların daima azap içinde olduklarına bir işaret vardır; çünkü rüzgârın estiği yere çıksalar, kendilerine semûm olan hava isabet eder. Kendisinden semûmu sığınarak savuşturan kimsenin yaptığı gibi sığınaklara sığınsalar, kapkara bir dumandan gölgede olurlar. Semûmu kendilerinden hamîm olan bir yerde sığınarak savuşturmak isteseler, hamîmin azabından kurtuluşları olmaz. Bunda bir tertip olduğu da söylenebilir: Semûm ona çarpar, susar ve semûmun ateşi iç organlarında alevlenir; su içer, o su bağırsaklarını parçalar; bir gölge ile gölgelenmek ister, o gölge de yahmûmun gölgesi olur. Eğer: 'Cenâb-ı Hakk'ın: { مِنْ يَحْمُومٍ } “Kapkara dumandan” buyruğundaki (min) edatının kullanım vechi nedir?' denilirse, deriz ki: Şayet onun cehennemin ismi olduğunu söylersek; tıpkı senin:
جَاءَنِي نَسِيمٌ مِنَ الْجَنَّةِ، وَإِنْ قُلْنَا: إِنَّهُ دُخَانٌ فَهُوَ كَمَا فِي قَوْلِنَا: خَاتَمٌ مِنْ فِضَّةٍ، وَإِنْ قُلْنَا: إِنَّهُ الظُّلْمَةُ فَكَذَلِكَ،
'Bana cennetten bir esinti geldi' demen gibi gayenin başlangıcı (ibtidâ-i gâye) içindir. Şayet duman olduğunu söylersek; 'gümüşten bir yüzük' sözümüzdeki gibidir. Şayet karanlık olduğunu söylersek; yine böyledir.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَصِحُّ تَفْسِيرُهُ بِجَهَنَّمَ مَعَ أَنَّهُ اسْمٌ مُنْصَرِفٌ مُنَكَّرٌ فَكَيْفَ وُضِعَ لِمَكَانٍ مُعَرَّفٍ، وَلَوْ كَانَ اسْمًا لَهَا، قُلْنَا: اسْتِعْمَالُهُ بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ كَالْجَحِيمِ، أَوْ كَانَ غَيْرَ مُنْصَرِفٍ كَأَسْمَاءِ جَهَنَّمَ يَكُونُ مِثْلَهُ عَلَى ثَلَاثَةِ مَوَاضِعَ كلها يحموم. ثم قال تعالى:
Eğer: 'Munsarif ve nekre bir isim olduğu halde, belirlenmiş (marife) bir mekâna nasıl ad kılınmış olabilir? O cehennemin bir ismi olsaydı, el-Cahîm gibi harf-i tarifle kullanılması veya cehennemin isimleri gibi gayr-ı munsarif olması gerekirdi; böyleyken cehennem olarak tefsir edilmesi nasıl sahih olur?' denilirse, deriz ki: Hepsi yahmûm olan üç makam üzerine onun gibi olur. Sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur:
[سورة الواقعة (٥٦) : آية ٤٤]
[Vâkıa Suresi (56), Ayet 44]