لَا بارِدٍ وَلا كَرِيمٍ (٤٤)
{ لَا بَارِدٍ وَلَا كَرِيمٍ } “Ne serin ne de faydalı/cömert [olan]”
قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: كَرَمُ الظِّلِّ نَفْعُهُ الْمَلْهُوفَ، وَدَفْعُهُ أَذَى الْحَرِّ عَنْهُ، وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَ الْبَارِدُ وَالْكَرِيمُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَالْأَقْرَبُ أَنْ يُقَالَ: فَائِدَةُ الظِّلِّ أَمْرَانِ: أَحَدُهُمَا دَفْعُ الْحَرِّ، وَالْآخَرُ كَوْنُ الْإِنْسَانِ فِيهِ مُكْرَمًا، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ فِي الْبَرْدِ يَقْصِدُ عَيْنَ الشَّمْسِ لِيَتَدَفَّأَ بِحَرِّهَا إِذَا كَانَ قَلِيلَ الثِّيَابِ، فَإِذَا كَانَ مِنَ الْمُكْرَمِينَ يَكُونُ أَبَدًا فِي مَكَانٍ يَدْفَعُ الْحَرَّ وَالْبَرْدَ عَنْ نَفْسِهِ فِي الظِّلِّ، أَمَّا الْحَرُّ فَظَاهِرٌ، وَأَمَّا الْبَرْدُ فَيَدْفَعُهُ بِإِدْفَاءِ الْمَوْضِعِ بِإِيقَادِ مَا يُدْفِئُهُ، فَيَكُونُ الظل في الحر مطلوبا للبرد فيطلب كونه بَارِدًا، وَفِي الْبَرْدِ يُطْلَبُ لِكَوْنِهِ ذَا كَرَامَةٍ لَا لِبَرْدٍ يَكُونُ فِي الظِّلِّ فَقَالَ: لَا بارِدٍ يُطْلَبُ لِبَرْدِهِ، وَلَا ذِي كَرَامَةٍ قَدْ أُعِدَّ لِلْجُلُوسِ فِيهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَوَاضِعَ الَّتِي يَقَعُ عَلَيْهَا ظِلٌّ كَالْمَوَاضِعِ الَّتِي تَحْتَ أَشْجَارٍ وَأَمَامَ الْجِدَارِ يُتَّخَذُ مِنْهَا مَقَاعِدُ فَتَصِيرُ تِلْكَ الْمَقَاعِدُ مَحْفُوظَةً عَنِ الْقَاذُورَاتِ، وَبَاقِي الْمَوَاضِعِ تَصِيرُ مَزَابِلَ، ثُمَّ إِذَا وَقَعَتِ الشَّمْسُ فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ عَلَيْهَا تُطْلَبُ لِنَظَافَتِهَا، وَكَوْنِهَا مُعَدَّةً لِلْجُلُوسِ، فَتَكُونُ مَطْلُوبَةً فِي مِثْلِ هَذَا الْوَقْتِ لِأَجْلِ كَرَامَتِهَا لَا لِبَرْدِهَا، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَا بارِدٍ وَلا كَرِيمٍ يَحْتَمِلُ هَذَا، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الظِّلَّ يُطْلَبُ لِأَمْرٍ يَرْجِعُ إِلَى الْحِسِّ، أَوْ لِأَمْرٍ يَرْجِعُ إِلَى الْعَقْلِ، فَالَّذِي يَرْجِعُ إِلَى الْحِسِّ هُوَ بَرْدُهُ، وَالَّذِي يَرْجِعُ إِلَى الْعَقْلِ أَنْ يَكُونَ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ كَرَامَةً، وَهَذَا لَا بَرْدَ لَهُ وَلَا كَرَامَةَ فِيهِ، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ بِمَا نَقَلَهُ الْوَاحِدِيُّ عَنِ الْفَرَّاءِ أَنَّ الْعَرَبَ تُتْبِعُ كُلَّ مَنْفِيٍّ بِكَرِيمٍ إِذَا كَانَ الْمَنْفِيُّ أَكْرَمَ فَيُقَالُ: هَذِهِ الدَّارُ لَيْسَتْ بِوَاسِعَةٍ وَلَا كَرِيمَةٍ، وَالتَّحْقِيقُ فِيهِ مَا ذَكَرْنَا أَنَّ وَصْفَ الْكَمَالِ، إِمَّا حِسِّيٌّ، وَإِمَّا عَقْلِيٌّ، وَالْحِسِّيُّ يُصَرَّحُ بِلَفْظِهِ، وَأَمَّا الْعَقْلِيُّ فَلِخَفَائِهِ عَنِ الْحِسِّ يُشَارُ إِلَيْهِ بِلَفْظٍ جَامِعٍ، لِأَنَّ الْكَرَامَةَ، وَالْكَرَامَةُ عِنْدَ الْعَرَبِ مِنْ أَشْهَرِ أَوْصَافِ الْمَدْحِ وَنَفْيُهُمَا نَفْيُ وَصْفِ الْكَمَالِ الْعَقْلِيِّ، فَيَصِيرُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا بارِدٍ وَلا كَرِيمٍ مَعْنَاهُ لَا مَدْحَ فِيهِ أَصْلًا لَا حِسًّا وَلَا عَقْلًا.
Zemahşerî şöyle demiştir: Gölgenin keremi; bunalmış kimseye fayda sağlaması ve sıcağın eziyetini ondan defetmesidir. Şayet böyle olsaydı serin (bârid) ile cömert/faydalı (kerîm) aynı anlamda olurdu. En uygun olanı şöyle denilmesidir: Gölgenin faydası iki husustur: Birincisi sıcağı defetmektir, diğeri ise insanın onun içinde ikram olunmuş (huzur ve rahat içinde) bulunmasıdır. Çünkü insan soğukta, elbisesi az ise sıcağıyla ısınmak için güneşin tam karşısına yönelir. Şayet ikram olunan kimselerden ise daima sıcağı ve soğuğu kendisinden defeden gölgede bulunur. Sıcak açıktır; soğuğu ise mekanı ısıtacak bir şey yakıp ısıtarak defeder. Böylece sıcakta gölge serinlik için istenir ve serin olması talep edilir. Soğukta ise gölgede bulunan bir serinlik için değil, saygın ve konforlu (keramet sahibi) olduğu için istenir. Bu sebeple: Serinliği için aranan bir serinlik değildir ve içinde oturulmak üzere hazırlanmış saygın bir yer de değildir, buyurmuştur. Çünkü ağaçların altı ve duvar önleri gibi üzerine gölge düşen yerler oturulacak mekanlar kılınır ve bu oturulacak yerler pisliklerden korunmuş olur, diğer yerler ise çöplük haline gelir. Sonra bazı vakitlerde buralara güneş vurduğunda, temizliğinden ve oturmaya elverişli oluşundan ötürü talep edilir; böyle bir vakitte serinliği için değil, saygınlığı/değeri sebebiyle istenir. Cenâb-ı Hakk'ın: { لَا بَارِدٍ وَلَا كَرِيمٍ } buyruğu bu manaya muhtemeldir. Şöyle denmesi de muhtemeldir: Gölge, ya duyuya (hisse) râci bir durum için veya akla râci bir durum için istenir. Duyuya râci olan onun serinliğidir; akla râci olan ise ona yönelmenin bir ikram/hürmet olmasıdır. Bu gölgenin ise ne bir serinliği ne de içinde bir keramet (ikram) vardır. Vâhidî'nin Ferrâ'dan naklettiği şu sözden maksat da budur: 'Araplar, olumsuzlanan şey daha değerli/üstün olduğunda her menfînin (olumsuzun) ardına kerîm kelimesini eklerler; nitekim: Bu ev ne geniştir ne de kerîmdir (değerlidir/güzeldir) denir.' Bu husustaki tahkik zikrettiğimiz şeydir: Kemâl vasfı ya hissîdir ya da aklîdir. Hissî olan kendi lafzıyla açıkça zikredilir; aklî olan ise histen gizli olduğu için toplayıcı/kapsayıcı bir lafızla işaret edilir. Çünkü keramet (ikram ve şeref) Araplar katında en meşhur övgü vasıflarındandır ve bu ikisinin olumsuzlanması aklî kemâl vasfının olumsuzlanmasıdır. Böylece Cenâb-ı Hakk'ın: { لَا بَارِدٍ وَلَا كَرِيمٍ } buyruğunun manası: 'Ne hissen ne de aklen içinde hiçbir övgüye değer taraf yoktur' demek olur.
ثم قال تعالى:
Sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur:
[سورة الواقعة (٥٦) : الآيات ٤٥ الى ٤٨]
[Vâkıa Suresi (56), Ayetler 45-48]
إِنَّهُمْ كانُوا قَبْلَ ذلِكَ مُتْرَفِينَ (٤٥) وَكانُوا يُصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ (٤٦) وَكانُوا يَقُولُونَ أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (٤٧) أَوَآباؤُنَا الْأَوَّلُونَ (٤٨)
{ إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ مُتْرَفِينَ (٤٥) وَكَانُوا يُصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ (٤٦) وَكَانُوا يَقُولُونَ أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَاباً وَعِظَاماً أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (٤٧) أَوَآبَاؤُنَا الْأَوَّلُونَ (٤٨) } “Çünkü onlar bundan önce varlık içinde şımarmış kimselerdi. Ve büyük günah üzerinde ısrar edip dururlardı. Ve derlerdi ki: 'Biz ölüp de bir toprak ve bir kemik yığını olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz? Önceki atalarımız da mı?'”
وَفِي الْآيَاتِ لَطَائِفُ، نَذْكُرُهَا فِي مَسَائِلَ:
Ayetlerde birtakım incelikler vardır, bunları meseleler halinde zikredelim:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَا الْحِكْمَةُ فِي بَيَانِ سَبَبِ كَوْنِهِمْ فِي الْعَذَابِ مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَذْكُرْ سَبَبَ كَوْنِ أَصْحَابِ الْيَمِينِ فِي النَّعِيمِ، وَلَمْ يَقُلْ: إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ شَاكِرِينَ مُذْعِنِينَ؟ فَنَقُولُ: قَدْ ذَكَرْنَا مِرَارًا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى عِنْدَ إِيصَالِ الثَّوَابِ لَا يَذْكُرُ أَعْمَالَ الْعِبَادِ الصَّالِحَةَ، وَعِنْدَ إِيصَالِ الْعِقَابِ يَذْكُرُ أَعْمَالَ الْمُسِيئِينَ لِأَنَّ الثَّوَابَ فَضْلٌ وَالْعِقَابَ عَدْلٌ، وَالْفَضْلُ سَوَاءٌ ذُكِرَ سَبَبُهُ أَوْ لَمْ يُذْكَرْ لَا يُتَوَهَّمُ فِي الْمُتَفَضِّلِ بِهِ نَقْصٌ وَظُلْمٌ، وَأَمَّا الْعَدْلُ فَإِنْ لَمْ
Birinci Mesele: Cenâb-ı Hak, amel defteri sağdan verilenlerin (ashâb-ı yemîn) nimet içinde olma sebeplerini zikretmediği ve: 'Onlar bundan önce şükreden, boyun eğen kimselerdi' buyurmadığı halde, [sol ehlinin] azap içinde olma sebebini açıklamasındaki hikmet nedir? Deriz ki: Cenâb-ı Hakk'ın sevabı ulaştırırken kulların salih amellerini zikretmediğini, cezayı ulaştırırken ise kötülük yapanların amellerini zikrettiğini defalarca belirttik; çünkü sevap bir lütuftur (fazl), ceza ise adalettir (adl). Lütuf, sebebi zikredilse de zikredilmese de onu lütfeden hakkında bir eksiklik ve zulüm vehmedilmez. Adalete gelince; şayet
يُعْلَمْ سَبَبُ الْعِقَابِ، يُظَنُّ أَنَّ هُنَاكَ ظُلْمًا فَقَالَ: هُمْ فِيهَا بِسَبَبِ تَرَفِهِمْ، وَالَّذِي يُؤَيِّدُ هَذِهِ اللَّطِيفَةَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ فِي حَقِّ السَّابِقِينَ: جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ [الْوَاقِعَةِ: ٢٤] وَلَمْ يَقُلْ: فِي حَقِّ أَصْحَابِ الْيَمِينِ، ذَلِكَ لِأَنَّا أَشَرْنَا أَنَّ أَصْحَابَ الْيَمِينِ هُمُ النَّاجُونَ بِالْفَضْلِ الْعَظِيمِ، وَسَنُبَيِّنُ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَسَلامٌ لَكَ [الْوَاقِعَةِ: ٩١] وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَالْفَضْلُ فِي حَقِّهِمْ مُتَمَحِّضٌ فَقَالَ: هَذِهِ النِّعَمُ لَكُمْ، وَلَمْ يَقُلْ جَزَاءً لِأَنَّ قَوْلَهُ: جَزاءً فِي مِثْلِ هَذَا الْمَوْضِعِ، وَهُوَ مَوْضِعُ الْعَفْوِ عَنْهُمْ لا يثبت لَهُمْ سُرُورًا بِخِلَافِ مَنْ كَثُرَتْ حَسَنَاتُهُ، فَيُقَالُ لَهُ: نِعْمَ مَا فَعَلْتَ خُذْ هَذَا لَكَ جَزَاءً.
cezanın sebebi bilinmezse orada bir haksızlık olduğu zannedilir. Bu yüzden: 'Onlar şımarmışlıkları sebebiyle oradadırlar' buyurmuştur. Bu inceliği teyit eden husus şudur: Allah Teâlâ, önde geçenler (es-sâbikûn) hakkında: { جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } [Vâkıa 24] “Yaptıklarına bir karşılık olarak” buyurmuş, amel defteri sağdan verilenler hakkında ise böyle dememiştir. Zira biz, amel defteri sağdan verilenlerin büyük bir lütufla kurtulanlar olduğuna işaret etmiştik. Bunu Cenâb-ı Hakk'ın: { فَسَلَامٌ لَكَ } [Vâkıa 91] “Sana selam olsun” buyruğunda açıklayacağız. Durum böyle olunca onlar hakkında lütuf sırf/katıksızdır; bu yüzden: 'Bu nimetler sizindir' buyurmuş, 'karşılık olarak' (cezâen) dememiştir. Çünkü bunun gibi bir makamda, yani kendilerinin affedildiği bir makamda { جَزَاءً } “Bir karşılık olarak” sözü, onlar için bir sevinç meydana getirmez; iyilikleri çok olan kimsenin aksine... Çünkü ona: 'Ne güzel yaptın, al bu senin yaptıklarının karşılığıdır' denilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: جُعِلَ السَّبَبَ كَوْنُهُمْ مُتْرَفِينَ وَلَيْسَ كُلُّ مَنْ هُوَ مِنْ أَصْحَابِ الشِّمَالِ يَكُونُ مُتْرَفًا فَإِنَّ فِيهِمْ مَنْ يَكُونُ فَقِيرًا؟ نَقُولُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّهُمْ كانُوا قَبْلَ ذلِكَ مُتْرَفِينَ لَيْسَ بِذَمٍّ، فَإِنَّ الْمُتْرَفَ هُوَ الَّذِي جُعِلَ ذَا تَرَفٍ أَيْ نِعْمَةٍ، فَظَاهِرُ ذَلِكَ لَا يُوجِبُ ذَمًّا، لَكِنَّ ذَلِكَ يُبَيِّنُ قُبْحَ مَا ذُكِرَ عَنْهُمْ بَعْدَهُ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكانُوا يُصِرُّونَ لِأَنَّ صُدُورَ الْكُفْرَانِ مِمَّنْ عَلَيْهِ غَايَةُ الْإِنْعَامِ أَقْبَحُ الْقَبَائِحِ فَقَالَ: إِنَّهُمْ كَانُوا مُتْرَفِينَ، وَلَمْ يَشْكُرُوا نِعَمَ اللَّهِ بَلْ أَصَرُّوا عَلَى الذَّنْبِ وَعَلَى هَذَا فَنَقُولُ: النِّعَمُ الَّتِي تَقْتَضِي شُكْرَ اللَّهِ وَعِبَادَتَهُ فِي كُلِّ أَحَدٍ كَثِيرَةٌ فَإِنَّ الْخَلْقَ وَالرِّزْقَ وَمَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ وَتَتَوَقَّفُ مَصَالِحُهُ عَلَيْهِ حَاصِلٌ لِلْكُلِّ، غَايَةُ مَا فِي الْبَابِ أَنَّ حَالَ النَّاسِ فِي الْإِتْرَافِ مُتَقَارِبٌ، فَيُقَالُ فِي حَقِّ الْبَعْضِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى بَعْضٍ: إِنَّهُ فِي ضُرٍّ، وَلَوْ حَمَلَ نَفْسَهُ عَلَى الْقَنَاعَةِ لَكَانَ أَغْنَى الْأَغْنِيَاءِ وَكَيْفَ لَا وَالْإِنْسَانُ إِذَا نَظَرَ إِلَى حَالِهِ يَجِدُهَا مُفْتَقِرَةً إِلَى مَسْكَنٍ يَأْوِي إِلَيْهِ وَلِبَاسِ الْحَرِّ وَالْبَرْدِ وَمَا يَسُدُّ جُوعَهُ مِنَ الْمَأْكُولِ وَالْمَشْرُوبِ، وَغَيْرِ هَذَا مِنَ الْفَضَلَاتِ الَّتِي يَحْمِلُ عَلَيْهَا شُحُّ النَّفْسِ، ثُمَّ إِنَّ أَحَدًا لَا يُغْلَبُ عَنْ تَحْصِيلِ مَسْكَنٍ بِاشْتِرَاءٍ أَوِ اكْتِرَاءٍ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فَلَيْسَ هُوَ أَعْجَزَ مِنَ الْحَشَرَاتِ، لَا تَفْقِدُ مُدَّخَلًا أَوْ مَغَارَةً، وَأَمَّا اللِّبَاسُ فَلَوِ اقْتَنَعَ بِمَا يَدْفَعُ الضَّرُورَةَ كَانَ يَكْفِيهِ فِي عُمُرِهِ لِبَاسٌ وَاحِدٌ، كُلَّمَا تَمَزَّقَ مِنْهُ مَوْضِعٌ يرفعه مِنْ أَيِّ شَيْءٍ كَانَ، بَقِيَ أَمْرُ الْمَأْكُولِ وَالْمَشْرُوبِ، فَإِذَا نَظَرَ النَّاظِرُ يَجِدُ كُلَّ أَحَدٍ فِي جَمِيعِ الْأَحْوَالِ غَيْرَ مَغْلُوبٍ عَنْ كِسْرَةِ خُبْزٍ وَشَرْبَةِ مَاءٍ، غَيْرَ أَنَّ طَلَبَ الْغِنَى يورث الفقر فيريد الإنسان بيتا مزخرفا ولباسا فاخرا وَمَأْكُولًا طَيِّبًا، وَغَيْرَ ذَلِكَ مِنْ أَنْوَاعِ الدَّوَابِّ/ وَالثِّيَابِ، فَيَفْتَقِرُ إِلَى أَنْ يَحْمِلَ الْمَشَاقَّ، وَطَلَبُ الْغِنَى يُورِثُ فَقْرَهُ، وَارْتِيَادُ الِارْتِفَاعِ يَحُطُّ قَدْرَهُ، وَبِالْجُمْلَةِ شَهْوَةُ بَطْنِهِ وَفَرْجِهِ تَكْسِرُ ظَهْرَهُ عَلَى أَنَّنَا نَقُولُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كانُوا قَبْلَ ذلِكَ مُتْرَفِينَ لَا شَكَّ أَنَّ أَهْلَ الْقُبُورِ لَمَّا فَقَدُوا الْأَيْدِيَ الْبَاطِشَةَ، وَالْأَعْيُنَ الْبَاصِرَةَ، وَبَانَ لَهُمُ الْحَقَائِقُ، عَلِمُوا إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ مُتْرَفِينَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى تِلْكَ الْحَالَةِ.
İkinci Mesele: [Azabın] sebebi onların mütref (varlık içinde şımarmış) olmaları kılınmıştır; oysa sol ehlinden olan herkes mütref değildir, çünkü onların içinde fakir olanlar da vardır? Deriz ki: Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ مُتْرَفِينَ } “Çünkü onlar bundan önce varlık içinde şımarmış kimselerdi” buyruğu bizatihi bir yerme değildir. Çünkü mütref, kendisine refah yani nimet verilen kimsedir; bunun zâhiri bir yermeyi gerektirmez. Ancak bu, sonrasında kendilerinden zikredilen şeyin çirkinliğini açıklamaktadır ki o da Cenâb-ı Hakk'ın: { وَكَانُوا يُصِرُّونَ } “Ve ısrar edip dururlardı” buyruğudur. Çünkü nankörlüğün, üzerinde nihai nimetler bulunan kimseden sâdır olması çirkinliklerin en çirkinidir. Bu sebeple: Onlar nimet içinde idiler, fakat Allah'ın nimetlerine şükretmeyip bilakis günah üzerinde ısrar ettiler, buyurmuştur. Buna göre şöyle deriz: Her kimsede Allah'a şükretmeyi ve O'na kulluk etmeyi gerektiren nimetler pek çoktur; çünkü yaratılış, rızık, insanın muhtaç olduğu ve maslahatlarının kendisine bağlı bulunduğu şeyler herkes için mevcuttur. İşin nihayetinde insanların refah hususundaki durumu birbirine yakındır; bir kısmı hakkında diğerine nispetle: 'O darlık içindedir' denilir. Halbuki nefsini kanaate yöneltseydi zenginlerin en zengini olurdu. Nasıl olmasın ki! İnsan kendi durumuna baktığında sığınacağı bir meskene, sıcağa ve soğuğa karşı bir elbiseye, açlığını giderecek yiyecek ve içeceğe muhtaç olduğunu görür; bunun ötesindekiler ise nefsin cimriliğinin/hırsının sevk ettiği fazlalıklardır. Sonra hiç kimse satın alarak veya kiralayarak bir mesken elde etmekten aciz kalmaz; şayet bu da olmazsa o, bir delik veya mağara bulmaktan mahrum kalmayan haşerelerden daha aciz değildir. Elbiseye gelince; zarureti defedecek kadarına kanaat etseydi ömrü boyunca ona tek bir elbise yeterdi; neresi yırtılsa orayı herhangi bir şeyle yamardı. Geriye yiyecek ve içecek meselesi kalır; bakan kimse baktığında, herkesin bütün hallerde bir parça ekmekten ve bir yudum sudan mahrum kalmadığını görür. Ne var ki zenginlik arayışı fakirliği doğurur; insan süslü bir ev, gösterişli bir elbise, lezzetli yiyecekler ve binek ile elbisenin diğer çeşitlerini ister; böylece meşakkatleri yüklenmeye muhtaç olur. Zenginlik arayışı onun fakirliğini doğurur, yükselme peşinde koşmak onun değerini düşürür. Hülasa, karnının ve şehvetinin arzusu onun belini kırar. Bununla birlikte Cenâb-ı Hakk'ın: { كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ مُتْرَفِينَ } “Onlar bundan önce varlık içinde şımarmış kimselerdi” buyruğu hakkında deriz ki: Şüphe yok ki kabir ehli; tutup yakalayan elleri, gören gözleri kaybedip hakikatler kendilerine ayan beyan olunca, o duruma nispetle bundan önce mütref (nimet içinde) olduklarını bilmişlerdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَا الْإِصْرَارُ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ؟ نَقُولُ: الشِّرْكُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَانَ: ١٣] وَفِيهَا لَطِيفَةٌ وَهِيَ أَنَّهُ أَشَارَ فِي الْآيَاتِ الثَّلَاثِ إِلَى الْأُصُولِ الثَّلَاثَةِ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّهُمْ كانُوا قَبْلَ ذلِكَ مُتْرَفِينَ مِنْ حَيْثُ الِاسْتِعْمَالُ يَدُلُّ عَلَى ذَمِّهِمْ بِإِنْكَارِ الرُّسُلِ، إِذِ الْمُتْرَفُ مُتَكَبِّرٌ بِسَبَبِ الْغِنَى فَيُنْكِرُ الرِّسَالَةَ، وَالْمُتْرَفُونَ كَانُوا يَقُولُونَ: أَبَشَراً مِنَّا واحِداً نَتَّبِعُهُ [الْقَمَرِ: ٣٤] وقوله: يُصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ [الواقعة: ٤٦] إِشَارَةٌ إِلَى الشِّرْكِ وَمُخَالَفَةِ التَّوْحِيدِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَكانُوا يَقُولُونَ أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً إِشَارَةٌ إِلَى إِنْكَارِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَكانُوا يُصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ فِيهِ مُبَالَغَاتٌ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تعالى: كانُوا يُصِرُّونَ وَهُوَ آكَدُ مِنْ قَوْلِ الْقَائِلِ: إِنَّهُمْ قَبْلَ ذَلِكَ أَصَرُّوا لِأَنَّ اجْتِمَاعَ لَفْظَيِ الْمَاضِي وَالْمُسْتَقْبَلِ يَدُلُّ عَلَى الِاسْتِمْرَارِ، لِأَنَّ قَوْلَنَا: فُلَانٌ كَانَ يُحْسِنُ إِلَى النَّاسِ، يُفِيدُ كَوْنَ ذَلِكَ عَادَةً لَهُ ثَانِيهَا:
Üçüncü Mesele: Büyük günah (el-hınsü'l-azîm) üzerindeki ısrar nedir? Deriz ki: Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } [Lokmân 13] “Şüphesiz şirk pek büyük bir zulümdür” buyurduğu gibi, şirktir. Bunda bir incelik vardır: Cenâb-ı Hak üç ayette üç asıla işaret etmiştir: Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ مُتْرَفِينَ } “Çünkü onlar bundan önce varlık içinde şımarmış kimselerdi” buyruğu, kullanım açısından elçileri inkâr etmeleriyle yerilmelerine delalet eder; zira mütref olan kimse zenginliği sebebiyle kibirlenir de peygamberliği inkâr eder; nitekim şımarıklar şöyle diyorlardı: { أَبَشَراً مِنَّا وَاحِداً نَتَّبِعُهُ } [Kamer 24] “İçimizden tek bir beşere mi uyacağız?” Cenâb-ı Hakk'ın: { يُصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ } [Vâkıa 46] “Büyük günah üzerinde ısrar edip dururlardı” buyruğu şirke ve tevhitten sapmaya işarettir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَكَانُوا يَقُولُونَ أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَاباً } “Ve derlerdi ki: Biz ölüp de bir toprak olduğumuz zaman mı...” buyruğu ise haşir ve neşri inkâr etmeye işarettir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَكَانُوا يُصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ } buyruğunda birkaç yönden mübalağa vardır: Birincisi: Cenâb-ı Hakk'ın: { كَانُوا يُصِرُّونَ } buyruğudur ki bu, bir kimsenin: 'Onlar bundan önce ısrar ettiler' sözünden daha tekidlidir. Çünkü geçmiş zaman (mâzî) ile şimdiki/geniş zaman (müstakbel/muzâri) lafızlarının bir araya gelmesi sürekliliğe delalet eder; zira: 'Falan kimse insanlara iyilik yapardı' sözümüz, bunun onun bir âdeti olduğunu ifade eder. İkincisi:
لَفْظُ الْإِصْرَارِ فَإِنَّ الْإِصْرَارَ مُدَاوَمَةُ الْمَعْصِيَةِ وَالْغُلُولِ، وَلَا يُقَالُ: فِي الْخَيْرِ أَصَرَّ ثَالِثُهَا: الْحِنْثُ فَإِنَّهُ فَوْقَ الذَّنْبِ فَإِنَّ الْحِنْثَ لَا يَكَادُ فِي اللُّغَةِ يَقَعُ عَلَى الصَّغِيرَةِ وَالذَّنْبُ يَقَعُ عَلَيْهَا، وَأَمَّا الْحِنْثُ فِي الْيَمِينِ فَاسْتَعْمَلُوهُ لِأَنَّ نَفْسَ الْكَذِبِ عِنْدَ الْعُقَلَاءِ قَبِيحٌ، فَإِنَّ مَصْلَحَةَ الْعَالَمِ مَنُوطَةٌ بِالصِّدْقِ وَإِلَّا لَمْ يَحْصُلْ لِأَحَدٍ بِقَوْلِ أَحَدٍ ثِقَةٌ فَلَا يُبْنَى عَلَى كَلَامِهِ مَصَالِحُ، وَلَا يُجْتَنَبُ عَنْ مَفَاسِدَ، ثُمَّ إِنَّ الْكَذِبَ لَمَّا وُجِدَ فِي كَثِيرٍ مِنَ النَّاسِ لِأَغْرَاضٍ فَاسِدَةٍ أَرَادُوا تَوْكِيدَ الْأَمْرِ بِضَمِّ شَيْءٍ إِلَيْهِ يَدْفَعُ تَوَهُّمَهُ فَضَمُّوا إِلَيْهِ الْأَيْمَانَ وَلَا شَيْءَ فَوْقَهَا، فَإِذَا حَنِثَ لَمْ يَبْقَ أَمْرٌ يُفِيدُ الثِّقَةَ فَيَلْزَمُ مِنْهُ فَسَادٌ فَوْقَ فَسَادِ الزِّنَا وَالشُّرْبِ، غَيْرَ أَنَّ الْيَمِينَ إِذَا كَانَتْ عَلَى أَمْرٍ مُسْتَقْبَلٍ وَرَأَى الْحَالِفُ غَيْرَهُ جَوَّزَ الشَّرْعُ الْحِنْثَ وَلَمْ يُجَوِّزْهُ فِي الْكَبِيرَةِ كَالزِّنَا وَالْقَتْلِ لِكَثْرَةِ وُقُوعِ الْأَيْمَانِ وَقِلَّةِ وُقُوعِ الْقَتْلِ وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحِنْثَ هُوَ الْكَبِيرَةُ قَوْلُهُمْ لِلْبَالِغِ: بَلَغَ الْحِنْثَ، أَيْ بَلَغَ مَبْلَغًا بِحَيْثُ يَرْتَكِبُ الْكَبِيرَةَ وَقَبْلَهُ مَا كَانَ يُنْفَى عَنْهُ الصَّغِيرَةُ، لِأَنَّ الْوَلِيَّ مَأْمُورٌ بِالْمُعَاقَبَةِ عَلَى إِسَاءَةِ الْأَدَبِ وَتَرْكِ الصَّلَاةِ.
Israr (el-isrâr) lafzıdır; çünkü ısrar, masiyete ve hıyanete/kötülüğe devam etmektir; hayır hakkında 'ısrar etti' denilmez. Üçüncüsü: Hıns (el-hıns) lafzıdır; zira bu günahtan (zenb) daha üst seviyedir. Çünkü lügatte hıns kelimesi neredeyse hiç küçük günaha (sağîre) irca edilmez, zenb ise ona da irca edilir. Yemini bozmada hıns kelimesine gelince; akıl sahipleri nezdinde yalanın kendisi çirkin olduğu için bunu kullanmışlardır; zira âlemin maslahatı doğruluğa bağlıdır, aksi takdirde hiç kimsenin bir başkasının sözüne güveni kalmaz, dolayısıyla onun sözü üzerine maslahatlar bina edilmez ve mefsedetlerden kaçınılmazdı. Sonra yalan, bozuk maksatlar sebebiyle insanların çoğunda bulununca, ona yalan vehmini defedecek bir şey ekleyerek meseleyi pekiştirmek istediler ve ona yeminleri eklediler ki yeminlerin üstünde bir şey yoktur. Kişi yeminini bozduğunda (hıns yaptığında) güveni sağlayacak bir durum kalmaz; bundan da zinanın ve içkinin fesadından daha büyük bir fesat lâzım gelir. Ancak yemin gelecekteki bir iş üzerine olduğunda ve yemin eden kimse aksini daha hayırlı gördüğünde şeriat yemini bozmayı (hınsi) caiz görmüş; yeminlerin çok vuku bulması ve adam öldürmenin az vuku bulması sebebiyle zina ve adam öldürme gibi büyük günahlarda bunu caiz görmemiştir. Hınsin büyük günah olduğuna delalet eden husus, bülûğa eren kimse için: 'Hıns çağına ulaştı' (beleğa'l-hıns) demeleridir; yani büyük günah işleyecek çağa ulaştı demektir; zira bundan önce küçük günah ondan nefyedilmiş değildi, çünkü veli edepsizlik ve namazı terk etme hususunda cezalandırmakla emrolunmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: الْعَظِيمِ هَذَا يُفِيدُ أَنَّ الْمُرَادَ الشِّرْكُ، فَإِنَّ هَذِهِ الْأُمُورَ لَا تَجْتَمِعُ فِي غَيْرِهِ.
Dördüncü Mesele: Cenâb-ı Hakk'ın: { الْعَظِيمِ } “Büyük” buyruğu, muradın şirk olduğunu ifade eder; zira bu hususlar şirkten başkasında bir araya gelmez.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: كَيْفَ اشْتُهِرَ مِتْنا بِكَسْرِ الْمِيمِ مَعَ أَنَّ اسْتِعْمَالَ الْقُرْآنِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ يَمُوتُ قَالَ تَعَالَى عَنْ يَحْيَى وَعِيسَى ﵉: وَيَوْمَ أَمُوتُ [مَرْيَمَ: ٣٣] وَلَمْ يُقْرَأْ أَمَاتُ عَلَى وَزْنِ أَخَافُ، وَقَالَ تَعَالَى:
Beşinci Mesele: Kur'an'ın geniş zamanda (müstakbel) kullanımı 'yemûtü' (يَمُوتُ) olduğu halde, [mâzîsi] nasıl mîm'in kesresiyle 'mitnâ' (مِتْنَا) şeklinde meşhur olmuştur? Nitekim Cenâb-ı Hak Yahyâ ve Îsâ (aleyhimesselâm) hakkında: { وَيَوْمَ أَمُوتُ } [Meryem 33] “Öleceğim gün” buyurmuş, 'ehâfü' vezninde 'emâtü' okunmamıştır. Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur:
قُلْ مُوتُوا [آلِ عمران: ١١٩] ولم يقل: قل ماتوا، وقال تعالى: وَلا تَمُوتُنَّ [آلِ عِمْرَانَ: ١٠٢] وَلَمْ يَقُلْ: وَلَا تَمَاتُوا كَمَا قَالَ: أَلَّا تَخافُوا [فُصِّلَتْ: ٣٠] قُلْنَا: فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ هَذِهِ الْكَلِمَةَ خَالَفَتْ غَيْرَهَا، فَقِيلَ فِيهَا: أَمُوتُ وَالسَّمَاعُ مُقَدَّمٌ عَلَى الْقِيَاسِ وَالثَّانِي: مَاتَ يَمَاتُ لُغَةٌ فِي مَاتَ يَمُوتُ، فَاسْتُعْمِلَ مَا فِيهَا الْكَسْرُ لِأَنَّ/ الْكَسْرَ فِي الْمَاضِي يُوجَدُ أَكْثَرَ الْأَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: كَثْرَةُ يَفْعَلُ عَلَى يَفْعُلُ وَثَانِيهِمَا: كَوْنُهُ عَلَى فَعَلَ يَفْعَلُ، مِثْلُ خَافَ يَخَافُ، وَفِي مُسْتَقْبَلِهَا الضَّمُّ لِأَنَّهُ يُوجَدُ لِسَبَبَيْنِ أَحَدُهُمَا: كَوْنُ الْفِعْلِ عَلَى فَعَلَ يَفْعُلُ، مِثْلُ طَالَ يَطُولُ، فَإِنَّ وَصْفَهُ بِالتَّطْوِيلِ دُونَ الطَّائِلِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مِنْ بَابِ قَصَرَ يَقْصُرُ، وَثَانِيهِمَا: كَوْنُهُ عَلَى فَعِلَ يَفْعُلُ، تَقُولُ: فَعِلْتُ فِي الْمَاضِي بِالْكَسْرِ وَفِي الْمُسْتَقْبَلِ بِالضَّمِّ.
{ قُلْ مُوتُوا } [Âl-i İmrân 119] “De ki: Geberin / ölün” buyurmuş, 'kul mâtû' dememiştir. Cenâb-ı Hak: { وَلَا تَمُوتُنَّ } [Âl-i İmrân 102] “Ölmeyiniz” buyurmuş; { أَلَّا تَخَافُوا } [Fussilet 30] buyurduğu gibi 've lâ temâtû' dememiştir? Deriz ki: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bu kelime diğerlerine muhalefet etmiş ve onda 'emûtü' denilmiştir; semâîlik (işitilerek nakledilme) ise kıyasa takdim edilir. İkincisi: 'Mâteden yemâtü', 'mâteden yemûtü' fiilinde bir lehçedir; dolayısıyla mâzîsinde kesre olan kullanılmıştır. Çünkü mâzîdeki kesre şu iki durumun çoğunda bulunur: Birincisi: 'Yef'alü' kalıbının 'yef'ulü' kalıbına galebe çalması. İkincisi: Fiilin 'hâfe-yehâfü' gibi 'fe'ile-yef'alü' babından olmasıdır. Bu fiilin müstakbelinde (muzârisinde) zamme bulunması ise iki sebepten ötürüdür: Birincisi: Fiilin 'tâle-yetûlü' gibi 'fe'ale-yef'ulü' babından olmasıdır; zira onun 'tâil' değil de 'tatvîl' ile nitelenmesi, 'kasara-yaksuru' babından olduğuna delalet eder. İkincisi ise 'fe'ile-yef'ulü' kalıbında olmasıdır; nitekim mâzîde kesre ile 'fe'iltü', müstakbelde ise zamme ile dersin.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: كَيْفَ أَتَى بِاللَّامِ الْمُؤَكِّدَةِ فِي قَوْلِهِ: لَمَبْعُوثُونَ مَعَ أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ النَّفْيُ وَفِي النَّفْيِ لَا يُذْكَرُ فِي خَبَرِ إِنَّ اللَّامُ يُقَالُ: إِنَّ زَيْدًا لَيَجِيءُ وَإِنَّ زَيْدًا لَا يَجِيءُ، فَلَا تُذْكَرُ اللَّامُ، وَمَا مُرَادُهُمْ بِالِاسْتِفْهَامِ إِلَّا الْإِنْكَارَ بِمَعْنَى إِنَّا لَا نُبْعَثُ؟ نَقُولُ: الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: عِنْدَ إِرَادَةِ التَّصْرِيحِ بِالنَّفْيِ يُوجَدُ التَّصْرِيحُ بِالنَّفْيِ وَصِيغَتُهُ ثَانِيهِمَا: أَنَّهُمْ أَرَادُوا تَكْذِيبَ مَنْ يُخْبِرُ عَنِ الْبَعْثِ فَذَكَرُوا أَنَّ الْمُخْبِرَ عَنْهُ يُبَالِغُ فِي الْإِخْبَارِ وَنَحْنُ نَسْتَكْثِرُ مُبَالَغَتَهُ وَتَأْكِيدَهُ فَحَكَوْا كَلَامَهُمْ عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِفْهَامِ بِمَعْنَى الْإِنْكَارِ، ثُمَّ إِنَّهُمْ أَشَارُوا فِي الْإِنْكَارِ إِلَى أُمُورٍ اعْتَقَدُوهَا مُقَرَّرَةً لصحة إنكارهم فقالوا أولا: أَإِذا مِتْنا وَلَمْ يَقْتَصِرُوا عَلَيْهِ بَلْ قَالُوا بَعْدَهُ: وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَيْ فَطَالَ عَهْدُنَا بَعْدَ كَوْنِنَا أَمْوَاتًا حَتَّى صَارَتِ اللُّحُومُ تُرَابًا وَالْعِظَامُ رُفَاتًا، ثُمَّ زَادُوا وَقَالُوا: مَعَ هَذَا يُقَالُ لَنَا: إِنَّكُمْ لَمَبْعُوثُونَ بِطَرِيقِ التَّأْكِيدِ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ أَحَدُهَا: اسْتِعْمَالُ كَلِمَةٍ إِنَّ ثَانِيهَا: إِثْبَاتُ اللَّامِ فِي خَبَرِهَا ثَالِثُهَا: تَرْكُ صِيغَةِ الِاسْتِقْبَالِ، وَالْإِتْيَانُ بِالْمَفْعُولِ كَأَنَّهُ كَائِنٌ، فَقَالُوا لَنَا: إِنَّكُمْ لَمَبْعُوثُونَ ثُمَّ زَادُوا وَقَالُوا:
Altıncı Mesele: Murad olumsuzluk (nefy) olduğu ve olumsuzlukta inne'nin haberinde lâm zikredilmediği halde Cenâb-ı Hak: { لَمَبْعُوثُونَ } buyruğunda pekiştirme lâm'ını (lâm-ı müekkede) nasıl getirmiştir? Zira: 'İnne Zeyden le-yecîü' (Zeyd elbette gelir) denir, 'İnne Zeyden lâ yecîü' (Zeyd gelmez) dendiğinde ise lâm zikredilmez. Onların soru sormaktan maksatları ise: 'Biz diriltilmeyeceğiz' anlamında inkârdan başka bir şey değildir? Deriz ki: Bunun cevabı iki vecihtendir: Birincisi: Olumsuzluğun açıkça belirtilmesi istendiğinde açıkça nefy ve onun sîgası bulunur. İkincisi: Onlar dirilişi haber veren kimseyi yalanlamak istemişler; haber verenin bu haberde mübalağa yaptığını ve kendilerinin de onun bu mübalağasını ve tekidini aşırı bulduklarını belirtmişlerdir; bu sebeple onların sözlerini inkâr anlamında soru üslubuyla aktarmışlardır. Sonra inkârlarında, inkârlarının doğruluğu için kesinleşmiş kabul ettikleri hususlara işaret ederek önce: { أَئِذَا مِتْنَا } “Biz öldüğümüz zaman mı?” demişler ve bununla da yetinmeyip ardından: { وَكُنَّا تُرَاباً وَعِظَاماً } “Ve bir toprak ve kemik olduğumuz zaman mı?” demişlerdir; yani öldükten sonra üzerimizden öyle uzun bir zaman geçti ki etler toprak, kemikler çürümüş un ufak oldu [böyleyken mi diriltileceğiz?] Sonra bunu artırarak şöyle demişlerdir: Bununla birlikte bize: { إِنَّكُمْ لَمَبْعُوثُونَ } “Şüphesiz siz kesinlikle diriltileceksiniz” şeklinde üç yönden pekiştirilmiş bir yolla söylenmektedir: Birincisi: 'İnne' kelimesinin kullanılması. İkincisi: Haberinde lâm harfinin sabit kılınması. Üçüncüsü: Gelecek zaman kipi terk edilip sanki vuku bulmuş gibi ism-i mef'ûl getirilmesidir. Böylece bize: 'Siz kesinlikle diriltileceksiniz' dediler. Sonra daha da ileri gidip şöyle dediler:
أَوَآباؤُنَا الْأَوَّلُونَ يَعْنِي هَذَا أَبْعَدُ فَإِنَّا إِذَا كُنَّا تُرَابًا بَعْدَ مَوْتِنَا وَالْآبَاءُ حَالُهُمْ فَوْقَ حَالِ الْعِظَامِ الرُّفَاتِ فَكَيْفَ يُمْكِنُ الْبَعْثُ؟ وَقَدْ بَيَّنَّا فِي سُورَةِ وَالصَّافَّاتِ هَذَا كُلَّهُ وَقُلْنَا: إِنَّ قَوْلَهُ: أَوَآباؤُنَا الْأَوَّلُونَ [الصافات: ١٧]
{ أَوَآبَاؤُنَا الْأَوَّلُونَ } “Önceki atalarımız da mı?” Yani bu daha da uzak bir ihtimaldir; zira biz öldükten sonra toprak olursak, atalarımızın durumu ise çürümüş kemiklerin halinin de ötesindedir; öyleyse dirilme nasıl mümkün olur? Bütün bunları Sâffât Suresi'nde açıklamış ve Cenâb-ı Hakk'ın: { أَوَآبَاؤُنَا الْأَوَّلُونَ } [Sâffât 17] buyruğunun,
مَعْنَاهُ: أَوْ يَقُولُوا: آبَاؤُنَا الْأَوَّلُونَ، إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُمْ فِي الْإِشْكَالِ أَعْظَمُ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَجَابَهُمْ وَرَدَّ عَلَيْهِمْ فِي الْجَوَابِ فِي كل مبالغة بمبالغة أخرى فقال:
onların [diriltilmesinin] imkânsızlıkta daha büyük olduğuna işaret etmek üzere: 'Yoksa önceki atalarımız da mı [diriltilecek] derler' manasında olduğunu söylemiştik. Sonra Allah Teâlâ onlara cevap vermiş ve cevabında her mübalağaya karşı başka bir mübalağa ile mukabelede bulunarak şöyle buyurmuştur:
[سورة الواقعة (٥٦) : الآيات ٤٩ الى ٥٠]
[Vâkıa Suresi (56), Ayetler 49-50]
قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ (٤٩) لَمَجْمُوعُونَ إِلى مِيقاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ (٥٠)
{ قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ (٤٩) لَمَجْمُوعُونَ إِلى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ (٥٠) } “De ki: Şüphesiz öncekiler de sonrakiler de, bilinen bir günün belirlenmiş vaktinde mutlaka toplanacaklardır.”
فَقَوْلُهُ: قُلْ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْأَمْرَ فِي غَايَةِ الظُّهُورِ، وَذَلِكَ أَنَّ فِي الرِّسَالَةِ أَسْرَارًا لَا تُقَالُ إِلَّا لِلْأَبْرَارِ، وَمِنْ جُمْلَتِهَا تَعْيِينُ وَقْتِ الْقِيَامَةِ لِأَنَّ الْعَوَامَّ لَوْ عَلِمُوا لَاتَّكَلُوا وَالْأَنْبِيَاءُ رُبَّمَا اطَّلَعُوا عَلَى عَلَامَاتِهَا أَكْثَرَ مِمَّا بَيَّنُوا وَرُبَّمَا بَيَّنُوا لِلْأَكَابِرِ مِنَ الصَّحَابَةِ عَلَامَاتٍ عَلَى مَا نُبَيِّنُ فَفِيهِ وُجُوهٌ أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ: قُلْ يَعْنِي أَنَّ هَذَا مِنْ جُمْلَةِ الْأُمُورِ الَّتِي بَلَغَتْ فِي الظُّهُورِ إِلَى حَدٍّ يَشْتَرِكُ فِيهِ الْعَوَامُّ وَالْخَوَاصُّ، فَقَالَ: قُلْ قَوْلًا عَامًّا وَهَكَذَا فِي كُلِّ مَوْضِعٍ، قَالَ:
Cenâb-ı Hakk'ın: { قُلْ } “De ki” buyruğu, meselenin son derece açık olduğuna işarettir. Zira risalette sadece iyi ve seçkin kullara (ebrâr) söylenecek sırlar vardır; kıyametin vaktinin tayini de bu cümledendir. Çünkü avam bilseydi tembellik edip güvenirdi; peygamberler ise belki de onun alametlerine açıkladıklarından daha çok muttali olmuşlar ve açıklayacağımız üzere sahâbenin ileri gelenlerine alametleri açıklamış olabilirler. Bunda vecihler vardır: Birincisi: Cenâb-ı Hakk'ın: { قُلْ } “De ki” buyruğu, yani bu mesele, avam ile havasın ortak olduğu bir açıklık derecesine ulaşmış işlerdendir; bu sebeple: 'Umumi bir söz söyle' buyurmuştur. Nitekim Cenâb-ı Hakk'ın:
قُلْ كَانَ الْأَمْرُ ظَاهِرًا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ [الصمد: ١] وقال: قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ [الكهف: ١١٠] وَقَالَ: قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي [الْإِسْرَاءِ: ٨٥] أَيْ هَذَا هُوَ الظَّاهِرُ مِنْ أَمْرِ الرُّوحِ وَغَيْرُهُ خَفِيٌّ ثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ بِتَقْدِيمِ الْأَوَّلِينَ عَلَى الْآخَرِينَ فِي جَوَابِ قَوْلِهِمْ: أَوَآباؤُنَا الْأَوَّلُونَ [الواقعة: ٤٨] فَإِنَّهُمْ أَخَّرُوا ذِكْرَ الْآبَاءِ لِكَوْنِ الِاسْتِبْعَادِ فِيهِمْ أَكْثَرَ، فَقَالَ إِنَّ الْأَوَّلِينَ الَّذِينَ تَسْتَبْعِدُونَ بَعْثَهُمْ وَتُؤَخِّرُونَهُمْ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ فِي أَمْرٍ مُقَدَّمٍ عَلَى الْآخِرِينَ، يَتَبَيَّنُ مِنْهُ إِثْبَاتُ/ حَالِ مَنْ أَخَّرْتُمُوهُ مُسْتَبْعِدِينَ، إِشَارَةً إِلَى كَوْنِ الْأَمْرِ هَيِّنًا ثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: لَمَجْمُوعُونَ فَإِنَّهُمْ أَنْكَرُوا قَوْلَهُ: لَمَبْعُوثُونَ فَقَالَ: هُوَ وَاقِعٌ مَعَ أَمْرٍ زَائِدٍ، وَهُوَ أَنَّهُمْ يُحْشَرُونَ وَيُجْمَعُونَ فِي عَرْصَةِ الْحِسَابِ، وَهَذَا فَوْقَ الْبَعْثِ، فَإِنَّ مَنْ بَقِيَ تَحْتَ التُّرَابِ مُدَّةً طَوِيلَةً ثُمَّ حُشِرَ رُبَّمَا لَا يَكُونُ لَهُ قُدْرَةٌ عَلَى الْحَرَكَةِ، وَكَيْفَ لَوْ كَانَ حَيًّا مَحْبُوسًا فِي قَبْرِهِ مُدَّةً لَتَعَذَّرَتْ عَلَيْهِ الْحَرَكَةُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بِقُدْرَتِهِ يُحَرِّكُهُ بِأَسْرَعِ حَرَكَةٍ وَيَجْمَعُهُ بِأَقْوَى سَيْرٍ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَمَجْمُوعُونَ فَوْقَ قَوْلِ الْقَائِلِ: مَجْمُوعُونَ كَمَا قُلْنَا: إِنَّ قول قَوْلَ الْقَائِلِ: إِنَّهُ يَمُوتُ فِي إِفَادَةِ التَّوْكِيدِ دُونَ قَوْلِهِ: إِنَّهُ مَيِّتٌ رَابِعُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلى مِيقاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَجْمَعُهُمْ فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ مَعْلُومٍ، وَاجْتِمَاعُ عَدَدٍ مِنَ الْأَمْوَاتِ لَا يَعْلَمُ عَدَدَهُمْ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ أَعْجَبُ مِنْ نَفْسِ الْبَعْثِ وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ وَالصَّافَّاتِ: فَإِنَّما هِيَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ [الصَّافَّاتِ: ١٩] أَيْ أَنْتُمْ تَسْتَبْعِدُونَ نَفْسَ الْبَعْثِ، وَالْأَعْجَبُ مِنْ هَذَا أَنَّهُ يَبْعَثُهُمْ بِزَجْرَةٍ وَاحِدَةٍ أَيْ صَيْحَةٍ وَاحِدَةٍ: فَإِذا هُمْ يَنْظُرُونَ أَيْ يُبْعَثُونَ مَعَ زِيَادَةِ أَمْرٍ، وَهُوَ فَتْحُ أَعْيُنِهِمْ وَنَظَرُهُمْ، بِخِلَافِ مَنْ نَعَسَ فَإِنَّهُ إِذَا انْتَبَهَ يَبْقَى سَاعَةً ثُمَّ يَنْظُرُ فِي الْأَشْيَاءِ، فَأَمْرُ الْإِحْيَاءِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى أَهْوَنُ مِنْ تَنْبِيهِ نَائِمٍ خَامِسُهَا: حَرْفُ (إِلَى) أَدَلُّ عَلَى الْبَعْثِ مِنَ اللَّامِ، وَلْنَذْكُرْ هَذَا فِي جَوَابِ سُؤَالٍ هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:
{ قُلْ } “De ki” buyurduğu her yerde mesele apaçıktır. Allah Teâlâ: { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } [İhlâs 1] “De ki: O Allah tektir”, { قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ } [Kehf 110] “De ki: Ben de ancak sizin gibi bir beşerim” ve { قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي } [İsrâ 85] “De ki: Ruh Rabbimin emrindendir” yani ruhun işinden açık olan budur, gerisi gizlidir, buyurmuştur. İkincisi: Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ } buyruğudur ki, onların: { أَوَآبَاؤُنَا الْأَوَّلُونَ } [Vâkıa 48] sözlerine cevap olarak öncekileri sonrakilerin önüne geçirmiştir. Çünkü onlar [dirilmelerini] daha uzak gördükleri için ataların zikrini sona bırakmışlardı. Cenâb-ı Hak da: Dirilmelerini uzak görüp sona bıraktığınız o öncekileri Allah, sonrakilerin önünde bir mertebede diriltecektir, buyurarak, işin pek kolay olduğuna işaret etmek üzere, uzak görerek sona bıraktığınız kimselerin durumunu ispatı beyan etmiştir. Üçüncüsü: Cenâb-ı Hakk'ın: { لَمَجْمُوعُونَ } “Mutlaka toplanacaklardır” buyruğudur. Çünkü onlar: { لَمَبْعُوثُونَ } “Diriltilecek miyiz?” sözünü inkâr etmişlerdi. Cenâb-ı Hak ise bunun fazla bir işle birlikte vuku bulacağını, yani onların hesap meydanında haşredilip toplanacaklarını bildirmiştir; bu ise diriltilmenin de ötesindedir. Çünkü uzun bir müddet toprağın altında kalıp sonra haşredilen kimsenin hareket etmeye gücü olmayabilir; kabrinde bir müddet diri olarak hapsedilmiş olsaydı hareket etmesi nasıl da imkânsızlaşırdı! Sonra Allah Teâlâ kudretiyle onu en hızlı hareketle hareket ettirir ve en güçlü sevk ile toplar. Cenâb-ı Hakk'ın: { لَمَجْمُوعُونَ } buyruğu, söyleyenin 'mecmûûne' (toplanırlar) sözünün fevkindedir; nitekim söyleyenin: 'İnnehû yemûtü' (O ölür) sözünün tekid ifade etmede, 'İnnehû meyyitün' (O ölüdür) sözünden daha aşağı seviyede olduğunu belirttiğimiz gibidir. Dördüncüsü: Cenâb-ı Hakk'ın: { إِلَى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ } “Bilinen bir günün belirlenmiş vaktinde” buyruğudur ki bu, Allah Teâlâ'nın onları bilinen tek bir günde toplayacağına delalet eder. Sayısını ancak Allah Teâlâ'nın bildiği bunca ölünün aynı anda toplanması bizatihi diriltilmekten daha hayret vericidir. Bu, Cenâb-ı Hakk'ın Sâffât Suresi'ndeki: { فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ } [Sâffât 19] “O ancak tek bir haykırıştır” buyruğu gibidir; yani siz bizatihi dirilmeyi uzak görüyorsunuz, bundan daha şaşırtıcı olanı ise O'nun onları tek bir haykırışla, yani tek bir sayha ile diriltmesidir: { فَإِذَا هُمْ يَنْظُرُونَ } “Bir de bakarsın ki onlar bakıp duruyorlar”; yani gözlerinin açılması ve bakmaları gibi ilave bir durumla diriltilirler. Uyuklayan kimsenin aksine; zira o uyandığında bir müddet kalır, sonra eşyaya bakar; dolayısıyla Allah Teâlâ katında diriltme işi, uyuyan birini uyandırmaktan daha kolaydır. Beşincisi: (İlâ) harfi dirilişe (lâm) harfinden daha çok delalet eder. Bunu şöyle bir sorunun cevabında zikredelim: Allah Teâlâ bir yerde:
يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ الْجَمْعِ [التَّغَابُنِ: ٩] وَقَالَ هُنَا: لَمَجْمُوعُونَ إِلى مِيقاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ وَلَمْ يَقُلْ: لِمِيقَاتِنَا وَقَالَ: وَلَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا [الْأَعْرَافِ: ١٤٣] نَقُولُ: لَمَّا كَانَ ذكر الجمع جوابا للمنكرين المستبعدين ذَكَرَ كَلِمَةَ (إِلَى) الدَّالَّةِ عَلَى التَّحَرُّكِ وَالِانْتِقَالِ لِتَكُونَ أَدَلَّ عَلَى فِعْلٍ غَيْرِ الْبَعْثِ وَلَا يَجْمَعُ هُنَاكَ قَالَ: يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ وَلَا يُفْهَمُ النُّشُورُ مِنْ نَفْسِ الْحَرْفِ وَإِنْ كَانَ يفهم من الكلام، ولهذا قال هاهنا: لَمَجْمُوعُونَ بِلَفْظِ التَّأْكِيدِ، وَقَالَ هُنَاكَ: يَجْمَعُكُمْ وَقَالَ هاهنا: إِلى مِيقاتِ وَهُوَ مَصِيرُ الْوَقْتِ إِلَيْهِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى:
{ يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ الْجَمْعِ } [Teğâbün 9] “Sizi toplanma günü için toplayacağı gün” buyurmuş; burada ise: { لَمَجْمُوعُونَ إِلَى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ } buyurup 'li-mîkâtinâ' dememiş; [başka bir ayette ise]: { وَلَمَّا جَاءَ مُوسَى لِمِيقَاتِنَا } [A'râf 143] “Musa tayin ettiğimiz vakitte gelince” buyurmuştur? Deriz ki: Toplanmanın zikri, inkâr edip uzak görenlere bir cevap olunca, dirilişten başka bir fiile daha çok delalet etmesi için harekete ve intikale delalet eden (ilâ) kelimesini zikretmiştir; orada ise toplamamaktadır. { يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ } buyurmuştur; sözün kendisinden anlaşılsa da harfin kendisinden dirilip yayılma (nüşûr) anlaşılmaz. Bu sebeple burada pekiştirme lafzıyla: { لَمَجْمُوعُونَ } buyurmuş, orada ise: { يَجْمَعُكُمْ } buyurmuştur. Burada: Vaktin ona ulaşması/varması anlamına gelen { إِلَى مِيقَاتِ } buyurmuştur. Cenâb-ı Hakk'ın:
وَلَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا فَنَقُولُ: الْمَوْضِعُ هُنَاكَ لَمْ يَكُنْ مَطْلُوبَ مُوسَى ﵇، وَإِنَّمَا كَانَ مَطْلُوبُهُ الْحُضُورَ، لِأَنَّ مَنْ وُقِّتَ لَهُ وَقْتٌ وَعُيِّنَ لَهُ مَوْضِعٌ كَانَتْ حَرَكَتُهُ فِي الْحَقِيقَةِ لِأَمْرٍ بِالتَّبَعِ إِلَى أَمْرٍ، وَأَمَّا هُنَاكَ فَالْأَمْرُ الْأَعْظَمُ
{ وَلَمَّا جَاءَ مُوسَى لِمِيقَاتِنَا } buyruğuna gelince; deriz ki: Oradaki mekân Mûsâ (aleyhisselâm)'ın talep ettiği şey değildi, onun talep ettiği şey sadece hazır bulunmaktı. Çünkü kendisine bir vakit belirlenen ve bir mekân tayin edilen kimsenin hareketi, hakikatte bir işe tâbi olarak diğer bir işe yöneliktir. Orada ise en büyük mesele,
الْوُقُوفُ فِي مَوْضِعِهِ لَا زَمَانِهِ فَقَالَ بِكَلِمَةٍ دلالتها على الموضع والمكان أظهر. ثم قال تعالى:
zamanında değil mekânında durmaktı; bu sebeple mekâna ve yere delaleti daha açık olan bir kelime getirmiştir. Sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur:
[سورة الواقعة (٥٦) : الآيات ٥١ الى ٥٥]
[Vâkıa Suresi (56), Ayetler 51-55]
ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ (٥١) لَآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ (٥٢) فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ (٥٣) فَشارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ (٥٤) فَشارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ (٥٥)
{ ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ (٥١) لَآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ (٥٢) فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ (٥٣) فَشَارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ (٥٤) فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ (٥٥) } “Sonra siz, ey sapıklar, yalanlayıcılar! Mutlaka zakkum ağacından yiyeceksiniz. Karınları ondan dolduracaksınız. Üzerine de kaynar sudan içeceksiniz. Susuzluk illetine tutulmuş develerin içişi gibi içeceksiniz.”
فِي تَفْسِيرِ الْآيَاتِ مَسَائِلُ:
Ayetlerin tefsirinde meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْخِطَابُ مَعَ مَنْ؟ نَقُولُ: قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ مَعَ أَهْلِ مَكَّةَ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ عَامٌّ مَعَ كُلِّ ضَالٍّ مُكَذِّبٍ وَقَدْ تَقَدَّمَ مِثْلُ هَذَا فِي مَوَاضِعَ، وَهُوَ تَمَامُ كَلَامِ النَّبِيِّ ﷺ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لِنَبِيِّهِ: قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ لَمَجْمُوعُونَ ثُمَّ إِنَّكُمْ تُعَذَّبُونَ بِهَذِهِ الْأَنْوَاعِ مِنَ الْعَذَابِ.
Birinci Mesele: Hitap kimedir? Deriz ki: Bazı müfessirler Mekke ehlinedir demişlerdir; zâhir olan ise her sapık ve yalanlayıcı için umumi olduğudur. Bunun bir benzeri daha önce çeşitli yerlerde geçmişti. Bu, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) sözünün tamamıdır; sanki Allah Teâlâ Peygamberine şöyle buyurmuştur: De ki: Şüphesiz öncekiler de sonrakiler de toplanacaklardır, sonra siz bu azap çeşitleriyle azap olunacaksınız.
الْمَسْأَلَةُ الثانية: قال هاهنا: الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ بِتَقْدِيمِ الضَّالِّ وَقَالَ فِي آخِرِ السُّورَةِ: وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ [الْوَاقِعَةِ: ٩٢] بِتَقْدِيمِ الْمُكَذِّبِينَ، فَهَلْ بَيْنَهُمَا فَرْقٌ؟ قُلْتُ: نعم، وذلك أن المراد من الضالين هاهنا هُمُ الَّذِينَ صَدَرَ مِنْهُمُ الْإِصْرَارُ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ، فَضَلُّوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَمْ يَصِلُوا إِلَيْهِ وَلَمْ يُوَحِّدُوهُ، وَذَلِكَ ضَلَالٌ عَظِيمٌ، ثُمَّ كذبوا رسله وقالوا: أَإِذا مِتْنا فَكَذَّبُوا بِالْحَشْرِ، فَقَالَ: أَيُّهَا الضَّالُّونَ الَّذِينَ أَشْرَكْتُمْ: الْمُكَذِّبُونَ الَّذِينَ أَنْكَرْتُمُ الْحَشْرَ لَتَأْكُلُونَ مَا تَكْرَهُونَ، وَأَمَّا هُنَاكَ فَقَالَ لَهُمْ: أَيُّهَا الْمُكَذِّبُونَ الَّذِينَ كَذَّبْتُمْ بِالْحَشْرِ الضَّالُّونَ فِي طَرِيقِ الْخَلَاصِ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ إِلَى النَّعِيمِ، وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ الْخِطَابَ هُنَا مَعَ الْكُفَّارِ فَقَالَ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ ضَلَلْتُمْ أَوَّلًا وَكَذَّبْتُمْ ثَانِيًا، وَالْخِطَابُ فِي آخِرِ السُّورَةِ مَعَ مُحَمَّدٍ ﷺ يُبَيِّنُ لَهُ حَالَ الْأَزْوَاجِ الثَّلَاثَةِ فَقَالَ: الْمُقَرَّبُونَ فِي رَوْحٍ وَرَيْحَانٍ وجنة ونعيم، وَأَصْحَابُ الْيَمِينِ فِي سَلَامٍ، وَأَمَّا الْمُكَذِّبُونَ الَّذِينَ كَذَّبُوا فَقَدْ ضَلُّوا فَقَدَّمَ تَكْذِيبَهُمْ إِشَارَةً إِلَى كَرَامَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ حَيْثُ بَيَّنَ أَنَّ أَقْوَى سَبَبٍ فِي عِقَابِهِمْ تَكْذِيبُهُمْ وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكَلَامَ هُنَاكَ مَعَ مُحَمَّدٍ ﷺ قَوْلُهُ: فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ [الْوَاقِعَةِ: ٩١] .
İkinci Mesele: Cenâb-ı Hak burada sapıkları (ed-dâllûn) öne alarak: { الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ } buyurmuş, surenin sonunda ise yalanlayanları öne alarak: { وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ } [Vâkıa 92] “Ama yalanlayıcı sapıklardan ise” buyurmuştur. Bu ikisi arasında bir fark var mıdır? Derim ki: Evet; zira buradaki sapıklardan maksat, büyük günah üzerinde ısrar edenlerdir; Allah yolundan sapmışlar, O'na ulaşamamış ve O'nu birlememişlerdir ki bu pek büyük bir sapıklıktır. Sonra O'nun elçilerini yalanlayıp: { أَئِذَا مِتْنَا } “Öldüğümüz zaman mı?” diyerek haşri inkâr etmişlerdir. Cenâb-ı Hak da şöyle buyurmuştur: Ey şirk koşan sapıklar ve haşri inkâr eden yalanlayıcılar! Siz hoşlanmadığınız şeyi mutlaka yiyeceksiniz. Orada ise onlara şöyle buyurmuştur: Ey haşri yalanlayan yalanlayıcılar ve kurtuluş yolunda sapıp nimete eremeyen sapıklar! Bunda diğer bir vecih daha vardır: Buradaki hitap kâfirlerledir; dolayısıyla: Ey önce sapan, sonra yalanlayanlar! denilmiştir. Surenin sonundaki hitap ise Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) iledir; ona üç grubun halini beyan ederek: Yakınlaştırılanlar (mukarrabûn) rahatlık, güzel rızık ve nimet cenneti içindedirler; amel defteri sağdan verilenler esenliktedir; yalanlayanlara gelince, onlar yalanlamış ve sapmışlardır, buyurmuştur. Onların cezalandırılmasındaki en güçlü sebebin yalanlamaları olduğunu beyan ederek Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şerefine işaret etmek üzere yalanlamalarını öne almıştır. Oradaki hitabın Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile olduğuna Cenâb-ı Hakk'ın: { فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ } [Vâkıa 91] “Amel defteri sağdan verilenlerden sana selam olsun” buyruğu delalet etmektedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَا الزَّقُّومُ؟ نَقُولُ: قَدْ بَيَّنَّاهُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ وَاخْتَلَفَ فِيهِ أَقْوَالُ النَّاسِ وَمَآلُ الْأَقْوَالِ إِلَى كَوْنِ ذَلِكَ فِي الطَّعْمِ مُرًّا وَفِي اللَّمْسِ حَارًّا، وَفِي الرَّائِحَةِ مُنْتِنًا، وَفِي الْمَنْظَرِ أَسْوَدَ لَا يَكَادُ آكِلُهُ يُسِيغُهُ فَيُكْرَهُ عَلَى ابْتِلَاعِهِ، وَالتَّحْقِيقُ اللُّغَوِيُّ فِيهِ أَنَّ الزَّقُّومَ لُغَيَّةٌ عَرَبِيَّةٌ دَلَّنَا تَرْكِيبُهُ عَلَى قُبْحِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ زق لَمْ يَجْتَمِعْ إِلَّا فِي مُهْمَلٍ أَوْ فِي مَكْرُوهٍ مِنْهُ مَزَقَ، وَمِنْهُ زَمَقَ شَعْرُهُ إِذَا نَتَفَهُ، وَمِنْهُ الْقَزْمُ لِلدَّنَاءَةِ، وَأَقْوَى مِنْ هَذَا أَنَّ الْقَافَ مَعَ كُلِّ حَرْفٍ مِنَ الْحَرْفَيْنِ الْبَاقِيَيْنِ يَدُلُّ عَلَى الْمَكْرُوهِ فِي أَكْثَرِ الْأَمْرِ، فَالْقَافُ مَعَ الْمِيمِ قُمَامَةٌ وَقُمْقُمَةٌ، وَبِالْعَكْسِ مُقَامِقٌ، الْغَلِيظُ الصَّوْتِ وَالْقُمْقُمَةُ هُوَ السُّورُ، وَأَمَّا الْقَافُ مَعَ الزَّايِ فَالْزَّقُّ رَمْيُ الطَّائِرِ بِذَرْقِهِ، وَالزَّقْزَقَةُ الْخِفَّةُ، وَبِالْعَكْسِ الْقَزْنُوبُ فَيَنْفِرُ الطَّبْعُ مِنْ تَرْكِيبِ الْكَلِمَةِ مِنْ حُرُوفٍ اجْتِمَاعُهَا دَلِيلُ الْكَرَاهَةِ وَالْقُبْحِ، ثُمَّ قُرِنَ بِالْأَكْلِ فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ طَعَامٌ ذو غضة، وَأَمَّا مَا يُقَالُ بِأَنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ: زَقَمْتَنِي بِمَعْنَى أَطْعَمْتَنِي الزُّبْدَ وَالْعَسَلَ وَاللَّبَنَ، فَذَلِكَ لِلْمَجَانَةِ كَقَوْلِهِمْ: أَرْشَقَنِي بِثَوْبٍ حَسَنٍ، وَأَرْجَمَنِي بِكِيسٍ مِنْ ذَهَبٍ، وَقَوْلُهُ: مِنْ شَجَرٍ لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ أَيْ تناولكم منه،
Üçüncü Mesele: Zakkum nedir? Deriz ki: Bunu başka bir yerde açıkladık; insanların bu husustaki görüşleri farklılık göstermiştir. Görüşlerin varacağı netice şudur: O, tatta acı, dokunuşta sıcak, kokuda pis ve görünüşte kapkaradır; yiyen kimse onu boğazından neredeyse geçiremez de yutmaya zorlanır. Bu husustaki lügavî tahkik şudur: Zakkum, terkibi bize çirkinliğini gösteren Arapça bir kelimedir; zira ze-kāf (زق) harfleri ancak mühmel (anlamsız) ya da mekruh kelimelerde bir araya gelmiştir: Yırttı anlamındaki 'mezeka' (مزق), saçını yolduğunda 'zemeka şa'ruhû' (زمق شعره) ve alçaklık/bayağılık anlamındaki 'kazam' (القزم) bunlardandır. Bundan daha güçlüsü şudur: Kāf harfi kalan iki harfin her biriyle birlikte ekseriya mekruh olan şeylere delalet eder. Kāf harfi mîm ile çöp ve süprüntü anlamındaki 'kumâme' ve 'kumkuma'dır; tersi kalın sesli anlamındaki 'mukāmık'tır; kumkuma ise surdur. Kāf harfinin zâ ile birlikteliğine gelince: 'Zekk', kuşun pisliğini atmasıdır; 'zekzeke' hafifliktir; tersi ise 'kaznûb'dur. Dolayısıyla bir araya gelmesi kerahete ve çirkinliğe delil olan harflerden meydana gelmesi sebebiyle tabiat bu kelimenin terkibinden nefret eder. Sonra yeme ile birlikte zikredilmiştir ki bu da onun boğazı tıkayan bir yiyecek olduğuna delalet eder. Arapların: 'Bana yağ, bal ve süt yedirdin' manasında 'zekamtenî' (زَقَمْتَنِي) demelerine gelince; bu, onların: 'Bana güzel bir elbise fırlattı' veya 'bana bir kese altın fırlattı/taşladı' demeleri gibi şaka/alay yolludur. Cenâb-ı Hakk'ın: { مِنْ شَجَرٍ } buyruğu gayenin başlangıcı (ibtidâ-i gâye) içindir; yani ondan yemeniz demektir.
وقوله: فَمالِؤُنَ مِنْهَا زِيَادَةٌ فِي بَيَانِ الْعَذَابِ أَيْ لَا يُكْتَفَى مِنْكُمْ بِنَفْسٍ كَمَا الْأَكْلُ يَكْتَفِي مَنْ يَأْكُلُ الشَّيْءَ لِتَحِلَّةِ الْقَسَمِ، بَلْ يُلْزَمُونَ بِأَنْ تملأوا مِنْهَا الْبُطُونَ وَالْهَاءُ عَائِدَةٌ إِلَى الشَّجَرَةِ، وَالْبُطُونُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ مُقَابَلَةَ الْجَمْعِ بِالْجَمْعِ أَيْ يَمْلَأُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْكُمْ بَطْنَهُ/ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْكُمْ يَمْلَأُ الْبُطُونَ، وَالْبُطُونُ حِينَئِذٍ تَكُونُ بُطُونَ الْأَمْعَاءِ، لِتَخَيُّلِ وَصْفِ الْمِعَى فِي بَاطِنِ الْإِنْسَانِ لَهُ، كَيَأْكُلُ فِي سَبْعَةِ أَمْعَاءٍ، فَيَمْلَئُونَ بُطُونَ الْأَمْعَاءِ وَغَيْرِهَا، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ، وَالثَّانِي أَدْخَلُ فِي التَّعْذِيبِ وَالْوَعِيدِ، قَوْلُهُ: فَشارِبُونَ عَلَيْهِ أَيْ عَقِيبَ الْأَكْلِ تَجُرُّ مَرَارَتُهُ وَحَرَارَتُهُ إِلَى شُرْبِ الْمَاءِ فَيَشْرَبُونَ عَلَى ذَلِكَ الْمَأْكُولِ وَعَلَى ذَلِكَ الزَّقُّومِ مِنَ الْمَاءِ الْحَارِّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ الْحَمِيمِ، وَقَوْلُهُ: فَشارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ بَيَانٌ أَيْضًا لِزِيَادَةِ الْعَذَابِ أَيْ لَا يَكُونُ أَمْرُكُمْ أَمْرَ مَنْ شرب ماءا حَارًّا مُنْتِنًا فَيُمْسِكُ عَنْهُ بَلْ يَلْزَمُكُمْ أَنْ تشربوا منه مثل ما تشرب إليهم وَهِيَ الْجِمَالُ الَّتِي أَصَابَهَا الْعَطَشُ فَتَشْرَبُ وَلَا تَرْوَى، وَهَذَا الْبَيَانُ فِي الشُّرْبِ لِزِيَادَةِ الْعَذَابِ، وقوله: فَمالِؤُنَ مِنْهَا فِي الْأَكْلِ، فَإِنْ قِيلَ:
Cenâb-ı Hakk'ın: { فَمَالِئُونَ مِنْهَا } “Ondan dolduracaksınız” buyruğu azabın beyanında bir ziyadeliktir; yani yeminini bozmaktan kurtulmak için bir şey yiyen kimsenin yetindiği gibi sizden bir nefes/lokma ile yetinilmeyecek, bilakis karınları ondan doldurmaya mecbur tutulacaksınız demektir. Zamir ağaca (şecere) râcidir. Karınlardan (el-butûn) maksadın cem'in cem'e mukabelesi olması muhtemeldir; yani her biriniz kendi karnını dolduracaktır. Her birinizin karınları doldurması anlamında olması da muhtemeldir; o takdirde karınlar, insanın içindeki bağırsakların vasfının tahayyülü sebebiyle -nitekim kâfir yedi bağırsakla yer- bağırsakların karınları olur; böylece bağırsakların içini ve diğer yerleri doldururlar. Birincisi daha açıktır, ikincisi ise azap ve tehditte daha şiddetlidir. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَشَارِبُونَ عَلَيْهِ } “Üzerine içeceksiniz” buyruğu, yani yemenin akabinde onun acılığı ve harareti su içmeye sevk eder; böylece o yiyeceğin ve o zakkumun üzerine kaynar sudan içerler demektir. Hamîmin açıklaması daha önce geçmişti. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ } “Susuzluk illetine tutulmuş develerin içişi gibi içeceksiniz” buyruğu da azabın artırıldığının beyanıdır; yani sizin durumunuz, pis kokulu sıcak bir su içip de ondan vazgeçen kimsenin durumu gibi olmayacaktır; bilakis hîm'in içtiği gibi ondan içmeye mecbur tutulacaksınız. Hîm; susuzluk hastalığına yakalanıp içen ve suya kanmayan develerdir. Bu açıklama içme hususunda azabın artırılması içindir; Cenâb-ı Hakk'ın: { فَمَالِئُونَ مِنْهَا } buyruğu ise yeme hususundadır. Eğer denilirse ki:
الْأَهْيَمُ إِذَا شَرِبَ الْمَاءَ الْكَثِيرَ يَضُرُّهُ وَلَكِنْ فِي الْحَالِ يَلْتَذُّ بِهِ، فَهَلْ لِأَهْلِ الْجَحِيمِ مِنْ شُرْبِ الْحَمِيمِ الْحَارِّ فِي النَّارِ لَذَّةٌ؟ قُلْنَا: لَا، وَإِنَّمَا ذَلِكَ لِبَيَانِ زِيَادَةِ الْعَذَابِ، وَوَجْهُهُ أَنْ يُقَالَ: يُلْزَمُونَ بِشُرْبِ الْحَمِيمِ وَلَا يُكْتَفَى مِنْهُمْ بِذَلِكَ الشُّرْبِ بَلْ يُلْزَمُونَ أَنْ يَشْرَبُوا كَمَا يَشْرَبُ الْجَمَلُ الْأَهْيَمُ الَّذِي بِهِ الْهُيَامُ، أَوْ هُمْ إِذَا شَرِبُوا تَزْدَادُ حَرَارَةُ الزَّقُّومِ فِي جَوْفِهِمْ فَيَظُنُّونَ أَنَّهُ مِنَ الزَّقُّومِ لَا مِنَ الْحَمِيمِ فَيَشْرَبُونَ مِنْهُ شَيْئًا كَثِيرًا بِنَاءً عَلَى وَهْمِ الرِّيِّ، وَالْقَوْلُ فِي الْهِيمِ كَالْقَوْلِ فِي الْبِيضِ، أَصْلُهُ هُومٌ، وَهَذَا مِنْ هَامَ يَهِيمُ كَأَنَّهُ مِنَ الْعَطَشِ يَهِيمُ، وَالْهُيَامُ ذَلِكَ الدَّاءُ الذي يجعله كالهائم من العطش. ثم قال تعالى:
Huyâm illetine tutulan deve çok su içtiğinde bu ona zarar verir, fakat o anda bundan lezzet alır; cehennem ehli için ateşin içinde kaynar hamîmi içmekte bir lezzet var mıdır? Deriz ki: Hayır, bu ancak azabın artırıldığını beyan içindir. Bunun vechi şöyle denilmesidir: Onlar hamîmi içmeye mecbur tutulurlar ve onlardan o kadar içmekle de yetinilmez; bilakis kendisinde huyâm hastalığı bulunan susuz devenin içtiği gibi içmeye mecbur tutulurlar. Yahut onlar içtiklerinde zakkumun harareti içlerinde artar da bunun hamîmden değil zakkumdan olduğunu zannederek suya kanma vehmiyle ondan çokça içerler. Hîm (el-hîm) kelimesindeki açıklama bîz (el-bîd) kelimesindeki gibidir, aslı 'hûm'dur (هُوم). Bu, 'hâme-yehîmü' fiilindendir; sanki susuzluktan ötürü kendinden geçmiş, şaşkınca dolaşmaktadır. Huyâm (el-huyâm) ise deveyi susuzluktan şaşkına dönmüş hale getiren o hastalıktır. Sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur:
[سورة الواقعة (٥٦) : آية ٥٦]
[Vâkıa Suresi (56), Ayet 56]
هَذَا نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ (٥٦)
{ هَذَا نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ (٥٦) } “İşte ceza gününde onlara sunulacak ziyafet budur!”
يَعْنِي لَيْسَ هَذَا كُلَّ الْعَذَابِ بَلْ هَذَا أَوَّلُ مَا يَلْقَوْنَهُ وَهُوَ بَعْضٌ مِنْهُ وَأَقْطَعُ لِأَمْعَائِهِمْ. ثُمَّ قَالَ تعالى:
Yani bütün azap bu değildir; bilakis bu, karşılaşacakları ilk şeydir, azabın bir parçasıdır ve bağırsaklarını en çok parçalayanıdır. Sonra Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur:
[سورة الواقعة (٥٦) : الآيات ٥٧ الى ٥٩]
[Vâkıa Suresi (56), Ayetler 57-59]
نَحْنُ خَلَقْناكُمْ فَلَوْلا تُصَدِّقُونَ (٥٧) أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ (٥٨) أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ (٥٩)
{ نَحْنُ خَلَقْنَاكُمْ فَلَوْلَا تُصَدِّقُونَ (٥٧) أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ (٥٨) أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخَالِقُونَ (٥٩) } “Sizi biz yarattık; hâlâ tasdik etmeyecek misiniz? Akıttığınız meniyi gördünüz mü? Onu siz mi yaratıyorsunuz, yoksa yaratanlar biz miyiz?”
دَلِيلًا عَلَى كَذِبِهِمْ وَصِدْقِ الرُّسُلِ فِي الْحَشْرِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ إِلْزَامٌ عَلَى الْإِقْرَارِ بِأَنَّ الْخَالِقَ فِي الِابْتِدَاءِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، وَلَمَّا كَانَ قَادِرًا عَلَى الْخَلْقِ أَوَّلًا كَانَ قَادِرًا عَلَى الْخَلْقِ ثَانِيًا، وَلَا مَجَالَ لِلنَّظَرِ فِي ذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ تَعَالَى وَتَقَدَّسَ، وَإِنْ لَمْ يَعْتَرِفُوا بِهِ، بل يشكون ويقولن: الْخَلْقُ الْأَوَّلُ مِنْ مَنِيٍّ بِحَسَبِ الطَّبِيعَةِ، فَنَقُولُ:
[Bu ayetler] onların yalancılığına ve elçilerin haşir konusundaki doğruluğuna bir delildir. Çünkü Cenâb-ı Hakk'ın: { أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ } “Onu siz mi yaratıyorsunuz?” buyruğu, başlangıçta yaratanın Allah Teâlâ olduğunu ikrara bir mecbur kılmadır (ilzamdır). İlk başta yaratmaya kādir olan, ikinci kez yaratmaya da kādirdir. Allah Teâlâ ve Tekaddes'in zâtı ve sıfatları üzerinde [şüpheyle] düşünmeye yer yoktur; her ne kadar onlar bunu itiraf etmeyip bilakis şüpheye düşerek: 'İlk yaratılış tabiat gereği menidendir' deseler de... Biz deriz ki:
الْمَنِيُّ مِنَ الْأُمُورِ الْمُمْكِنَةِ وَلَا وُجُودَ لِلْمُمْكِنِ بِذَاتِهِ بَلْ بِالْغَيْرِ عَلَى مَا عُرِفَ، فَيَكُونُ الْمَنِيُّ مِنَ الْقَادِرِ الْقَاهِرِ، وَكَذَلِكَ خَلْقُ الطَّبِيعَةِ وَغَيْرِهَا مِنَ الْحَادِثَاتِ أَيْضًا، فَقَالَ لَهُمْ: هَلْ تَشُكُّونَ فِي أَنَّ اللَّهَ خَلَقَكُمْ أَوَّلًا أَمْ لَا؟ فَإِنْ قَالُوا: لَا نَشُكُّ فِي أَنَّهُ خالقا، فَيُقَالُ: فَهَلْ تُصَدِّقُونَ أَيْضًا بِخَلْقِكُمْ ثَانِيًا؟ فَإِنَّ مَنْ خَلَقَكُمْ أَوَّلًا مِنْ لَا شَيْءٍ لَا يَعْجِزُ أَنْ يَخْلُقَكُمْ ثَانِيًا مِنْ أَجْزَاءٍ هِيَ عِنْدَهُ مَعْلُومَةٌ، وَإِنْ كُنْتُمْ تَشُكُّونَ وَتَقُولُونَ: الْخَلْقُ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنْ (مَنِيٍّ وَبَعْدَ الْمَوْتِ لَا وَالِدَةَ وَلَا مَنِيَّ، فَيُقَالُ لَهُمْ: هَذَا الْمَنِيُّ أَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمِ اللَّهُ، فَإِنْ كُنْتُمْ تَعْتَرِفُونَ بِاللَّهِ وَبِقُدْرَتِهِ وَإِرَادَتِهِ وَعَمَلِهِ، فَذَلِكَ/ يُلْزِمُكُمُ القول بجواز الحشر وصحته، و (لولا) كَلِمَةٌ مُرَكَّبَةٌ مِنْ كَلِمَتَيْنِ مَعْنَاهَا التَّحْضِيضُ وَالْحَثُّ وَالْأَصْلُ فِيهِ: لِمَ لَا، فَإِذَا قُلْتَ: لِمَ لَا أَكَلْتَ وَلِمَ مَا أَكَلْتَ، جَازَ الِاسْتِفْهَامَانِ، فَإِنَّ مَعْنَاهُ لَا عِلَّةَ لِعَدَمِ
Meni mümkün olan şeyplerdendir; bilindiği üzere mümkün olanın varlığı ise kendinden değil başkasındandır. Dolayısıyla meni Kâdir ve Kâhir olan Allah'tandır. Tabiatın ve diğer sonradan olanların (hâdisâtın) yaratılması da böyledir. Cenâb-ı Hak onlara: Allah'ın sizi ilk başta yarattığından şüphe ediyor musunuz, etmiyor musunuz? buyurmuştur. Şayet: 'O'nun yaratan olduğundan şüphe etmiyoruz' derlerse; onlara: 'Öyleyse ikinci kez yaratılmanızı da tasdik ediyor musunuz?' denilir. Zira sizi ilk başta yoktan var eden, katında malum olan parçalardan ikinci kez yaratmaktan aciz kalmaz. Şayet şüphe edip: 'Yaratılış ancak meniden olur; ölümden sonra ise ne anne vardır ne de meni' derlerse; onlara şöyle denilir: 'Bu meniyi siz mi yaratıyorsunuz yoksa Allah mı?' Eğer Allah'ı, O'nun kudretini, iradesini ve fiilini itiraf ediyorsanız, bu sizi haşrin caiz ve sahih olduğunu söylemeye mecbur bırakır. (Levlâ - لولا) kelimesi iki kelimeden birleşmiş bir kelimedir; teşvik ve azarlama (tahdîd ve hass) manasındadır. Bundaki asıl 'lime lâ'dır (لم لا - niçin olmasın?). 'Lime lâ ekelte' (niçin yemedin?) ve 'lime mâ ekelte' dediğinde her iki soru da caizdir; zira bunun anlamı:
الْأَكْلِ وَلَا يُمْكِنُكَ أَنْ تَذْكُرَ عِلَّةً لَهُ، كَمَا تَقُولُ: لِمَ فَعَلْتَ؟ مُوَبِّخًا، يَكُونُ مَعْنَاهُ فَعَلْتَ أَمْرًا لَا سَبَبَ لَهُ وَلَا يُمْكِنُكَ ذِكْرُ سَبَبٍ لَهُ ثُمَّ إِنَّهُمْ تَرَكُوا حَرْفَ الِاسْتِفْهَامِ عَنِ الْعِلَّةِ وَأَتَوْا بِحَرْفِ الِاسْتِفْهَامِ عَنِ الْحُكْمِ، فَقَالُوا: هَلَّا فَعَلْتَ؟
yememenin bir illeti yoktur ve sen onun için bir illet zikredemezsin demektir. Tıpkı azarlayarak: 'Niçin yaptın?' dediğinde, bunun manasının: Sebebi olmayan ve senin de bir sebep zikredemeyeceğin bir iş yaptın demek olduğu gibi. Sonra onlar illetten soru sorma harfini terk edip hükümden soru sorma harfini getirmişler ve: 'Yapsaydın ya!' (hellâ fe'alte) demişlerdir.
كَمَا يَقُولُونَ فِي مَوْضِعٍ: لِمَ فَعَلْتَ هَذَا وَأَنْتَ تَعْلَمُ فَسَادَهُ، أَتَفْعَلُ هَذَا وَأَنْتَ عَاقِلٌ؟ وَفِيهِ زِيَادَةُ حَثٍّ لِأَنَّ قَوْلَ الْقَائِلِ: لِمَ فَعَلْتَ حَقِيقَتُهُ سُؤَالٌ عَنِ الْعِلَّةِ، وَمَعْنَاهُ أَنَّ عِلَّتَهُ غَيْرُ مَعْلُومَةٍ وَغَيْرُ ظَاهِرَةٍ، فَلَا يَجُوزُ ظُهُورُ وُجُودِهِ، وَقَوْلُهُ: أَفَعَلْتَ، سُؤَالٌ عَنْ حَقِيقَتِهِ، وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ فِي جِنْسِهِ غَيْرُ مُمْكِنٍ، وَالسَّائِلُ عَنِ الْعِلَّةِ كَأَنَّهُ سَلَّمَ الْوُجُودَ وَجَعَلَهُ مَعْلُومًا وَسَأَلَ عَنِ الْعِلَّةِ كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ: زَيْدٌ جَاءَ فَلِمَ جَاءَ، وَالسَّائِلُ عَنِ الْوُجُودِ لَمْ يُسَلِّمْهُ، وَقَوْلُ الْقَائِلِ: لِمَ فَعَلْتَ وَأَنْتَ تَعْلَمُ مَا فِيهِ دُونَ قَوْلِهِ: أَفَعَلْتَ وَأَنْتَ تَعْلَمُ مَا فِيهِ، لِأَنَّ فِي الْأَوَّلِ جَعَلَهُ كَالْمُصِيبِ فِي فِعْلِهِ لِعِلَّةٍ خَفِيَّةٍ تُطْلَبُ مِنْهُ، وَفِي الثَّانِي جَعَلَهُ مُخْطِئًا فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ، وَإِذَا عُلِمَ مَا بَيْنَ لِمَ فَعَلْتَ، وَأَفَعَلْتَ، عُلِمَ مَا بَيْنَ لِمَ تفعل وهلا تفعل، وأما (لولا) فَنَقُولُ: هِيَ كَلِمَةُ شَرْطٍ فِي الْأَصْلِ وَالْجُمْلَةُ الشَّرْطِيَّةُ غَيْرُ مَجْزُومَةٍ بِهَا كَمَا أَنَّ جُمْلَةَ الِاسْتِفْهَامِ غَيْرُ مَجْزُومٍ بِهِ لَكِنَّ لَوْلَا تَدُلُّ عَلَى الِاعْتِسَافِ وَتَزِيدُ نَفْيَ النَّظَرِ وَالتَّوَانِي، فَيَقُولُ: لَوْلَا تُصَدِّقُونَ، بَدَلَ قَوْلِهِ: لِمَ لَا، وَهَلَّا، لِأَنَّهُ أَدَلُّ عَلَى نَفْيِ مَا دَخَلَتْ عَلَيْهِ وَهُوَ عَدَمُ التَّصْدِيقِ وَفِيهِ لَطِيفَةٌ: وَهِيَ أَنَّ لَوْلَا تَدْخُلُ عَلَى فِعْلٍ مَاضٍ عَلَى مُسْتَقْبَلٍ قَالَ تَعَالَى: فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ [التَّوْبَةِ: ١٢٢] فَمَا وَجْهُ اخْتِصَاصِ الْمُسْتَقْبَلِ هاهنا بِالذِّكْرِ وَهَلَّا قَالَ: فَلَوْلَا صَدَّقْتُمْ؟ نَقُولُ: هَذَا كَلَامٌ مَعَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْإِسْلَامُ فِيهَا مَقْبُولٌ وَيَجُبُّ مَا قَبْلَهُ فَقَالَ: لِمَ لَا تُصَدِّقُونَ في ساعتكم، والدلائل واضحة مستمر وَالْفَائِدَةُ حَاصِلَةٌ، فَأَمَّا فِي قَوْلِهِ: فَلَوْلا نَفَرَ لَمْ تَكُنِ الْفَائِدَةُ تَحْصُلُ إِلَّا بَعْدَ مُدَّةٍ فَقَالَ: لَوْ سَافَرْتُمْ لَحَصَلَ لَكُمُ الْفَائِدَةُ فِي الْحَالِ وَقَدْ فَاتَ ذَلِكَ، فَإِنْ كُنْتُمْ لَا تُسَافِرُونَ فِي الْحَالِ تَفُوتُكُمُ الْفَائِدَةُ أَيْضًا فِي الِاسْتِقْبَالِ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ مِنْ تَقْرِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: نَحْنُ خَلَقْناكُمْ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: نَحْنُ خَلَقْناكُمْ قَالَ الطَّبِيعِيُّونَ: نَحْنُ مَوْجُودُونَ مِنْ نُطَفِ الْخَلْقِ بِجَوَاهِرَ كَامِنَةٍ وَقَبْلَ كُلِّ وَاحِدٍ نُطْفَةُ وَاحِدٍ فَقَالَ تَعَالَى رَدًّا عَلَيْهِمْ: هَلْ رَأَيْتُمْ هَذَا الْمَنِيَّ وَأَنَّهُ جِسْمٌ ضَعِيفٌ مُتَشَابِهُ الصُّورَةِ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُكَوِّنٍ، فَأَنْتُمْ خَلَقْتُمُ النُّطْفَةَ أَمْ غَيْرُكُمْ خَلَقَهَا، وَلَا بُدَّ مِنْ الِاعْتِرَافِ بِخَالِقٍ غَيْرِ مَخْلُوقٍ قَطْعًا لِلتَّسَلْسُلِ الْبَاطِلِ وَإِلَى رَبِّنَا الْمُنْتَهَى، وَلَا يَرْتَابُ فِيهِ أَحَدٌ مِنْ أَوَّلِ مَا خَلَقَ اللَّهُ النُّطْفَةَ وَصَوَّرَهَا وَأَحْيَاهَا وَنَوَّرَهَا فَلِمَ لَا تُصَدِّقُونَ أَنَّهُ وَاحِدٌ أَحَدٌ صَمَدٌ قَادِرٌ عَلَى الْأَشْيَاءِ، فَإِنَّهُ يُعِيدُكُمْ كَمَا أَنْشَأَكُمْ فِي الِابْتِدَاءِ، وَالِاسْتِفْهَامُ يُفِيدُ زِيَادَةَ تَقْرِيرٍ وَقَدْ علمت ذلك مرارا. قوله تعالى:
Nitekim bir yerde: 'Bozukluğunu bildiğin halde bunu niçin yaptın? Akıllı olduğun halde bunu yapar mısın?' derler. Bunda fazladan bir teşvik vardır; çünkü söyleyenin: 'Niçin yaptın?' sözünün hakikati illetten sormaktır; manası ise onun illetinin bilinmediği ve açık olmadığı, dolayısıyla varlığının açığa çıkmasının caiz olmadığıdır. Söyleyenin: 'Yaptın mı?' sözü ise onun mahiyetinden sormaktır ve manası onun cinsinde mümkün olmadığıdır. İlleti soran kimse sanki varlığı kabul etmiş, onu malum kılmış ve illetini sormuştur; nitekim söyleyen kimsenin: 'Zeyd geldi, peki niçin geldi?' demesi gibi. Varlıktan soran ise onu teslim etmemiştir. Söyleyenin: 'İçinde olanı bildiğin halde niçin yaptın?' sözü, 'İçinde olanı bildiğin halde yapar mısın?' sözünden farklıdır; çünkü birincisinde kendisinden gizli bir illet talep edilen fiilinde isabet etmiş gibi kabul edilmiş, ikincisinde ise işin başında hatalı sayılmıştır. 'Lime fe'alte' (niçin yaptın) ile 'e-fe'alte' (yaptın mı) arasındaki fark bilindiğinde, 'lime tef'alü' ile 'hellâ tef'alü' arasındaki fark da bilinir. (Levlâ) kelimesine gelince; deriz ki: O aslında şart kelimesidir ve şart cümlesi onunla kesinlik kazanmaz; nitekim soru cümlesi de kesin değildir. Fakat levlâ, zorunluluğa delalet eder, düşünüp oyalanmayı ve gevşekliği nefyetmeyi artırır; bu yüzden 'lime lâ' ve 'hellâ' yerine: { لَوْلَا تُصَدِّقُونَ } “Tasdik etseniz ya!” buyurmuştur. Çünkü bu, üzerine dâhil olduğu şeyi, yani tasdik etmemeyi nefyetmeye daha çok delalet eder. Bunda bir incelik vardır: Levlâ mâzî fiilin de geniş zamanın da (müstakbel) üzerine dâhil olur; Cenâb-ı Hak: { فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ } [Tevbe 122] “Onların her fırkasından bir taife çıksaydı ya!” buyurmuştur. Burada müstakbelin (geniş zamanın) zikrinin tahsis edilmesinin vechini nedir ve niçin: 'Fe-levlâ saddaktüm' (tasdik etseydiniz ya) dememiştir? Deriz ki: Bu onlarla dünyadaki bir hitaptır; dünyada İslam kabul edilir ve kendisinden öncekini siler. Bu sebeple: Deliller apaçık ve süreklidir, fayda da hâsıldır; öyleyse hemen şu saatinizde niçin tasdik etmiyorsunuz? buyurmuştur. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَلَوْلَا نَفَرَ } buyruğuna gelince; orada fayda ancak bir müddet sonra hâsıl olacaktı; bu yüzden: 'Yola çıksaydınız şu anda fayda elde ederdiniz, halbuki bu kaçtı; şayet şu anda da yola çıkmazsanız gelecekte de faydayı kaçırırsınız' buyurmuştur. Sonra Cenâb-ı Hak, { نَحْنُ خَلَقْنَاكُمْ } “Sizi biz yarattık” buyruğunu pekiştirmek üzere: { أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ } “Akıttığınız meniyi gördünüz mü?” buyurmuştur. Zira Allah Teâlâ: { نَحْنُ خَلَقْنَاكُمْ } buyurunca tabiatçılar: 'Bizler gizli cevherlerle yaratılmışların nutfelerinden mevcuduz ve her birimizin öncesinde birinin nutfesi vardır' dediler. Allah Teâlâ da onlara bir reddiye olarak şöyle buyurdu: 'Bu meniyi gördünüz mü; o, sureti birbirine benzeyen zayıf bir cisimdir, mutlaka bir var edicisinin olması gerekir. O nutfeyi siz mi yarattınız yoksa sizden başkası mı yarattı?' Bâtıl olan teselsülü kesmek için yaratılmamış bir Yaratıcıyı itiraf etmek kaçınılmazdır ve nihayet Rabbimizedir. Allah'ın nutfeyi ilk yarattığı, şekil verdiği, dirilttiği ve nurlandırdığı andan itibaren bu hususta hiç kimse şüphe etmez; öyleyse O'nun bir, tek, samed ve her şeye kādir olduğunu niçin tasdik etmiyorsunuz? Zira O, başlangıçta sizi var ettiği gibi yeniden diriltecektir. Soru ise pekiştirmeyi artırır; bunu defalarca öğrenmiş bulunmaktasın. Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğu:
[سورة الواقعة (٥٦) : الآيات ٦٠ الى ٦٢]
[Vâkıa Suresi (56), Ayetler 60-62]
نَحْنُ قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ (٦٠) عَلى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ (٦١) وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولى فَلَوْلا تَذَكَّرُونَ (٦٢)
{ نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ (٦٠) عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ (٦١) وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولَى فَلَوْلَا تَذَكَّرُونَ (٦٢) } “Aranızda ölümü biz takdir ettik ve biz önüne geçileceklerden değiliz; yerinize benzerlerinizi getirmek ve sizi bilmediğiniz bir biçimde var etmek hususunda... Andolsun ilk yaratılışı bildiniz; düşünseniz ya!”
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي التَّرْتِيبِ فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ تَقْرِيرٌ لِمَا سَبَقَ وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ [الملك: ٢] فقال: نَحْنُ خَلَقْناكُمْ [الواقعة: ٥٧] ثُمَّ قَالَ: نَحْنُ قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ فَمَنْ قَدَرَ عَلَى الْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ وَهُمَا ضِدَّانِ ثَبَتَ كَوْنُهُ مُخْتَارًا فَيُمْكِنُ الْإِحْيَاءُ ثَانِيًا مِنْهُ بَعْدَ الْإِمَاتَةِ بِخِلَافِ مَا لَوْ كَانَ الْإِحْيَاءُ مِنْهُ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ قُدْرَةٌ عَلَى الْإِمَاتَةِ فَيُظَنُّ بِهِ أَنَّهُ مُوجَبٌ لَا مُخْتَارٌ، وَالْمُوجَبُ لَا يَقْدِرُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ
Birinci Mesele: Tertip hususunda iki vecih vardır: Birincisi: Önce geçen hususun pekiştirilmesidir ki bu, Cenâb-ı Hakk'ın: { الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ } [Mülk 2] “Hanginizin daha güzel amel yapacağını sınamak için ölümü ve hayatı yaratan O'dur” buyruğu gibidir. Cenâb-ı Hak: { نَحْنُ خَلَقْنَاكُمْ } [Vâkıa 57] “Sizi biz yarattık” buyurmuş, sonra: { نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ } “Aranızda ölümü biz takdir ettik” buyurmuştur. Birbirinin zıddı olan diriltmeye ve öldürmeye güç yetiren kimsenin muhtâr (dilediğini seçen) olduğu sabit olur; böylece öldürdükten sonra O'ndan ikinci kez diriltmek mümkün olur. Şayet diriltme O'ndan olup öldürmeye gücü yetmeseydi, O'nun muhtâr değil mecbur (mûceb) olduğu zannedilirdi; mecbur olan ise her mümkün şeye
مُمْكِنٍ فَقَالَ: نَحْنُ خَلَقْنَاكُمْ وَقَدَّرْنَا الْمَوْتَ بَيْنَكُمْ فَانْظُرُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّا قَادِرُونَ أَنْ نُنْشِئَكُمْ، ثَانِيهِمَا: أَنَّهُ جَوَابٌ عَنْ قَوْلِ مُبْطِلٍ يَقُولُ: إِنْ لَمْ تَكُنِ الْحَيَاةُ وَالْمَوْتُ بِأُمُورٍ طَبِيعِيَّةٍ فِي الْأَجْسَامِ مِنْ حَرَارَاتٍ وَرُطُوبَاتٍ إِذَا تَوَفَّرَتْ بَقِيَتْ حَيَّةً، وَإِذَا نَقَصَتْ وَفَنِيَتْ مَاتَتْ لَمْ يَقَعِ الْمَوْتُ وَكَيْفَ يَلِيقُ بِالْحَكِيمِ أَنْ يَخْلُقَ شَيْئًا يُتْقِنُ خَلْقَهُ وَيُحْسِنُ صُورَتَهُ ثُمَّ يُفْسِدُهُ وَيُعْدِمُهُ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَيُنْشِئُهُ، فَقَالَ تَعَالَى: نَحْنُ قَدَّرْنَا الْمَوْتَ، وَلَا يَرُدُّ قَوْلَكُمْ: لِمَاذَا أَعْدَمَ وَلِمَاذَا أَنْشَأَ، وَلِمَاذَا هَدَمَ، لِأَنَّ كَمَالَ الْقُدْرَةِ يَقْتَضِي ذَلِكَ وَإِنَّمَا يَقْبُحُ مِنَ الصَّائِغِ وَالْبَانِي صياغة شيء وبناؤه وكسره وإفناؤه لِأَنَّهُ يَحْتَاجُ إِلَى صَرْفِ زَمَانٍ إِلَيْهِ وَتَحَمُّلِ مَشَقَّةٍ وَمَا مَثَلُهُ إِلَّا مَثَلُ إِنْسَانٍ يَنْظُرُ إِلَى شَيْءٍ فَيَقْطَعُ نَظَرَهُ عَنْهُ طَرْفَةَ عَيْنٍ، ثُمَّ يُعَاوِدُهُ وَلَا يُقَالُ لَهُ: لِمَ قَطَعْتَ النَّظَرَ وَلِمَ نَظَرْتَ إِلَيْهِ، وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَى مِنْ هَذَا، لِأَنَّ هُنَا لَا بُدَّ مِنْ حَرَكَةٍ وَزَمَانٍ وَلَوْ تَوَارَدَ عَلَى الْإِنْسَانِ أَمْثَالُهُ لَتَعِبَ لَكِنْ فِي الْمَرَّةِ الْوَاحِدَةِ لَا يَثْبُتُ التَّعَبُ وَاللَّهُ تَعَالَى مُنَزَّهٌ عَنِ التَّعَبِ وَلَا افْتِقَارَ لِفِعْلِهِ إِلَى زَمَانٍ وَلَا زَمَانَ لِفِعْلِهِ وَلَا إِلَى حَرَكَةٍ بِجِرْمٍ، وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ أَلْطَفُ مِنْهَا، وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: أَفَرَأَيْتُمْ ما تُمْنُونَ [الواقعة: ٥٨] مَعْنَاهُ أَفَرَأَيْتُمْ ذَلِكَ مَيِّتًا لَا حَيَاةَ فِيهِ وَهُوَ مَنِيٌّ، وَلَوْ تَفَكَّرْتُمْ فِيهِ لَعَلِمْتُمْ أَنَّهُ كَانَ قَبْلَ ذَلِكَ حَيًّا مُتَّصِلًا بِحَيٍّ وَكَانَ أَجْزَاءً مُدْرِكَةً مُتَأَلِّمَةً مُتَلَذِّذَةً ثُمَّ إِذَا أَمْنَيْتُمُوهُ لَا تَسْتَرِيبُونَ فِي كَوْنِهِ مَيِّتًا كَالْجَمَادَاتِ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَخْلُقُهُ آدَمِيًّا وَيَجْعَلُهُ بَشَرًا سَوِيًّا فَالنُّطْفَةُ كَانَتْ قَبْلَ الِانْفِصَالِ حَيَّةً، ثُمَّ صَارَتْ مَيِّتَةً ثُمَّ أَحْيَاهَا اللَّهُ تَعَالَى مَرَّةً أُخْرَى فَاعْلَمُوا أَنَّمَا إِذَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلًا ثُمَّ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ ثَانِيًا ثُمَّ نُنْشِئُكُمْ مَرَّةً أخرى فلا تستعبدوا ذَلِكَ كَمَا فِي النُّطَفِ.
güç yetiremez. Bu sebeple: 'Sizi biz yarattık ve aranızda ölümü biz takdir ettik; buna bakın ve bilin ki biz sizi yeniden yaratmaya kādiriz' buyurmuştur. İkincisi: Şöyle diyen bir bâtıl ehlinin sözüne cevaptır: 'Şayet hayat ve ölüm, cisimlerde bulunan tabii hararet ve rutubetler sebebiyle olmasaydı -ki bunlar bol olduğunda diri kalır, azalıp tükendiğinde ise ölür- ölüm vuku bulmazdı. Bir şeyi sağlamca yaratan, suretini güzelleştiren, sonra onu bozan, yok eden, sonra tekrar iade edip yeniden var eden bir Hakîm'e bu nasıl layık olur?' Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: 'Ölümü biz takdir ettik; sizin: Niçin yok etti, niçin yeniden var etti, niçin yıktı? sözünüz bir itiraz teşkil etmez; çünkü kudretin kemali bunu gerektirir.' Kuyumcu veya mimarın bir şeyi yapıp inşa etmesi, sonra onu kırması ve yok etmesi ancak bir zaman harcamaya ve meşakkate katlanmaya muhtaç olduğu için çirkin görülür. Oysa O'nun misali, bir şeye bakıp göz açıp kapayıncaya kadar bakışını ondan kesen, sonra tekrar ona bakan insanın misali gibidir; ona: 'Bakışını niçin kestin ve niçin tekrar ona baktın?' denilmez. Allah için bundan çok daha yüce misaller vardır; zira insanda mutlaka bir hareket ve zaman gerekir, şayet bunun benzerleri insana peş peşe gelseydi yorulurdu; fakat tek bir defada yorgunluk sabit olmaz. Allah Teâlâ ise yorulmaktan münezzehtir; O'nun fiilinin ne bir zamana ihtiyacı vardır, ne fiili için bir zaman söz konusudur, ne de bir cisimle harekete muhtaçtır. Bunda bunlardan daha latif bir vecih daha vardır: Cenâb-ı Hakk'ın: { أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ } [Vâkıa 58] buyruğunun manası: Akıttığınız o meniyi içinde hayat bulunmayan ölü bir şey olarak gördünüz mü? Şayet onun hakkında tefekkür etseydiniz, onun bundan önce diri bir varlığa bitişik diri bir şey olduğunu, idrak eden, acı duyan ve lezzet alan cüzler olduğunu bilirdiniz. Sonra onu meni olarak akıttığınızda, onun cansızlar (cemâdât) gibi ölü olduğunda şüphe etmezsiniz. Sonra Allah Teâlâ onu insan olarak yaratır ve düzgün bir beşer kılar. Dolayısıyla nutfe ayrılmadan önce diriydi, sonra ölü oldu, sonra Allah Teâlâ onu tekrar diriltti. Biliniz ki sizi ilk başta yarattığımızda, sonra ikinci olarak aranızda ölümü takdir ettiğimizde, sonra sizi tekrar var edeceğimizde, nutfelerde olduğu gibi bunu da akıldan uzak görmeyiniz.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَا الْفَرْقُ بَيْنَ هَذَا الْمَوْضِعِ وَبَيْنَ أَوَّلِ سُورَةِ تَبَارَكَ حَيْثُ قَالَ هُنَاكَ: خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ [الملك: ٢] بِتَقْدِيمِ ذِكْرِ الْمَوْتِ؟ نَقُولُ: الْكَلَامُ هُنَا عَلَى التَّرْتِيبِ الْأَصْلِيِّ كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي مَوَاضِعَ مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٢] ثُمَّ قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ: ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ ذلِكَ لَمَيِّتُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٥] وَأَمَّا فِي سُورَةِ الْمُلْكِ فَنَذْكُرُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى فَائِدَتَهَا وَمَرْجِعَهَا إِلَى مَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ قَالَ: خَلَقَ الْمَوْتَ فِي النُّطَفِ بَعْدَ كَوْنِهَا حَيَّةً عِنْدَ الِاتِّصَالِ ثُمَّ خَلَقَ الْحَيَاةَ فِيهَا بَعْدَ الْمَوْتِ وَهُوَ دَلِيلُ الْحَشْرِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ مِنَ الْمَوْتِ هُنَا الْمَوْتُ الَّذِي بَعْدَ الْحَيَاةِ، وَالْمُرَادُ هُنَاكَ الَّذِي قَبْلَ الْحَيَاةِ.
İkinci Mesele: Burası ile Tebâreke (Mülk) Suresi'nin başı arasındaki fark nedir; zira orada ölümün zikrini öne alarak: { خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ } [Mülk 2] “Ölümü ve hayatı yarattı” buyurmuştur? Deriz ki: Buradaki söz aslî tertip üzeredir; nitekim Cenâb-ı Hak pek çok yerde şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ } [Mü'minûn 12] “Andolsun biz insanı çamurdan bir süzmeden yarattık”, sonra bunun ardından: { ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ ذَلِكَ لَمَيِّتُونَ } [Mü'minûn 15] “Sonra siz bunun ardından muhakkak öleceksiniz” buyurmuştur. Mülk Suresi'ndekine gelince; inşâallahu teâlâ onun faydasını zikredeceğiz; onun mercii zikrettiğimiz şu husustur: Cenâb-ı Hak nutfelerde, bitişik halde diri iken sonradan ölümü yaratmış, sonra ölümün ardından onlarda hayatı yaratmıştır ki bu da haşrin delilidir. Şöyle de denilmiştir: Buradaki ölümden maksat hayattan sonraki ölümdür; oradaki [ölümden] maksat ise hayattan önceki [ölümdür].
الْمَسْأَلَةُ الثالثة: قال هاهنا: نَحْنُ قَدَّرْنا وَقَالَ فِي سُورَةِ الْمُلْكِ: خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ فَذَكَرَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ بِلَفْظِ الْخَلْقِ، وهاهنا قَالَ: خَلَقْناكُمْ وَقَالَ: قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ فَنَقُولُ: كَانَ الْمُرَادُ هُنَاكَ بَيَانَ كَوْنِ الْمَوْتِ وَالْحَيَاةِ مَخْلُوقَيْنِ مُطْلَقًا لَا فِي النَّاسِ عَلَى الْخُصُوصِ، وهنا لما قال: خَلَقْناكُمْ [الواقعة: ٥٧] خَصَّصَهُمْ بِالذِّكْرِ فَصَارَ كَأَنَّهُ قَالَ: خَلَقْنَا حَيَاتَكُمْ، فَلَوْ قَالَ: نَحْنُ قَدَّرْنَا مَوْتَكُمْ، كَانَ يَنْبَغِي أَنَّهُ يُوجَدُ مَوْتُهُمْ فِي الْحَالِ وَلَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ، وَلِهَذَا قَالَ: قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ وَأَمَّا هُنَاكَ فَالْمَوْتُ وَالْحَيَاةُ كَانَا مَخْلُوقَيْنِ فِي مَحَلَّيْنِ وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى بَعْضٍ مَخْصُوصٍ.
Üçüncü Mesele: Cenâb-ı Hak burada: { نَحْنُ قَدَّرْنَا } “Biz takdir ettik” buyurmuş, Mülk Suresi'nde ise: { خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ } buyurarak ölümü ve hayatı yaratma (halk) lafzıyla zikretmiştir; burada ise: { خَلَقْنَاكُمْ } “Sizi biz yarattık” buyurmuş ve: { قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ } “Aranızda ölümü takdir ettik” buyurmuştur? Deriz ki: Orada murat, özellikle insanlarda değil, mutlak olarak ölüm ve hayatın yaratılmış olduğunu beyan etmekti. Burada ise: { خَلَقْنَاكُمْ } [Vâkıa 57] buyurarak onları zikirle tahsis edince sanki: 'Hayatınızı biz yarattık' buyurmuş gibi oldu. Şayet: 'Ölümünüzü biz takdir ettik' deseydi, ölümlerinin hemen o anda bulunması gerekirdi; oysa durum böyle değildi. Bu sebeple: { قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ } “Aranızda takdir ettik” buyurmuştur. Orada ise ölüm ve hayat iki ayrı mahalde yaratılmıştı ve bu belirli bir kısma nispetle değildi.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: هَلْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: بَيْنَكُمُ بَدَلًا عَنْ غَيْرِهِ مِنَ الْأَلْفَاظِ فَائِدَةٌ؟ نَقُولُ: نَعَمْ فَائِدَةٌ جَلِيلَةٌ، وَهِيَ تَبِينُ بِالنَّظَرِ إِلَى الْأَلْفَاظِ الَّتِي تَقُومُ مَقَامَهَا فَنَقُولُ: قَدَّرْنَا لَكُمُ الْمَوْتَ، وَقَدَّرْنَا فِيكُمُ الْمَوْتَ، فَقَوْلُهُ: قَدَّرْنَا فِيكُمْ يُفِيدُ مَعْنَى الْخَلْقِ لِأَنَّ تَقْدِيرَ الشَّيْءِ فِي الشَّيْءِ يَسْتَدْعِي كَوْنَهُ ظَرْفًا لَهُ إِمَّا ظَرْفُ حُصُولٍ فِيهِ أَوْ ظَرْفُ حُلُولٍ فِيهِ كَمَا يُقَالُ: الْبَيَاضُ فِي الْجِسْمِ وَالْكَحَلُ فِي الْعَيْنِ، فَلَوْ قَالَ: قَدَّرْنَا فِيكُمُ الْمَوْتَ لَكَانَ مَخْلُوقًا فِينَا وَلَيْسَ كَذَلِكَ، وَإِنْ قُلْنَا: قَدَّرْنَا لَكُمُ الْمَوْتَ كَانَ ذَلِكَ يُنْبِئُ عَنْ تَأَخُّرِهِ عَنِ النَّاسِ فَإِنَّ الْقَائِلَ إِذَا قَالَ: هَذَا مُعَدٌّ لَكَ كان
Dördüncü Mesele: Cenâb-ı Hakk'ın diğer lafızların yerine: { بَيْنَكُمُ } “Aranızda” buyurmasında bir fayda var mıdır? Deriz ki: Evet, pek yüce bir fayda vardır; bu da onun yerine geçebilecek lafızlara bakıldığında açığa çıkar: Şöyle deriz: 'Kadderna lekümü'l-mevt' (ölümü sizin için takdir ettik) ve 'kadderna fîkümü'l-mevt' (ölümü içinizde takdir ettik). 'Kadderna fîküm' sözü yaratma manasını ifade eder; çünkü bir şeyi bir şeyde takdir etmek, onun için zarf olmasını gerektirir; ya onda meydana gelme zarfı ya da onda حلول (hulûl etme) zarfıdır; nitekim cisimde beyazlık ve gözde sürme denilmesi gibi. Şayet: 'Ölümü içinizde takdir ettik' deseydi, ölüm içimizde yaratılmış olurdu, oysa durum böyle değildir. Şayet: 'Ölümü sizin için takdir ettik' deseydik, bu onun insanlardan geri kalacağını (ertelenmiş olduğunu) bildirirdi. Çünkü söyleyen bir kimse: 'Bu senin için hazırlanmıştır' dediğinde,
مَعْنَاهُ أَنَّهُ الْيَوْمَ لِغَيْرِكَ وَغَدًا لَكَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٤٠] .
bunun manası: O bugün başkasınındır, yarın ise senindir demek olur; nitekim Cenâb-ı Hak: { وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ } [Âl-i İmrân 140] “Biz o günleri insanlar arasında döndürür dururuz” buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ: وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ الْمَشْهُورُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ: وَمَا نَحْنُ بِمَغْلُوبِينَ عَاجِزِينَ عَنْ خَلْقِ أَمْثَالِكُمْ وَإِعَادَتِكُمْ بَعْدَ تَفَرُّقِ أَوْصَالِكُمْ، يُقَالُ: فَاتَهُ الشَّيْءُ إِذَا غَلَبَهُ وَلَمْ يَقْدِرْ عَلَيْهِ وَمِثْلُهُ سَبَقَهُ وَعَلَى هَذَا نُعِيدُ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ التَّرْتِيبِ، وَنَقُولُ: إِذَا كَانَ قَوْلُهُ: نَحْنُ قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ لِبَيَانِ أَنَّهُ خَلَقَ الْحَيَاةَ وَقَدَّرَ الْمَوْتَ، وَهُمَا ضِدَّانِ وَخَالِقُ الضِّدَّيْنِ يَكُونُ قَادِرًا مُخْتَارًا فَقَالَ: وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ عَاجِزِينَ عَنِ الشَّيْءِ بِخِلَافِ الْمُوجِبِ الَّذِي لَا يُمْكِنُهُ مِنْ إِيقَاعِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الضِّدَّيْنِ فَيَسْبِقُهُ وَيَفُوتُهُ، فَإِنَّ النَّارَ لَا يُمْكِنُهَا التَّبْرِيدُ لِأَنَّ طَبِيعَتَهَا مُوجِبَةٌ لِلتَّسْخِينِ، وَأَمَّا إِنْ قُلْنَا بِأَنَّهُ ذَكَرَهُ رَدًّا عَلَيْهِمْ حَيْثُ قَالُوا: لَوْ لَمْ يَكُنِ الْمَوْتُ مِنْ فَنَاءِ الرُّطُوبَاتِ الْأَصْلِيَّةِ وَانْطِفَاءِ الْحَرَارَةِ الْغَرِيزِيَّةِ وَكَانَ بِخَلْقِ حَكِيمٍ مُخْتَارٍ مَا كَانَ يَجُوزُ وُقُوعُهُ لِأَنَّ الْحَكِيمَ كَيْفَ يَبْنِي وَيَهْدِمُ وَيُوجِدُ وَيُعْدِمُ فَقَالَ: وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ أَيْ عَاجِزِينَ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ الَّتِي يَسْتَبْعِدُونَهَا مِنَ الْبَنَّاءِ وَالصَّائِغِ فَإِنَّهُ يَفْتَقِرُ فِي الْإِيجَادِ إِلَى زَمَانٍ وَمَكَانٍ وَتَمْكِينٍ مِنَ الْمَفْعُولِ وَإِمْكَانٍ وَيَلْحَقُهُ تَعَبٌ مِنْ تَحْرِيكٍ وَإِسْكَانٍ وَاللَّهُ تَعَالَى يَخْلُقُ بِكُنْ فَيَكُونُ، فَهُوَ فَوْقَ مَا ذَكَرْنَا مِنَ الْمَثَلِ مِنْ قَطْعِ النَّظَرِ وَإِعَادَتِهِ فِي أَسْرَعِ حِينٍ حَيْثُ لَا يَصِحُّ مِنَ الْقَائِلِ أَنْ يَقُولَ: لِمَ قَطَعْتَ النَّظَرَ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ اللَّطِيفِ الَّذِي لَا يُدْرَكُ وَلَا يُحَسُّ بَلْ رُبَّمَا يَكُونُ مُدَّعِي الْقُدْرَةِ التَّامَّةِ عَلَى الشَّيْءِ فِي الزَّمَانِ الْيَسِيرِ بِالْحَرَكَةِ السَّرِيعَةِ يَأْتِي بِشَيْءٍ ثُمَّ يُبْطِلُهُ ثُمَّ يَأْتِي بِمِثْلِهِ ثُمَّ يُبْطِلُهُ يَدُلُّكَ عَلَيْهِ فِعْلُ أَصْحَابِ خِفَّةِ الْيَدِ، حَيْثُ يُوهِمُ أَنَّهُ يَفْعَلُ شَيْئًا ثم يبطله، ثم يأتي بمثله إراءة مِنْ نَفْسِهِ الْقُدْرَةَ، وَعَلَى هَذَا فَنَقُولُ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ تَبَارَكَ: خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ لِيَبْلُوَكُمْ [الْمُلْكِ: ٢] مَعْنَاهُ أَمَاتَ وَأَحْيَا لِتَعْلَمُوا أَنَّهُ فَاعِلٌ مُخْتَارٌ، فَتَعْبُدُونَهُ وَتَعْتَقِدُونَ الثَّوَابَ وَالْعِقَابَ فَيَحْسُنُ عَمَلُكُمْ وَلَوِ اعْتَقَدْتُمُوهُ/ مُوجِبًا لَمَا عَمِلْتُمْ شَيْئًا عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ الْمَشْهُورِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ حَقِيقَتُهُ وَهِيَ أَنَّا مَا سُبِقْنَا وَهُوَ يَحْتَمِلُ شَيْئَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ أَنَّهُ هُوَ الْأَوَّلُ لَمْ يَكُنْ قَبْلَهُ شَيْءٌ وَثَانِيهِمَا: فِي خَلْقِ النَّاسِ وَتَقْدِيرِ الْمَوْتِ فِيهِمْ مَا سُبِقَ وَهُوَ عَلَى طَرِيقَةِ مَنْعٍ آخَرَ وَفِيهِ فَائِدَتَانِ أَمَّا إِذَا قُلْنَا: وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ مَعْنَاهُ مَا سَبَقَنَا شَيْءٌ فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّكُمْ مِنْ أَيِّ وَجْهٍ تَسْلُكُونَ طَرِيقَ النَّظَرِ تَنْتَهُونَ إِلَى اللَّهِ وَتَقِفُونَ عِنْدَهُ وَلَا تُجَاوِزُونَهُ، فَإِنَّكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَقُولُونَ: قَبْلَ النُّطْفَةِ أَبٌ وَقَبْلَ الْأَبِ نُطْفَةٌ فَالْعَقْلُ يَحْكُمُ بِانْتِهَاءِ النُّطَفِ وَالْآبَاءِ إِلَى خَالِقٍ غَيْرِ مَخْلُوقٍ، وَأَنَا ذَلِكَ فَإِنِّي لَسْتُ بِمَسْبُوقٍ وَلَيْسَ هُنَاكَ خَالِقٌ وَلَا سَابِقٌ غَيْرِي، وَهَذَا يَكُونُ عَلَى طَرِيقَةِ التَّدَرُّجِ وَالنُّزُولِ مِنْ مَقَامٍ إِلَى مَقَامٍ، وَالْعَاقِلُ الَّذِي هَدَاهُ اللَّهُ تَعَالَى الْهِدَايَةَ الْقَوِيَّةَ يَعْرِفُ أَوَّلًا وَالَّذِي دُونَهُ يَعْرِفُ بَعْدَ ذَلِكَ بِرُتْبَةٍ، وَالْمُعَانِدُ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ يَعْرِفَ إِنْ عَادَ إِلَى عَقْلِهِ بَعْدَ الْمَرَاتِبِ، وَيَقُولُ: لَا بُدَّ لِلْكُلِّ مِنْ إِلَهٍ، وَهُوَ لَيْسَ بِمَسْبُوقٍ فِيمَا فَعَلَهُ، فَمَعْنَاهُ أَنَّهُ فَعَلَ مَا فَعَلَ، وَلَمْ يَكُنْ لِمَفْعُولِهِ مِثَالٌ، وَأَمَّا إِنْ قُلْنَا: إِنَّهُ لَيْسَ بِمَسْبُوقٍ، وَأَيُّ حَاجَةٍ فِي إِعَادَتِهِ لَهُ بِمِثَالٍ هُوَ أَهْوَنُ فَيَكُونُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Beşinci Mesele: Cenâb-ı Hakk'ın: { وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ } “Bizim önümüze geçilemez” ayetinden meşhur olan murat şudur: 'Sizin benzerlerinizi yaratmaktan ve eklemleriniz [ve uzuvlarınız] birbirinden ayrıldıktan sonra sizi yeniden diriltmekten aciz bırakılmış [ve yenilgiye uğratılmış] değiliz.' Bir kimse diğerine galip gelip onu yapamaz hale getirdiğinde: 'O şey onu aştı/kaçtı' denir; benzer şekilde 'onu geçti' (önüne geçti) de denir. Buna göre zikrettiğimiz tertibi tekrarlar ve deriz ki: Şayet Cenâb-ı Hakk'ın: { نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ } “Aranızda takdir ettik” buyruğu, hayatı yarattığını ve ölümü takdir ettiğini beyan için ise -ki bu ikisi birbirine zıttır ve iki zıddı yaratan fail-i muhtardır (dilediğini seçip yapabilen bir kadirdir)- şöyle buyurmuştur: { وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ } “Bizim önümüze geçilemez”; yani bir şeyi yapmaktan aciz değiliz. Bu durum, iki zıttan her birini var etmeye gücü yetmeyen, dolayısıyla bir şeyin kendisini geçip önüne geçtiği mûcip (zorunlu tabiat) failin aksinedir. Nitekim ateşin soğutması mümkün değildir; çünkü onun tabiatı ısıtmayı zorunlu kılar (mûciptir). Şayet O'nun bunu onların: 'Eğer ölüm, asıl rutubetlerin tükenmesinden ve fıtrî hararetin sönmesinden ileri gelmeyip de Hakîm ve Muhtar bir yaratıcının yaratmasıyla olsaydı, vuku bulması caiz olmazdı; zira Hakîm olan nasıl inşa edip yıkar, var edip yok eder?' şeklindeki sözlerine bir ret olarak zikrettiğini söylersek, Cenâb-ı Hak: { وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ } “Bizim önümüze geçilemez” yani yapı ustası ve kuyumcuda uzak gördükleri yönlerden hiçbir şekilde aciz değiliz buyurmuştur. Çünkü [insan olan usta] var etmede zamana, mekâna, işlenen nesneye güç yetirmeye ve imkâna muhtaçtır; hareket ettirmek ve durdurmaktan dolayı ona yorgunluk isabet eder. Allah Teâlâ ise 'Ol!' (Kün) demekle yaratır ve derhal oluverir (feyekûn). O, bakışı kesip en süratli bir anda tekrar çevirme hususunda zikrettiğimiz misalin de fevkindedir; öyle ki söz söyleyen birinin: 'İdrak edilemeyen ve hissedilemeyen o kadar latif bir zamanda bakışı niçin kestin?' demesi geçerli olmaz. Hatta hızlı bir hareketle kısa bir zamanda bir şeye tam güç yetirdiğini iddia eden kimse, bir şeyi getirir, sonra onu bozar, sonra benzerini getirir ve yine bozar. El çabukluğu ustalarının fiili sana bunu gösterir; zira o, kendisindeki kudreti göstermek için bir şeyi yapıyormuş gibi gösterir, sonra bozar, sonra bir benzerini getirir. Buna göre deriz ki: Cenâb-ı Hakk'ın Tebâreke (Mülk) Suresi'ndeki: { خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ } [Mülk 2] “Hanginizin daha güzel amel yapacağını sınamak için ölümü ve hayatı yarattı” ayetinin manası: O'nun fail-i muhtar olduğunu bilesiniz, böylece O'na ibadet edesiniz, sevap ve cezaya itikat edip ameliniz güzelleşsin diye öldürdü ve diriltti demektir. Eğer siz O'nun zorunlu bir mûcip olduğuna inansaydınız, hiçbir amel işlemez bir hale gelirdiniz. Bu, meşhur tefsire göredir. Zahir olan ise Cenâb-ı Hakk'ın: { وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ } buyruğundan muradın onun hakikati olduğudur; o da bizim önümüze asla geçilmediğidir. Bu da iki ihtimali barındırır: Birincisi, manasının O'nun Evvel olduğu ve O'ndan önce hiçbir şeyin bulunmadığı olmasıdır. İkincisi, insanları yaratmada ve onların arasında ölümü takdir etmede O'nun önüne geçilmediğidir; bu da başka bir men' (önleme) yolu üzerinedir ve bunda iki fayda vardır: Şayet: { وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ } sözünün manası 'Hiçbir şey bizim önümüze geçmemiştir' dersek bu, tefekkür ve istidlal yolunu hangi yönden tutarsanız tutun, sonunda Allah'a varacağınıza, O'nun katında durup O'nu aşamayacağınıza bir işarettir. Zira şayet: 'Nutfe'den önce bir baba, babadan önce bir nutfe vardır' derseniz, akıl nutfelerin ve babaların yaratılmamış bir Yaratıcı'da son bulmasına hükmeder. İşte O [Yaratıcı] Benim; çünkü Benim önüme geçilmiş değildir, orada Benden başka ne bir yaratıcı ne de bir öne geçen vardır. Bu da derecelenme (tedrîc) ve makamdan makama iniş yolu üzeredir. Allah Teâlâ'nın kuvvetli bir hidayet bahşettiği akıl sahibi kimse [bunu] ilk adımda anlar; ondan daha alt derecede olan kimse bundan sonraki mertebede anlar; inatçı kimse ise mertebelerden sonra aklına dönerse kaçınılmaz olarak anlar ve şöyle der: 'Bütün bunların mutlaka bir ilahı olmalıdır.' O, yaptığı şeylerde önüne geçilmiş değildir; bunun manası, O'nun yaptığını yapmış olması ve O'nun yaptığı şeyin [önceden mevcut] bir misali/örneği bulunmamasıdır. Şayet O'nun önüne geçilmiş olmadığını söylersek, O'nun için daha kolay olan benzeriyle onu yeniden diriltmesinde ne gibi bir ihtiyaç olabilir? Bu durum, Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğu gibi olur:
وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ [الرُّومِ: ٢٧] وَيُؤَيِّدُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: عَلى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ
{ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ } [Rûm 27] “Bu O'na göre pek kolaydır”. Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğu da bunu teyit eder: { عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Sizin yerinize benzerlerinizi getirmek ve sizi bilmediğiniz bir biçimde yeniden yaratmak üzere”.
فَإِنْ قِيلَ: هَذَا لَا يَصِحُّ، لِأَنَّ مِثْلَ هَذَا وَرَدَ فِي سُؤَالِ سَائِلٍ، وَالْمُرَادُ مَا ذَكَرْنَا كَأَنَّهُ قَالَ: وَإِنَّا لَقَادِرُونَ عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ، أَيْ لَسْنَا بِعَاجِزِينَ مَغْلُوبِينَ فَهَذَا دَلِيلُنَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنَّا لَقادِرُونَ أَفَادَ فَائِدَةَ انْتِفَاءِ الْعَجْزِ عَنْهُ، فَلَا بُدَّ مِنْ أَنْ يَكُونَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ فَائِدَةٌ ظَاهِرَةٌ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى:
Şayet: 'Bu doğru olmaz, çünkü bunun benzeri bir soruyu soranın sözünde varid olmuştur; murat ise zikrettiğimiz şeydir; sanki Cenâb-ı Hak: 'Biz sizin benzerlerinizi getirmeye elbette kâdiriz ve Bizim önümüze geçilemez, yani aciz ve mağlup bırakılmış değiliz' buyurmuştur; işte delilimiz budur. Zira Cenâb-ı Hakk'ın: 'Biz elbette kâdiriz' buyruğu, O'ndan acziyetin nefyedilmesi faydasını ifade etmiştir; dolayısıyla Cenâb-ı Hakk'ın: { وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ } “Bizim önümüze geçilemez” buyruğunun da açık bir faydası bulunmalıdır' denilirse, sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
عَلى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ
{ عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ } “Sizin yerinize benzerlerinizi getirmek üzere”
فِي الْوَجْهِ الْمَشْهُورِ، قَوْلُهُ تَعَالَى: عَلى أَنْ نُبَدِّلَ
Meşhur vecihte Cenâb-ı Hakk'ın: { عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ } “Getirmek üzere” kavli,
يَتَعَلَّقُ بِقَوْلِهِ: وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ أَيْ عَلَى التَّبْدِيلِ، وَمَعْنَاهُ وَمَا نَحْنُ عَاجِزِينَ عَنِ التَّبْدِيلِ.
{ وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ } “Bizim önümüze geçilemez” kavline taalluk eder; yani tebdil etmek üzere [önümüze geçilemez]. Bunun manası: 'Tebdil etmekten (değiştirmekten) aciz değiliz' demektir.
وَالتَّحْقِيقُ فِي هَذَا الْوَجْهِ أَنَّ مَنْ سَبَقَهُ الشَّيْءُ كَأَنَّهُ غَلَبَهُ فَعَجَزَ عَنْهُ، وَكَلِمَةُ عَلَى فِي هَذَا الْوَجْهِ مَأْخُوذَةٌ مِنَ اسْتِعْمَالِ لَفْظِ الْمُسَابَقَةِ فَإِنَّهُ يَكُونُ عَلَى شَيْءٍ، فَإِنَّ مَنْ سَبَقَ غَيْرَهُ عَلَى أَمْرٍ فَهُوَ الْغَالِبُ، وَعَلَى الْوَجْهِ الْآخَرِ يَتَعَلَّقُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: نَحْنُ قَدَّرْنا وَتَقْدِيرُهُ: نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمْ عَلَى وَجْهِ التَّبْدِيلِ لَا عَلَى وَجْهِ قَطْعِ النَّسْلِ مِنْ أَوَّلِ الْأَمْرِ، كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ: خَرَجَ فُلَانٌ عَلَى أَنْ يَرْجِعَ عَاجِلًا، أَيْ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ خَرَجَ، وَتَعَلُّقُ كَلِمَةِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَظْهَرُ، فَإِنْ قِيلَ: عَلَى مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْمُفَسِّرُونَ لَا إِشْكَالَ فِي تَبْدِيلِ أَمْثَالِكُمْ، أَيْ أَشْكَالِكُمْ وَأَوْصَافِكُمْ، وَيَكُونُ الْأَمْثَالُ جَمْعَ مِثْلٍ، وَيَكُونُ مَعْنَاهُ وَمَا نَحْنُ بِعَاجِزِينَ عَلَى أَنْ نَمْسَخَكُمْ، وَنَجْعَلَكُمْ فِي صُورَةِ قِرَدَةٍ وَخَنَازِيرَ، فَيَكُونُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ نَشاءُ لَمَسَخْناهُمْ عَلى مَكانَتِهِمْ [يس: ٦٧] وَعَلَى مَا قُلْتُ فِي تَفْسِيرِ الْمَسْبُوقِينَ، وَجَعَلْتُ الْمُتَعَلِّقَ لِقَوْلِهِ: عَلى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ
Bu vecihteki tahkik şudur: Kendisini bir şeyin geçtiği kimse sanki mağlup edilmiş ve o şeyden aciz kalmış gibidir. Bu vecihte 'alâ' (عَلَى) kelimesi, bir şey üzerine vuku bulan müsabaka lafzının kullanımından alınmıştır; zira bir işte başkasını geçen kimse galip olandır. Diğer veche göre ise bu, Cenâb-ı Hakk'ın: { نَحْنُ قَدَّرْنَا } “Biz takdir ettik” kavline taalluk eder. Takdiri de şöyledir: 'Biz, işin başından itibaren nesli tamamen kesip yok etme şeklinde değil, tebdil etme (birbirinin yerine geçirme) vechi üzere aranızda [ölümü] takdir ettik.' Nitekim bir kimsenin: 'Falan kimse çarçabuk dönmek üzere çıktı' yani bu şekil üzere çıktı demesi gibidir. 'Alâ' kelimesinin bu veche taalluku daha zahirdir. Şayet: 'Müfessirlerin benimsediği görüşe göre: { تَبْدِيلَ أَمْثَالِكُمْ } yani 'şekillerinizi ve vasıflarınızı değiştirmemiz' ifadesinde bir müşkillik yoktur. Emsâl (أَمْثَال), misl (مِثْل) kelimesinin çoğulu olur. Manası da: 'Sizi mesh edip maymunlar ve domuzlar suretine sokmaktan aciz değiliz' demek olur; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَوْ نَشَاءُ لَمَسَخْنَاهُمْ عَلَى مَكَانَتِهِمْ } [Yâsîn 67] “Dileseydik onları oldukları yerde şekillerini değiştiriverirdik” buyruğu gibi olur. Benim 'mesbûkîn' tefsirinde söylediğim ve { عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ } “Sizin yerinize benzerlerinizi getirmek üzere” kavlinin müteallakı kıldığım
هُوَ قَوْلَهُ: نَحْنُ قَدَّرْنا فَيَكُونُ قَوْلُهُ: نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ
{ نَحْنُ قَدَّرْنَا } “Biz takdir ettik” kavline göre ise Cenâb-ı Hakk'ın: { نُبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ } kavli
مَعْنَاهُ عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثَالَهُمْ لَا عَلَى عَمَلِهِمْ، نَقُولُ: هَذَا إِيرَادٌ وَارِدٌ عَلَى الْمُفَسِّرِينَ بِأَسْرِهِمْ إِذَا فَسَّرُوا الْأَمْثَالَ بِجَمْعِ الْمِثْلِ، وَهُوَ الظَّاهِرُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ [محمد: ٣٨] وَقَوْلِهِ: وَإِذا شِئْنا بَدَّلْنا أَمْثالَهُمْ تَبْدِيلًا [الْإِنْسَانِ: ٢٨] فَإِنَّ قَوْلَهُ: إِذا دَلِيلُ الْوُقُوعِ، وَتَغَيُّرُ أَوْصَافِهِمْ بِالْمَسْخِ لَيْسَ أَمْرًا يَقَعُ وَالْجَوَابُ: أَنْ يُقَالَ: الْأَمْثَالُ/ إِمَّا أَنْ يَكُونَ جَمْعَ مِثْلٍ، وَإِمَّا جَمْعَ مَثَلٍ، فَإِنْ كَانَ جَمْعَ مِثْلٍ فَنَقُولُ مَعْنَاهُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، وَهُوَ أَنْ نُغَيِّرَ أَوْصَافَكُمْ فَتَكُونُوا أَطْفَالًا، ثُمَّ شُبَّانًا، ثُمَّ كُهُولًا، ثُمَّ شُيُوخًا، ثُمَّ يُدْرِكَكُمُ الْأَجَلُ، وَمَا قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ عَلَى أَنْ نُهْلِكَكُمْ دُفْعَةً وَاحِدَةً إِلَّا إِذَا جَاءَ وَقْتُ ذَلِكَ فَتُهْلَكُونَ بِنَفْخَةٍ وَاحِدَةٍ وَإِنْ قُلْنَا: هُوَ جَمْعُ مَثَلٍ فَنَقُولُ مَعْنَى: نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ
'Onların amellerini değil, benzerlerini tebdil etmek üzere' manasına gelir' denilirse, deriz ki: Bu itiraz, 'emsâl' kelimesini 'misl'in çoğulu olarak tefsir ettiklerinde bütün müfessirlere yönelen bir itirazdır; zira zahir olan da budur. Nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: { ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ } [Muhammed 38] “Sonra onlar sizin benzerleriniz olmazlar” ve: { وَإِذَا شِئْنَا بَدَّلْنَا أَمْثَالَهُمْ تَبْدِيلًا } [İnsân 28] “Dilediğimiz vakit onların benzerleriyle değiştiriveririz” kavillerinde olduğu gibidir. Zira { إِذَا } “vakit” lafzı vuku bulmaya delildir; onların vasıflarının mesh yoluyla değişmesi ise vuku bulan bir durum değildir. Cevap olarak şöyle denilir: 'Emsâl' lafzı ya 'misl'in çoğuludur ya da 'mesel'in çoğuludur. Şayet 'misl'in çoğulu ise deriz ki: Bunun manası: 'Biz aranızda ölümü şu minval üzere takdir ettik; o da sizin vasıflarınızı değiştirmemiz, böylece önce çocuk, sonra genç, sonra orta yaşlı, sonra yaşlı olmanız ve nihayet ecelin size erişmesidir. Yoksa Biz aranızda ölümü sizi bir defada helak etmek üzere takdir etmedik; ancak bunun vakti geldiğinde tek bir üfürülüşle helak edilirsiniz.' Şayet: 'Bu, meselin çoğuludur' dersek, bu takdirde: { نُبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ } kavlinin manası:
نَجْعَلُ أَمْثَالَكُمْ بَدَلًا وَبَدَّلَهُ بِمَعْنَى جَعَلَهُ بَدَلًا، وَلَمْ يَحْسُنْ أَنْ يُقَالَ: بَدَّلْنَاكُمْ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، لِأَنَّهُ يُفِيدُ أَنَّا جَعَلْنَا بَدَلًا فَلَا يَدُلُّ عَلَى وُقُوعِ الْفَنَاءِ عَلَيْهِمْ، غَايَةُ مَا فِي الْبَابِ أَنَّ قَوْلَ الْقَائِلِ: جَعَلْتُ كَذَا بَدَلًا لَا تَتِمُّ فَائِدَتُهُ إِلَّا إِذَا قَالَ: جَعَلْتُهُ بَدَلًا عَنْ كَذَا لَكِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ
'Sizin benzerlerinizi birer bedel (halef) kılarız' demek olur. 'Beddelehu' (بَدَّلَهُ), onu bedel kıldı manasındadır. Bu vecih üzere 'beddelnâküm' (sizi değiştirdik) denilmesi uygun düşmemiştir; çünkü bu, bizim bir bedel kıldığımızı ifade eder de onların üzerine fenânın (yok oluşun) vuku bulduğuna delalet etmez. İşin nihayetinde, söz söyleyen birinin: 'Falan şeyi bedel kıldım' sözünün ifade ettiği fayda, ancak: 'Onu filan şeyin yerine bedel kıldım' dediğinde tamamlanır. Fakat Cenâb-ı Hak: { نُبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ } “Sizin yerinize benzerlerinizi getirmek üzere” buyurunca,
فَالْمَثَلُ يَدُلُّ عَلَى الْمَثَلِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: جَعَلْنَا أَمْثَالَكُمْ بَدَلًا لَكُمْ، وَمَعْنَاهُ عَلَى مَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ لَمْ نُقَدِّرِ الْمَوْتَ عَلَى أَنْ نُفْنِيَ الْخَلْقَ دُفْعَةً بَلْ قَدَّرْنَاهُ عَلَى أَنْ نَجْعَلَ مَثَلَهُمْ بَدَلَهُمْ مُدَّةً طَوِيلَةً ثُمَّ نُهْلِكَهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نُنْشِئَهُمْ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ
mesel kelimesi mesele delalet eder; sanki Cenâb-ı Hak: 'Sizin benzerlerinizi sizin yerinize bedel kıldık' buyurmuştur. Bunun zikrettiğimiz üzere manası şudur: Biz ölümü mahlukatı bir anda yok etmek üzere takdir etmedik; aksine uzun bir müddet boyunca onların benzerlerini kendilerine bedel kılmak, sonra hepsini birden helak etmek, sonra da onları yeniden yaratmak üzere takdir ettik. Cenâb-ı Hakk'ın: { فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Bilmediğiniz bir biçimde” kavli,
عَلَى الْوَجْهِ الْمَشْهُورِ فِي التَّفْسِيرِ أَنَّهُ فِيمَا لَا تَعْلَمُونَ مِنَ الْأَوْصَافِ وَالْأَخْلَاقِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ: فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ
tefsirdeki meşhur veche göre: 'Bilemeyeceğiniz vasıflar ve ahlaklar içinde' demektir. Zahir olan ise: { فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ } kavlinden muradın,
مِنَ الْأَوْصَافِ وَالزَّمَانِ، فَإِنَّ أَحَدًا لَا يَدْرِي أَنَّهُ مَتَى يَمُوتُ وَمَتَى يُنْشَأُ أَوْ كَأَنَّهُمْ قَالُوا: وَمَتَى السَّاعَةُ وَالْإِنْشَاءُ؟ فَقَالَ: لَا عِلْمَ لَكُمْ بِهِمَا، هَذَا إِذَا قُلْنَا: إِنَّ الْمُرَادَ مَا ذُكِرَ فِيهِ عَلَى الْوَجْهِ الْمَشْهُورِ وَفِيهِ لَطِيفَةٌ: وَهِيَ أَنَّ قَوْلَهُ: فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ
vasıflardan ve zamandan [bilmediğiniz şeyler] olduğudur. Zira hiç kimse ne zaman öleceğini ve ne zaman yeniden diriltileceğini bilemez. Yahut sanki onlar: 'Kıyamet ve yeniden yaratılış ne zamandır?' demişler de Cenâb-ı Hak: 'Bu ikisi hakkında sizin bir bilginiz yoktur' buyurmuştur. Bu, meşhur vecih üzere onda zikredilen şeyin kastedildiğini söylediğimiz takdirdedir. Bunda bir nükte (latife) vardır: O da Cenâb-ı Hakk'ın: { فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ } kavlinin,
تَقْرِيرٌ لِقَوْلِهِ: أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ [الواقعة: ٥٩] وكأنه قال: كيف يمكن أن تقولوا هذا وأنتم تنشأون في بطون أمهاتكم على أوصاف لا تعلمون وَكَيْفَ يَكُونُ خَالِقُ الشَّيْءِ غَيْرَ عَالِمٍ بِهِ؟ وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ [النَّجْمِ: ٣٢] وَعَلَى مَا ذَكَرْنَا فِيهِ فَائِدَةٌ وَهِيَ التَّحْرِيضُ عَلَى الْعَمَلِ الصَّالِحِ، لِأَنَّ التَّبْدِيلَ وَالْإِنْشَاءَ وَهُوَ الْمَوْتُ وَالْحَشْرُ إِذَا كَانَ وَاقِعًا فِي زَمَانٍ لَا يَعْلَمُهُ أَحَدٌ فَيَنْبَغِي أَنْ لَا يَتَّكِلَ الْإِنْسَانُ عَلَى طُولِ الْمُدَّةِ وَلَا يَغْفُلَ عَنْ إِعْدَادِ الْعُدَّةِ، وَقَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولى تَقْرِيرًا لِإِمْكَانِ النَّشْأَةِ الثانية. ثم قال تعالى:
{ أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخَالِقُونَ } [Vâkıa 59] “Onu siz mi yaratıyorsunuz yoksa yaratanlar Biz miyiz?” kavlini pekiştirmesidir. Sanki şöyle buyurmuştur: 'Siz annelerinizin karınlarında bilmediğiniz vasıflar üzere yaratılıp dururken bunu nasıl söyleyebilirsiniz? Bir şeyin yaratıcısı onu nasıl bilmez?' Bu durum, Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğu gibidir: { هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ } [Necm 32] “Sizi topraktan yarattığında da, annelerinizin karınlarında ceninler halinde bulunduğunuzda da sizi en iyi bilen O'dur”. Zikrettiğimiz açıklamaya göre bunda bir fayda vardır; o da salih amele teşviktir. Çünkü tebdil ve inşa -ki o ölüm ve haşirdir- hiç kimsenin bilmediği bir zamanda vuku bulacaksa, insanın sürenin uzunluğuna güvenmemesi ve hazırlık yapmaktan gafil olmaması gerekir. Cenâb-ı Hak ikinci yaratılışın imkânını takrir ve tekit etmek üzere: { وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولَى } “Andolsun ilk yaratılışı bildiniz” buyurmuştur. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة الواقعة (٥٦) : الآيات ٦٣ الى ٦٤]
[Vâkıa Suresi (56), Ayetler 63-64]
أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ (٦٣) أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ (٦٤)
{ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ (٦٣) أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ (٦٤) } “Ektiğiniz tohumu gördünüz mü? Onu siz mi bitirip yetiştiriyorsunuz yoksa yetiştirenler Biz miyiz?”
ذَكَرَ بَعْدَ دَلِيلِ الْخَلْقِ دَلِيلَ الرِّزْقِ فَقَوْلُهُ: أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ إِشَارَةٌ إِلَى دَلِيلِ الْخَلْقِ وَبِهِ الِابْتِدَاءُ، وَقَوْلُهُ:
Cenâb-ı Hak yaratma (halk) delilinden sonra rızık delilini zikretmiştir. O'nun: { أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ } “Akıttığınız meniyi gördünüz mü?” kavli, başlangıç olan halk deliline işarettir. O'nun:
أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ إِشَارَةٌ إِلَى دَلِيلِ الرِّزْقِ وَبِهِ الْبَقَاءُ، وَذَكَرَ أُمُورًا ثَلَاثَةً الْمَأْكُولُ، وَالْمَشْرُوبُ، وَمَا بِهِ إِصْلَاحُ الْمَأْكُولِ، وَرَتَّبَهُ تَرْتِيبًا فَذَكَرَ الْمَأْكُولَ أَوَّلًا لِأَنَّهُ هُوَ الْغِذَاءُ، ثُمَّ الْمَشْرُوبَ لِأَنَّ بِهِ الِاسْتِمْرَاءَ، ثُمَّ النار للتي بِهَا الْإِصْلَاحُ وَذَكَرَ مِنْ كُلِّ نَوْعٍ مَا هُوَ الْأَصْلُ، فَذَكَرَ مِنَ الْمَأْكُولِ الْحَبَّ فَإِنَّهُ هُوَ الْأَصْلُ، وَمِنَ الْمَشْرُوبِ الْمَاءَ لِأَنَّهُ هُوَ الْأَصْلُ، وَذَكَرَ مِنَ الْمُصْلِحَاتِ النَّارَ لِأَنَّ بِهَا إِصْلَاحَ أَكْثَرِ الْأَغْذِيَةِ وَأَعَمِّهَا، وَدَخَلَ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا مَا هُوَ دُونَهُ، هَذَا هُوَ التَّرْتِيبُ، وَأَمَّا التَّفْسِيرُ فَنَقُولُ: الْفَرْقُ بَيْنَ الْحَرْثِ وَالزَّرْعِ هُوَ أَنَّ الْحَرْثَ أَوَائِلُ الزَّرْعِ وَمُقَدِّمَاتُهُ/ مِنْ كِرَابِ الْأَرْضِ، وَإِلْقَاءِ الْبَذْرِ، وَسَقْيِ الْمَبْذُورِ، وَالزَّرْعُ هُوَ آخِرُ الْحَرْثِ مِنْ خُرُوجِ النَّبَاتِ وَاسْتِغْلَاظِهِ وَاسْتِوَائِهِ عَلَى السَّاقِ، فَقَوْلُهُ: أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ أَيْ مَا تَبْتَدِئُونَ مِنْهُ مِنَ الْأَعْمَالِ أَأَنْتُمْ تُبْلِغُونَهَا الْمَقْصُودَ أَمِ اللَّهُ؟ وَلَا يَشُكُّ أَحَدٌ فِي أَنَّ إِيجَادَ الْحَبِّ فِي السُّنْبُلَةِ لَيْسَ بِفِعْلِ النَّاسِ، وَلَيْسَ بِفِعْلِهِمْ إِنْ كَانَ سِوَى إِلْقَاءِ الْبَذْرِ وَالسَّقْيِ، فَإِنْ قِيلَ: هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ هُوَ الزَّارِعُ، فَكَيْفَ قَالَ تَعَالَى: يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ [الْفَتْحِ: ٢٩]
{ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ } “Ektiğiniz tohumu gördünüz mü?” kavli ise bekā sebebi olan rızık deliline işarettir. Cenâb-ı Hak üç şeyi zikretmiştir: Yenecek şey (yiyecek), içilecek şey (içecek) ve yiyeceği ıslah edip pişiren şey. Bunları bir tertip üzere sıralamıştır; önce yenecek şeyi zikretmiştir, zira o gıdadır; sonra içilecek şeyi zikretmiştir, zira sindirim onunla olur; sonra da ıslah edici olan ateşi zikretmiştir. Her neviden de asıl olanı zikretmiştir: Yenecek şeylerden taneyi (hububatı) zikretmiştir, çünkü asıl odur; içecekten suyu zikretmiştir, çünkü asıl odur; ıslah edicilerden de ateşi zikretmiştir, çünkü gıdaların çoğunun ve en yaygın olanlarının ıslahı onunladır. Bunların her birinin altına kendisinden daha alt derecede olanlar da girmiştir. Tertip işte böyledir. Tefsire gelince, şöyle deriz: Hars (حَرْث) ile zer' (زَرْع) arasındaki fark şudur: Hars, ziraatin başlangıçları ve toprağı sürmek, tohum atmak ve ekilen yeri sulamak gibi mukaddimeleridir. Zer' ise bitkinin çıkması, kalınlaşması ve gövdesi üzerinde doğrulması gibi ziraatin neticesidir. O halde Cenâb-ı Hakk'ın: { أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ } buyruğu; yani 'Başladığınız bu amelleri maksadına ulaştıran siz misiniz yoksa Allah mıdır?' demektir. Hiç kimse başaktaki tanenin var edilmesinin insanların fiili olmadığında şüphe etmez; zira onların fiili tohum atmaktan ve sulamaktan ibarettir. Şayet: 'Bu durum ekin ekenin (zâri') Allah olduğuna delalet eder; öyleyse Allah Teâlâ nasıl:
وَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «الزَّرْعُ لِلزَّارِعِ»
{ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ } [Fetih 29] “Ekincilerin hoşuna gider” buyurmuş ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Ekin, ekene aittir»
قُلْنَا قَدْ ثَبَتَ مِنَ التَّفْسِيرِ أَنَّ الْحَرْثَ مُتَّصِلٌ بِالزَّرْعِ، فَالْحَرْثُ أَوَائِلُ الزَّرْعِ، وَالزَّرْعُ أَوَاخِرُ الْحَرْثِ، فَيَجُوزُ إِطْلَاقُ أَحَدِهِمَا عَلَى الْآخَرِ، لَكِنَّ قَوْلَهُ: يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ بَدَلًا عَنْ قَوْلِهِ: يُعْجِبُ الْحُرَّاثَ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحَارِثَ إِذَا كَانَ هُوَ المبتدي، فَرُبَّمَا يَتَعَجَّبُ بِمَا يَتَرَتَّبُ عَلَى فِعْلِهِ مِنْ خُرُوجِ النَّبَاتِ وَالزَّارِعُ لَمَّا كَانَ هُوَ الْمُنْتَهِيَ، وَلَا يُعْجِبُهُ إِلَّا شَيْءٌ عَظِيمٌ، فَقَالَ: يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ الَّذِينَ تَعَوَّدُوا أَخْذَ الْحِرَاثِ، فَمَا ظَنُّكَ بِإِعْجَابِهِ الْحُرَّاثَ،
buyurmuştur?' denilirse, deriz ki: Tefsirden sabit olmuştur ki hars, zer' ile bağlantılıdır; hars ekimin başlangıçları, zer' ise harsın neticeleridir. Dolayısıyla birinin lafzını diğeri için kullanmak caizdir. Fakat Cenâb-ı Hakk'ın: 'Yû'cibü'l-hürrâs' (çiftçilerin hoşuna gider) yerine { يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ } “Ekincilerin hoşuna gider” buyurması şuna delalet eder: Hâris (çiftçi) işe başlayan olduğu için fiilinin neticesinde bitkinin çıkmasına bazen hayret edebilir; zâri' ise işi neticelendiren olduğundan ancak büyük bir şey onun hoşuna gider ve hayretini celbeder. Cenâb-ı Hak: 'Ekin sürmeye alışmış olan ekincilerin hoşuna gider' buyurmuştur; artık bunun çiftçilerin ne derece hoşuna gideceğini sen düşün!
وَقَوْلُهُ ﷺ: «الزَّرْعُ لِلزَّارِعِ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Ekin, ekene aittir» sözünde de
فِيهِ فَائِدَةٌ، لِأَنَّهُ لَوْ قَالَ: لِلْحَارِثِ فَمَنِ ابْتَدَأَ بِعَمَلِ الزَّرْعِ وَأَتَى بِكِرَابِ الْأَرْضِ وَتَسْوِيَتِهَا يَصِيرُ حَارِثًا، وَذَلِكَ قَبْلَ إِلْقَاءِ الْبَذْرَةِ لِزَرْعٍ لِمَنْ أَتَى بِالْأَمْرِ الْمُتَأَخِّرِ وَهُوَ إِلْقَاءُ الْبَذْرِ، أَيْ مَنْ لَهُ الْبَذْرُ عَلَى مَذْهَبِ أَبِي حَنِيفَةَ رَحْمَةُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ وَهَذَا أَظْهَرُ، لِأَنَّهُ بِمُجَرَّدِ الْإِلْقَاءِ فِي الْأَرْضِ يُجْعَلُ الزَّرْعُ لِلْمُلْقِي سَوَاءٌ كَانَ مَالِكًا أَوْ غاصبا. ثم قال تعالى:
bir fayda vardır; çünkü şayet: 'Hârise aittir' deseydi, ekim işine başlayıp toprağı süren ve tesviye eden kimse hâris olurdu; bu da tohumun atılmasından öncedir. Ekin ise daha sonraki işi yapan yani tohumu atan kimseye aittir; yani Ebû Hanîfe'nin -Allah Teâlâ'nın rahmeti üzerine olsun- mezhebine göre tohum kime aitse [ekin onundur]. Bu açıklama daha zahirdir; zira sadece toprağa atmakla ekin -ister mülk sahibi ister gasıp olsun- tohumu atana ait kılınır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة الواقعة (٥٦) : الآيات ٦٥ الى ٦٧]
[Vâkıa Suresi (56), Ayetler 65-67]
لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْناهُ حُطاماً فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ (٦٥) إِنَّا لَمُغْرَمُونَ (٦٦) بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ (٦٧)
{ لَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَاهُ حُطَامًا فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ (٦٥) إِنَّا لَمُغْرَمُونَ (٦٦) بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ (٦٧) } “Dileseydik onu kuru bir çöp yapardık da şaşırıp kalırdınız: 'Doğrusu biz borç altına girdik! Doğrusu biz büsbütün mahrum bırakıldık!' [derdiniz].”
وَهُوَ تَدْرِيجٌ فِي الْإِثْبَاتِ، وَبَيَانُهُ هُوَ أَنَّهُ لَمَّا قَالَ: أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ [الواقعة: ٦٤] لَمْ يَبْعُدْ مِنْ مُعَانِدٍ أَنْ يَقُولَ: نَحْنُ نَحْرُثُ وَهُوَ بِنَفْسِهِ يَصِيرُ زَرْعًا، لَا بِفِعْلِنَا وَلَا بِفِعْلِ غَيْرِنَا، فَقَالَ تَعَالَى: وَلَوْ سَلِمَ لكم هذا الباطل هَذَا الْبَاطِلُ، فَمَا تَقُولُونَ فِي سَلَامَتِهِ عَنِ الْآفَاتِ الَّتِي تُصِيبُهُ، فَيَفْسُدُ قَبْلَ اشْتِدَادِ الْحَبِّ وَقَبْلَ انْعِقَادِهِ، أَوْ قَبْلَ اشْتِدَادِ الْحَبِّ وَقَبْلَ ظُهُورِ الْحَبِّ فِيهِ، فَهَلْ تَحْفَظُونَهُ مِنْهَا أَوْ تَدْفَعُونَهَا عَنْهُ، أَوْ هَذَا الزَّرْعُ بِنَفْسِهِ يَدْفَعُ عَنْ نَفْسِهِ تِلْكَ الْآفَاتِ، كَمَا تَقُولُونَ: إِنَّهُ بِنَفْسِهِ يَنْبُتُ، وَلَا يَشُكُّ أَحَدٌ أَنَّ دَفْعَ الْآفَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى، وَحِفْظَهُ عَنْهَا بِفَضْلِ اللَّهِ، وَعَلَى هَذَا أَعَادَهُ لِيَذْكُرَ أُمُورًا مُرَتَّبَةً بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ فَيَكُونُ الْأَمْرُ الْأَوَّلُ: لِلْمُهْتَدِينَ وَالثَّانِي: لِلظَّالِمِينَ وَالثَّالِثُ: لِلْمُعَانِدِينَ الضَّالِّينَ فَيَذْكُرُ الْأَمْرَ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ فِي آخِرِ الْأَمْرِ إِقَامَةً لِلْحُجَّةِ عَلَى الضَّالِّ الْمُعَانِدِ.
Bu, ispatta derece derece ilerlemedir (tedrîctir). Beyanı şudur: Cenâb-ı Hak: { أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ } [Vâkıa 64] “Onu siz mi bitirip yetiştiriyorsunuz yoksa yetiştirenler Biz miyiz?” buyurduğunda, inatçı bir kimsenin: 'Biz toprağı sürüp ekiyoruz, o da kendi kendine ekin haline geliyor; ne bizim fiilimizle ne de başkasının fiiliyledir' demesi uzak bir ihtimal değildi. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: 'Bu batıl iddianız doğru kabul edilse bile, dane sertleşmeden ve olgunlaşmadan önce yahut dane sertleşip onda dane belirmeden önce ekine isabet eden ve onu bozan afetlerden salim kalması hususunda ne dersiniz? Onu bu afetlerden siz mi koruyorsunuz veya afetleri ondan siz mi savuşturuyorsunuz? Yoksa sizin: 'Kendi kendine bitiyor' dediğiniz gibi bu ekin bu afetleri kendi nefsinden kendisi mi savuşturuyor?' Hiç kimse afetlerin savuşturulmasının Allah Teâlâ'nın izniyle, ekini onlardan korumanın da Allah'ın lütfuyla olduğunda şüphe etmez. Buna binaen Cenâb-ı Hak, birbiri ardınca tertip edilmiş hususları zikretmek için bunu tekrarlamıştır: Birinci husus hidayete erenler için, ikincisi zalimler için, üçüncüsü ise sapkın inatçılar içindir; böylece sapkın inatçıya karşı hücceti ikame etmek maksadıyla şüphe bulunmayan hususu en sonda zikretmiştir.
وَفِيهِ سُؤَالٌ وهو أنه تعالى هاهنا قَالَ: لَجَعَلْناهُ بِلَامِ الْجَوَابِ وَقَالَ فِي الْمَاءِ: جَعَلْناهُ أُجاجاً
Burada şöyle bir soru vardır: Cenâb-ı Hak burada cevap lâmı (lâmü'l-cevâb) ile: { لَجَعَلْنَاهُ } buyurmuş, su hakkında ise lâm olmaksızın: { جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا }
[الْوَاقِعَةِ: ٧] مِنْ غَيْرِ لَامٍ فَمَا الْفَرْقُ بَيْنَهُمَا؟ نَقُولُ: ذَكَرَ الزَّمَخْشَرِيُّ عَنْهُ جَوَابَيْنِ أَحَدُهُمَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْناهُ حُطاماً كَانَ قَرِيبَ الذِّكْرِ فَاسْتَغْنَى بِذِكْرِ اللَّامِ فِيهِ عَنْ ذِكْرِهَا ثانيا، وهذا ضعيف لأن/ وقوله تعالى:
[Vâkıa 70] “Onu tuzlu bir su yapardık” buyurmuştur. Bu ikisi arasındaki fark nedir? Deriz ki: Zemahşerî buna dair iki cevap zikretmiştir: Birincisi: Cenâb-ı Hakk'ın: { لَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَاهُ حُطَامًا } kavlinin zikri yakın olduğundan, onda lâmın zikredilmesiyle ikinci defa zikredilmesine ihtiyaç kalmamıştır. Bu zayıf bir cevaptır; çünkü Cenâb-ı Hakk'ın:
لَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ [يس: ٦٦] مَعَ قَوْلِهِ: لَوْ نَشاءُ لَمَسَخْناهُمْ [يس: ٦٧] أَقْرَبُ مِنْ قَوْلِهِ:
{ لَوْ نَشَاءُ لَطَمَسْنَا عَلَى أَعْيُنِهِمْ } [Yâsîn 66] kavli ile: { لَوْ نَشَاءُ لَمَسَخْنَاهُمْ } [Yâsîn 67] kavli, Cenâb-ı Hakk'ın:
لَجَعَلْناهُ حُطاماً وجَعَلْناهُ أُجاجاً [الواقعة: ٧٠] اللَّهُمَّ إِلَّا أَنْ نَقُولَ: هُنَاكَ أَحَدُهُمَا قَرِيبٌ مِنَ الْآخَرِ ذِكْرًا لَا مَعْنًى لِأَنَّ الطَّمْسَ لَا يَلْزَمُهُ الْمَسْخُ وَلَا بِالْعَكْسِ وَالْمَأْكُولَ مَعَهُ الْمَشْرُوبُ فِي الدَّهْرِ، فَالْأَمْرَانِ تَقَارَبَا لَفْظًا وَمَعْنًى وَالْجَوَابُ الثَّانِي: أَنَّ اللَّامَ يُفِيدُ نَوْعَ تَأْكِيدٍ فَذَكَرَ اللَّامَ فِي الْمَأْكُولِ لِيُعْلَمَ أَنَّ أَمْرَ الْمَأْكُولِ أَهَمُّ مِنْ أَمْرِ الْمَشْرُوبِ وَأَنَّ نِعْمَتَهُ أَعْظَمُ وَمَا ذَكَرْنَا أَيْضًا وَارِدٌ عَلَيْهِ لِأَنَّ أَمْرَ الطَّمْسِ أَهْوَنُ مِنْ أَمْرِ الْمَسْخِ وَأَدْخَلَ فيهما اللام، وهاهنا جَوَابٌ آخَرُ يَبِينُ بِتَقْدِيمِ بَحْثٍ عَنْ فَائِدَةِ اللَّامِ فِي جَوَابِ لَوْ، فَنَقُولُ: حَرْفُ الشَّرْطِ إِذَا دَخَلَ عَلَى الْجُمْلَةِ يُخْرِجُهَا عَنْ كَوْنِهَا جُمْلَةً فِي الْمَعْنَى فَاحْتَاجُوا إِلَى عَلَامَةٍ تَدُلُّ عَلَى الْمَعْنَى، فَأَتَوْا بِالْجَزْمِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ لِأَنَّ الشَّرْطَ يَقْتَضِي جَزَاءً، وَفِيهِ تَطْوِيلٌ فَالْجَزْمُ الَّذِي هُوَ سُكُونٌ أَلْيَقُ بِالْمَوْضِعِ وَبَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمَعْنَى أَيْضًا مُنَاسَبَةٌ لَكِنَّ كَلِمَةَ لَوْ مُخْتَصَّةٌ بِالدُّخُولِ عَلَى الْمَاضِي مَعْنًى فَإِنَّهَا إِذَا دَخَلَتْ عَلَى الْمُسْتَقْبَلِ جَعَلَتْهُ مَاضِيًا، وَالتَّحْقِيقُ فِيهِ أَنَّ الْجُمْلَةَ الشَّرْطِيَّةَ لَا تَخْرُجُ عَنْ أَقْسَامٍ فَإِنَّهَا إِذَا ذُكِرَتْ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ يَكُونَ الشَّرْطُ مَعْلُومَ الْوُقُوعِ لِأَنَّ الشَّرْطَ إِنْ كَانَ مَعْلُومَ الْوُقُوعِ فَالْجَزَاءُ لَازِمُ الْوُقُوعِ فَجَعْلُ الْكَلَامِ جُمْلَةً شَرْطِيَّةً عُدُولٌ عَنْ جُمْلَةٍ إِسْنَادِيَّةٍ إِلَى جُمْلَةٍ تَعْلِيقِيَّةٍ وَهُوَ تَطْوِيلٌ مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ فَقَوْلُ الْقَائِلِ: آتِيكَ إِنْ طَلَعَتِ الشَّمْسُ تَطْوِيلٌ وَالْأَوْلَى أَنْ يَقُولَ: آتِيكَ جَزْمًا مِنْ غَيْرِ شَرْطٍ فَإِذَا عُلِمَ هَذَا فَحَالُ الشَّرْطِ لَا يَخْلُو مِنْ أَنْ يَكُونَ مَعْلُومَ الْعَدَمِ أَوْ مَشْكُوكًا فِيهِ فَالشَّرْطُ إِذَا وَقَعَ عَلَى قِسْمَيْنِ فَلَا بُدَّ لَهُمَا مِنْ لَفْظَيْنِ وَهُمَا إِنْ وَلَوْ، وَاخْتَصَّتْ إِنْ بِالشُّكُوكِ، وَلَوْ بِمَعْلُومٍ لِأَمْرٍ بَيَّنَّاهُ في موضع آخر لكن ما علم عدم يَكُونُ الْآخَرُ فَقَدْ أَثْبَتَ مِنْهُ فَهُوَ مَاضٍ أَوْ فِي حُكْمِهِ لِأَنَّ الْعِلْمَ بِالْأُمُورِ يَكُونُ بَعْدَ وُقُوعِهَا وَمَا يُشَكُّ فِيهِ فَهُوَ مُسْتَقْبَلٌ أَوْ فِي مَعْنَاهُ لِأَنَّنَا نَشُكُّ فِي الْأُمُورِ الْمُسْتَقْبَلَةِ أَنَّهَا تَكُونُ أَوْ لَا تَكُونُ وَالْمَاضِي خَرَجَ عَنِ التَّرَدُّدِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا، فَنَقُولُ:
{ لَجَعَلْنَاهُ حُطَامًا } kavli ile: { جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا } [Vâkıa 70] kavlinden birbirine daha yakındır. Meğerki şöyle diyelim: Orada ikisinden biri diğerine lafızca yakındır, manaca değil; zira gözün silinmesi (tams) suretin değiştirilmesini (mesh) gerektirmez, aksi de böyledir. Yiyecek ise her daim içecekle beraberdir; dolayısıyla bu iki husus hem lafız hem mana bakımından birbirine yaklaşmıştır. İkinci cevap: Lâm harfi bir nevi tekit ifade eder; yiyecek meselesinin içecek meselesinden daha mühim ve nimetinin daha büyük olduğunun bilinmesi için yiyecekte lâm zikredilmiştir. Bizim zikrettiğimiz itiraz buna da yönelir; çünkü gözün silinmesi meselesi suretin değiştirilmesi meselesinden daha hafiftir ve her ikisine de lâm dahil edilmiştir. Burada 'lev' (لَوْ) edatının cevabındaki lâmın faydasına dair bir incelemeyi öne almakla açıklık kazanacak başka bir cevap vardır. Şöyle deriz: Şart harfi cümlenin başına dahil olduğunda, manada onu müstakil bir cümle olmaktan çıkarır. Bu sebeple manaya delalet edecek bir alamete ihtiyaç duymuşlar ve muzaride cezmi getirmişlerdir; zira şart bir ceza (cevap) gerektirir ve onda bir uzama vardır. Dolayısıyla bir sükûn olan cezm o makama daha uygundur ve onunla mana arasında da bir münasebet vardır. Fakat 'lev' kelimesi mana bakımından geçmiş zamana dahil olmaya mahsustur; zira muzarinin başına girdiğinde onu geçmiş zamana dönüştürür. Bu husustaki tahkik şudur: Şart cümlesi kısımların dışına çıkmaz; zira zikredildiğinde şartın vukuunun bilinmesi kaçınılmazdır. Çünkü şartın vukuu biliniyorsa cezanın vukuu da zorunludur; dolayısıyla sözü şart cümlesi yapmak, isnadî bir cümleden taallukî bir cümleye dönmektir ki bu da faydasız bir uzatmadır. Bir kimsenin: 'Güneş doğarsa sana gelirim' demesi uzatmadır; evla olan şartsız olarak kesin bir dille: 'Sana gelirim' demesidir. Bu bilindiğine göre, şartın durumu ya yokluğunun bilinmesi (imkânsız olması) ya da kendisinde şüphe bulunması halinden hali kalmaz. Şart iki kısım üzerine vuku bulunca, bunlar için iki lafız kaçınılmaz olur; onlar da 'in' (إِنْ) ve 'lev' (لَوْ) edatlarıdır. 'İn' şüpheli olanlara, 'lev' ise başka bir yerde açıkladığımız bir sebepten ötürü bilinen durumlara tahsis edilmiştir. Ancak diğerinin bulunmadığı bilinen şey ondan sabit olmuştur; dolayısıyla o geçmiş zamandır veya onun hükmündedir; çünkü işlere dair bilgi onların vukuundan sonra olur. Şüphe edilen şey ise gelecektir veya onun manasındadır; çünkü biz gelecekteki işlerin olup olmayacağında şüphe ederiz; geçmiş ise tereddütten çıkmıştır. Bu sabit olunca deriz ki:
لَمَّا دَخَلَ لَوْ عَلَى الْمَاضِي وَمَا اخْتَلَفَ آخَرُ بِالْعَامِلِ لَمْ يَتَبَيَّنْ فِيهِ إِعْرَابٌ، وَإِنْ لَمَّا دَخَلَ عَلَى الْمُسْتَقْبَلِ بَانَ فِيهِ الْإِعْرَابُ، ثُمَّ إِنَّ الْجَزَاءَ عَلَى حَسَبِ الشَّرْطِ وَكَانَ الْجَزَاءُ فِي بَابِ لَوْ مَاضِيًا فَلَمْ يَتَبَيَّنْ فيه الحال وَلَا سُكُونٍ، فَيُضَافُ لَهُ حَرْفٌ يَدُلُّ عَلَى خُرُوجِهِ عَنْ كَوْنِهِ جُمْلَةً وَدُخُولِهِ فِي كَوْنِهِ جزء جملة، إذا ثبت هذا فنقول: عند ما يَكُونُ الْجَزَاءُ ظَاهِرًا يَسْتَغْنِي عَنِ الْحَرْفِ الصَّارِفِ، لَكِنَّ كَوْنَ الْمَاءِ الْمَذْكُورِ فِي الْآيَةِ، وَهُوَ الْمَاءُ الْمَشْرُوبُ الْمُنَزَّلُ مِنَ الْمُزْنِ أُجَاجًا لَيْسَ أَمْرًا وَاقِعًا يُظَنُّ أَنَّهُ خَبَرٌ مُسْتَقِلٌّ، وَيُقَوِّيهِ أَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: جَعَلْناهُ أُجاجاً عَلَى طَرِيقَةِ الْإِخْبَارِ وَالْحَرْثُ وَالزَّرْعُ كَثِيرًا مَا وَقَعَ كَوْنُهُ حُطَامًا فَلَوْ قَالَ: جَعَلْنَاهُ حُطَامًا، كَانَ يُتَوَهَّمُ مِنْهُ الْإِخْبَارُ فَقَالَ هُنَاكَ: لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْناهُ لِيُخْرِجَهُ عَمَّا هُوَ صَالِحٌ لَهُ فِي الْوَاقِعِ، وَهُوَ الْحُطَامِيَّةُ وَقَالَ الْمَاءُ الْمُنَزَّلُ الْمَشْرُوبُ مِنَ الْمُزْنِ جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا لِأَنَّهُ لَا يُتَوَهَّمُ ذَلِكَ فَاسْتَغْنَى عَنِ اللَّامِ، وَفِيهِ لَطِيفَةٌ: أُخْرَى نَحْوِيَّةٌ، وَهِيَ أَنَّ فِي الْقُرْآنِ إِسْقَاطَ اللَّامِ عَنْ جَزَاءِ لَوْ حَيْثُ كَانَتْ لَوْ دَاخِلَةً عَلَى مُسْتَقْبَلٍ لَفْظًا، وَأَمَّا إِذَا كَانَ مَا دَخَلَ عَلَيْهِ لَوْ مَاضِيًا، وَكَانَ الْجَزَاءُ مُوجَبًا فَلَا كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ شِئْنا لَآتَيْنا [السجدة: ١٣] ولَوْ هَدانَا اللَّهُ لَهَدَيْناكُمْ [إِبْرَاهِيمَ:
'Lev' edatı mazi fiilin başına dahil olduğunda ve sonu amil sebebiyle değişmediğinde onda bir irap belirmez. 'İn' edatı ise muzarinin başına dahil olduğunda onda irap açığa çıkar. Sonra ceza da şarta göredir; 'lev' babında ceza mazi olduğundan onda irap hali ve sükûn belirmez; binaenaleyh onun bağımsız bir cümle olmaktan çıkıp bir cümlenin cüzü oluşuna dahil olduğunu gösteren bir harf ona eklenir. Bu sabit olunca deriz ki: Ceza açık/zahir olduğunda, onu başka tarafa çeviren harfe ihtiyaç duymaz. Fakat ayette zikredilen suyun -ki o yağmur bulutundan indirilen içilecek sudur- tuzlu ve acı olması, müstakil bir haber sanılacak şekilde vaki olan bir durum değildir. Bunu kuvvetlendiren husus da Cenâb-ı Hakk'ın ihbar yoluyla: { جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا } buyurmasıdır. Ekin ve ziraatin çer çöp (hutâm) olması ise çokça vuku bulmuştur. Şayet: 'Onu çer çöp yaptık' deseydi, bundan ihbar vehmedilirdi. Bu sebeple orada: { لَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَاهُ } buyurdu ki onu vakıada elverişli olduğu durumdan yani çer çöp olma halinden [faraziye alanına] çıkarsın. Buluttan indirilen içilecek su hakkında ise: { جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا } buyurdu; çünkü böyle bir vehim söz konusu değildir, dolayısıyla lâma ihtiyaç kalmamıştır. Bunda nahiv ilmine dair başka bir nükte daha vardır: O da Kur'an'da 'lev' lafız bakımından muzarinin başına dahil olduğunda 'lev'in cezasından lâmın düşürülmesidir. 'Lev'in dahil olduğu şey mazi ve ceza da olumlu olduğunda ise durum böyle değildir; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَوْ شِئْنَا لَآتَيْنَا } [Secde 13] “Dileseydik elbette verirdik” ve: { لَوْ هَدَانَا اللَّهُ لَهَدَيْنَاكُمْ } [İbrâhîm 21]
٢١] وَذَلِكَ لِأَنَّ لَوْ إذا دخلت على فعل مستقل كَمَا فِي/ قَوْلِهِ: لَوْ نَشاءُ فَقَدْ أُخْرِجَتْ عَنْ حَيِّزِهَا لَفْظًا، لِأَنَّ لَوْ لِلْمَاضِي فَإِذَا خَرَجَ الشَّرْطُ عَنْ حَيِّزِهِ جَازَ فِي الْجَزَاءِ الْإِخْرَاجُ عَنْ حَيِّزِهِ لَفْظًا وَإِسْقَاطُ اللَّامِ عَنْهُ، لِأَنَّ إِنْ كَانَ حَيِّزُهَا الْمُسْتَقْبَلَ وَتَدْخُلُ عَلَى الْمُسْتَقْبَلِ، فَإِذَا جُعِلَ مَا دَخَلَ إِنْ عَلَيْهِ مَاضِيًا كَقَوْلِكَ: إِنْ جِئْتَنِي، جَازَ فِي الْخَبَرِ الْإِخْرَاجُ عَنْ حَيِّزِهِ وَتَرْكُ الْجَزْمِ فَنَقُولُ: أُكْرِمُكَ بِالرَّفْعِ، وَأُكْرِمْكَ بِالْجَزْمِ، كَمَا تَقُولُ فِي: لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْناهُ
“Allah bizi doğru yola eriştirseydi biz de sizi eriştirirdik” kavillerinde olduğu gibidir. Zira 'lev' edatı: { لَوْ نَشَاءُ } kavlinde olduğu gibi müstakil [muzari] bir fiile dahil olduğunda, lafız bakımından kendi alanının dışına çıkarılmıştır; çünkü 'lev' mazi içindir. Şart kendi alanının dışına çıkınca, cezanın da lafız bakımından kendi alanının dışına çıkarılması ve ondan lâmın düşürülmesi caiz olur. Zira 'in' edatının alanı gelecek zamandır ve muzarinin başına girer; 'in' edatının dahil olduğu şey: 'Bana gelirsen' sözün gibi mazi kılındığında, haberde (cevapta) onun alanından çıkarılması ve cezmin terk edilmesi caiz olur; nitekim ref ile: 'Sana ikram ederim' (ükrimüke) ve cezm ile: (ükrimke) deriz; tıpkı: { لَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَاهُ }
وفي: لَوْ نَشاءُ جَعَلْناهُ [الواقعة: ٧٠] وَمَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الْجَوَابِ فِي قَوْلِهِ: أَنُطْعِمُ مَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ [يس: ٤٧] إِذَا نَظَرْتَ إِلَيْهِ تَجِدُهُ مُسْتَقِيمًا، وَحَيْثُ لَمْ يَقُلْ: لَوْ شَاءَ اللَّه أَطْعَمَهُ، عُلِمَ أَنَّ الْآخَرَ جَزَاءٌ وَلَمْ يَبْقَ فِيهِ تَوَهُّمٌ، لِأَنَّهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ عِنْدَ الْمُتَكَلِّمِ، وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ لِأَنَّ الْمُتَكَلِّمَ عَالِمٌ بِحَقِيقَةِ كَلَامِهِ، وَإِمَّا أَنْ يكون عندهم وذلك غير جائز هاهنا، لِأَنَّ قَوْلَهُمْ: لَوْ شَاءَ اللَّه أَطْعَمَهُ رَدٌّ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ فِي زَعْمِهِمْ يَعْنِي أَنْتُمْ تَقُولُونَ: إن اللَّه لو شاء فعل فَلَا نُطْعِمُ مِنْ لَوْ شَاءَ اللَّه أَطْعَمَهُ عَلَى زَعْمِكُمْ، فَلَمَّا كَانَ أَطْعَمَهُ جَزَاءً مَعْلُومًا عِنْدَ السَّامِعِ وَالْمُتَكَلِّمِ اسْتَغْنَى عَنِ اللَّامِ، وَالْحُطَامُ كَالْفُتَاتِ وَالْجُذَاذِ وَهُوَ مِنَ الْحَطْمِ كَمَا أَنَّ الْفُتَاتَ وَالْجُذَاذَ مِنَ الْفَتِّ وَالْجَذِّ وَالْفُعَالُ فِي أَكْثَرِ الْأَمْرِ يَدُلُّ عَلَى مَكْرُوهٍ أَوْ مُنْكَرٍ، إِمَّا فِي الْمَعَانِي: فَكَالسُّبَاتِ وَالْفُوَاقِ وَالزُّكَامِ وَالدُّوَارِ وَالصُّدَاعِ لِأَمْرَاضٍ وَآفَاتٍ فِي النَّاسِ وَالنَّبَاتِ. وَإِمَّا فِي الْأَعْيَانِ: فَكَالْجُذَاذِ وَالْحُطَامِ وَالْفُتَاتِ وَكَذَا إِذَا لَحِقَتْهُ الْهَاءُ كَالْبُرَادَةِ وَالسُّحَالَةِ، وَفِيهِ زِيَادَةُ بَيَانٍ وَهُوَ أَنَّ ضَمَّ الْفَاءِ مِنَ الْكَلِمَةِ يَدُلُّ عَلَى مَا ذَكَرْنَا فِي الْأَفْعَالِ فَإِنَّا نَقُولُ: فُعِلَ لِمَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ وَكَانَ السَّبَبُ أَنَّ أَوَائِلَ الْكَلِمِ لَمَّا لَمْ يَكُنْ فِيهِ التَّخْفِيفُ الْمُطْلَقُ وَهُوَ السُّكُونُ لَمْ يَثْبُتِ التَّثْقِيلُ الْمُطْلَقُ وَهُوَ الضَّمُّ، فَإِذَا ثَبَتَ فَهُوَ لِعَارِضٍ، فإن عُلِمَ كَمَا ذَكَرْنَا فَلَا كَلَامَ وَإِنْ لَمْ يُعْلَمْ كَمَا فِي بُرْدٍ وَقُفْلٍ فَالْأَمْرُ خَفِيٌّ يَطُولُ ذِكْرُهُ وَالْوَضْعُ يَدُلُّ عَلَيْهِ فِي الثُّلَاثِيِّ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا لَمُغْرَمُونَ بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَمَّا عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ: كَأَنَّمَا هُوَ كَلَامٌ مُقَدَّرٌ عَنْهُمْ كَأَنَّهُ يَقُولُ: وَحِينَئِذٍ يَحِقُّ أَنْ تَقُولُوا: إِنَّا لَمُعَذَّبُونَ دَائِمُونَ فِي الْعَذَابِ.
ve: { لَوْ نَشَاءُ جَعَلْنَاهُ } [Vâkıa 70] denildiği gibi. Cenâb-ı Hakk'ın: { أَنُطْعِمُ مَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ } [Yâsîn 47] “Allah'ın dilese doyuracağı kimseyi biz mi doyuralım?” kavlinde zikrettiğimiz cevaba baktığında onu dosdoğru bulursun: Cenâb-ı Hak: 'Lev şâellāhu et'amehû' (şayet Allah dileseydi onu doyururdu) demediğinde, diğer kısmın ceza olduğu bilinmiş ve onda bir vehim kalmamıştır. Çünkü bu vehim ya mütekellim nezdinde olmalıdır -ki bu caiz değildir, zira mütekellim sözünün hakikatini bilendir- yahut onların nezdinde olmalıdır -ki bu da burada caiz değildir-. Zira onların: 'Allah dilese onu doyururdu' sözleri müminlerin zannına bir reddir; yani 'Siz Allah dileseydi yapardı diyorsunuz; öyleyse sizin iddianıza göre Allah'ın dilese doyuracağı kimseyi biz doyurmayız' [demişlerdir]. 'Et'amehû' kısmı dinleyen ve konuşan nezdinde malum bir ceza olunca lâm harfine ihtiyaç kalmamıştır. Hutâm (حُطَام); futât (kırıntı) ve cüzâz (ufantı) gibidir; kırıntı ve ufantının 'fett' ve 'cezz' köklerinden olması gibi o da 'hatm' (kırma) kökündendir. Fuâl (فُعَال) vezni çoğunlukla hoşa gitmeyen veya çirkin görülen bir şeye delalet eder: Manalarda; sübât (derin uyuşukluk), fuvâk (hıçkırık), zükâm (nezle), düvâr (baş dönmesi) ve sudâ' (baş ağrısı) gibi insanlarda ve bitkilerdeki hastalık ve afetler içindir. Ayanlarda (somut maddelerde) ise; cüzâz (kırıntı), hutâm (çer çöp) ve futât (ufantı) gibidir; burâde (demir talaşı) ve suhâle (eğe talaşı) gibi sonuna yuvarlak 'tâ' (hâ) bitiştiğinde de böyledir. Bunda ilave bir beyan vardır; o da kelimenin fâ'sının (ilk harfinin) ötrelenmesinin fiillerde zikrettiğimiz hususa delalet etmesidir; zira biz faili isimlendirilmeyen (meçhul) için: 'Fu'ile' (فُعِلَ) deriz. Bunun sebebi şudur: Kelimelerin başlarında mutlak hafiflik olan sükûn bulunmadığı gibi mutlak ağırlık olan ötre de sabit olmamıştır; binaenaleyh sabit olmuşsa bu arızi bir sebeptendir. Zikrettiğimiz gibi bilinirse mesele yoktur; şayet bürd (hırka) ve kufl (kilit) kelimelerinde olduğu gibi bilinmezse, mesele gizlidir, zikri uzar ve sülasi kelimelerde vaz' (konuluş) buna delalet eder. Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّا لَمُغْرَمُونَ بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ } kavlinde iki vecih vardır: Birinci veche göre: Sanki onlardan takdir edilmiş bir söz gibidir; Cenâb-ı Hak sanki: 'İşte o vakit sizin: 'Biz elbette azaba uğratılmışlarız, azapta daim kalanlarız' demeniz hak olur' buyurmaktadır.
وَأَمَّا عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي: فَيَقُولُونَ: إِنَّا لمعذبون ومحرمون عَنْ إِعَادَةِ الزَّرْعِ مَرَّةً أُخْرَى، يَقُولُونَ: إِنَّا لَمُعَذَّبُونَ بِالْجُوعِ بِهَلَاكِ الزَّرْعِ وَمَحْرُومُونَ عَنْ دَفْعِهِ بغير الزرع لفوات الماء والوجه الثالث: فِي الْغُرْمِ إِنَّا لَمُكْرَهُونَ بِالْغَرَامَةِ مِنْ غَرِمَ الرجل وأصل الغرم والغرام لزوم المكروه. ثم قال تعالى:
İkinci veche göre ise şöyle derler: 'Biz elbette azaba uğratılmışlarız ve ekini bir kez daha yeniden yetiştirmekten mahrum bırakılmışlarız.' Şöyle derler: 'Biz ekini helak etmekle açlıkla cezalandırılmışlarız ve suyun tükenmesi sebebiyle ekinden başka bir şeyle de bu açlığı savuşturmaktan mahrum bırakılmışlarız.' Ğurm (غُرْم) hakkındaki üçüncü vecih ise: 'Biz borç ve ziyanla yükümlü kılınmışlarız' demektir; bu da 'adam borca/zarara uğradı' (ğarime'r-racül) tabirinden gelir. Ğurm ve ğarâmın aslı ise hoşa gitmeyen şeyin lüzumudur (yakaya yapışmasıdır). Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة الواقعة (٥٦) : الآيات ٦٨ الى ٧٠]
[Vâkıa Suresi (56), Ayetler 68-70]
أَفَرَأَيْتُمُ الْماءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ (٦٨) أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ (٦٩) لَوْ نَشاءُ جَعَلْناهُ أُجاجاً فَلَوْلا تَشْكُرُونَ (٧٠)
{ أَفَرَأَيْتُمُ الْمَاءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ (٦٨) أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ (٦٩) لَوْ نَشَاءُ جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا فَلَوْلَا تَشْكُرُونَ (٧٠) } “İçtiğiniz suyu gördünüz mü? Onu buluttan siz mi indirdiniz yoksa indirenler Biz miyiz? Dileseydik onu tuzlu ve acı yapardık; o halde şükretseniz ya!”
خَصَّهُ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُ أَلْطَفُ وَأَنْظَفُ أَوْ تَذْكِيرًا لَهُمْ بِالْإِنْعَامِ عَلَيْهِمْ، وَالْمُزْنُ السَّحَابُ الثَّقِيلُ بِالْمَاءِ لَا بِغَيْرِهِ مِنْ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ يَدُلُّ عَلَى ثِقَلِهِ قَلْبُ اللَّفْظِ وَعَلَى مدافعة الأمر وهو التزم فِي بَعْضِ اللُّغَاتِ/ السَّحَابُ الَّذِي مَسَّ الْأَرْضَ وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الْأُجَاجِ أَنَّهُ الْمَاءُ الْمُرُّ مِنْ شِدَّةِ الْمُلُوحَةِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ هُوَ الْحَارُّ مِنْ أَجِيجِ النَّارِ كَالْحُطَامِ مِنَ الْحَطِيمِ، وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هَذَا عَذْبٌ فُراتٌ وَهذا مِلْحٌ أُجاجٌ [الْفُرْقَانِ: ٥٣] ذَكَرَ فِي الْمَاءِ الطَّيِّبِ صِفَتَيْنِ إِحْدَاهُمَا عَائِدَةٌ إِلَى طَعْمِهِ وَالْأُخْرَى عَائِدَةٌ إِلَى كَيْفِيَّةِ مَلْمَسِهِ وَهِيَ الْبُرُودَةُ وَاللَّطَافَةُ، وَفِي الْمَاءِ الْآخَرِ أَيْضًا صِفَتَيْنِ إِحْدَاهُمَا عَائِدَةٌ إلى طعمه والأخرى عائدة إلى كيفية لمسه وَهِيَ الْحَرَارَةُ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى:
Cenâb-ı Hak suyu daha latif ve daha temiz olduğu için yahut onlara üzerlerindeki nimeti hatırlatmak maksadıyla zikirle tahsis etmiştir. Müzn (مُزْن); diğer azap türleriyle değil, su ile ağırlaşmış buluttur. Lafzın yapısı onun ağırlığına ve meselenin defedilmesine delalet eder; bazı lehçelerde yere değen buluttur. Ücâc (أُجَاج) kelimesinin tefsiri daha önce geçmişti; o aşırı tuzluluğundan dolayı acılaşmış sudur. Zahir olan ise ateşteki 'ecîc' (alevlenme) kökünden gelerek sıcak su olmasıdır; nitekim hatîmden hutâm yapılması gibidir. Cenâb-ı Hakk'ın: { هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ } [Furkān 53] “Şu tatlı ve susuzluğu gidericidir, bu ise tuzlu ve acıdır” ayetinde bunu zikretmiştik: Cenâb-ı Hak tatlı suda iki sıfat zikretmiştir; biri tadına, diğeri temas keyfiyetine aittir ki o da soğukluk ve letafettir. Diğer suda da yine iki sıfat zikretmiştir; biri tadına, diğeri temas keyfiyetine aittir ki o da hararettir (sıcaklıktır). Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
فَلَوْلا تَشْكُرُونَ لَمْ يَقُلْ عِنْدَ ذِكْرِ الطَّعَامِ الشُّكْرَ وَذَلِكَ لِوَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ لَمْ يَذْكُرْ فِي الْمَأْكُولِ أَكْلَهُمْ، فَلَمَّا لَمْ يَقُلْ: تَأْكُلُونَ لَمْ يَقُلْ: تَشْكُرُونَ وَقَالَ فِي الْمَاءِ: تَشْرَبُونَ فَقَالَ: تَشْكُرُونَ والثاني: أن في المأكول قال: تَحْرُثُونَ [الواقعة: ٦٣] فَأَثْبَتَ لَهُمْ سَعْيًا فَلَمْ يَقُلْ: تَشْكُرُونَ وَقَالَ في الماء: أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ لَا عَمَلَ لَكُمْ فِيهِ أَصْلًا فَهُوَ مَحْضُ النِّعْمَةِ فَقَالَ: فَلَوْلا تَشْكُرُونَ وَفِيهِ وَجْهٌ ثَالِثٌ: وَهُوَ الْأَحْسَنُ أَنْ يُقَالَ: النِّعْمَةُ لَا تَتِمُّ إِلَّا عِنْدَ الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ أَلَا تَرَى أَنَّ فِي الْبَرَارِيِّ الَّتِي لَا يُوجَدُ فِيهَا الْمَاءُ لَا يَأْكُلُ الْإِنْسَانُ شَيْئًا
{ فَلَوْلَا تَشْكُرُونَ } “O halde şükretseniz ya!” Cenâb-ı Hak yiyeceğin zikrinde şükrü zikretmemiştir; bu iki vecihten ötürüdür: Birincisi: Yenecek şeyde onların yemesini zikretmemiştir; 'Yiyorsunuz' buyurmadığı için 'Şükretmiyorsunuz' da buyurmamıştır; suda ise: { تَشْرَبُونَ } “İçiyorsunuz” buyurmuş, buna mukabil: { تَشْكُرُونَ } “Şükretseniz ya!” buyurmuştur. İkincisi: Yiyecekte: { تَحْرُثُونَ } [Vâkıa 63] “Ekiyorsunuz” buyurarak onlar için bir çaba ve emek sabit kılmış, bu sebeple 'Şükretseniz ya!' buyurmamıştır; suda ise: { أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ } “Onu buluttan siz mi indirdiniz?” buyurmuş, onda sizin hiçbir ameliniz ve dahliniz yoktur; dolayısıyla o sırf nimettir, bu sebeple: { فَلَوْلَا تَشْكُرُونَ } “O halde şükretseniz ya!” buyurmuştur. Bunda üçüncü bir vecih daha vardır ki en güzeli şudur: Nimet ancak yeme ve içme bir arada olduğunda tamamlanır. Görmez misin ki suyun bulunmadığı çöllerde insan
مَخَافَةَ الْعَطَشِ، فَلَمَّا ذَكَرَ الْمَأْكُولَ أَوَّلًا وَأَتَمَّهُ بِذِكْرِ الْمَشْرُوبِ ثَانِيًا قَالَ: فَلَوْلا تَشْكُرُونَ عَلَى هذه النعمة التامة. ثم قال تعالى:
susuzluk korkusundan hiçbir şey yiyemez. Cenâb-ı Hak önce yiyeceği zikredip ikinci olarak içeceği zikretmekle nimeti tamamlayınca, bu tastamam nimet üzerine: { فَلَوْلَا تَشْكُرُونَ } “O halde şükretseniz ya!” buyurmuştur. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة الواقعة (٥٦) : آية ٧١]
[Vâkıa Suresi (56), Ayet 71]
أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ (٧١)
{ أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ (٧١) } “Çakıp tutuşturduğunuz ateşi gördünüz mü?”
أي: تقدمون.
Yani: Çakıp tutuşturduğunuz [ateşi].
[سورة الواقعة (٥٦) : آية ٧٢]
[Vâkıa Suresi (56), Ayet 72]
أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَها أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِؤُنَ (٧٢)
{ أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَهَا أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِئُونَ (٧٢) } “Onun ağacını siz mi var ettiniz yoksa var edenler Biz miyiz?”
وَفِي شَجَرَةِ النَّارِ وَجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّهَا الشَّجَرَةُ الَّتِي تُورِي النَّارَ مِنْهَا بِالزَّنْدِ وَالزَّنْدَةِ كَالْمَرْخِ وثانيهما: الشَّجَرَةُ الَّتِي تَصْلُحُ لِإِيقَادِ النَّارِ كَالْحَطَبِ فَإِنَّهَا لَوْ لَمْ تَكُنْ لَمْ يَسْهُلْ إِيقَادُ النَّارِ، لَأَنَّ النَّارَ لَا تَتَعَلَّقُ بِكُلِّ شَيْءٍ كَمَا تَتَعَلَّقُ بِالْحَطَبِ وَثَالِثُهَا: أُصُولُ شَعْلِهَا وَوَقُودُ شَجَرَتِهَا وَلَوْلَا كَوْنُهَا ذَاتَ شَعْلٍ لَمَا صَلَحَتْ لِإِنْضَاجِ الأشياء والباقي ظاهر.
Ateşin ağacı hususunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Merh ağacı gibi kendisinden çakmak taşı ve çakmak tahtası ile ateş çıkarılan ağaçtır. İkincisi: Odun gibi ateş yakmaya elverişli olan ağaçtır; zira o olmasaydı ateşi yakmak kolay olmazdı; çünkü ateş oduna tutuştuğu gibi her şeye tutuşmaz. Üçüncüsü: Onun alevinin asılları ve ağacının yakıtıdır; şayet alev sahibi olmasaydı nesneleri pişirmeye yaramazdı. Geri kalan kısım ise açıktır.
[سورة الواقعة (٥٦) : آية ٧٣]
[Vâkıa Suresi (56), Ayet 73]
نَحْنُ جَعَلْناها تَذْكِرَةً وَمَتاعاً لِلْمُقْوِينَ (٧٣)
{ نَحْنُ جَعَلْنَاهَا تَذْكِرَةً وَمَتَاعًا لِلْمُقْوِينَ (٧٣) } “Biz onu bir ibret ve çölde konaklayan yolcular için bir fayda kıldık.”
فِي قَوْلِهِ: تَذْكِرَةً وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: تَذْكِرَةً لِنَارِ الْقِيَامَةِ فَيَجِبُ عَلَى الْعَاقِلِ أَنْ يَخْشَى اللَّه تَعَالَى وَعَذَابَهُ إِذَا رَأَى النَّارَ الْمُوقَدَةَ وَثَانِيهِمَا: تَذْكِرَةً بِصِحَّةِ الْبَعْثِ، لِأَنَّ مَنْ قَدَرَ عَلَى إِيدَاعِ النَّارِ فِي الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ لَا يَعْجِزُ عَنْ إِيدَاعِ الْحَرَارَةِ الْغَرِيزِيَّةِ فِي بَدَنِ الْمَيِّتِ وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا [يس: ٨٠] وَالْمُقْوِي: هُوَ الَّذِي أَوْقَدَهُ فَقَوَّاهُ وَزَادَهُ وَفِيهِ لَطِيفَةٌ: وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى قَدَّمَ كَوْنَهَا تَذْكِرَةً عَلَى كَوْنِهَا مَتَاعًا لِيُعْلَمَ أَنَّ الْفَائِدَةَ الْأُخْرَوِيَّةَ أَتَمُّ وَبِالذِّكْرِ أهم. ثم قال تعالى:
Cenâb-ı Hakk'ın: { تَذْكِرَةً } “Bir ibret/hatırlatıcı” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Kıyamet ateşi için bir hatırlatıcıdır; akıl sahibi kimsenin tutuşturulmuş ateşi gördüğünde Allah Teâlâ'dan ve O'nun azabından korkması vaciptir. İkincisi: Ba'sin (yeniden dirilişin) doğruluğuna bir hatırlatıcıdır; zira yemyeşil ağacın içine ateşi yerleştirmeye gücü yeten kimse, ölünün bedenine fıtrî harareti yerleştirmekten aciz kalmaz. Bunu Cenâb-ı Hakk'ın: { الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا } [Yâsîn 80] “O ki size yeşil ağaçtan bir ateş kıldı” kavlinin tefsirinde zikretmiştik. Mukvî (مُقْوِي) ise; ateşi yakıp onu kuvvetlendiren ve artıran kimsedir. Bunda bir nükte (latife) vardır: Cenâb-ı Hak ateşin ibret ve hatırlatıcı oluşunu faydalanılacak bir meta oluşunun önüne geçirmiştir; ta ki uhrevi faydanın daha tam olduğu ve zikirle daha mühim bulunduğu bilinsin. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة الواقعة (٥٦) : آية ٧٤]
[Vâkıa Suresi (56), Ayet 74]
فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٧٤)
{ فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٧٤) } “Öyleyse o pek yüce Rabbinin ismini tesbih et!”
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birkaç mesele vardır: