Binûn

Vâkıa Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي وَجْهِ تَعَلُّقِهِ بِمَا قَبْلَهُ؟ نَقُولُ: لَمَّا ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى حَالَ الْمُكَذِّبِينَ بِالْحَشْرِ وَالْوَحْدَانِيَّةِ ذَكَرَ الدَّلِيلَ عَلَيْهِمَا بِالْخَلْقِ وَالرِّزْقِ وَلَمْ يُفِدْهُمُ الْإِيمَانُ قَالَ لِنَبِيِّهِ ﷺ: / إِنَّ وَظِيفَتَكَ أَنْ تَكْمُلَ فِي نَفْسِكَ وَهُوَ عِلْمُكَ بِرَبِّكَ وَعَمَلُكَ لِرَبِّكَ: فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ وَقَدْ ذَكَرْنَا ذَلِكَ فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ [طه: ١٣٠] وفي مَوْضِعٍ آخَرَ.

BİRİNCİ MESELE: Bu ayetin önceki kısımla irtibatının vechi hakkındadır. Deriz ki: Allah Teâlâ haşri ve vahdaniyeti yalanlayanların durumunu zikredip her ikisine yaratma ve rızık verme yoluyla delil getirdiği ve bu durum onlara imanı kazandırmadığı zaman Peygamberine (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle demiştir: Senin vazifen kendi nefsinde kemale ermendir ki o da Rabbini bilmen ve Rabbin için amel etmendir: { فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ } “Rabbinin ismini tesbih et!” Bunu Allah Teâlâ'nın: { وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ } [Tâhâ 130] “Güneşin doğmasından önce Rabbini hamd ile tesbih et” kavlinde ve başka bir yerde zikretmiştik.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: التَّسْبِيحُ التَّنْزِيهُ عَمَّا لَا يَلِيقُ بِهِ فَمَا فَائِدَةُ ذِكْرِ الِاسْمِ وَلَمْ يَقُلْ: فَسَبِّحْ بِرَبِّكَ الْعَظِيمِ؟ فَنَقُولُ الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: هُوَ الْمَشْهُورُ وَهُوَ أَنَّ الِاسْمَ مُقْحَمٌ، وَعَلَى هَذَا الْجَوَابِ فَنَقُولُ: فِيهِ فَائِدَةٌ زِيَادَةُ التَّعْظِيمِ، لِأَنَّ مَنْ عَظَّمَ عَظِيمًا وَبَالَغَ فِي تَعْظِيمِهِ لَمْ يَذْكُرِ اسْمَهُ إِلَّا وَعَظَّمَهُ، فَلَا يَذْكُرُ اسْمَهُ فِي مَوْضِعٍ وَضِيعٍ وَلَا عَلَى وَجْهِ الِاتِّفَاقِ كَيْفَمَا اتَّفَقَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ يُعَظِّمُ شَخْصًا عِنْدَ حُضُورِهِ رُبَّمَا لَا يُعَظِّمُهُ عِنْدَ غَيْبَتِهِ فَيَذْكُرُهُ بِاسْمِ عَلَمِهِ، فَإِنْ كَانَ بِمَحْضَرٍ مِنْهُ لَا يَقُولُ ذَلِكَ، فَإِذَا عَظُمَ عِنْدَهُ لَا يَذْكُرُهُ فِي حُضُورِهِ وَغَيْبَتِهِ إِلَّا بِأَوْصَافِ الْعَظَمَةِ، فَإِنْ قِيلَ: فَعَلَى هَذَا فَمَا فَائِدَةُ الْبَاءِ وَكَيْفَ صَارَ ذَلِكَ، وَلَمْ يَقُلْ: فَسَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْعَظِيمِ، أَوِ الرَّبَّ الْعَظِيمَ، نَقُولُ:

İKİNCİ MESELE: Tesbih, O'na layık olmayan şeylerden tenzih etmektir. { فَسَبِّحْ بِرَبِّكَ الْعَظِيمِ } demeyip de “isim” kelimesini zikretmenin faydası nedir? Deriz ki: Buna cevap iki vecihtendir. Birincisi: Meşhur olanıdır, o da “isim” (kelimesinin) zâid (fazladan) olmasıdır. Bu cevaba göre deriz ki: Bunda ta'zimi (saygıyı) artırma faydası vardır. Çünkü bir büyüğe saygı gösteren ve ona saygıda ileri giden kimse, onun adını ancak saygıyla anar; dolayısıyla adını alelade/aşağı bir yerde veya gelişi güzel tesadüfen anmaz. Zira bir kimseye huzurundayken saygı gösteren biri, belki de gıyabında ona saygı göstermeyip onu özel adıyla anabilir; ancak huzurunda olursa bunu söylemez. Şayet onun katında pek yüce olursa, huzurunda da gıyabında da onu ancak azamet vasıflarıyla anar. Eğer: “Buna göre [başındaki] bâ harf-i cerinin faydası nedir ve bu nasıl olmuştur da { فَسَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْعَظِيمِ } veya { أَوِ الرَّبَّ الْعَظِيمِ } denmemiştir?” denilirse, deriz ki:

قَدْ تَقَدَّمَ مِرَارًا أَنَّ الْفِعْلَ إِذَا كَانَ تَعَلُّقُهُ بِالْمَفْعُولِ ظَاهِرًا غَايَةَ الظُّهُورِ لَا يَتَعَدَّى إِلَيْهِ بِحَرْفٍ فَلَا يُقَالُ: ضَرَبْتُ بِزَيْدٍ بِمَعْنَى ضَرَبْتُ زَيْدًا، وَإِذَا كَانَ فِي غَايَةِ الْخَفَاءِ لَا يَتَعَدَّى إِلَيْهِ إِلَّا بِحَرْفٍ فَلَا يُقَالُ: ذَهَبْتُ زَيْدًا بِمَعْنَى ذَهَبْتُ بِزَيْدٍ، وَإِذَا كَانَ بَيْنَهُمَا جَازَ الْوَجْهَانِ فَنَقُولُ: سَبَّحْتُهُ وَسَبَّحْتُ بِهِ وَشَكَرْتُهُ وَشَكَرْتُ لَهُ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: لَمَّا عَلَّقَ

Daha önce defalarca geçtiği üzere fiil, şayet mefulüyle son derece açık bir şekilde irtibatlı ise ona harf-i cerle geçişli kılınmaz. Nitekim “Zeyd'e vurdum” anlamında ضَرَبْتُ بِزَيْدٍ denmez. Eğer son derece kapalı ise ona ancak harf-i cerle geçişli kılınır; nitekim “Zeyd'i götürdüm” anlamında ذَهَبْتُ زَيْدًا denmez. Eğer ikisi arasında ise iki vecih de caiz olur. Nitekim سَبَّحْتُهُ ve سَبَّحْتُ بِهِ, ayrıca شَكَرْتُهُ ve شَكَرْتُ لَهُ deriz. Bu sabit olunca deriz ki:

التَّسْبِيحَ بِالِاسْمِ وَكَانَ الِاسْمُ مُقْحَمًا كَانَ التَّسْبِيحُ فِي الْحَقِيقَةِ مُتَعَلِّقًا بِغَيْرِهِ وَهُوَ الرَّبُّ وَكَانَ التَّعَلُّقُ خَفِيًّا مِنْ وَجْهٍ فَجَازَ إِدْخَالُ الْبَاءِ، فَإِنْ قِيلَ: إِذَا جَازَ الْإِسْقَاطُ وَالْإِثْبَاتُ فَمَا الْفَرْقُ بَيْنَ هَذَا الْمَوْضِعِ وَبَيْنَ قَوْلِهِ تَعَالَى: سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى؟ [الأعلى: ١] فنقول: هاهنا تَقْدِيمُ الدَّلِيلِ عَلَى الْعَظَمَةِ أَنْ يُقَالَ: الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِاسْمِ غَيْرُ زَائِدَةٍ، وَتَقْرِيرُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ الْأُمُورَ وَقَالَ: نَحْنُ أَمْ أَنْتُمْ، فَاعْتَرَفَ الْكُلُّ بِأَنَّ الْأُمُورَ مِنَ اللَّه، وَإِذَا طُولِبُوا بِالْوَحْدَانِيَّةِ قَالُوا: نَحْنُ لَا نُشْرِكُ فِي الْمَعْنَى وَإِنَّمَا نَتَّخِذُ أَصْنَامًا آلِهَةً فِي الِاسْمِ وَنُسَمِّيهَا آلِهَةً وَالَّذِي خَلَقَهَا وخلق السموات هُوَ اللَّه فَنَحْنُ نُنَزِّهُهُ فِي الْحَقِيقَةِ فَقَالَ: فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ وَكَمَا أَنَّكَ أَيُّهَا الْعَاقِلُ اعْتَرَفْتَ بِعَدَمِ اشْتِرَاكِهِمَا فِي الْحَقِيقَةِ اعْتَرِفْ بِعَدَمِ اشْتِرَاكِهِمَا فِي الِاسْمِ، وَلَا تَقُلْ لِغَيْرِهِ إِلَهٌ، فَإِنَّ الِاسْمَ يَتْبَعُ الْمَعْنَى وَالْحَقِيقَةَ، وَعَلَى هَذَا فَالْخِطَابُ لَا يَكُونُ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ بَلْ يَكُونُ كَمَا يَقُولُ الْوَاعِظُ: يَا مِسْكِينُ أَفْنَيْتَ عُمُرَكَ وَمَا أَصْلَحْتَ عَمَلَكَ، وَلَا يُرِيدُ أَحَدًا بِعَيْنِهِ، وَتَقْدِيرُهُ يَا أَيُّهَا الْمِسْكِينُ السَّامِعُ وَثَانِيهِمَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِذِكْرِ رَبِّكَ، أَيْ إِذَا قُلْتَ: وَتَوَلَّوْا، فَسَبِّحْ رَبَّكَ بِذِكْرِ اسْمِهِ بَيْنَ قَوْمِكَ وَاشْتَغِلْ بِالتَّبْلِيغِ، وَالْمَعْنَى اذْكُرْهُ بِاللِّسَانِ وَالْقَلْبِ وَبَيِّنْ وَصْفَهُ لَهُمْ وَإِنْ لَمْ يَقْبَلُوا فَإِنَّكَ مُقْبِلٌ عَلَى شُغْلِكَ الَّذِي هُوَ التَّبْلِيغُ، وَلَوْ قَالَ: فَسَبِّحْ رَبَّكَ، مَا أَفَادَ الذِّكْرَ لَهُمْ، وَكَانَ يُنْبِئُ عَنِ التَّسْبِيحِ بِالْقَلْبِ، وَلَمَّا قَالَ: فَسَبِّحْ بَاسْمِ رَبِّكَ، وَالِاسْمُ هُوَ الَّذِي يُذْكَرُ لَفْظًا دَلَّ عَلَى أَنَّهُ مَأْمُورٌ بِالذِّكْرِ اللِّسَانِيِّ وَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَقْتَصِرَ عَلَى الذِّكْرِ الْقَلْبِيِّ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: فَسَبِّحْ مُبْتَدِئًا بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ فَلَا تَكُونُ الْبَاءُ زَائِدَةً.

Tesbih isme bağlandığında ve isim de zâid olduğunda, tesbih gerçekte onun dışındaki bir şeye yani Rabbe bağlanmış olur ve bu irtibat bir açıdan kapalı olduğu için bâ harf-i cerinin dahil edilmesi caiz olmuştur. Eğer: “Düşürmek de sabit kılmak da caiz olduğuna göre bu yer ile Cenâb-ı Hakk'ın: { سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى } [A'lâ 1] kavli arasındaki fark nedir?” denilirse; deriz ki: Burada azamet üzerine delilin takdim edilmesi şunun söylenmesidir: { بِاسْمِ } kavlindeki bâ harf-i ceri zâid değildir. Bunun izahı iki vecihtendir: Birincisi: Cenâb-ı Hak bu hususları zikredip “Biz mi yoksa siz mi?” dediğinde hepsi bu işlerin Allah'tan olduğunu itiraf ettiler. Onlardan tevhid istendiğinde ise şöyle dediler: “Biz hakiki anlamda ortak koşmuyoruz, biz putları sadece isim olarak ilah ediniyor ve onları ilahlar diye isimlendiriyoruz; onları ve gökleri yaratan ise Allah'tır, dolayısıyla biz O'nu gerçekte tenzih ediyoruz.” Bunun üzerine Cenâb-ı Hak: { فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ } buyurdu; yani: “Ey akıl sahibi kimse, sen hakikatte ikisinin ortak olmadığını itiraf ettiğin gibi, isimde de ortak olmadıklarını itiraf et ve O'ndan başkasına 'ilah' deme! Zira isim manaya ve hakikate tabidir.” Buna göre hitap Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile değil, vaizin muayyen bir şahsı kastetmeksizin: “Ey miskin! Ömrünü tükettin de amelini düzeltmedin” dediği gibi olur ki takdiri “Ey dinleyen miskin!” demektir. İkincisi: Rabbini zikir ile olmasıdır; yani: “Sen söylediğin ve onlar yüz çevirdikleri zaman, kavminin arasında O'nun ismini anarak Rabbini tesbih et ve tebliğ ile meşgul ol!” Manası şudur: O'nu dil ile ve kalp ile an, onlar kabul etmeseler bile O'nun vasfını onlara açıkla; zira sen tebliğ olan vazifene yönelmiş durumdasın. Eğer: { فَسَبِّحْ رَبَّكَ } “Rabbini tesbih et” deseydi, onlara zikretme manasını ifade etmezdi ve sadece kalple yapılan tesbih anlamına gelirdi. { فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ } dediğinde ve isim de lafzen zikredilen şey olduğunda, bu durum onun lisânî zikirle emrolunduğuna ve kalbî zikirle yetinmemesi gerektiğine delalet etmiştir. { فَسَبِّحْ مُبْتَدِئًا بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ } “Yüce Rabbinin ismiyle başlayarak tesbih et” denilmesi de muhtemeldir; o takdirde bâ harf-i ceri zâid olmaz.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: كَيْفَ يُسَبَّحُ رَبُّنَا؟ نَقُولُ: إِمَّا مَعْنًى، فَبِأَنْ يُعْتَقَدَ فِيهِ أَنَّهُ وَاحِدٌ مُنَزَّهٌ عَنِ/ الشَّرِيكِ وَقَادِرٌ بَرِيءٌ عَنِ الْعَجْزِ فَلَا يَعْجِزُ عَنِ الْحَشْرِ وَإِمَّا لَفْظًا فَبِأَنْ يُقَالَ: سُبْحَانَ اللَّه وَسُبْحَانَ اللَّه الْعَظِيمِ، وَسُبْحَانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ، أَوْ مَا يَقُومُ مَقَامَهُ مِنَ الْكَلَامِ الدَّالِّ عَلَى تَنْزِيهِهِ عَنِ الشَّرِيكِ وَالْعَجْزِ فَإِنَّكَ إِذَا سَبَّحْتَهُ وَاعْتَقَدْتَ أَنَّهُ وَاحِدٌ مُنَزَّهٌ عَنْ كُلِّ مَا لَا يَجُوزُ فِي حَقِيقَتِهِ، لَزِمَ أَنْ لَا يَكُونَ جِسْمًا لِأَنَّ الْجِسْمَ فِيهِ أَشْيَاءُ كَثِيرَةٌ وَهُوَ وَاحِدٌ حَقِيقِيٌّ لَا كَثْرَةَ لِذَاتِهِ، وَلَا يَكُونُ عَرَضًا وَلَا فِي مكان، وكل مالا يَجُوزُ لَهُ يَنْتَفِي عَنْهُ بِالتَّوْحِيدِ وَلَا يَكُونُ عَلَى شَيْءٍ، وَلَا فِي شَيْءٍ، وَلَا عَنْ شَيْءٍ، وَإِذَا قُلْتَ: هُوَ قَادِرٌ ثَبَتَ لَهُ الْعِلْمُ وَالْإِرَادَةُ وَالْحَيَاةُ وَغَيْرُهَا مِنَ الصِّفَاتِ وَسَنَذْكُرُ ذَلِكَ فِي تَفْسِيرِ سُورَةِ الْإِخْلَاصِ إِنْ شَاءَ اللَّه تَعَالَى.

ÜÇÜNCÜ MESELE: Rabbimiz nasıl tesbih edilir? Deriz ki: Ya mana itibarıyla olur; bu da O'nun bir olduğuna, ortaktan münezzeh bulunduğuna, kadir olup acizlikten beri olduğuna ve dolayısıyla haşirden aciz kalmayacağına inanılmasıyladır. Ya da lafız itibarıyla olur; bu da سُبْحَانَ اللَّهِ (Sübhânallah), سُبْحَانَ اللَّهِ الْعَظِيمِ (Sübhânallâhi'l-Azîm), سُبْحَانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (Sübhânehu ammâ yüşrikûn) veya O'nun ortaktan ve acizlikten tenzihine delalet eden bunların yerine geçen sözlerin söylenmesiyledir. Zira sen O'nu tesbih edip hakikatinde caiz olmayan her şeyden münezzeh tek bir varlık olduğuna inandığın zaman, O'nun cisim olmaması gerekir; çünkü cisimde pek çok parça bulunur, O ise zatında çokluk bulunmayan hakiki birdir; araz da olamaz, bir mekânda da olamaz. O'nun için caiz olmayan her şey tevhid ile O'ndan nefyedilir; O bir şeyin üzerinde olmaz, bir şeyin içinde olmaz ve bir şeyden meydana gelmiş olmaz. O kadirdir dediğin zaman O'nun için ilim, irade, hayat ve diğer sıfatlar sabit olur. Bunu Allah Teâlâ'nın izniyle İhlâs Suresi'nin tefsirinde zikredeceğiz.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مَا الْفَرْقُ بَيْنَ الْعَظِيمِ وَبَيْنَ الْأَعْلَى، وَهَلْ فِي ذِكْرِ الْعَظِيمِ هُنَا بَدَلَ الْأَعْلَى وَذِكْرِ الْأَعْلَى فِي قَوْلِهِ: سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى [الْأَعْلَى: ١] بَدَلَ الْعَظِيمِ فَائِدَةٌ؟ نَقُولُ: أَمَّا الْفَرْقُ بَيْنَ الْعَظِيمِ وَالْأَعْلَى فَهُوَ أَنَّ الْعَظِيمَ يَدُلُّ عَلَى الْقُرْبِ، وَالْأَعْلَى يَدُلُّ عَلَى الْبُعْدِ، بَيَانُهُ هُوَ أَنَّ مَا عَظُمَ مِنَ الْأَشْيَاءِ الْمُدْرَكَةِ بِالْحِسِّ قَرِيبٌ مِنْ كُلِّ مُمْكِنٍ، لِأَنَّهُ لَوْ بَعُدَ عَنْهُ لَخَلَا عَنْهُ مَوْضِعُهُ، فَلَوْ كَانَ فِيهِ أَجْزَاءٌ أُخَرُ لَكَانَ أَعْظَمَ مِمَّا هُوَ عَلَيْهِ فَالْعَظِيمُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْكُلِّ هُوَ الَّذِي يَقْرُبُ مِنَ الْكُلِّ، وَأَمَّا الصَّغِيرُ إِذَا قَرُبَ مِنْ جِهَةٍ فَقَدْ بَعُدَ عَنْ أُخْرَى، وَأَمَّا الْعَلِيُّ فَهُوَ الْبَعِيدُ عَنْ كُلِّ شَيْءٍ لِأَنَّ مَا قَرُبَ مِنْ شَيْءٍ مِنْ جِهَةِ فَوْقُ يَكُونُ أَبْعَدَ مِنْهُ وَكَانَ أَعْلَى فَالْعَلِيُّ الْمُطْلَقُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى كُلِّ شَيْءٍ هُوَ الَّذِي فِي غَايَةِ الْبُعْدِ عَنْ كُلِّ شَيْءٍ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَالْأَشْيَاءُ الْمُدْرِكَةُ تُسَبِّحُ اللَّه، وَإِذَا عَلِمْنَا مِنَ اللَّه مَعْنًى سَلْبِيًّا فَصَحَّ أَنْ نَقُولَ: هُوَ أَعْلَى مِنْ أَنْ يُحِيطَ بِهِ إِدْرَاكُنَا وَإِذَا عَلِمْنَا مِنْهُ وَصْفًا ثُبُوتِيًّا مِنْ عِلْمٍ وَقُدْرَةٍ يُزِيدُ تَعْظِيمَهُ أَكْثَرَ مِمَّا وَصَلَ إِلَيْهِ عِلْمُنَا، فَنَقُولُ: هُوَ أَعْظَمُ وَأَعْلَى مِنْ أَنْ يُحِيطَ بِهِ عِلْمُنَا، وَقَوْلُنَا: أَعْظَمُ مَعْنَاهُ عَظِيمٌ لَا عَظِيمَ مِثْلُهُ، فَفِيهِ مَفْهُومٌ سَلْبِيٌّ وَمَفْهُومٌ ثُبُوتِيٌّ وَقَوْلُهُ: أَعْلَى، مَعْنَاهُ هُوَ عَلِيٌّ وَلَا عَلِيَّ مِثْلُهُ، وَالْعَلِيُّ

DÖRDÜNCÜ MESELE: Azîm (Pek Yüce) ile A'lâ (En Yüce) arasındaki fark nedir ve burada A'lâ yerine Azîm'in, { سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى } [A'lâ 1] kavlinde ise Azîm yerine A'lâ'nın zikredilmesinde bir fayda var mıdır? Deriz ki: Azîm ile A'lâ arasındaki farka gelince; Azîm yakınlığa, A'lâ ise uzaklığa delalet eder. Bunun açıklaması şudur: Duyu organlarıyla algılanan nesnelerden büyük olanı, her mümküne yakındır; zira şayet ondan uzak olsaydı bulunduğu mekân ondan hâli kalırdı; şayet onda başka cüzler olsaydı olduğundan daha büyük olurdu. Dolayısıyla bütüne nispetle azîm (büyük) olan, bütüne yakın olandır. Küçük olana gelince, o bir cihetten yaklaştığında diğer cihetten uzaklaşmış olur. Aliyy (yüce) olana gelince, o her şeyden uzaktır; çünkü yukarı cihetten bir şeye yaklaşan kimse ondan daha uzak ve daha üstün olur. Dolayısıyla her şeye nispetle mutlak mânâda yüce olan, her şeyden son derece uzak olandır. Bunu bildiğinde; idrak eden varlıklar Allah'ı tesbih eder. Allah Teâlâ hakkında selbî bir mana bildiğimizde: “O, idrakimizin kendisini kuşatmasından daha yücedir (a'lâdır)” dememiz sahih olur. O'ndan ilim ve kudret gibi subûtî bir vasıf bildiğimizde ise bu, O'nun tazimini ilmimizin ulaştığı dereceden daha fazla artırır; dolayısıyla: “O, ilmimizin kendisini kuşatmasından daha azîm ve daha a'lâdır” deriz. Bizim “a'zam” (en büyük) sözümüzün manası; O, benzeri bir büyük olmayan azîmdir demektir. Dolayısıyla bunda hem selbî bir mefhum hem de subûtî bir mefhum vardır. O'nun “a'lâ” sözünün manası ise; O, benzeri bir yüce bulunmayan aliyy'dir demektir. Aliyy

إِشَارَةٌ إِلَى مَفْهُومٍ سَلْبِيٍّ وَالْأَعْلَى مِثْلُهُ بِسَبَبٍ آخَرَ، فَالْأَعْلَى مُسْتَعْمَلٌ عَلَى حَقِيقَتِهِ لَفْظًا وَمَعْنًى، وَالْأَعْظَمُ مُسْتَعْمَلٌ عَلَى حَقِيقَتِهِ لَفْظًا، وَفِيهِ مَعْنًى سَلْبِيٌّ، وَكَأَنَّ الْأَصْلَ فِي الْعَظِيمِ مَفْهُومٌ ثُبُوتِيٌّ لَا سَلْبَ فِيهِ فَالْأَعْلَى أَحْسَنُ اسْتِعْمَالًا مِنَ الأعظم هذا هو الفرق. ثم قال تعالى:

selbî bir mefhuma işarettir, a'lâ da başka bir sebepten ötürü onun gibidir. Dolayısıyla a'lâ lafız ve mana bakımından hakikati üzere kullanılmıştır; a'zam ise lafız bakımından hakikati üzere kullanılmış olup onda selbî bir mana vardır. Sanki azîm kelimesinde asıl olan, içinde selb bulunmayan subûtî bir mefhumdur. Bu yüzden a'lâ'nın kullanımı a'zam'dan daha güzeldir; fark budur. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة الواقعة (٥٦) : الآيات ٧٥ الى ٧٦]

[Vâkıa Suresi (56), Ayetler 75-76]

فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ (٧٥) وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ (٧٦)

{ فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ (٧٥) وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ (٧٦) } “Yıldızların mevkilerine yemin ederim ki! Eğer bilirseniz, gerçekten bu pek büyük bir yemindir.”

[في قوله تعالى فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ] وَفِيهِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ } “Yıldızların mevkilerine yemin ederim ki!” kavli hakkında] Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي التَّرْتِيبِ وَوَجْهُهُ هُوَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى لَمَّا أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ آتَاهُ كُلَّ مَا يَنْبَغِي له وطهره عن كل مالا يَنْبَغِي لَهُ فَآتَاهُ الْحِكْمَةَ وَهِيَ الْبَرَاهِينُ الْقَاطِعَةُ وَاسْتِعْمَالُهَا عَلَى وُجُوهِهَا، وَالْمَوْعِظَةَ الْحَسَنَةَ وَهِيَ الْأُمُورُ الْمُفِيدَةُ الْمُرَقِّقَةُ لِلْقُلُوبِ الْمُنَوِّرَةُ لِلصُّدُورِ، وَالْمُجَادَلَةَ الَّتِي هِيَ عَلَى أَحْسَنِ الطُّرُقِ فَأَتَى بِهَا وَعَجَزَ الْكُلُّ عَنْ مُعَارَضَتِهِ بِشَيْءٍ وَلَمْ يُؤْمِنُوا وَالَّذِي يُتْلَى عَلَيْهِ، كُلُّ ذَلِكَ وَلَا يُؤْمِنُ لَا يَبْقَى لَهُ غَيْرَ أَنَّهُ يَقُولُ: هَذَا الْبَيَانُ لَيْسَ لِظُهُورِ الْمُدَّعَى بَلْ لِقُوَّةِ ذِهْنِ الْمُدَّعِي وَقُوَّتِهِ عَلَى تَرْكِيبِ الْأَدِلَّةِ وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُ يَغْلِبُ بِقُوَّةِ جِدَالِهِ لَا بِظُهُورِ مَقَالِهِ وَرُبَّمَا يَقُولُ أَحَدُ الْمُنَاظِرَيْنِ لِلْآخَرِ عِنْدَ/ انْقِطَاعِهِ أَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّ الْحَقَّ بِيَدِي لَكِنْ تَسْتَضْعِفُنِي وَلَا تُنْصِفُنِي وَحِينَئِذٍ لَا يَبْقَى لِلْخَصْمِ جَوَابٌ غَيْرَ الْقَسَمِ بِالْأَيْمَانِ الَّتِي لَا مَخَارِجَ عَنْهَا أَنَّهُ غَيْرُ مُكَابِرٍ وَأَنَّهُ مُنْصِفٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَوْ أَتَى بِدَلِيلٍ آخَرَ لَكَانَ لَهُ أَنْ يَقُولَ: وَهَذَا الدَّلِيلُ أَيْضًا غَلَبْتَنِي فِيهِ بِقُوَّتِكَ وَقُدْرَتِكَ، فَكَذَلِكَ النَّبِيُّ ﷺ لَمَّا آتَاهُ اللَّه جَلَّ وَعَزَّ مَا يَنْبَغِي قَالُوا: إِنَّهُ يُرِيدُ التَّفَضُّلَ عَلَيْنَا وَهُوَ يُجَادِلُنَا فِيمَا يَعْلَمُ خِلَافَهُ، فَلَمْ يَبْقَ لَهُ إِلَّا أَنْ يُقْسِمَ فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى عَلَيْهِ أَنْوَاعًا مِنَ الْقَسَمِ بَعْدَ الدَّلَائِلِ، وَلِهَذَا كَثُرَتِ الْأَيْمَانُ فِي أَوَائِلِ التَّنْزِيلِ وَفِي السُّبُعِ الْأَخِيرِ خَاصَّةً.

BİRİNCİ MESELE: Tertip ve bunun vechi hakkındadır. Şöyle ki: Allah Teâlâ Resulünü hidayet ve hak din ile gönderdiğinde ona layık olan her şeyi vermiş ve layık olmayan her şeyden onu arındırmıştır. Ona kesin deliller ve bunları yerli yerince kullanmak olan hikmeti; kalpleri yumuşatan, göğüsleri aydınlatan faydalı hususlar olan güzel öğüdü ve en güzel yollar üzere olan münazarayı (cedeli) vermiştir. [Resul] bunları getirmiş, herkes ona bir şeyle karşı koymaktan aciz kalmış fakat yine de iman etmemişlerdir. Kendisine bütün bunlar okunduğu halde iman etmeyen kimse için geriye sadece şunu söylemek kalır: “Bu açıklama iddia edilen şeyin apaçıklığından değil, iddia edenin zihin gücünden ve delilleri terkip etme kuvvetindendir; o, sözünün apaçıklığıyla değil cedelinin gücüyle galip geldiğini bilmektedir.” Nitekim bazen münazara edenlerden biri acze düştüğünde diğerine şöyle der: “Hakkın benim elimde olduğunu biliyorsun fakat beni zayıf görüyorsun ve bana insaf etmiyorsun.” Bu durumda hasım için inatçı olmadığını ve insaflı olduğunu belirten, kaçarı olmayan yeminlerle ant içmekten başka cevap kalmaz. Zira şayet başka bir delil getirecek olsa onun: “Bu delilde de kuvvetin ve kudretinle bana galip geldin” deme hakkı olurdu. Tıpkı bunun gibi, Allah Azze ve Celle Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gerekenleri verdiğinde onlar: “O bize üstünlük sağlamak istiyor ve aksini bildiği bir konuda bizimle cedelleşiyor” dediler. Artık geriye yemin etmekten başka bir şey kalmadı; bunun üzerine Allah Teâlâ delillerin ardından ona çeşitli yeminler indirdi. Bu sebeple vahyin ilk dönemlerinde ve özellikle de son yedide (son hiziblerde) yeminler çokça yer almıştır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي تَعَلُّقِ الْبَاءِ، نَقُولُ: إِنَّهُ لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ خَالِقُ الْخَلْقِ وَالرِّزْقِ وَلَهُ الْعَظَمَةُ بِالدَّلِيلِ الْقَاطِعِ وَلَمْ يُؤْمِنُوا قَالَ: لَمْ يَبْقَ إِلَّا الْقَسَمُ فَأُقْسِمُ بِاللَّهِ إِنِّي لَصَادِقٌ.

İKİNCİ MESELE: [فَلَا أُقْسِمُ ifadesindeki] bâ harf-i cerinin taalluku hakkındadır. Deriz ki: Cenâb-ı Hak yaratmanın ve rızkın yaratıcısı olduğunu ve kesin delille azametin Kendisine ait olduğunu açıklayıp da onlar iman etmeyince şöyle buyurmuştur: Geriye sadece yemin kaldı; öyleyse Ben de doğru söylediğime dair Allah'a yemin ederim.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَا الْمَعْنَى مِنْ قَوْلِهِ. فَلا أُقْسِمُ مَعَ أَنَّكَ تَقُولُ: إِنَّهُ قَسَمٌ؟ نَقُولُ: فِيهِ وُجُوهٌ مَنْقُولَةٌ وَمَعْقُولَةٌ غَيْرُ مُخَالِفَةٍ لِلنَّقْلِ، أَمَّا الْمَنْقُولُ فَأَحَدُهَا: أَنَّ (لَا) زَائِدَةٌ مِثْلُهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لِئَلَّا يَعْلَمَ [الْحَدِيدِ:

ÜÇÜNCÜ MESELE: Sen bunun bir yemin olduğunu söylediğin halde: { فَلا أُقْسِمُ } kavlinin anlamı nedir? Deriz ki: Bu hususta nakledilmiş ve nakle aykırı olmayan akli vecihler vardır. Nakledilene gelince; birincisi: [لَا] kelimesinin, Allah Teâlâ'nın: { لِئَلَّا يَعْلَمَ } [Hadîd

٢٩] مَعْنَاهُ لِيَعْلَمَ ثَانِيهَا: أَصْلُهَا لَأُقْسِمُ بِلَامِ التَّأْكِيدِ أُشْبِعَتْ فَتْحَتُهَا فَصَارَتْ لَا كَمَا فِي الْوَقْفِ ثَالِثُهَا: لَا، نَافِيَةٌ وَأَصْلُهُ عَلَى مَقَالَتِهِمْ وَالْقَسَمُ بَعْدَهَا كَأَنَّهُ قَالَ: لَا، واللَّه لَا صِحَّةَ لِقَوْلِ الْكُفَّارِ أُقْسِمُ عَلَيْهِ، أَمَّا الْمَعْقُولُ فَهُوَ أَنَّ كَلِمَةَ لَا هِيَ نَافِيَةٌ عَلَى مَعْنَاهَا غَيْرَ أَنَّ فِي الْكَلَامِ مَجَازًا تَرْكِيبِيًّا، وَتَقْدِيرُهُ أَنْ نَقُولَ: لَا فِي النَّفْيِ هُنَا كَهِيَ فِي قَوْلِ الْقَائِلِ لَا تَسْأَلْنِي عَمَّا جَرَى عَلَيَّ، يُشِيرُ إِلَى أَنَّ مَا جَرَى عَلَيْهِ أَعْظَمُ مِنْ أَنْ يُشْرَحَ فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَسْأَلَهُ فَإِنَّ غَرَضَهُ مِنَ السُّؤَالِ لَا يَحْصُلُ وَلَا يَكُونُ غَرَضُهُ مِنْ ذَلِكَ النَّهْيِ إِلَّا بَيَانَ عَظَمَةِ الْوَاقِعَةِ وَيَصِيرُ كَأَنَّهُ قَالَ: جَرَى عَلَيَّ أَمْرٌ عَظِيمٌ. وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّ السَّامِعَ يَقُولُ لَهُ مَاذَا جَرَى عَلَيْكَ وَلَوْ فَهِمَ مِنْ حَقِيقَةِ كَلَامِهِ النَّهْيَ عَنِ السُّؤَالِ لَمَا قَالَ:

29] kavlinde olduğu gibi zâid olmasıdır ki manası لِيَعْلَمَ (bilsin diye) demektir. İkincisi: Aslı tekit lâm'ı ile لَأُقْسِمُ olup fethası uzatılarak vakıfta olduğu gibi لَا olmuştur. Üçüncüsü: لَا nefy edatıdır ve aslı onların sözüne yöneliktir; yemin ise ondan sonradır. Sanki: “Hayır, vallahi kâfirlerin sözünün bir doğruluğu yoktur; bunun üzerine yemin ederim” demiş gibidir. Akli olana gelince; لَا kelimesi kendi manası üzere nefy edatıdır; ancak sözde terkîbî bir mecaz vardır. Bunun takdiri şöyle dememizdir: Buradaki nefy anlamındaki لَا, bir kimsenin: “Başıma gelenleri bana sorma!” sözündeki gibidir. Başına gelenlerin açıklanamayacak kadar büyük olduğuna işaret etmekte, dolayısıyla ona sormaması gerektiğini, zira sormaktan maksadının hasıl olmayacağını kastetmektedir. Bu nehiyden maksadı ise olayın büyüklüğünü açıklamaktan başkası değildir ve sanki: “Başıma çok büyük bir iş geldi” demiş gibi olur. Buna delil, dinleyenin ona: “Başına ne geldi?” demesidir; şayet sözünün hakikatinden soru sormaktan nehyedildiğini anlasaydı:

مَاذَا جَرَى عَلَيْكَ، فَيَصِحُّ مِنْهُ أَنْ يَقُولَ: أَخْطَأْتُ حَيْثُ مَنَعْتُكَ عَنِ السُّؤَالِ، ثُمَّ سَأَلْتَنِي وَكَيْفَ لَا، وَكَثِيرًا مَا يَقُولُ ذَلِكَ الْقَائِلُ الَّذِي قال: لا تسألني عند سكون صَاحِبِهِ عَنِ السُّؤَالِ، أَوْ لَا تَسْأَلْنِي، وَلَا تَقُولُ: مَاذَا جَرَى عَلَيْكَ وَلَا يَكُونُ لِلسَّامِعِ أَنْ يَقُولَ: إِنَّكَ مَنَعْتَنِي عَنِ السُّؤَالِ كُلُّ ذَلِكَ تَقَرَّرَ فِي أَفْهَامِهِمْ أَنَّ الْمُرَادَ تَعْظِيمُ الْوَاقِعَةِ لَا النَّهْيُ، إِذَا عُلِمَ هَذَا فَنَقُولُ فِي الْقَسَمِ: مِثْلُ هَذَا مَوْجُودٌ مِنْ أَحَدِ وَجْهَيْنِ إِمَّا لِكَوْنِ الْوَاقِعَةِ فِي غَايَةِ الظُّهُورِ فيقول: لا

“Başına ne geldi?” demezdi. Böylece onun: “Seni sormaktan menettiğim halde sordun, hata ettin” demesi sahih olurdu. Nasıl olmasın ki! “Bana sorma” diyen o kimse, muhatabı sormayıp sustuğunda çoğu kez şöyle der: “Bana sormayacak mısın, 'Başına ne geldi?' demeyecek misin?” Dinleyenin de: “Sen beni sormaktan menettin” deme hakkı olmaz. Bütün bunlar, onların anlayışında muradın nehiy değil, olayın büyüklüğünü belirtmek olduğu yerleştiği içindir. Bu bilindiğinde deriz ki: Yeminde de bunun benzeri iki vecihten biriyle mevcuttur: Ya olayın son derece açık olması sebebiyle şöyle der: “Buna

أُقْسِمُ بِأَنَّهُ عَلَى هَذَا الْأَمْرِ لِأَنَّهُ أَظْهَرُ مِنْ أَنْ يُشْهَرَ، وَأَكْثَرُ مِنْ أَنْ يُنْكَرَ، فَيَقُولُ: لَا أُقْسِمُ وَلَا يُرِيدُ بِهِ الْقَسَمَ وَنَفْيَهُ، وَإِنَّمَا يُرِيدُ الْإِعْلَامَ بِأَنَّ الْوَاقِعَةَ ظَاهِرَةٌ، وَإِمَّا لِكَوْنِ الْمُقْسَمِ بِهِ فَوْقَ مَا يُقْسِمُ بِهِ، وَالْمُقْسِمُ صَارَ يُصَدِّقُ نَفْسَهُ فَيَقُولُ لَا أُقْسِمُ يَمِينًا بَلْ أَلْفَ يَمِينٍ، وَلَا أُقْسِمُ بِرَأْسِ الْأَمِيرِ بَلْ بِرَأْسِ السُّلْطَانِ وَيَقُولُ: لَا أُقْسِمُ بِكَذَا مُرِيدًا لِكَوْنِهِ فِي غَايَةِ الْجَزْمِ وَالثَّانِي: يَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّ هَذِهِ الصِّيغَةَ لَمْ تَرِدْ فِي الْقُرْآنِ وَالْمُقْسَمُ بِهِ هُوَ اللَّه تَعَالَى أَوْ صِفَةٌ مِنْ صِفَاتِهِ، وَإِنَّمَا جَاءَتْ أُمُورٌ مَخْلُوقَةٌ وَالْأَوَّلُ لَا يَرِدُ عَلَيْهِ إِشْكَالٌ إِنْ قُلْنَا إِنَّ الْمُقْسَمَ بِهِ فِي جَمِيعِ الْمَوَاضِعِ رَبُّ الْأَشْيَاءِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَالصَّافَّاتِ [الصَّافَّاتِ: ١] الْمُرَادُ مِنْهُ رَبُّ الصَّافَّاتِ وَرَبُّ الْقِيَامَةِ وَرَبُّ الشَّمْسِ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ فَإِذًا قَوْلُهُ: فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ أَيْ الْأَمْرُ أَظْهَرُ مِنْ أَنْ يُقْسَمَ عَلَيْهِ، وَأَنْ يَتَطَرَّقَ الشَّكُّ إِلَيْهِ.

dair yemin etmiyorum; çünkü o açıklanmaktan daha belirgin, inkâr edilmekten daha çoktur.” Böylece o kimse: “Yemin etmiyorum” der; fakat bununla ne yemini ne de onu nefyetmeyi kasteder; bilakis sadece olayın açık olduğunu bildirmeyi ister. Ya da üzerine yemin edilen şeyin, yemin ettiği şeyin fevkinde olması ve yemin edenin de kendini tasdik ettirmek istemesi sebebiyle: “Bir yemin değil bin yemin ederim; emirin başına değil sultanın başına yemin ederim” der ve son derece kesin olduğunu kastederek: “Şunun üzerine yemin etmiyorum” der. İkinci [veche], Kur'an'da bu kalıbın, üzerine yemin edilen bizzat Allah Teâlâ veya O'nun sıfatlarından bir sıfat olarak vârit olmaması delalet eder; aksine sadece yaratılmış şeyler gelmiştir. Birinci [veche] gelince; şayet bütün yerlerde üzerine yemin edilenin eşyanın Rabbi olduğunu söylersek buna bir itiraz vârit olmaz; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَالصَّافَّاتِ } [Sâffât 1] kavlinde murat, saf saf dizilenlerin Rabbi, kıyametin Rabbi, güneşin Rabbi ve benzerleridir. O halde O'nun: { فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ } kavli; yani mesele üzerine yemin edilmekten ve kendisine şüphenin yaklaşmasından daha açıktır [demektir].

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مَوَاقِعُ النُّجُومِ مَا هِيَ؟ فَنَقُولُ: فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: الْمَشَارِقُ وَالْمَغَارِبُ أَوِ الْمَغَارِبُ وَحْدَهَا، فَإِنَّ عِنْدَهَا سُقُوطَ النُّجُومِ الثَّانِي: هِيَ مَوَاضِعُهَا فِي السَّمَاءِ فِي بُرُوجِهَا وَمَنَازِلِهَا الثَّالِثُ: مَوَاقِعُهَا فِي اتِّبَاعِ الشَّيَاطِينِ عِنْدَ الْمُزَاحَمَةِ الرَّابِعُ: مَوَاقِعُهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِينَ تَنْتَثِرُ النُّجُومُ، وَأَمَّا مَوَاقِعُ نُجُومِ الْقُرْآنِ، فَهِيَ قُلُوبُ عِبَادِهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَصَالِحِي الْمُؤْمِنِينَ، أَوْ مَعَانِيهَا وَأَحْكَامُهَا الَّتِي وَرَدَتْ فِيهَا.

DÖRDÜNCÜ MESELE: Yıldızların mevkileri nelerdir? Deriz ki: Bu hususta birkaç vecih vardır: Birincisi: Doğuş ve batış yerleridir veya sadece batış yerleridir; zira yıldızların batışı oralardadır. İkincisi: Semada burçlarındaki ve menzillerindeki yerleridir. Üçüncüsü: [Şeytanların kulak hırsızlığına] yeltendikleri esnada şeytanları takip ederken düştükleri yerlerdir. Dördüncüsü: Kıyamet günü yıldızların döküldüğü andaki mevkileridir. Kur'an yıldızlarının (kısım kısım inen ayetlerinin) mevkilerine gelince; bunlar O'nun kullarının, meleklerinin, peygamberlerinin ve salih müminlerin kalpleridir veya onlar hakkında inen manaları ve hükümleridir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: هَلْ فِي اخْتِصَاصِ مَوَاقِعِ النُّجُومِ لِلْقَسَمِ بِهَا فَائِدَةٌ؟ قُلْنَا: نَعَمْ فَائِدَةٌ جَلِيلَةٌ، وَبَيَانُهَا أَنَّا قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْقَسَمَ بِمَوَاقِعِهَا كَمَا هِيَ قَسَمٌ كَذَلِكَ هِيَ مِنَ الدَّلَائِلِ، وَقَدْ بَيَّنَّاهُ فِي الذَّارِيَاتِ، وَفِي الطُّورِ، وَفِي النَّجْمِ، وَغَيْرِهَا، فَنَقُولُ: هِيَ هُنَا أَيْضًا كَذَلِكَ، وَذَلِكَ مِنْ حَيْثُ إِنَّ اللَّه تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ خَلْقَ الْآدَمِيِّ مِنَ الْمَنِيِّ وَمَوْتَهُ، بَيَّنَ بِإِشَارَتِهِ إِلَى إِيجَادِ الضِّدَّيْنِ فِي الْأَنْفُسِ قُدْرَتِهِ وَاخْتِيَارِهِ، ثُمَّ لَمَّا ذَكَرَ دَلِيلًا مِنْ دَلَائِلِ الْأَنْفُسِ ذَكَرَ مِنْ دَلَائِلِ الْآفَاقِ أَيْضًا قُدْرَتَهُ وَاخْتِيَارَهُ، فَقَالَ: أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ [الْوَاقِعَةِ: ٦٣] أَفَرَأَيْتُمُ الْماءَ [الْوَاقِعَةِ: ٦٨] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ، وَذَكَرَ قُدْرَتَهُ عَلَى زَرْعِهِ وَجَعْلِهِ حُطَامًا، وَخَلْقِهِ الْمَاءَ فُرَاتًا عَذْبًا، وَجَعْلِهِ أُجَاجًا، إِشَارَةً إِلَى أَنَّ الْقَادِرَ عَلَى الضِّدَّيْنِ مُخْتَارٌ، وَلَمْ يَكُنْ ذَكَرَ مِنَ الدَّلَائِلِ السَّمَاوِيَّةِ شَيْئًا، فَذَكَرَ الدَّلِيلَ السَّمَاوِيَّ فِي مَعْرِضِ الْقَسَمِ، وَقَالَ:

BEŞİNCİ MESELE: Yıldızların mevkilerine yemin edilmesinin tahsisinde bir fayda var mıdır? Deriz ki: Evet, çok yüce bir fayda vardır. Bunun açıklaması şudur: Biz onların mevkilerine yeminin, yemin olduğu gibi aynı zamanda delillerden olduğunu zikretmiştik; bunu Zâriyât, Tûr, Necm ve diğer surelerde beyan etmiştik. Deriz ki: Bu burada da böyledir. Şöyle ki: Allah Teâlâ insanın meniden yaratılışını ve ölümünü zikrettiğinde, nefislerde iki zıddı var etmeye işaret ederek kudretini ve ihtiyarını (dilediğini seçme gücünü) beyan etmiştir. Sonra nefsi delillerden bir delil zikredince, afaki (dış dünyaya ait) delillerden de kudretini ve ihtiyarını zikredip: { أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ } [Vâkıa 63] “Ektiğiniz tohumu gördünüz mü?”, { أَفَرَأَيْتُمُ الْماءَ } [Vâkıa 68] “İçtiğiniz suyu gördünüz mü?” ve benzerlerini buyurmuş; onu bitirmeye ve çerçöp kılmaya, suyu tatlı ve lezzetli yaratmaya ve onu tuzlu/acı yapmaya kadir olduğunu zikretmiştir; bu da iki zıdda gücü yetenin muhtar (dilediğini seçen) olduğuna işarettir. Semavi delillerden ise hiçbir şey zikretmemişti; böylece semavi delili yemin siyakında zikredip şöyle buyurdu:

مَوَاقِعُ النُّجُومِ، فَإِنَّهَا أَيْضًا دَلِيلُ الِاخْتِيَارِ، لِأَنَّ كَوْنَ كُلِّ وَاحِدٍ فِي مَوْضِعٍ مِنَ السَّمَاءِ دُونَ غَيْرِهِ مِنَ الْمَوَاضِعِ مَعَ اسْتِوَاءِ الْمَوَاضِعِ فِي الْحَقِيقَةِ دَلِيلُ فَاعِلٍ مُخْتَارٍ، فَقَالَ: بِمَواقِعِ النُّجُومِ لَيْسَ إِلَى الْبَرَاهِينِ النَّفْسِيَّةِ وَالْآفَاقِيَّةِ بِالذِّكْرِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ [فُصِّلَتْ: ٥٣] وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَفِي الْأَرْضِ آياتٌ لِلْمُوقِنِينَ وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ [الذاريات: ٢٠، ٢١] وَفِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ وَما تُوعَدُونَ [الذَّارِيَاتِ: ٢٢] حَيْثُ ذَكَرَ الْأَنْوَاعَ الثَّلَاثَةَ كَذَلِكَ هُنَا، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الْقَسَمِ الَّذِي يَتَضَمَّنُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا أُقْسِمُ فَإِنَّهُ يَتَضَمَّنُ ذِكْرَ الْمَصْدَرِ، وَلِهَذَا تُوصَفُ الْمَصَادِرُ الَّتِي لَمْ تَظْهَرُ بَعْدَ الْفِعْلِ، فَيُقَالُ: ضَرَبْتُهُ قَوِيًّا، وَفِيهِ مَسَائِلُ نَحْوِيَّةٌ وَمَعْنَوِيَّةٌ، أَمَّا النَّحْوِيَّةُ:

Yıldızların mevkileri; zira onlar da ihtiyara delildir. Çünkü her birinin hakikatte mekânlar eşit olduğu halde gökteki diğer yerlerde değil de muayyen bir yerde bulunması, muhtar bir failin varlığına delildir. Dolayısıyla { بِمَواقِعِ النُّجُومِ } buyurması, Allah Teâlâ'nın: { سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ } [Fussilet 53] “Onlara ayetlerimizi hem âfâkta hem de kendi nefislerinde göstereceğiz” kavlinde olduğu gibi zikir bakımından nefsî ve âfâkî burhanlara nispetle [semavi delilden] geri kalmamıştır. Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَفِي الْأَرْضِ آياتٌ لِلْمُوقِنِينَ وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ } [Zâriyât 20-21] “Kesin inananlar için yeryüzünde ayetler vardır. Kendi nefislerinizde de; görmüyor musunuz?” ve { وَفِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ وَما تُوعَدُونَ } [Zâriyât 22] “Gökte de rızkınız ve size vadedilen şeyler vardır” kavli gibidir ki burada üç türü de zikrettiği gibi burada da öyle zikretmiştir. Sonra Allah Teâlâ: { وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ } “Eğer bilirseniz, gerçekten bu pek büyük bir yemindir” buyurmuştur. Zamir, Allah Teâlâ'nın: { فَلا أُقْسِمُ } kavlinin tazammun ettiği yemine dönmektedir; zira o masdarı ihtiva etmektedir. Bu sebeple fiilden sonra açıkça zikredilmeyen masdarlar sıfatlandırılır; nitekim ضَرَبْتُهُ قَوِيًّا (Ona şiddetli bir vuruşla vurdum) denilir. Bunda nahiv ve mana ile ilgili meseleler vardır. Nahiv ile ilgili olana gelince:

فَالْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هُوَ أَنْ يُقَالَ: جَوَابُ لَوْ تَعْلَمُونَ مَاذَا؟ وَرُبَّمَا يَقُولُ بَعْضُ مَنْ لَا يَعْلَمُ: إِنَّ جَوَابَهُ مَا تَقَدَّمَ وَهُوَ فَاسِدٌ فِي جَمِيعِ الْمَوَاضِعِ، لِأَنَّ جَوَابَ الشَّرْطِ لَا يَتَقَدَّمُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ عَمَلَ الْحُرُوفِ فِي مَعْمُولَاتِهَا لَا يَكُونُ قَبْلَ وُجُودِهَا، فَلَا يُقَالُ: زَيْدًا إِنْ قَامَ وَلَا غَيْرُهُ مِنَ الْحُرُوفِ وَالسِّرُّ فِيهِ أَنَّ عَمَلَ الْحُرُوفِ مُشَبَّهٌ بِعَمَلِ الْمَعَانِي، وَيُمَيِّزُ بَيْنَ الْفَاعِلِ وَالْمَفْعُولِ وَغَيْرِهِمَا، فَإِذَا كَانَ الْعَامِلُ مَعْنًى لَا مَوْضِعَ لَهُ فِي الْحِسِّ فَيُعْلَمُ تَقَدُّمُهُ وَتَأَخُّرُ مُدْرَكٍ بِالْحِسِّ، جاز أن يقال: قائما ضربت زيد، أَوْ ضَرْبًا شَدِيدًا ضَرْبَتُهُ، وَأَمَّا الْحُرُوفُ فَلَهَا تَقَدُّمٌ وَتَأَخُّرٌ مُدْرَكٌ بِالْحِسِّ فَلَمْ يُمْكِنْ بَعْدَ عِلْمِنَا بِتَأَخُّرِهَا فَرْضُ وُجُودِهَا مُتَقَدِّمَةً بِخِلَافِ الْمَعَانِي، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: عَمَلُ

BİRİNCİ MESELE: { لَوْ تَعْلَمُونَ } ifadesinin cevabı nedir denilmesidir. Bazen bilmeyen kimselerden bazıları: “Onun cevabı daha önce geçendir” der ki bu her yerde batıldır; çünkü şartın cevabı öne geçmez. Zira harflerin mamullerindeki ameli, onların vücudundan önce olmaz; nitekim ne زَيْدًا إِنْ قَامَ (Zeyd eğer kalkarsa) denir ne de diğer harflerde böyle yapılır. Bundaki sır şudur: Harflerin ameli manaların ameline benzetilmiştir; fail ile mefulü ve diğerlerini birbirinden ayırır. Âmil hisste bir mekânı olmayan mana olduğunda, onun öne geçmesi ve hisle idrak edilenin geride kalması bilinirse, قَائِمًا ضَرَبْتُ زَيْدًا (Ayakta olarak Zeyd'e vurdum) veya ضَرْبًا شَدِيدًا ضَرَبْتُهُ (Şiddetli bir vuruşla ona vurdum) denmesi caiz olur. Harflere gelince; onların hisle idrak edilen bir önceliği ve sonralığı vardır; dolayısıyla onların sonralığını bildikten sonra manaların aksine, önceden var olduklarını farz etmek mümkün olmamıştır. Bu sabit olunca deriz ki:

حَرْفِ الشَّرْطِ فِي الْمَعْنَى إِخْرَاجُ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنَ الْجُمْلَتَيْنِ عَنْ كَوْنِهَا جُمْلَةً مُسْتَقِلَّةً، فَإِذَا قُلْتَ: مَنْ، وَإِنْ، لَا يُمْكِنُ إِخْرَاجُ الْجُمْلَةِ الْأُولَى عَنْ كَوْنِهَا جُمْلَةً بَعْدِ وُقُوعِهَا جُمَلٌ، لِيُعْلَمَ أَنَّ حَرْفَهَا أَضْعَفُ مِنْ عَمَلِ الْمَعْنَى لِتَوَقُّفِهِ عَلَى/ عَمَلِهِ مَعَ أَنَّ الْمَعْنَى أَمْكَنَ فَرْضُهُ مُتَقَدِّمًا وَمُتَأَخِّرًا، وَعَمَلُ الْأَفْعَالِ عَمَلٌ مَعْنَوِيٌّ، وَعَمَلُ الْحُرُوفِ عَمَلٌ مُشَبَّهٌ بِالْمَعْنَى، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها لَوْلا أَنْ رَأى [يُوسُفَ: ٢٤] قَالَ بَعْضُ الْوُعَّاظِ مُتَعَلِّقٌ بِلَوْلَا، فَلَا يَكُونُ الْهَمُّ وَقَعَ مِنْهُ، وَهُوَ بَاطِلٌ لِمَا ذَكَرْنَا، وَهُنَا أَدْخَلُ فِي الْبُطْلَانِ، لِأَنَّ الْمُتَقَدِّمَ لَا يَصْلُحُ جَزَاءً لِلْمُتَأَخِّرِ، فَإِنَّ مَنْ قَالَ: لَوْ تَعْلَمُونَ إِنَّ زَيْدًا لَقَائِمٌ، لَمْ يَأْتِ بِالْعَرَبِيَّةِ، إِذَا تَبَيَّنَ هَذَا فَالْقَوْلُ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يُقَالَ: الْجَوَابُ مَحْذُوفٌ بِالْكُلِّيَّةِ لَمْ يُقْصَدْ بِذَلِكَ جَوَابٌ، وَإِنَّمَا يُرَادُ نَفْيُ مَا دَخَلَتْ عَلَيْهِ لَوْ، وَكَأَنَّهُ قَالَ: وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَا تَعْلَمُونَ، وَتَحْقِيقُهُ أَنَّ لَوْ تُذْكَرُ لِامْتِنَاعِ الشَّيْءِ لِامْتِنَاعِ غَيْرِهِ، فَلَا بُدَّ مِنَ انْتِفَاءِ الْأَوَّلِ، فَإِدْخَالُ لَوْ عَلَى تَعْلَمُونَ أَفَادَنَا أَنَّ عِلْمَهُمْ مُنْتَفٍ، سَوَاءٌ عَلِمْنَا الْجَوَابَ أَوْ لَمْ نَعْلَمْ، وَهُوَ كَقَوْلِهِمْ فِي الْفِعْلِ الْمُتَعَدِّي فُلَانٌ يُعْطِي وَيَمْنَعُ، حَيْثُ لَا يُقْصَدُ بِهِ مَفْعُولٌ، وَإِنَّمَا يُرَادُ إِثْبَاتُ الْقُدْرَةِ، وَعَلَى هَذَا إِنْ قِيلَ: فَمَا فَائِدَةُ الْعُدُولِ إِلَى غَيْرِ الْحَقِيقَةِ، وَتَرْكِ قَوْلِهِ: إِنَّهُ لَقَسَمٌ وَلَا تَعْلَمُونَ؟ فَنَقُولُ: فَائِدَتُهُ تَأْكِيدُ النَّفْيِ، لِأَنَّ مَنْ قَالَ: لَوْ تَعْلَمُونَ كَانَ ذَلِكَ دَعْوَى مِنْهُ، فَإِذَا طُولِبَ وَقِيلَ: لِمَ قُلْتَ إِنَّا لَا نَعْلَمُ يَقُولُ: لَوْ تَعْلَمُونَ لَفَعَلْتُمْ كَذَا، فَإِذَا قَالَ فِي ابْتِدَاءِ الْأَمْرِ: لَا تَعْلَمُونَ كَانَ مُرِيدًا لِلنَّفْيِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: أَقُولُ: إِنَّكُمْ لَا تَعْلَمُونَ قَوْلًا مِنْ غَيْرِ تَعَلُّقٍ بِدَلِيلٍ وَسَبَبٍ وَثَانِيهِمَا: أَنْ يَكُونَ لَهُ جَوَابٌ تَقْدِيرُهُ: لَوْ تَعْلَمُونَ لَعَظَّمْتُمُوهُ لَكِنَّكُمْ مَا عَظَّمْتُمُوهُ، فَعُلِمَ أَنَّكُمْ لَا تَعْلَمُونَ، إِذْ لَوْ تَعْلَمُونَ لَعَظُمَ فِي أَعْيُنِكُمْ، وَلَا تَعْظِيمَ فَلَا تَعْلَمُونَ.

Şart harfinin manadaki ameli, iki cümlenin her birini müstakil bir cümle olmaktan çıkarmasıdır. Sen مَنْ (men) ve إِنْ (in) dediğinde, ilk cümlenin cümle olarak vuku bulmasından sonra cümle olmaktan çıkarılması mümkün olmaz; ta ki harfinin ameli, mananın amelinden daha zayıf olduğu bilinsin; çünkü mana önceden ve sonradan farz edilmeye imkân tanırken harf kendi ameline bağlıdır. Fiillerin ameli manevî bir ameldir, harflerin ameli ise manaya benzetilmiş bir ameldir. Bu sabit olunca, Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها لَوْلا أَنْ رَأى } [Yûsuf 24] kavli hakkında deriz ki: Bazı vaizler, [onun meyletmesi] لَوْلَا (levlâ) edatına bağlıdır, dolayısıyla ondan bir meyil vuku bulmamıştır dediler; bu zikrettiğimiz sebepten ötürü batıldır. Burada ise batıl olmaya daha da dahildir; çünkü öne geçen şey sonradan gelenin cezası (cevabı) olmaya elverişli değildir. Zira: “Eğer bilseniz Zeyd şüphesiz ayaktadır” (لَوْ تَعْلَمُونَ إِنَّ زَيْدًا لَقَائِمٌ) diyen kimse Arapça konuşmuş olmaz. Bu beyan edildiğinde söz iki veçhe ihtimallidir: Birincisi: Cevabın tamamen hazfedildiği, bununla bir cevabın kastedilmediği, sadece لَوْ (lev) edatının dahil olduğu şeyin nefyinin murad edildiğinin söylenmesidir; sanki: “Şüphesiz o bilmediğiniz bir yemindir” demiştir. Bunun tahkiki şudur: لَوْ edatı bir şeyin başka bir şeyin imtinası sebebiyle imtinasını ifade etmek için zikredilir; dolayısıyla birincinin intifası şarttır. Dolayısıyla لَوْ edatının تَعْلَمُونَ üzerine dahil edilmesi, cevabı bilsek de bilmesek de onların ilminin menfi olduğunu (bulunmadığını) bize ifade etmiştir. Bu tıpkı müteaddi fiil hakkında: “Falan kimse verir ve meneder” sözleri gibidir ki burada bir meful kastedilmez, sadece kudretin ispatı murad edilir. Buna göre şayet: “Hakikatten sapmanın ve { إِنَّهُ لَقَسَمٌ وَلَا تَعْلَمُونَ } “O bir yemindir ve siz bilmiyorsunuz” demeyi terk etmenin faydası nedir?” denilirse; deriz ki: Bunun faydası nefyi tekit etmektir. Çünkü: { لَوْ تَعْلَمُونَ } “Eğer bilseniz” diyen kimse bunu bir iddia olarak öne sürmüş olur. Kendisinden delil istenip: “Bizim bilmediğimizi neye dayanarak söyledin?” denildiğinde: “Eğer bilseydiniz şöyle yapardınız” der. Şayet işin başında: “Bilmiyorsunuz” deseydi, doğrudan nefyi murad etmiş olurdu; sanki: “Bir delile ve sebebe bağlanmaksızın sizin bilmediğinizi söylüyorum” demiş gibi olurdu. İkincisi: Onun bir cevabının bulunmasıdır ki takdiri şöyledir: “Eğer bilseydiniz onu tazim ederdiniz (büyük sayardınız); fakat siz onu tazim etmediniz, böylece sizin bilmediğiniz anlaşıldı. Çünkü bilseydiniz gözlerinizde büyürdü; ortada bir tazim olmadığına göre bilmiyorsunuz demektir.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنْ قِيلَ قَوْلُهُ: لَوْ تَعْلَمُونَ هَلْ لَهُ مَفْعُولٌ أَمْ لَا؟ قُلْنَا: عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ لَا مَفْعُولَ لَهُ، كَمَا فِي قَوْلِهِمْ: فُلَانٌ يُعْطِي وَيَمْنَعُ، وَكَأَنَّهُ قَالَ: لَا عِلْمَ لَكُمْ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: لَا عِلْمَ لَكُمْ بِعِظَمِ الْقَسَمِ، فَيَكُونُ لَهُ مَفْعُولٌ، وَالْأَوَّلُ أَبْلَغُ وَأَدْخَلُ فِي الْحُسْنِ، لِأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا أَصْلًا لِأَنَّهُمْ لَوْ عَلِمُوا لَكَانَ أَوْلَى الْأَشْيَاءِ بِالْعِلْمِ هَذِهِ الْأُمُورُ الظَّاهِرَةُ بِالْبَرَاهِينِ الْقَاطِعَةِ، فَهُوَ كَقَوْلِهِ: صُمٌّ بُكْمٌ [الْبَقَرَةِ: ١٨] وَقَوْلِهِ: كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ [الْأَعْرَافِ: ١٧٩] وَعَلَى الثَّانِي أَيْضًا يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: لَوْ كَانَ لَكُمْ عِلْمٌ بِالْقَسَمِ لَعَظَّمْتُمُوهُ وَثَانِيهِمَا: لَوْ كَانَ لَكُمْ عِلْمٌ بِعَظَمَتِهِ لَعَظَّمْتُمُوهُ.

İKİNCİ MESELE: Eğer: “O'nun: { لَوْ تَعْلَمُونَ } kavlinin bir mefulü var mıdır yok mudur?” denilirse; deriz ki: Birinci veche göre tıpkı: “Falan kimse verir ve meneder” sözlerinde olduğu gibi onun bir mefulü yoktur; sanki: “Sizin hiçbir ilminiz yoktur” demiş gibidir. “Yeminin büyüklüğüne dair bir ilminiz yoktur” denilmesi de muhtemeldir; o takdirde mefulü olmuş olur. Birincisi daha beliğdir ve güzelliğe daha uygundur; çünkü onlar esasen hiçbir şey bilmemektedirler. Zira bilselerdi bilinmeye en layık şeyler kesin burhanlarla apaçık olan bu hususlar olurdu. Bu durum tıpkı O'nun: { صُمٌّ بُكْمٌ } [Bakara 18] “Sağırdırlar, dilsizdirler” ve { كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ } [A'râf 179] “Hayvanlar gibidirler, hatta daha da sapıktırlar” kavli gibidir. İkinci veche göre de iki ihtimal vardır: Birincisi: “Eğer yemine dair bir bilginiz olsaydı onu büyük sayardınız.” İkincisi: “Eğer onun büyüklüğüne dair bir bilginiz olsaydı onu büyük sayardınız.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: كَيْفَ تَعَلَّقَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَوْ تَعْلَمُونَ بِمَا قَبْلَهُ وَمَا بَعْدَهُ؟ فَنَقُولُ: هُوَ كَلَامُ اعْتِرَاضٍ فِي أَثْنَاءِ الْكَلَامِ تَقْدِيرُهُ: وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ عَظِيمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ لَصَدَّقْتُمْ، فَإِنْ قِيلَ: فَمَا فَائِدَةُ الِاعْتِرَاضِ؟ نَقُولُ: الِاهْتِمَامُ بِقَطْعِ اعْتِرَاضِ الْمُعْتَرِضِ، لِأَنَّهُ لَمَّا قَالَ: وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ أَرَادَ أَنْ يَصِفَهُ بِالْعَظَمَةِ بِقَوْلِهِ: عَظِيمٌ وَالْكَفَّارُ كَانُوا يَجْهَلُونَ ذَلِكَ وَيَدَّعُونَ الْعِلْمَ بِأُمُورِ النَّجْمِ، وَكَانُوا يَقُولُونَ: لَوْ كَانَ كَذَلِكَ فَمَا بَالُهُ لَا يَحْصُلُ لَنَا عِلْمٌ وَظَنٌّ، فَقَالَ: لَوْ تَعْلَمُونَ لَحَصَلَ لَكُمُ الْقَطْعُ، وَعَلَى مَا ذَكَرْنَا الْأَمْرُ أَظْهَرُ مِنْ هَذَا، وَذَلِكَ لِأَنَّا قُلْنَا: إِنَّ قَوْلَهُ: فَلا أُقْسِمُ مَعْنَاهُ الْأَمْرُ وَاضِحٌ مِنْ أَنْ يُصَدَّقَ بِيَمِينٍ، وَالْكُفَّارُ كَانُوا يَقُولُونَ: أَيْنَ الظُّهُورُ وَنَحْنُ نَقْطَعُ بِعَدَمِهِ، فَقَالَ: لَوْ تَعْلَمُونَ شَيْئًا لَمَا كَانَ كَذَلِكَ، وَالْأَظْهَرُ مِنْهُ أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ كُلَّ مَا جَعَلَهُ اللَّهُ قَسَمًا فَهُوَ فِي نَفْسِهِ دَلِيلٌ عَلَى الْمَطْلُوبِ وَأَخْرَجَهُ مَخْرَجَ الْقَسَمِ، فَقَوْلُهُ: وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ مَعْنَاهُ عِنْدَ التَّحْقِيقِ، وَإِنَّهُ دَلِيلٌ وَبُرْهَانٌ قَوِيٌّ لَوْ تَعْلَمُونَ وَجْهَهُ لَاعْتَرَفْتُمْ بِمَدْلُولِهِ، وَهُوَ التَّوْحِيدُ/ وَالْقُدْرَةُ عَلَى الْحَشْرِ، وَذَلِكَ لَأَنَّ دَلَالَةَ اخْتِصَاصِ الْكَوَاكِبِ بِمَوَاضِعِهَا فِي غَايَةِ الظُّهُورِ وَلَا يَلْزَمُ الْفَلَاسِفَةَ دَلِيلٌ أَظْهَرُ مِنْهُ، وَأَمَّا المعنوية:

ÜÇÜNCÜ MESELE: Allah Teâlâ'nın: { لَوْ تَعْلَمُونَ } kavli kendisinden öncesine ve sonrasına nasıl bağlanmıştır? Deriz ki: O, kelamın arasında yer alan bir ara cümlesidir (i'tiraziyyedir), takdiri şöyledir: “Şüphesiz o büyük bir yemindir; eğer bilseydiniz tasdik ederdiniz.” Eğer: “Ara cümlenin faydası nedir?” denilirse; deriz ki: İtiraz edenin itirazını kesmeye verilen önemdir. Çünkü Cenâb-ı Hak: { وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ } buyurunca onu { عَظِيمٌ } kavliyle azametle nitelemek istedi; kâfirler ise bunu bilmiyor ve yıldızların durumlarına dair ilim sahibi olduklarını iddia ediyorlardı ve şöyle diyorlardı: “Eğer böyle olsaydı bize nasıl bir ilim ve zan hasıl olmuyor?” Bunun üzerine: “Eğer bilseydiniz size kesin bilgi hasıl olurdu” buyurdu. Zikrettiğimize göre mesele bundan daha açıktır; çünkü biz dedik ki: O'nun: { فَلا أُقْسِمُ } kavlinin manası; mesele yeminle tasdik edilmeyecek kadar açıktır demektir. Kâfirler ise: “Açıklık nerede, biz onun olmadığına kesin kanaat getiriyoruz” diyorlardı. Bunun üzerine: “Eğer bir şey bilseydiniz durum böyle olmazdı” buyurdu. Bundan daha açığı şudur: Biz açıkladık ki Allah'ın yemin kıldığı her şey bizatihi matluba (iddia edilene) bir delildir ve onu yemin siyakında çıkarmıştır. Dolayısıyla O'nun: { وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ } kavlinin hakikatte manası; şüphesiz o güçlü bir delil ve burhandır, eğer onun vechini bilseydiniz onun medlulü olan tevhidi ve haşre olan kudreti itiraf ederdiniz. Çünkü yıldızların kendilerine has mekânlara tahsis edilmesinin delaleti son derece açıktır ve filozoflar için bundan daha açık bir delil gerekmez. Manevi olanlara gelince:

فَالْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَا الْمُقْسَمُ عَلَيْهِ؟ نَقُولُ: فِيهِ ووجهان الْأَوَّلُ: الْقُرْآنُ كَانُوا يَجْعَلُونَهُ تَارَةً شِعْرًا وَأُخْرَى سِحْرًا وَغَيْرَ ذَلِكَ وَثَانِيهِمَا: هُوَ التَّوْحِيدُ وَالْحَشْرُ وَهُوَ أَظْهَرُ، وَقَوْلُهُ: لَقُرْآنٌ ابْتِدَاءُ كَلَامٍ وَسَنُبَيِّنُ ذَلِكَ.

BİRİNCİ MESELE: Üzerine yemin edilen (muksemun aleyh) nedir? Deriz ki: Bu hususta iki vecih vardır: Birincisi: Kur'an'dır; onlar onu bazen şiir, bazen büyü ve başka şeyler kılıyorlardı. İkincisi: Tevhid ve haşirdir ki bu daha açıktır; O'nun: { لَقُرْآنٌ } kavli ise sözün başlangıcıdır ve bunu açıklayacağız.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَا الْفَائِدَةُ فِي وَصْفِهِ بِالْعَظِيمِ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ فَنَقُولُ: لَمَّا قَالَ: فَلا أُقْسِمُ وَكَانَ مَعْنَاهُ: لَا أُقْسِمُ بِهَذَا لِوُضُوحِ الْمُقْسَمِ بِهِ عَلَيْهِ. قَالَ: لَسْتُ تَارِكًا لِلْقَسَمِ بِهَذَا، لِأَنَّهُ لَيْسَ بِقَسَمٍ أَوْ لَيْسَ بِقَسَمٍ عَظِيمٍ، بَلْ هُوَ قَسَمٌ عَظِيمٌ وَلَا أُقْسِمُ بِهِ، بَلْ بِأَعْظَمَ مِنْهُ أُقْسِمُ لِجَزْمِي بِالْأَمْرِ وَعِلْمِي بِحَقِيقَتِهِ.

İKİNCİ MESELE: O'nun: { وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ } kavlinde onu “azîm” (büyük) diye nitelemesindeki fayda nedir? Deriz ki: { فَلا أُقْسِمُ } deyip de manası “Üzerine yemin edilen şeyin apaçıklığından ötürü buna yemin etmiyorum” olunca şöyle buyurmuştur: Ben bu yemin olmadığı için veya büyük bir yemin olmadığı için buna yemini terk ediyor değilim; bilakis o pek büyük bir yemindir fakat ben buna yemin etmiyorum; aksine meseledeki kesinliğim ve onun hakikatini bilmem sebebiyle bundan daha büyüğü üzerine yemin ediyorum.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْيَمِينُ فِي أَكْثَرِ الْأَمْرِ تُوصَفُ بِالْمُغَلَّظَةِ، وَالْعِظَمِ يُقَالُ: فِي الْمُقْسِمِ حَلَفَ فُلَانٌ بِالْأَيْمَانِ الْعِظَامِ، ثُمَّ تَقُولُ فِي حَقِّهِ يَمِينٌ مُغَلَّظَةٌ لِأَنَّ آثَامَهَا كَبِيرَةٌ. وَأَمَّا فِي حَقِّ اللَّهِ ﷿ فَبِالْعَظِيمِ وَذَلِكَ هُوَ الْمُنَاسِبُ، لِأَنَّ مَعْنَاهُ هُوَ الَّذِي قَرُبَ قَوْلُهُ مِنْ كُلِّ قَلْبٍ وَمَلَأَ الصَّدْرَ بِالرُّعْبِ لِمَا بَيَّنَّا أَنَّ مَعْنَى الْعَظِيمِ فِيهِ ذَلِكَ، كَمَا أَنَّ الْجِسْمَ الْعَظِيمَ هُوَ الَّذِي قَرُبَ مِنْ أَشْيَاءَ عَظِيمَةٍ وَمَلَأَ أَمَاكِنَ كَثِيرَةً مِنَ الْعِظَمِ، كَذَلِكَ الْعَظِيمُ الَّذِي لَيْسَ بِجِسْمٍ قَرُبَ مِنْ أُمُورٍ كَثِيرَةٍ، وَمَلَأَ صُدُورًا كثيرة. ثم قال تعالى:

ÜÇÜNCÜ MESELE: Yemin çoğunlukla ağırlaştırılmış (muğallaza) ve azametle nitelenir. Yemin eden kimse hakkında: “Falan kimse büyük yeminlerle ant içti” denir, sonra onun hakkında günahları büyük olduğu için “muğallaza (ağırlaştırılmış) yemin” dersin. Allah Azze ve Celle hakkında ise “azîm” şeklinde söylenir ve münasip olan da budur; çünkü bunun anlamı, azîm kavramının onda bunu ifade ettiğini açıkladığımız üzere sözü her kalbe yaklaşan ve göğsü korkuyla dolduran kimsedir. Nitekim azîm (büyük) cisim, büyük şeylere yaklaşan ve büyüklükten ötürü pek çok mekânı dolduran cisim olduğu gibi, cisim olmayan Azîm de pek çok hususa yaklaşmış ve pek çok gönlü doldurmuştur. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة الواقعة (٥٦) : الآيات ٧٧ الى ٨٠]

[Vâkıa Suresi (56), Ayetler 77-80]

إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ (٧٧) فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ (٧٨) لَا يَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ (٧٩) تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٨٠)

{ إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ (٧٧) فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ (٧٨) لَا يَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ (٧٩) تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٨٠) } “Şüphesiz o, elbette pek şerefli bir Kur'an'dır. Korunmuş bir kitaptadır. Ona ancak tertemiz kılınmış olanlar dokunabilir. Âlemlerin Rabbinden indirilmiştir.”

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّهُ عَائِدٌ إِلَى مَاذَا؟ فَنَقُولُ: فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: إِلَى مَعْلُومٍ وَهُوَ الْكَلَامُ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ، وَكَانَ مَعْرُوفًا عِنْدَ الْكُلِّ، وَكَانَ الْكُفَّارُ يَقُولُونَ: إِنَّهُ شِعْرٌ وَإِنَّهُ سِحْرٌ، فَقَالَ تَعَالَى رَدًّا عَلَيْهِمْ: إِنَّهُ لَقُرْآنٌ عَائِدٌ إِلَى مَذْكُورٍ وَهُوَ جَمِيعُ مَا سَبَقَ فِي سُورَةِ الْوَاقِعَةِ مِنَ التَّوْحِيدِ، وَالْحَشْرِ، وَالدَّلَائِلِ الْمَذْكُورَةِ عَلَيْهِمَا، وَالْقَسَمِ الَّذِي قال فيه: وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ [الواقعة: ٧٦] وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ قَالُوا:

BİRİNCİ MESELE: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ } kavlindeki zamir neye dönmektedir? Deriz ki: Bu hususta iki vecih vardır: Birincisi: Malum olan bir şeye dönmektedir ki o da Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) indirilen kelamdır; bu herkesçe biliniyordu. Kâfirler ise: “O bir şiirdir, o bir sihirdir” diyorlardı. Allah Teâlâ da onlara reddiye olarak: “O şüphesiz bir Kur'an'dır” buyurdu. [İkincisi:] Zikredilmiş olan bir şeye dönmektedir ki o da Vâkıa Suresi'nde daha önce geçen tevhid, haşir, her ikisine dair zikredilen deliller ve hakkında: { وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ } [Vâkıa 76] buyurduğu yemindir. Çünkü onlar:

هَذَا كُلُّهُ كَلَامُ مُحَمَّدٍ وَمُخْتَرَعٌ مِنْ عِنْدِهِ، فَقَالَ: إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ.

“Bütün bunlar Muhammed'in sözüdür ve kendiliğinden uydurduğu bir şeydir” demişlerdi. Bunun üzerine: { إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ } “Şüphesiz o, korunmuş bir kitaptaki pek şerefli bir Kur'an'dır” buyurdu.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْقُرْآنُ مَصْدَرٌ أَوِ اسْمٌ غَيْرُ مَصْدَرٍ؟ فَنَقُولُ: فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: مَصْدَرٌ أُرِيدَ بِهِ الْمَفْعُولُ وَهُوَ الْمَقْرُوءُ وَمِثْلُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ [الرَّعْدِ: ٣١] وَهَذَا كَمَا يُقَالُ فِي الْجِسْمِ الْعَظِيمِ: انْظُرْ إِلَى قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى أَيْ مَقْدُورِهِ وَهُوَ كَمَا فِي قَوْلِهِ تعالى: هذا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُونِي [لقمان: ١١] ثانيهما: اسم لما يقرأ كالقربان لما يتقرب به، والحلوان لما يحلى به فم المكاري أو الكاهن/ وَعَلَى هَذَا سَنُبَيِّنُ فَسَادَ قَوْلِ مَنْ رَدَّ عَلَى الْفُقَهَاءِ قَوْلَهُمْ فِي بَابِ الزَّكَاةِ: يُعْطِي شَيْئًا أَعْلَى مِمَّا وَجَبَ وَيَأْخُذُ الْجُبْرَانَ أَوْ يُعْطِي شَيْئًا دُونَهُ، وَيُعْطِي الْجُبْرَانَ أَيْضًا، حَيْثُ قَالَ: الْجُبْرَانُ مَصْدَرٌ لَا يُؤْخَذُ وَلَا يُعْطَى، فَيُقَالُ لَهُ هُوَ كَالْقُرْآنِ بِمَعْنَى الْمَقْرُوءِ، وَيَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: لِمَا أُخِذَ جَابِرٌ أَوْ مَجْبُورٌ أَوْ يُقَالُ: هُوَ اسْمٌ لِمَا يُجْبَرُ بِهِ كَالْقُرْبَانِ.

İKİNCİ MESELE: Kur'an masdar mıdır yoksa masdar olmayan bir isim midir? Deriz ki: Bu hususta iki vecih vardır: Birincisi: Meful anlamı kastedilmiş bir masdardır ki o da “okunan” (makrû) demektir; bir benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ } [Ra'd 31] “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü bir Kur'an olsaydı...” kavlinde geçer. Bu, büyük bir cisim hakkında: “Allah Teâlâ'nın kudretine bak” yani makduruna (kudretiyle yarattığı şeye) bak denmesi gibidir; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: { هذا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُونِي } [Lokmân 11] “İşte bu Allah'ın yaratmasıdır (yarattığıdır), haydi bana gösterin” kavlinde de böyledir. İkincisi: Kendisiyle yakınlaşılan şeye kurbân (قُرْبَان), kiralayıcının veya kâhinin ağzını tatlandırmak için verilen şeye hulvân (حُلْوَان) dendiği gibi okunan şey için bir isimdir. Buna dayanarak zekât bahsinde fakihlerin: “Farz olandan daha üstün bir şey verir ve fazlalık telafisini (cibrân) alır veya daha düşüğünü verir ve yine fazlalık telafisini (cibrân) verir” sözüne karşı çıkıp: “Cibrân bir masdardır; alınmaz ve verilmez” diyen kimsenin sözünün batıllığını açıklayacağız. Ona şöyle denilir: O da 'okunan' manasındaki Kur'an gibidir. Alınan şey için 'câbir' (telafi eden) veya 'mecbûr' (telafi edilen) denmesi ya da kurbân gibi kendisiyle telafi edilen şeyin ismi olduğunun söylenmesi caizdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِذَا كَانَ هَذَا الْكَلَامُ لِلرَّدِّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ فَهُمْ مَا كَانُوا يُنْكِرُونَ كَوْنَهُ مَقْرُوءًا فَمَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّهُ لَقُرْآنٌ؟ نَقُولُ فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ إِخْبَارٌ عن الكل وهو قوله: قرآن كَرِيمٌ فَهُمْ كَانُوا يُنْكِرُونَ

ÜÇÜNCÜ MESELE: Eğer bu kelam müşriklere bir reddiye ise onlar onun okunan bir şey olduğunu inkâr etmiyorlardı; öyleyse: { إِنَّهُ لَقُرْآنٌ } “Şüphesiz o bir Kur'an'dır” kavlindeki fayda nedir? Deriz ki: Bu hususta iki vecih vardır: Birincisi: Bu, bütünden bir haber vermektir ki o da: { قُرْآنٌ كَرِيمٌ } “Şerefli bir Kur'an'dır” kavlidir. Onlar

كَوْنَهُ قُرْآنًا كَرِيمًا وَهُمْ مَا كَانُوا يُقِرُّونَ بِهِ وَثَانِيهِمَا: وَهُوَ أَحْسَنُ مِنَ الْأَوَّلِ، أَنَّهُمْ قَالُوا: هُوَ مُخْتَرَعٌ مِنْ عِنْدِهِ

onun şerefli bir Kur'an olduğunu inkâr ediyorlardı ve bunu ikrar etmiyorlardı. İkincisi ise birincisinden daha güzeldir: Onlar: “O, onun kendiliğinden uydurduğu bir şeydir” dediler.

وَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَقُولُ: إِنَّهُ مَسْمُوعٌ سَمِعْتُهُ وَتَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ

Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise: “O işitilmiş bir kelamdır; onu işittim ve size tilavet ettim” diyordu.

فَمَا كَانَ الْقُرْآنُ عِنْدَهُمْ مَقْرُوءًا، وَمَا كَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ وَفَرْقٌ بَيْنَ الْقِرَاءَةِ وَالْإِنْشَاءِ، فَلَمَّا قَالَ: إِنَّهُ لَقُرْآنٌ أَثْبَتَ كَوْنَهُ مَقْرُوءًا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ لِيُقْرَأَ وَيُتْلَى فَقَالَ تَعَالَى: إِنَّهُ لَقُرْآنٌ سَمَّاهُ قُرْآنًا لِكَثْرَةِ مَا قُرِئَ، وَيُقْرَأُ إِلَى الْأَبَدِ بَعْضُهُ فِي الدُّنْيَا وَبَعْضُهُ فِي الْآخِرَةِ.

Dolayısıyla Kur'an onların katında [vahiy olarak] okunan bir şey değildi ve onlar: “Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Kur'an okuyor” demiyorlardı; oysa okumak (kıraat) ile kendiliğinden söz söylemek (inşâ) arasında fark vardır. Cenâb-ı Hak: { إِنَّهُ لَقُرْآنٌ } buyurunca onun okunup tilavet edilmesi için Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) okunan bir kelam olduğunu ispat etti. Böylece Allah Teâlâ: { إِنَّهُ لَقُرْآنٌ } buyurdu; çokça okunduğu ve bir kısmı dünyada, bir kısmı ahirette olmak üzere ebediyen okunacağı için onu Kur'an diye isimlendirdi.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: كَرِيمٌ فِيهِ لَطِيفَةٌ؟ وَهِيَ أَنَّ الْكَلَامَ إِذَا قُرِئَ كَثِيرًا يَهُونُ فِي الْأَعْيُنِ وَالْآذَانِ، وَلِهَذَا تَرَى مَنْ قَالَ: شَيْئًا فِي مَجْلِسِ الْمُلُوكِ لَا يَذْكُرُهُ ثَانِيًا، وَلَوْ قِيلَ فِيهِ: يُقَالُ لِقَائِلِهِ لِمَ تُكَرِّرُ هَذَا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: إِنَّهُ لَقُرْآنٌ أَيْ مَقْرُوءٌ قُرِئَ وَيُقْرَأُ، قَالَ: كَرِيمٌ أَيْ لَا يَهُونُ بِكَثْرَةِ التِّلَاوَةَ وَيَبْقَى أَبَدَ الدَّهْرِ كَالْكَلَامِ الْغَضِّ وَالْحَدِيثِ الطَّرِيِّ، وَمِنْ هُنَا يَقَعُ أَنَّ وَصْفَ الْقُرْآنِ بِالْحَدِيثِ مَعَ أَنَّهُ قَدِيمٌ يَسْتَمِدُّ مِنْ هَذَا مَدَدًا فَهُوَ قَدِيمٌ يَسْمَعُهُ السَّامِعُونَ كَأَنَّهُ كَلَامُ السَّاعَةِ، وَمَا قَرَعَ سَمْعَ الْجَمَاعَةِ لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ عَلِمُوهُ قَبْلَ النَّبِيِّ بِأُلُوفٍ مِنَ السِّنِينَ إِذَا سَمِعُوهُ مِنْ أَحَدِنَا يَتَلَذَّذُونَ بِهِ الْتِذَاذَ السَّامِعِ بِكَلَامٍ جَدِيدٍ لَمْ يُذْكَرْ لَهُ مِنْ قَبْلُ، وَالْكَرِيمُ اسْمٌ جَامِعٌ لِصِفَاتِ الْمَدْحِ، قِيلَ: الْكَرِيمُ هُوَ الَّذِي كَانَ طَاهِرَ الْأَصْلِ ظَاهِرَ الْفَضْلِ، حَتَّى إِنَّ مَنْ أَصْلُهُ غَيْرُ زَكِيٍّ لَا يُقَالُ لَهُ كَرِيمٌ مُطْلَقًا، بَلْ يُقَالُ لَهُ: كَرِيمٌ فِي نَفْسِهِ، وَمَنْ يَكُونُ زَكِيَّ الْأَصْلِ غَيْرَ زَكِيِّ النَّفْسِ لَا يُقَالُ لَهُ: كَرِيمٌ إِلَّا مَعَ تَقْيِيدٍ، فَيُقَالُ: هُوَ كَرِيمُ الْأَصْلِ لَكِنَّهُ خَسِيسٌ فِي نَفْسِهِ، ثُمَّ إِنَّ السَّخِيَّ الْمُجَرَّدَ هُوَ الَّذِي يَكْثُرُ عَطَاؤُهُ لِلنَّاسِ، أَوْ يَسْهُلُ عَطَاؤُهُ وَيُسَمَّى كَرِيمًا، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ فَضْلٌ آخَرُ لَا عَلَى الْحَقِيقَةِ وَلَكِنَّ ذَلِكَ لِسَبَبٍ، وَهُوَ أَنَّ النَّاسَ يُحِبُّونَ مَنْ يُعْطِيهِمْ، وَيَفْرَحُونَ بِمَنْ يُعْطِي أَكْثَرَ مِمَّا يَفْرَحُونَ بِغَيْرِهِ، فَإِذَا رَأَوْا زَاهِدًا أَوْ عَالِمًا لَا يُسَمُّونَهُ كَرِيمًا، وَيُؤَيِّدُ هَذَا أَنَّهُمْ إِذَا رَأَوْا وَاحِدًا لَا يَطْلُبُ مِنْهُمْ شَيْئًا يُسَمُّونَهُ كَرِيمَ النَّفْسِ لِمُجَرَّدِ تَرْكِهِ الِاسْتِعْطَاءَ لَمَّا أَنَّ الْأَخْذَ مِنْهُمْ صَعْبٌ عَلَيْهِمْ وَهَذَا كُلُّهُ فِي الْعَادَةِ الرَّدِيئَةِ، وَأَمَّا فِي الْأَصْلِ فَيُقَالُ: الْكَرِيمُ هُوَ الَّذِي اسْتُجْمِعَ فِيهِ مَا يَنْبَغِي مِنْ طَهَارَةِ الْأَصْلِ وَظُهُورِ الْفَضْلِ، وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا أَنَّ السَّخِيَّ فِي مُعَامَلَتِهِ يَنْبَغِي أَنْ لَا يُوجَدَ مِنْهُ مَا يُقَالُ بِسَبَبِهِ إِنَّهُ لَئِيمٌ، فَالْقُرْآنُ أَيْضًا كَرِيمٌ بِمَعْنَى طَاهِرِ الْأَصْلِ ظَاهِرِ الْفَضْلِ لَفْظُهُ فَصِيحٌ، وَمَعْنَاهُ صَحِيحٌ لَكِنَّ الْقُرْآنَ أَيْضًا كَرِيمٌ عَلَى مَفْهُومِ الْعَوَامِّ فَإِنَّ كُلَّ مَنْ/ طَلَبَ مِنْهُ شَيْئًا أَعْطَاهُ، فَالْفَقِيهُ يَسْتَدِلُّ بِهِ وَيَأْخُذُ مِنْهُ، وَالْحَكِيمُ يستمد به وَيَحْتَجُّ بِهِ، وَالْأَدِيبُ يَسْتَفِيدُ مِنْهُ وَيَتَقَوَّى بِهِ، واللَّه تَعَالَى وَصَفَ الْقُرْآنَ بِكَوْنِهِ كَرِيمًا، وَبِكَوْنِهِ عَزِيزًا، وَبِكَوْنِهِ حَكِيمًا، فَلِكَوْنِهِ كَرِيمًا كُلُّ مَنْ أَقْبَلَ عَلَيْهِ نَالَ مِنْهُ مَا يُرِيدُهُ فَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ لَا يَفْهَمُ مِنَ الْعُلُومِ شَيْئًا وَإِذَا اشْتَغَلَ بِالْقُرْآنِ سَهُلَ عَلَيْهِ حِفْظُهُ، وَقَلَّمَا يُرَى شَخْصٌ يَحْفَظُ كِتَابًا يَقْرَؤُهُ بِحَيْثُ لَا يُغَيِّرُ مِنْهُ كَلِمَةً بِكَلِمَةٍ، وَلَا يُبَدِّلُ حَرْفًا بِحَرْفٍ وَجَمِيعُ الْقُرَّاءِ يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ مِنْ غَيْرِ تَوَقُّفٍ وَلَا تَبْدِيلٍ، وَلِكَوْنِهِ عَزِيزًا أَنَّ كُلَّ مَنْ يُعْرِضُ عَنْهُ لَا يَبْقَى مَعَهُ مِنْهُ شَيْءٌ، بِخِلَافِ سَائِرِ الْكُتُبِ، فَإِنَّ مَنْ قَرَأَ كِتَابًا وَحَفِظَهُ ثُمَّ تَرَكَهُ يَتَعَلَّقُ بِقَلْبِهِ مَعْنَاهُ حَتَّى يَنْقُلَهُ صَحِيحًا، وَالْقُرْآنُ مَنْ تَرَكَهُ لَا يَبْقَى مَعَهُ مِنْهُ شَيْءٌ لِعِزَّتِهِ وَلَا يَثْبُتُ عِنْدَ مَنْ لَا يَلْزَمُهُ بِالْحِفْظِ، وَلِكَوْنِهِ حَكِيمًا مَنِ اشْتَغَلَ بِهِ وَأَقْبَلَ عَلَيْهِ بِالْقَلْبِ أَغْنَاهُ عَنْ سَائِرِ الْعُلُومِ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فِي كِتابٍ جَعَلَهُ شَيْئًا مَظْرُوفًا بِكِتَابٍ فَمَا ذَلِكَ؟ نَقُولُ فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: الْمَظْرُوفُ: الْقُرْآنُ، أَيْ هُوَ قُرْآنٌ فِي كِتَابٍ، كَمَا يُقَالُ: فُلَانٌ رَجُلٌ كَرِيمٌ فِي بَيْتِهِ، لَا يَشُكُّ السَّامِعُ أَنَّ مُرَادَ الْقَائِلِ: أَنَّهُ فِي الدَّارِ قَاعِدٌ وَلَا يُرِيدُ بِهِ أَنَّهُ كَرِيمٌ إِذَا كَانَ فِي الدَّارِ، وَغَيْرُ كَرِيمٍ إِذَا كَانَ خَارِجًا وَلَا يَشُكُّ أَيْضًا أَنَّهُ لَا يُرِيدُ بِهِ أَنَّهُ كَرِيمٌ فِي بَيْتِهِ، بَلِ الْمُرَادُ أَنَّهُ رجل كريم وهو في البيت، فكذلك هاهنا أن القرآن الكريم وهو في

DÖRDÜNCÜ MESELE: Cenâb-ı Hakk'ın: { كَرِيمٌ } “Kerîmdir / pek şereflidir” kavlinde bir nükte vardır. Şöyle ki: Söz çok okunduğu zaman gözlerde ve kulaklarda basitleşir/değerini yitirir. Bu sebeple kralların meclisinde bir şey söyleyen kimsenin bunu ikinci kez anmadığını görürsün; şayet söylenecek olsa söyleyene: “Bunu niçin tekrarlıyorsun?” denilir. Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّهُ لَقُرْآنٌ } yani “Okunmuş ve okunacak olan bir kelamdır” buyurunca: { كَرِيمٌ } buyurmuştur; yani tilavetinin çokluğuyla değerini yitirmez, ebediyen taptaze bir söz ve yeni söylenmiş bir hitap gibi kalır. Buradan hareketle, Kur'an'ın kadim olmasına rağmen hadis (yeni/söz) olarak nitelenmesi bundan bir güç alır. O kadimdir; dinleyenler onu sanki o anın sözüymüş ve cemaatin kulağına hiç çarpmamış gibi dinlerler. Çünkü onu Peygamber'den binlerce yıl önce bilen melekler, bizden birinden işittiklerinde daha önce kendilerine hiç söylenmemiş yeni bir sözü dinleyenin aldığı lezzet gibi lezzet alırlar. Kerîm, övgü sıfatlarını kendisinde toplayan bir isimdir. Denildi ki: Kerîm; aslı temiz, fazileti zahir olan kimsedir. Hatta aslı temiz olmayan kimseye mutlak olarak kerîm denmez, bilakis ona: “Kendi nefsinde kerîm” denir. Aslı temiz olup nefsi temiz olmayan kimseye de ancak bir kayıtla kerîm denir; nitekim: “Aslı kerîmdir fakat kendi nefsinde aşağılıktır” denilir. Sonra sadece cömert olan kimse, insanlara ihsanı çok olan veya vermesi kolay olan kimsedir; başka bir fazileti olmasa bile hakikatte değil bir sebepten ötürü ona da kerîm denir. O sebep de şudur: İnsanlar kendilerine vereni severler ve verene diğerlerine sevindiklerinden daha çok sevinirler. Dolayısıyla zahid veya âlim birini gördüklerinde ona kerîm demezler. Bunu destekleyen husus şudur: Kendilerinden bir şey istemeyen birini gördüklerinde, sırf istemeyi terk ettiği için ona kerîmü'n-nefs (tokgözlü/şerefli) derler; çünkü onlardan bir şey almak kendilerine ağır gelir. Bütün bunlar kötü/bayağı alışkanlıklardandır. Asılda ise şöyle denir: Kerîm; aslı temizliği ve faziletin açıklığı hususunda kendisinde bulunması gereken şeylerin toplandığı kimsedir. Buna delil şudur: Cömert kimsenin muamelesinde, sebebiyle kendisine alçak denilecek bir şeyin bulunmaması gerekir. Kur'an da aslı temiz, fazileti zahir anlamında kerîmdir; lafzı fasih, manası sahihtir. Ancak Kur'an avamın anlayışına göre de kerîmdir; zira kim ondan bir şey istese ona verir. Fakih onunla istidlal eder ve ondan [hüküm] alır; hakîm/filozof ondan feyiz alır ve onunla hüccet getirir; edip ondan istifade eder ve onunla güç bulur. Allah Teâlâ Kur'an'ı kerîm, azîz ve hakîm olmakla nitelemiştir. Kerîm olması sebebiyle; ona yönelen herkes ondan dilediğini elde eder; nitekim insanların çoğu ilimlerden hiçbir şey anlamazken Kur'an'la meşgul olduğunda onu ezberlemek kendisine kolay gelir. Bir kitabı bir kelimesini bile başka bir kelimeyle, bir harfini bile başka bir harfle değiştirmeden okuyacak şekilde ezberleyen pek az kişi görülürken; bütün kârîler Kur'an'ı duraksamadan ve değiştirmeden okurlar. Azîz olması sebebiyle; ondan yüz çeviren kimsede ondan hiçbir şey kalmaz; diğer kitapların aksine, zira bir kitabı okuyup ezberleyen sonra onu bırakan kimsenin kalbinde onu sahih olarak nakledecek derecede manası takılı kalır. Kur'an'ı ise terk eden kimsede, onun izzetinden ötürü ondan hiçbir şey kalmaz ve onu ezberinde tutmayan kimsede sebat etmez. Hakîm olması sebebiyle de; onunla meşgul olan ve kalbiyle ona yönelen kimseyi diğer bütün ilimlerden müstağni kılar. Allah Teâlâ'nın: { فِي كِتابٍ } kavli; onu bir kitap içinde zarflanmış (bulunan) bir şey kılmıştır; bu nedir? Deriz ki: Bu hususta iki vecih vardır: Birincisi: Zarflanan Kur'an'dır; yani o bir kitapta bulunan bir Kur'an'dır. Nitekim: “Falan kimse evinde kerîm bir adamdır” denildiğinde, dinleyen kimse söyleyenin maksadının onun evde oturmakta olduğu hususunda şüphe etmez; bununla onun evde olduğu zaman kerîm, dışarı çıktığında ise gayrikirâm (kerîm olmayan) olduğunu kastetmediği gibi, evinde kerîm olduğunu kastetmediğinde de şüphe etmez; bilakis maksat onun kerîm bir adam olup evde bulunmasıdır. Tıpkı bunun gibi burada da Kur'an kerîmdir ve o bir kitaptadır.

كِتَابٍ، أَوِ الْمَظْرُوفَ كَرِيمٌ عَلَى مَعْنَى أَنَّهُ كَرِيمٌ فِي كِتَابٍ، كَمَا يُقَالُ: فُلَانٌ رَجُلٌ كَرِيمٌ فِي نَفْسِهِ، فَيَفْهَمُ كُلُّ أَحَدٍ أَنَّ الْقَائِلَ لَمْ يَجْعَلْهُ رَجُلًا مَظْرُوفًا فَإِنَّ الْقَائِلَ: لَمْ يُرِدْ أَنَّهُ رَجُلٌ فِي نَفْسِهِ قَاعِدٌ أَوْ نَائِمٌ، وَإِنَّمَا أَرَادَ بِهِ أَنَّهُ كَرِيمٌ كَرَمُهُ فِي نَفْسِهِ، فَكَذَلِكَ قُرْآنٌ كَرِيمٌ فَالْقُرْآنُ كَرِيمٌ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ كَرِيمًا عِنْدَ الْكُفَّارِ ثَانِيهِمَا: الْمَظْرُوفُ هُوَ مَجْمُوعُ قَوْلِهِ تَعَالَى: (لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ) أَيْ هُوَ كَذَا فِي كِتَابٍ كَمَا يُقَالُ: وَما أَدْراكَ مَا عِلِّيُّونَ [الْمُطَفِّفِينَ: ١٩] فِي كِتَابِ اللَّه تَعَالَى، وَالْمُرَادُ حِينَئِذٍ أَنَّهُ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ نَعْتُهُ مَكْتُوبٌ: إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ وَالْكُلُّ صَحِيحٌ، وَالْأَوَّلُ أَبْلَغُ فِي التَّعْظِيمِ بِالْمَقْرُوءِ السَّمَاوِيِّ.

Ya da zarflanan “kerîm”dir; yani bir kitapta kerîm olması manasınadır. Nitekim: “Falan kimse kendi nefsinde kerîm bir adamdır” denildiğinde herkes anlar ki söyleyen onu zarflanmış bir adam kılmamıştır; zira söyleyen onun kendi nefsinde oturmuş veya uyumuş bir adam olduğunu kastetmemiş, sadece onun cömertliği/şerefi kendi nefsinde olan kerîm biri olduğunu kastetmiştir. Tıpkı bunun gibi o şerefli bir Kur'an'dır; Kur'an kâfirlerin katında kerîm olmasa bile Levh-i Mahfûz'da kerîmdir. İkincisi: Zarflanan, Allah Teâlâ'nın: { لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ } kavlinin bütünüdür; yani Allah Teâlâ'nın kitabında: { وَما أَدْراكَ مَا عِلِّيُّونَ } [Mutaffifîn 19] “İlliyyûn'un ne olduğunu sana ne bildirdi?” denildiği gibi o bir kitapta böyledir. Bu durumda maksat; Levh-i Mahfûz'da onun vasfının “O şüphesiz kerîm bir Kur'an'dır” şeklinde yazılmış olmasıdır. Bunların hepsi sahihtir; birincisi ise semavi olarak okunan kelamın taziminde daha beliğdir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: مَا الْمُرَادُ مِنَ الْكِتَابِ؟ نَقُولُ فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْأَصَحُّ أَنَّهُ اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ [الْبُرُوجِ: ٢٠، ٢١] الثَّانِي: الْكِتَابُ هُوَ الْمُصْحَفُ الثَّالِثُ: كِتَابٌ مِنَ الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ فَهُوَ قُرْآنٌ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَغَيْرِهِمَا فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ سُمِّيَ الْكِتَابُ كِتَابًا وَالْكِتَابُ فِعَالٌ، وَهُوَ إِذَا كَانَ لِلْوَاحِدِ فَهُوَ إِمَّا مَصْدَرٌ كَالْحِسَابِ وَالْقِيَامِ وَغَيْرِهِمَا، أَوِ اسْمٌ لِمَا يُكْتَبُ كَاللِّبَاسِ وَاللِّثَامِ وَغَيْرِهِمَا، فَكَيْفَمَا كَانَ فَالْقُرْآنُ لَا يَكُونُ فِي كِتَابٍ بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ، وَلَا يَكُونُ فِي مَكْتُوبٍ، وَإِنَّمَا يَكُونُ مَكْتُوبًا فِي لَوْحٍ أَوْ وَرَقٍ، فَالْمَكْتُوبُ لَا يَكُونُ فِي الْكِتَابِ، إِنَّمَا يَكُونُ فِي الْقِرْطَاسِ، نَقُولُ: مَا ذَكَرْتَ مِنَ الْمَوَازِينِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكِتَابَ لَيْسَ الْمَكْتُوبَ وَلَا هُوَ الْمَكْتُوبَ فِيهِ أَوِ الْمَكْتُوبَ عَلَيْهِ، فَإِنَّ اللِّثَامَ مَا يُلْثَمُ بِهِ، وَالصِّوَانَ مَا يُصَانُ فِيهِ الثَّوْبُ، لَكِنَّ اللَّوْحَ لَمَّا لَمْ يَكُنْ إِلَّا الَّذِي يُكْتَبُ فِيهِ صَحَّ تَسْمِيَتُهُ كِتَابًا.

BEŞİNCİ MESELE: Kitaptan murad nedir? Deriz ki: Bu hususta vecihler vardır: Birincisi ve en sahih olanı: Onun Levh-i Mahfûz olmasıdır; buna Allah Teâlâ'nın: { بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ } [Burûc 21-22] “Hayır, o Levh-i Mahfûz'da bulunan şerefli bir Kur'an'dır” kavli delalet eder. İkincisi: Kitap, mushaftır. Üçüncüsü: İndirilen kitaplardan bir kitaptır; dolayısıyla o Tevrat'ta, İncil'de ve diğerlerinde [zikredilen] bir Kur'an'dır. Eğer: “Kitap nasıl kitap olarak isimlendirilmiştir? Kitap fiâl (فِعَال) veznindedir; tekil için olduğunda ya hisâb ve kıyâm gibi bir masdardır ya da libâs ve lisâm gibi yazılan şeyin ismidir. Nasıl olursa olsun, Kur'an masdar anlamındaki bir kitapta bulunamaz; yazılmış bir şeyin içinde de bulunamaz, o ancak levhte veya kâğıtta yazılı olur. Dolayısıyla yazılan şey kitabın içinde olmaz, ancak kâğıtta olur” denilirse; deriz ki: Zikrettiğin vezinler, kitabın yazılan şey olmadığını, içinde veya üzerine yazılan şey de olmadığını gösterir. Zira lisâm (nikap) kendisiyle yüz örtülen şeydir; sıvân elbisenin içinde korunduğu şeydir (mahfaza). Fakat levh ancak içine yazılan şey olduğu için ona kitap tesmiyesi sahih olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: الْمَكْتُوبُ هُوَ الْمَسْتُورُ قَالَ اللَّه تَعَالَى: كَأَمْثالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ [الْوَاقِعَةِ: ٢٣] ، قَالَ:

ALTINCI MESELE: Meknûn (مَكْنُون) örtülü/saklı olandır. Allah Teâlâ: { كَأَمْثالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ } [Vâkıa 23] “Saklı inciler gibi” buyurmuştur; [ayrıca]:

بَيْضٌ/ مَكْنُونٌ [الصَّافَّاتِ: ٤٩] فَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْكِتَابِ اللَّوْحَ فَهُوَ لَيْسَ بِمَسْتُورٍ وَإِنَّمَا الشَّيْءُ فِيهِ مَنْشُورٌ، وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ هُوَ الْمُصْحَفَ فَعُدِمَ كَوْنُهُ مَكْتُوبًا مَسْتُورًا، فَكَيْفَ الْجَوَابُ عَنْهُ؟ فَنَقُولُ: الْمَكْنُونُ الْمَحْفُوظُ إِذَا كَانَ غَيْرَ عَزِيزٍ يُحْفَظُ بِالْعَيْنِ، وَهُوَ ظَاهِرٌ لِلنَّاسِ فَإِذَا كَانَ شَرِيفًا عَزِيزًا لَا يُكْتَفَى بِالصَّوْنِ وَالْحِفْظِ بِالْعَيْنِ بَلْ يُسْتَرُ عَنِ الْعُيُونِ، ثُمَّ كَلَّمَا تَزْدَادُ عِزَّتُهُ يَزْدَادُ سَتْرُهُ فَتَارَةً يَكُونُ مَخْزُونًا ثُمَّ يُجْعَلُ مَدْفُونًا، فَالسَّتْرُ صَارَ كَاللَّازِمِ لِلصَّوْنِ الْبَالِغِ فَقَالَ: مَكْنُونٍ أَيْ مَحْفُوظٍ غَايَةَ الْحِفْظِ، فَذَكَرَ اللَّامَ وَأَرَادَ الْمَلْزُومَ وَهُوَ بَابٌ مِنَ الْكَلَامِ الْفَصِيحِ تَقُولُ مَثَلًا: فُلَانٌ كِبْرِيتٌ أَحْمَرُ، أَيْ قَلِيلُ الْوُجُودِ وَالْجَوَابُ الثَّانِي: إِنَّ اللَّوْحَ الْمَحْفُوظَ مَسْتُورٌ عَنِ الْعَيْنِ لَا يَطَّلِعُ عَلَيْهِ إِلَّا مَلَائِكَةٌ مَخْصُوصُونَ، وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِ إِلَّا قَوْمٌ مُطَهَّرُونَ، وَأَمَّا الْقُرْآنُ فَهُوَ مَكْتُوبٌ مَسْتُورٌ أَبَدَ الدَّهْرِ عَنْ أَعْيُنِ الْمُبَدِّلِينَ، مَصُونٌ عَنْ أَيْدِي الْمُحَرِّفِينَ، فَإِنْ قِيلَ: فَمَا فَائِدَةُ كَوْنِهِ فِي كِتابٍ وَكُلُّ مَقْرُوءٍ فِي كِتَابٍ؟ نَقُولُ: هُوَ لِتَأْكِيدِ الرَّدِّ عَلَى الْكُفَّارِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّهُ مُخْتَرَعٌ مِنْ عِنْدِهِ مُفْتَرًى، فَلَمَّا قَالَ: مَقْرُوءٌ عَلَيْهِ انْدَفَعَ كَلَامُهُمْ، ثُمَّ إِنَّهُمْ قَالُوا: إِنْ كَانَ مَقْرُوءًا عَلَيْهِ فَهُوَ كَلَامُ الْجِنِّ فَقَالَ: فِي كِتابٍ أَيْ لَمْ يَنْزِلْ بِهِ عَلَيْهِ الملك إلا بعدم أَخَذَهُ مِنْ كِتَابٍ فَهُوَ لَيْسَ بِكَلَامِ الْمَلَائِكَةِ فَضْلًا أَنْ يَكُونَ كَلَامَ الْجِنِّ، وَأَمَّا إِذَا قُلْنَا: إِذَا كَانَ كَرِيمًا فَهُوَ فِي كِتَابٍ، فَفَائِدَتُهُ ظَاهِرَةٌ، وَأَمَّا فَائِدَةُ كَوْنِهِ فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ فَيَكُونُ رَدًّا عَلَى مَنْ قَالَ: إِنَّهُ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ فِي كُتُبٍ ظَاهِرَةٍ، أَيْ فَلِمَ لَا يُطَالِعُهَا الْكُفَّارُ، وَلِمَ لَا يَطَّلِعُونَ عَلَيْهِ لَا بَلْ هُوَ فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ، فإذا بين فِيمَا ذَكَرْنَا أَنَّ وَصْفَهُ بِكَوْنِهِ قُرْآنًا صَارَ رَدًّا عَلَى مَنْ قَالَ: يَذْكُرُهُ مِنْ عِنْدِهِ، وَقَوْلُهُ: فِي كِتابٍ رَدٌّ عَلَى مَنْ قَالَ: يَتْلُوهُ عَلَيْهِ الْجِنُّ حَيْثُ اعْتَرَفَ بِكَوْنِهِ مَقْرُوءًا وَنَازَعَ فِي شَيْءٍ آخَرَ، وَقَوْلُهُ: مَكْنُونٍ رَدٌّ عَلَى مَنْ قَالَ:

{ بَيْضٌ مَكْنُونٌ } [Sâffât 49] “Saklı yumurtalar” buyurmuştur. Eğer kitaptan murad Levh ise o örtülü/saklı değildir, bilakis içindeki şeyler yayılmış/açıktır; şayet murad mushaf ise onun örtülü olarak yazılmış olması ortadan kalkmış olur. Buna cevap nasıl verilir? Deriz ki: Meknûn, korunmuş olandır; kıymetli olmadığında gözle korunur ve insanlara açıktır. Şerefli ve kıymetli olduğunda ise sadece gözle kollamak ve korumakla yetinilmez, bilakis gözlerden saklanır. Sonra kıymeti arttıkça saklanması da artar; bazen depolanır, sonra gömülür. Dolayısıyla örtülüp saklanmak, ileri derecedeki korumanın adeta ayrılmaz bir vasfı (lazımı) haline gelmiştir; bu sebeple { مَكْنُونٍ } yani “Son derece korunmuş” buyurmuştur. Böylece lazımı zikredip melzumu kastetmiştir ki bu fasih kelamın bir türüdür; nitekim meselâ: “Falan kimse kırmızı kükürttür” dersin ki “Varlığı az bulunur” demektir. İkinci cevap: Levh-i Mahfûz gözlerden saklıdır; ona ancak özel melekler muttali olur ve ona ancak arındırılmış bir topluluk bakar. Kur'an'a gelince; o değiştirenlerin gözlerinden ebediyen saklanmış ve tahrif edenlerin ellerinden korunmuştur. Eğer: “Onun bir kitapta olmasının faydası nedir? Zira okunan her şey bir kitaptadır” denilirse; deriz ki: Bu, kâfirlere reddiyeyi pekiştirmek içindir; çünkü onlar: “O, kendiliğinden uydurduğu bir iftiradır” diyorlardı. “Ona okunan bir şeydir” denilince sözleri bertaraf edildi. Sonra onlar: “Şayet ona okunan bir şeyse o cinlerin sözüdür” dediler; bunun üzerine Cenâb-ı Hak: { فِي كِتابٍ } “Bir kitaptadır” buyurdu; yani melek onu bir kitaptan almadan ona indirmiş değildir, dolayısıyla o cinlerin kelamı olmak bir yana meleklerin de kelamı değildir. Şayet: “Kerîm olduğunda o bir kitaptadır” dersek, faydası açıktır. Onun korunmuş bir kitapta olmasının faydasına gelince; bu da: “O, açık kitaplardaki öncekilerin masallarıdır” diyen kimseye bir reddiyedir; yani kâfirler niçin onu incelemiyorlar ve niçin ona muttali olmuyorlar? Hayır, bilakis o ancak arındırılmış olanların dokunabileceği korunmuş bir kitaptadır. Zikrettiğimiz hususlarda beyan olundu ki: Onun Kur'an olarak nitelenmesi “Onu kendiliğinden söylüyor” diyene reddiye oldu; { فِي كِتابٍ } kavli, onun okunan bir şey olduğunu itiraf edip başka bir hususta çekişerek “Onu ona cinler okuyor” diyene reddiye oldu; { مَكْنُونٍ } kavli ise:

إِنَّهُ مَقْرُوءٌ فِي كِتَابٍ لَكِنَّهُ مِنْ أَسَاطِيرِ الْأَوَّلِينَ.

“O bir kitapta okunandır fakat öncekilerin masallarıdır” diyene reddiye oldu.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: لَا يَمَسُّهُ الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الْكِتَابِ عَلَى الصَّحِيحِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: هُوَ عَائِدٌ إِلَى مَا عَادَ إِلَيْهِ الْمُضْمَرُ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّهُ وَمَعْنَاهُ: لَا يَمَسُّ الْقُرْآنَ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ، وَالصِّيغَةُ إِخْبَارٌ، لَكِنَّ الْخِلَافَ فِي أَنَّهُ هَلْ هُوَ بِمَعْنَى النَّهْيِ، كَمَا أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ [الْبَقَرَةِ: ٢٢٨] إِخْبَارٌ بِمَعْنَى الْأَمْرِ، فَمَنْ قَالَ: الْمُرَادُ مِنَ الْكِتَابِ اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ، وَهُوَ الْأَصَحُّ عَلَى مَا بَيَّنَّا، قَالَ: هُوَ إِخْبَارٌ مَعْنًى كَمَا هُوَ إِخْبَارٌ لَفْظًا، إِذَا قُلْنَا: إِنَّ الْمُضْمَرَ فِي يَمَسُّهُ لِلْكِتَابِ، وَمَنْ قَالَ: الْمُرَادُ الْمُصْحَفُ اخْتُلِفَ فِي قَوْلِهِ، وَفِيهِ وَجْهٌ ضَعِيفٌ نَقَلَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ أَنَّهُ نَهْيٌ لَفْظًا وَمَعْنًى وَجُلِبَتْ إِلَيْهِ ضَمَّةُ الْهَاءِ لَا لِلْإِعْرَابِ وَلَا وَجْهَ لَهُ.

YEDİNCİ MESELE: { لَا يَمَسُّهُ } kavlindeki zamir, sahih görüşe göre kitaba dönmektedir. O'nun: { إِنَّهُ } kavlindeki zamirin döndüğü şeye dönmesi de muhtemeldir ki manası: “Kur'an'a ancak tertemiz kılınmış olanlar dokunur” demektir. Kalıp haber kipi olmakla birlikte, tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ } [Bakara 228] “Boşanmış kadınlar beklerler” kavlinin emir manasında bir haber oluşu gibi nehiy manasında olup olmadığı hususunda ihtilaf edilmiştir. Kitaptan muradın Levh-i Mahfûz olduğunu söyleyen kimse —ki açıkladığımız üzere en sahih olanı budur— { يَمَسُّهُ } kavlindeki zamirin kitaba ait olduğunu söylediğimizde, lafzen haber olduğu gibi mana bakımından da haber olduğunu söylemiştir. Muradın mushaf olduğunu söyleyen kimsenin kavlinde ise ihtilaf edilmiştir. Bu hususta İbn Atiyye'nin naklettiği zayıf bir vecih vardır ki o da lafzen ve manen nehiy olduğu ve hâ zamirinin dammesinin irap için değil [hareke benzerliği sebebiyle] getirildiğidir; fakat bunun bir tutar yanı yoktur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: إِذَا كَانَ الْأَصَحُّ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْكِتَابِ اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ، فَالصَّحِيحُ أَنَّ الضَّمِيرَ فِي لَا يَمَسُّهُ لِلْكِتَابِ، فَكَيْفَ يَصِحُّ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ رَحْمَةُ اللَّه تَعَالَى عَلَيْهِ: لَا يَجُوزُ مَسُّ الْمُصْحَفِ لِلْمُحْدِثِ، نَقُولُ:

SEKİZİNCİ MESELE: Kitaptan muradın Levh-i Mahfûz olması en sahih görüş olunca, { لَا يَمَسُّهُ } kavlindeki zamirin de kitaba ait olması sahih olur. Öyleyse Şâfiî'nin (rahmetullâhi aleyh): “Abdestsiz kimsenin mushafa dokunması caiz değildir” sözü nasıl sahih olur? Deriz ki:

الظَّاهِرُ أَنَّهُ مَا أَخَذَهُ مِنْ صَرِيحِ الْآيَةِ وَلَعَلَّهُ أَخَذَهُ مِنَ السُّنَّةِ فَإِنَّ

Zahir olan şu ki o bunu ayetin sarih lafzından almamıştır; muhtemelen sünnetten almıştır, zira

النَّبِيَّ ﷺ كَتَبَ إِلَى عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ: «لَا يَمَسُّ الْقُرْآنَ مَنْ هُوَ عَلَى غَيْرِ طُهْرٍ»

Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Amr b. Hazm'a şöyle yazmıştır: «Kur'an'a ancak temiz olan kimse dokunur.»

أَوْ أَخَذَهُ مِنَ الْآيَةِ على طريق الاستنباط، وقال: إن المس يطهر صِفَةٌ مِنَ الصِّفَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى التَّعْظِيمِ وَالْمَسَّ بِغَيْرِ طُهُورٍ/ نَوْعُ إِهَانَةٍ فِي الْمَعْنَى، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَضْدَادَ يَنْبَغِي أَنْ تُقَابَلَ بِالْأَضْدَادِ، فَالْمَسُّ بِالْمُطَهَّرِ فِي مُقَابَلَةِ الْمَسِّ عَلَى غَيْرِ طُهْرٍ، وَتَرْكُ الْمَسِّ خُرُوجٌ عَنْ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا فَكَذَلِكَ الْإِكْرَامُ فِي مُقَابَلَةِ الْإِهَانَةِ وَهُنَاكَ شَيْءٌ لَا إِكْرَامَ وَلَا إِهَانَةَ فَنَقُولُ: إِنَّ مَنْ لَا يَمَسُّ الْمُصْحَفَ لَا يَكُونُ مُكَرَّمًا وَلَا مَهِينًا وَبِتَرْكِ الْمَسِّ خَرَجَ عَنِ الضِّدَّيْنِ فَفِي المس عن الطُّهْرِ التَّعْظِيمُ، وَفِي الْمَسِّ عَلَى الْحَدَثِ الْإِهَانَةُ فَلَا تَجُوزُ وَهُوَ مَعْنًى دَقِيقٌ يَلِيقُ بِالشَّافِعِيِّ ﵀ وَمَنْ يَقْرُبُ مِنْهُ فِي الدَّرَجَةِ.

Yahut onu istinbat yoluyla ayetten almıştır ve şöyle demiştir: Temizken dokunmak, tazime delalet eden sıfatlardan bir sıfattır; abdestsiz dokunmak ise mana bakımından bir nevi tahkirdir. Çünkü zıtların karşısına zıtların getirilmesi gerekir. Temiz olanın dokunması, abdestsiz dokunmanın karşılığıdır; dokunmayı terk etmek ise bu ikisinin her birinin dışına çıkmaktır. Tıpkı bunun gibi ikram da tahkirin karşılığıdır; ortada ne ikram ne de tahkir olan bir durum da vardır. Deriz ki: Mushafa dokunmayan kimse ne ikram etmiş ne de tahkir etmiş olur; dokunmayı terk etmekle iki zıddın dışına çıkmıştır. Temizken dokunmada tazim, abdestsizken dokunmada ise tahkir vardır, binaenaleyh caiz değildir. Bu, Şâfiî'ye (radıyallâhu anh) ve derecede ona yakın olanlara layık dakik bir manadır.

ثُمَّ إِنَّ هَهُنَا لَطِيفَةً فِقْهِيَّةً: لَاحَتْ لِهَذَا الضَّعِيفِ فِي حَالِ تَفَكُّرِهِ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ فَأَرَادَ تَقْيِيدَهَا هُنَا فَإِنَّهَا مِنْ فَضْلِ اللَّه فَيَجِبُ عَلَيَّ إِكْرَامُهَا بِالتَّقْيِيدِ بِالْكِتَابِ، وَهِيَ أَنَّ الشَّافِعِيَّ ﵀ مَنَعَ الْمُحْدِثَ وَالْجُنُبَ مِنْ مَسِّ الْمُصْحَفِ وَجَعَلَهُمَا غَيْرَ مُطَهَّرَيْنِ ثُمَّ مَنَعَ الْجُنُبَ عَنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ وَلَمْ يَمْنَعِ الْمُحْدِثَ وَهُوَ اسْتِنْبَاطٌ مِنْهُ مِنْ كَلَامِ اللَّه تَعَالَى، وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى مَنَعَهُ عَنِ الْمَسْجِدِ بِصَرِيحِ قَوْلِهِ: وَلا جُنُباً [النِّسَاءِ: ٤٣] فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ أَهْلًا لِلذِّكْرِ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ أَهْلًا لِلذِّكْرِ لَمَا مَنَعَهُ مِنْ دُخُولِ الْمَسْجِدِ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَذِنَ لِأَهْلِ الذِّكْرِ فِي الدُّخُولِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ [النُّورِ: ٣٦] الْآيَةَ، وَالْمَأْذُونُ فِي الذِّكْرِ فِي الْمَسْجِدِ مَأْذُونٌ فِي دُخُولِ الْمَسْجِدِ ضَرُورَةً فَلَوْ كَانَ الْجُنُبُ أَهْلًا لِلذِّكْرِ لَمَا كَانَ مَمْنُوعًا عَنْ دُخُولِ الْمَسْجِدِ وَالْمُكْثِ فِيهِ وَإِنَّهُ مَمْنُوعٌ عَنْهُمَا وَعَنْ أَحَدِهِمَا، وَأَمَّا الْمُحْدِثُ فَعُلِمَ أَنَّهُ غَيْرُ مَمْنُوعٍ عَنْ دُخُولِ الْمَسْجِدِ فَإِنَّ مِنَ الصَّحَابَةِ مَنْ كَانَ يَدْخُلُ الْمَسْجِدَ وَجَوَّزَ النَّبِيُّ ﷺ نَوْمَ الْقَوْمِ فِي الْمَسْجِدِ وَلَيْسَ النَّوْمُ حَدَثًا إِذِ النَّوْمُ الْخَاصُّ يَلْزَمُهُ الْحُكْمُ بِالْحَدَثِ عَلَى اخْتِلَافٍ بَيْنَ الْأَئِمَّةِ وَمَا لَمْ يَكُنْ مَمْنُوعًا مِنْ دُخُولِ الْمَسْجِدِ لَمْ يَثْبُتْ كَوْنُهُ غَيْرَ أَهْلٍ لِلذِّكْرِ فَجَازَ لَهُ الْقِرَاءَةُ، فَإِنْ قِيلَ: وَكَانَ يَنْبَغِي أَنْ لَا يَجُوزَ لِلْجُنُبِ أَنْ يُسَبِّحَ وَيَسْتَغْفِرَ لِأَنَّهُ ذِكْرٌ، نَقُولُ: الْقُرْآنُ هُوَ الذِّكْرُ الْمُطْلَقُ قَالَ اللَّه تَعَالَى: وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ [الزُّخْرُفِ: ٤٤] وَقَالَ اللَّه تَعَالَى: وَالْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ [ص: ١] وَقَوْلُهُ:

Burada bu aciz kula, bu ayetin tefsirini tefekkür ettiği esnada parlayan fıkhî bir nükte vardır; onu burada kaydetmek istedi, zira bu Allah'ın lütfundandır; dolayısıyla onu kitapla kaydetmek suretiyle ikram etmem vaciptir. Şöyle ki: Şâfiî (radıyallâhu anh) abdestsiz olanı ve cünüp olanı mushafa dokunmaktan menetmiş ve ikisini de mutahhar (arındırılmış) saymamıştır. Sonra cünüp olanı Kur'an okumaktan menettiği halde abdestsiz olanı menetmemiştir; bu onun Allah Teâlâ'nın kelamından yaptığı bir istinbattır. Çünkü Allah Teâlâ: { وَلا جُنُباً } [Nisâ 43] “Cünüp iken de [mescitlere yaklaşmayın]” kavlinin sarahatiyle onu mescitten menetmiştir. Bu da onun zikre ehil olmadığına delalet etmiştir; zira şayet zikre ehil olsaydı onu mescide girmekten menetmezdi; çünkü Allah Teâlâ: { فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ } [Nûr 36] “Allah'ın, yükseltilmesine ve içlerinde isminin anılmasına izin verdiği evlerde...” ayetiyle zikir ehline mescide girme izni vermiştir. Mescitte zikretmesine izin verilen kimseye zorunlu olarak mescide girme izni de verilmiştir. Şayet cünüp olan kimse zikre ehil olsaydı mescide girmekten ve orada kalmaktan menedilmezdi; halbuki o her ikisinden veya birinden menedilmiştir. Abdestsiz kimseye gelince; onun mescide girmekten menedilmediği bilinmektedir; zira sahabeden mescide girenler vardı ve Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) cemaatin mescitte uyumasına cevaz vermiştir; uyku bizatihi hades (abdest bozucu) değildir, zira imamlar arasındaki ihtilafa göre hades hükmünü gerektiren özel uykudur. Mescide girmekten menedilmediği müddetçe onun zikre ehil olmadığı sabit olmamış, dolayısıyla Kur'an okuması caiz olmuştur. Eğer: “Cünüp olan kimsenin tesbih çekmesi ve istiğfar etmesi de caiz olmamalıydı; çünkü o da zikirdir” denilirse; deriz ki: Mutlak zikir Kur'an'dır. Allah Teâlâ: { وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ } [Zuhruf 44] “Şüphesiz o, senin için ve kavmin için bir zikirdir” buyurmuştur. Allah Teâlâ: { وَالْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ } [Sâd 1] “Zikir dolu Kur'an'a andolsun” buyurmuştur. O'nun:

يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ مَعَ أَنَّا نَعْلَمُ أَنَّ الْمَسْجِدَ يُسَمَّى مَسْجِدًا، وَمَسْجِدُ الْقَوْمِ مَحَلُّ السُّجُودِ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ الصَّلَاةُ وَالذِّكْرُ الْوَاجِبُ فِي الصَّلَاةِ هُوَ الْقُرْآنُ، فَالْقُرْآنُ، مَفْهُومٌ مِنْ قَوْلِهِ: يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ، وَمِنْ حَيْثُ الْمَعْقُولُ هُوَ أَنَّ غَيْرَ الْقُرْآنِ رُبَّمَا يُذْكَرُ مُرِيدًا بِهِ مَعْنَاهُ فَيَكُونُ كَلَامًا غَيْرَ ذكرا، فَإِنَّ مَنْ قَالَ: أَسْتَغْفِرُ اللَّه أَخْبَرَ عَنْ نَفْسِهِ بِأَمْرٍ، وَمَنْ قَالَ: لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا باللَّه الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ كَذَلِكَ أَخْبَرَ عَنْ أَمْرٍ كَائِنٍ بِخِلَافِ مَنْ قَالَ: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ

{ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ } kavline gelince; mescidin mescit olarak isimlendirildiğini, cemaatin mescidinin secde mahalli olduğunu, bundan muradın ise namaz olduğunu ve namazda vacip olan zikrin Kur'an olduğunu biliriz. Dolayısıyla Kur'an, O'nun: { يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ } kavlinden anlaşılmaktadır. Akli açıdan ise şudur: Kur'an'ın dışındaki zikirler bazen manası kastedilerek zikredilir; bu durumda zikir değil [düz] bir söz olur. Nitekim: أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ (Estağfirullah) diyen kimse kendi nefsinden bir haber vermiştir; لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ diyen kimse de aynı şekilde var olan bir durumu haber vermiştir. { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ }

[الصمد: ١] فَإِنَّهُ لَيْسَ بِمُتَكَلِّمٍ بِهِ بَلْ هُوَ قَائِلٌ لَهُ غَيْرُ آمِرٍ لِغَيْرِهِ بِالْقَوْلِ، فَالْقُرْآنُ هُوَ الذِّكْرُ الَّذِي لَا يَكُونُ إِلَّا عَلَى قَصْدِ الذِّكْرِ لَا عَلَى قَصْدِ الْكَلَامِ فَهُوَ الْمُطْلَقُ وَغَيْرُهُ قَدْ يَكُونُ ذِكْرًا، وَقَدْ لَا يَكُونُ، فَإِنْ قِيلَ: فَإِذَا قَالَ: ادْخُلُوها بِسَلامٍ [الْحِجْرِ: ٤٦] وَأَرَادَ الْإِخْبَارَ يَنْبَغِي أَنْ لَا يَكُونَ قُرْآنًا وَذِكْرًا، نَقُولُ: هُوَ فِي نَفْسِهِ قُرْآنٌ، وَمَنْ ذَكَرَهُ عَلَى قَصْدِ الْإِخْبَارِ، وَأَرَادَ الْأَمْرَ وَالْإِذْنَ فِي الدُّخُولِ يَخْرُجُ عَنْ كَوْنِهِ قَارِئًا لِلْقُرْآنِ، وَإِنْ كَانَ لَا يَخْرُجُ عَنْ كَوْنِهِ قُرْآنًا، وَلِهَذَا نَقُولُ نَحْنُ بِبُطْلَانِ صَلَاتِهِ وَلَوْ كَانَ قَارِئًا لَمَا بَطَلَتْ، وَهَذَا جَوَابٌ فِيهِ لُطْفٌ يَنْبَغِي أَنْ يَتَنَبَّهَ لَهُ الْمُطَالِعُ لِهَذَا الْكِتَابِ، وَذَلِكَ مِنْ حَيْثُ إِنِّي فَرَّقْتُ بَيْنَ أَنْ يُقَالَ لَيْسَ قَوْلُ/ الْقَائِلٍ: ادْخُلُوها بِسَلامٍ عَلَى قَصْدِ الْإِذْنِ قُرْآنًا، وَبَيْنَ قَوْلِهِ: لَيْسَ الْقَائِلُ ادْخُلُوها بِسَلامٍ عَلَى غَيْرِ قَصْدٍ بِقَارِئٍ لِلْقُرْآنِ، وَأَمَّا الْجَوَابُ مِنْ حَيْثُ الْمَعْقُولُ فَهُوَ أَنَّ الْعِبَادَةَ عَلَى مُنَافَاةِ الشَّهْوَةِ، وَالشَّهْوَةُ إِمَّا شَهْوَةُ الْبَطْنِ، وَإِمَّا شَهْوَةُ الْفَرْجِ فِي أَكْثَرِ الْأَمْرِ، فَإِنَّ أَحَدًا لَا يَخْلُو عَنْهُمَا، وَإِنْ لَمْ يَشْتَهِ شَيْئًا آخَرَ مِنَ الْمَأْكُولِ وَالْمَشْرُوبِ وَالْمَنْكُوحِ، لَكِنَّ شَهْوَةَ الْبَطْنِ قَدْ لَا تَبْقَى شَهْوَةً بَلْ تَصِيرُ حَاجَةً عِنْدَ الْجُوعِ وَضَرُورَةً عِنْدِ الْخَوْفِ، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: وَلَحْمِ طَيْرٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ [الْوَاقِعَةِ: ٢١] أَيْ لَا يَكُونُ لِحَاجَةٍ وَلَا ضَرُورَةٍ بَلْ لِمُجَرَّدِ الشَّهْوَةِ وَقَدْ بَيَّنَّاهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَأَمَّا شَهْوَةُ الْفَرْجِ فَلَا تَخْرُجُ عَنْ كَوْنِهَا شَهْوَةً وَإِنْ خَرَجَتْ تَكُونُ فِي مَحَلِّ الْحَاجَةِ لَا الضَّرُورَةِ، فَلَا يُعْلَمُ أَنَّ شَهْوَةَ الْفَرْجِ لَيْسَتْ شَهْوَةً مَحْضَةً، وَالْعِبَادَةُ فِيهَا مُنْضَمَّةٌ لِلشَّهْوَةِ، فَلَمْ تَخْرُجْ شَهْوَةُ الْفَرْجِ عَنْ كونها عبادة بدنية قط بل حكم الشارع بِبُطْلَانِ الْحَجِّ بِهِ، وَبُطْلَانِ الصَّوْمِ وَالصَّلَاةِ، وَأَمَّا قَضَاءُ شَهْوَةِ الْبَطْنِ فَلَمَّا لَمْ يَكُنْ شَهْوَةً مُجَرَّدَةً بَطَلَ بِهِ الصَّلَاةُ وَالصَّوْمُ دُونَ الْحَجِّ، وَرُبَّمَا لَمْ تَبْطُلُ بِهِ الصَّلَاةُ أَيْضًا، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: خُرُوجُ الْخَارِجِ دَلِيلُ قَضَاءِ الشَّهْوَةِ الْبَطْنِيَّةِ، وَخُرُوجُ الْمَنِيِّ دَلِيلُ قَضَاءِ الشَّهْوَةِ الْفَرْجِيَّةِ، فَوَاجِبٌ بِهِمَا تَطْهِيرُ النَّفْسِ، لَكِنَّ الظَّاهِرَ وَالْبَاطِنَ مُتَحَاذِيَانِ، فَأَمَرَ اللَّه تَعَالَى بِتَطْهِيرِ الظَّاهِرِ عِنْدَ الْحَدَثِ وَالْإِنْزَالِ لِمُوَافَقَةِ الْبَاطِنِ، وَالْإِنْسَانُ إِذَا كَانَ لَهُ بَصِيرَةٌ وَيَنْظُرُ فِي تَطْهِيرِ بَاطِنِهِ عِنْدَ الِاغْتِسَالِ لِلْجَنَابَةِ، فَإِنَّهُ يَجِدُ خِفَّةً وَرَغْبَةً فِي الصَّلَاةِ وَالذِّكْرِ وَهُنَا تَتِمَّةٌ لِهَذِهِ اللَّطِيفَةِ وَهِيَ أَنَّ قَائِلًا لَوْ قَالَ: لَوْ صَحَّ قَوْلُكَ لَلَزِمَ أَنْ يَجِبَ الْوُضُوءُ بِالْأَكْلِ كَمَا يَجِبُ بِالْحَدَثِ لِأَنَّ الْأَكْلَ قَضَاءُ الشَّهْوَةِ، وَهَذَا كَمَا أَنَّ الِاغْتِسَالَ لَمَّا وَجَبَ بِالْإِنْزَالِ، لِكَوْنِهِ دَلِيلَ قَضَاءِ الشَّهْوَةِ، وَكَذَا بِالْإِيلَاجِ، لِكَوْنِهِ قَضَاءً بالإيلاج، فكذلك الإحداث والأكل فنقول: هاهنا سِرٌّ مَكْنُونٌ وَهُوَ مَا بَيَّنَّاهُ أَنَّ الْأَكْلَ قَدْ يَكُونُ لِحَاجَةٍ وَضَرُورَةٍ فَنَقُولُ: الْأَكْلُ لَا يُعْلَمُ كَوْنُهُ لِلشَّهْوَةِ إِلَّا بِعَلَامَةٍ، فَإِذَا أَحْدَثَ عُلِمَ أَنَّهُ أَكَلَ وَلَا يُعْلَمُ كَوْنُهُ لِلشَّهْوَةِ وَأَمَّا الْإِيلَاجُ فَلَا يَكُونُ لِلْحَاجَةِ وَلَا يَكُونُ لِلضَّرُورَةِ فَهُوَ شَهْوَةٌ كَيْفَمَا كَانَ، فَنَاطَ الشَّارِعُ إِيجَابَ التَّطْهِيرِ بِدَلِيلَيْنِ أَحَدُهُمَا:

[İhlâs 1] “De ki: O Allah tektir” diyen kimse ise böyle değildir; zira o bunun mütekellimi (asıl söyleyeni) değildir, bilakis başkasına bunu söylemeyi emretmeksizin onu nakleden/okuyandır. Dolayısıyla Kur'an, söz kastıyla değil sadece zikir kastıyla olan zikirdir; binaenaleyh o mutlaktır, diğerleri ise bazen zikir olur bazen olmaz. Eğer: “Bir kimse: { ادْخُلُوها بِسَلامٍ } [Hicr 46] “Oraya selametle girin” deyip haber vermeyi murad etse bunun Kur'an ve zikir olmaması gerekir” denilirse; deriz ki: O bizatihi Kur'an'dır; onu haber verme kastıyla zikreden ve girmeye izin vermeyi ve emretmeyi murad eden kimse Kur'an okuyucu olmaktan çıkar, her ne kadar o kelam Kur'an olmaktan çıkmasa da. Bu sebeple biz onun namazının batıl olduğunu söyleriz; şayet okuyucu olsaydı namazı batıl olmazdı. Bu, bu kitabı mütalaa edenin dikkat etmesi gereken latif bir cevaptır. Şöyle ki: Ben, izin verme kastıyla { ادْخُلُوها بِسَلامٍ } diyenin sözünün Kur'an olmaması ile kasıtsız olarak { ادْخُلُوها بِسَلامٍ } diyenin Kur'an okuyucu olmaması arasını ayırdım. Akli açıdan cevaba gelince: İbadet şehvetle uyuşmaz. Şehvet ise çoğunlukla ya karın şehvetidir ya da tenasül uzvu şehvetidir. Zira hiç kimse yenecek, içilecek ve evlenilecek başka bir şeyi arzulamasa bile bu ikisinden hâli kalamaz. Fakat karın şehveti bazen şehvet olarak kalmaz, bilakis açlık anında ihtiyaç, [helak] korkusu anında ise zaruret haline gelir. Bu sebeple Cenâb-ı Hak: { وَلَحْمِ طَيْرٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ } [Vâkıa 21] “Canlarının çektiği kuş etinden” buyurmuştur; yani ihtiyaç veya zaruretten ötürü değil, sırf şehvetle olur; bunu bu surede beyan etmiştik. Tenasül uzvu şehvetine gelince; o şehvet olmaktan çıkmaz, şayet çıkarsa ihtiyaç makamında olur, zaruret değil. Dolayısıyla tenasül uzvu şehvetinin sırf şehvet olmadığı bilinmez ve ibadet onda şehvete eklenmiştir. Dolayısıyla tenasül uzvu şehveti asla bedeni bir ibadet olmaktan çıkmamıştır; bilakis Şâri' onunla haccın, orucun ve namazın iptaline hükmetmiştir. Karın şehvetini gidermeye gelince; o sırf şehvet olmadığı için onunla hac değil, namaz ve oruç batıl olur; bazen [unutarak olduğunda] namaz da batıl olmaz. Bu sabit olunca deriz ki: Dışarı bir şeyin çıkması karın şehvetinin giderildiğine delildir; meninin çıkması ise tenasül uzvu şehvetinin giderildiğine delildir. Dolayısıyla her ikisiyle de nefsi temizlemek vaciptir. Fakat zahir ile batın birbirine paraleldir; bu sebeple Allah Teâlâ batına muvafakat etmesi için hades ve meni gelmesi durumunda zahirin temizlenmesini emretmiştir. İnsan basiret sahibi olup da cünüplükten guslederken batınının temizlenmesine bakarsa, namaz ve zikirde bir hafiflik ve arzu bulur. Burada bu nükt военнаяnin bir tamamlayıcısı vardır ki o da şudur: Birisi şöyle dese: “Eğer senin sözün doğru olsaydı, hadesle abdest vacip olduğu gibi yemek yemekle de vacip olması gerekirdi; çünkü yemek şehvetin giderilmesidir. Bu tıpkı meninin çıkmasıyla guslün şehvetin giderilmesine delil olduğu için vacip olması ve aynı şekilde cima ile de cima yoluyla tatmin olduğu için vacip olması gibidir; abdest bozmak ve yemek yemek de böyledir.” Deriz ki: Burada saklı bir sır vardır; o da açıkladığımız üzere yemenin bazen ihtiyaç ve zaruretten olabileceğidir. Deriz ki: Yemenin şehvetten olduğu ancak bir alametle bilinir; abdesti bozulduğunda yediği anlaşılır fakat bunun şehvetten olduğu bilinmez. Cimaya gelince; o ne ihtiyaçtan ne de zarurettendir, dolayısıyla nasıl olursa olsun şehvettir. Bu sebeple Şâri', temizliği vacip kılmayı iki delile bağlamıştır; birincisi:

قَوْلُهُ ﷺ: «إِنَّمَا الْمَاءُ مِنَ الْمَاءِ»

Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in: «Su ancak sudan [dolayı]dır» sözüdür.

فَإِنَّ الْإِنْزَالَ كَالْإِحْدَاثِ، وَكَمَا أَنَّ الْحَدَثَ هُوَ الْخَارِجُ وَهُوَ أَصْلٌ فِي إِيجَابِ الْوُضُوءِ، كَذَلِكَ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ الْإِنْزَالُ الَّذِي هُوَ الْخُرُوجُ هُوَ الْأَصْلَ فِي إِيجَابِ الْغُسْلِ فَإِنَّ عِنْدَهُ يَتَبَيَّنُ قَضَاءُ الْحَاجَةِ وَالشَّهْوَةِ فَإِنَّ الْإِنْسَانَ بَعْدَ الْإِنْزَالِ لَا يَشْتَهِي الْجِمَاعَ فِي الظَّاهِرِ وَثَانِيهِمَا: مَا

Zira inzal (meninin çıkması) hades (abdest bozma) gibidir; hades dışarı çıkan şey olup abdestin vacip olmasında asıl olduğu gibi, aynı şekilde dışarı çıkış olan inzal de guslün vacip olmasında asıl olmalıdır. Çünkü onun gerçekleşmesiyle ihtiyacın ve şehvetin giderildiği açığa çıkar; zira insan inzalden sonra zahiren artık cima arzulamaz. İkincisi ise şudur:

رُوِيَ عَنْهُ ﷺ: الْوُضُوءُ مِنْ أَكْلِ مَا مَسَّتْهُ النَّارُ

Ondan (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet edilen: «Ateşin dokunduğu şeyi yemekten dolayı abdest [almak gerekir]» [hadisidir].

فَإِنَّ ذَلِكَ دَلِيلُ قَضَاءِ الشَّهْوَةِ كَمَا أَنَّ خُرُوجَ الْحَدَثِ دَلِيلُهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُضْطَرَّ لَا يَصْبِرُ إِلَى أَنْ يَسْتَوِيَ الطَّعَامُ بِالنَّارِ بَلْ يَأْكُلُ كَيْفَمَا كَانَ، فَأَكْلُ الشَّيْءِ بَعْدَ الطَّبْخِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ قَاضٍ بِهِ الشَّهْوَةَ لَا دَافِعٌ بِهِ الضَّرُورَةَ، وَنَعُودُ إِلَى الْجَوَابِ عَنِ السُّؤَالِ وَنَقُولُ: إِذَا تَبَيَّنَ هَذَا فَالشَّافِعِيُّ ﵁ قَضَى بِأَنَّ شَهْوَةَ الْفَرْجِ شَهْوَةٌ مَحْضَةٌ، فَلَا تُجَامِعُ الْعِبَادَةُ الْجَنَابَةَ، فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَقْرَأَ الْجُنُبُ الْقُرْآنَ، وَالْمُحْدِثُ يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَقْرَأَ لِأَنَّ الْحَدَثَ لَيْسَ يَكُونُ عَنْ شَهْوَةٍ مَحْضَةٍ.

Zira bu, tıpkı hadesin çıkışının delil olması gibi, şehvetin giderildiğinin delilidir. Çünkü zaruret içindeki kimse yemeğin ateşte pişip hazır olmasına kadar sabredemez, bilakis nasıl bulursa öyle yer. Dolayısıyla bir şeyin piştikten sonra yenmesi, onun bununla zarureti defeden değil, şehveti gideren biri olduğuna delildir. Soruya cevaba geri dönüp deriz ki: Bu durum açıklığa kavuşunca; Şâfiî (radıyallâhu anh) tenasül uzvu şehvetinin sırf şehvet olduğuna hükmetmiştir. Bu sebeple ibadet cünüplükle bir arada bulunmaz; dolayısıyla cünüp olanın Kur'an okumaması gerekir. Hadesli (abdestsiz) olanın ise okuması caizdir; çünkü hades sırf şehvetten kaynaklanmaz.

الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: قَوْلُهُ: إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ هُمُ الْمَلَائِكَةُ طَهَّرَهُمُ اللَّه فِي أَوَّلِ أَمْرِهِمْ وَأَبْقَاهُمْ/ كَذَلِكَ طول عمرهم

Dokuzuncu Mesele: Allah Teâlâ'nın { إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } “Ona ancak arınmış olanlar dokunabilir” buyruğudur; onlar meleklerdir. Allah onları yaratılışlarının başlangıcında tertemiz kılmış ve ömürleri boyunca da böyle bırakmıştır.

وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ نَفْيَ الْحَدَثِ لَقَالَ: لَا يمسه إلا المطهرون أَوِ الْمُطَّهَّرُونَ، بِتَشْدِيدِ الطَّاءِ وَالْهَاءِ، وَالْقِرَاءَةُ الْمَشْهُورَةُ الصَّحِيحَةُ الْمُطَهَّرُونَ مِنَ التَّطْهِيرِ لَا مِنَ الْإِطْهَارِ، وَعَلَى هَذَا يَتَأَيَّدُ مَا ذَكَرْنَا مِنْ وَجْهٍ آخَرَ، وَذَلِكَ مِنْ حَيْثُ إِنَّ بَعْضَهُمْ كَانَ يَقُولُ: هُوَ مِنَ السَّمَاءِ يَنْزِلُ بِهِ الْجِنُّ وَيُلْقِيهِ عَلَيْهِ كَمَا كَانُوا يَقُولُونَ فِي حَقِّ الْكَهَنَةِ فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ: النَّبِيُّ ﷺ كَاهِنٌ، فَقَالَ: لَا يَمَسُّهُ الْجِنُّ وَإِنَّمَا يَمَسُّهُ الْمُطَهَّرُونَ الَّذِينَ طُهِّرُوا عَنِ الْخُبْثِ، وَلَا يَكُونُونَ مَحَلًّا لِلْإِفْسَادِ وَالسَّفْكِ، فَلَا يُفْسِدُونَ وَلَا يَسْفِكُونَ، وَغَيْرُهُمْ لَيْسَ بِمُطَهَّرٍ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، فَيَكُونُ هَذَا رَدًّا عَلَى الْقَائِلِينَ: بِكَوْنِهِ مُفْتَرِيًا، وَبِكَوْنِهِ شَاعِرًا، وَبِكَوْنِهِ مَجْنُونًا بِمَسِّ الْجِنِّ، وَبِكَوْنِهِ كَاهِنًا، وَكُلُّ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ وَالْكُلُّ رُدَّ عليهم بما ذكر اللَّه تعالى هاهنا مِنْ أَوْصَافِ كِتَابِ اللَّه الْعَزِيزِ.

Eğer kastedilen hadesin (abdestsizliğin) nefyedilmesi olsaydı; tı (ط) ve he (هـ) harflerinin şeddesiyle “لا يمسه إلا المطهرون” yahut “الْمُطَّهَّرُونَ” derdi. Meşhur ve sahih kıraat ise 'ıthâr'dan değil 'tathîr'den gelen { الْمُطَهَّرُونَ } lafzıdır. Buna göre zikrettiğimiz husus başka bir yönden de teyit edilmektedir; o da şöyledir: Onlardan bazıları, kâhinler hakkında söyledikleri gibi: “O göktendir; cinler onu indirip peygambere fısıldamaktadır” diyorlardı. Zira onlar: “Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir kâhindir” diyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: Ona cinler dokunamaz; ona ancak pislikten arındırılmış, fesat ve kan dökme mahalli olmayan, dolayısıyla fesat çıkarmayan ve kan dökmeyen tertemiz varlıklar dokunur. Onların dışındakiler ise bu şekilde arındırılmış değildir. Dolayısıyla bu [ayet], onun bir iftiracı, bir şair, cin çarpması sonucu bir mecnun ve bir kâhin olduğunu söyleyenlere bir reddiye olur. Bunların tümü onların iddialarıdır ve hepsi de Allah Teâlâ'nın burada Aziz Kitabı'nın vasıflarından zikrettiği hususlarla kendilerine reddedilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: قَوْلُهُ: تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ مَصْدَرٌ، وَالْقُرْآنُ الَّذِي فِي كِتَابٍ لَيْسَ تَنْزِيلًا إِنَّمَا هُوَ مُنَزَّلٌ كَمَا قَالَ تَعَالَى: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ [الشُّعَرَاءِ: ١٩٣] نَقُولُ: ذِكْرُ الْمَصْدَرِ وَإِرَادَةُ الْمَفْعُولِ كَثِيرٌ كَمَا قُلْنَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هَذَا خَلْقُ اللَّهِ [لقمان: ١١] فَإِنْ قِيلَ: مَا فَائِدَةُ الْعُدُولِ عَنِ الْحَقِيقَةِ إِلَى الْمَجَازِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ؟ فَنَقُولُ: التَّنْزِيلُ وَالْمُنَزَّلُ كِلَاهُمَا مَفْعُولَانِ وَلَهُمَا تَعَلُّقٌ بِالْفَاعِلِ، لَكِنَّ تَعَلُّقَ الْفَاعِلِ بِالْمَصْدَرِ أَكْثَرُ، وَتَعَلُّقَ الْمَفْعُولِ عِبَارَةٌ عَنِ الْوَصْفِ الْقَائِمِ بِهِ، فَنَقُولُ: هَذَا فِي الْكَلَامِ، فَإِنَّ كَلَامَ اللَّه أَيْضًا وَصْفٌ قَائِمٌ باللَّه عِنْدَنَا، وَإِنَّمَا نَقُولُ: مِنْ حَيْثُ الصِّيغَةُ وَاللَّفْظُ وَلَكَ أَنْ تَنْظُرَ فِي مِثَالٍ آخَرَ لِيَتَيَسَّرَ لَكَ الْأَمْرُ مِنْ غَيْرِ غَلَطٍ وَخَطَأٍ فِي الِاعْتِقَادِ، فَنَقُولُ: فِي الْقُدْرَةِ وَالْمَقْدُورِ تَعَلُّقُ الْقُدْرَةِ بِالْفَاعِلِ أَبْلَغُ مِنْ تَعَلُّقِ الْمَقْدُورِ، فَإِنَّ الْقُدْرَةَ فِي الْقَادِرِ وَالْمَقْدُورُ لَيْسَ فِيهِ، فَإِذَا قَالَ: هَذَا قُدْرَةُ اللَّه تَعَالَى كَانَ لَهُ مِنَ الْعَظَمَةِ مَا لَا يَكُونُ فِي قَوْلِهِ: هَذَا مَقْدُورُ اللَّه، لِأَنَّ عَظَمَةَ الشَّيْءِ بِعَظَمَةِ اللَّه، فَإِذَا جَعَلْتَ الشَّيْءَ قَائِمًا بِالتَّعْظِيمِ غَيْرَ مُبَايِنٍ عَنْهُ كَانَ أَعْظَمَ، وَإِذَا ذَكَرْتَهُ بِلَفْظٍ يُقَالُ مِثْلُهُ فِيمَا لَا يَقُومُ باللَّه وَهُوَ الْمَفْعُولُ بِهِ كَانَ دُونَهُ، فَقَالَ: تَنْزِيلٌ وَلَمْ يقل: منزل، ثم إن هاهنا: بَلَاغَةً أُخْرَى وَهِيَ أَنَّ الْمَفْعُولَ قَدْ يُذْكَرُ وَيُرَادُ بِهِ الْمَصْدَرُ عَلَى ضِدِّ مَا ذَكَرْنَا، كَمَا فِي قَوْلِهِ: مُدْخَلَ صِدْقٍ [الْإِسْرَاءِ: ٨٠] أَيْ دُخُولَ صِدْقٍ أَوْ إِدْخَالَ صِدْقٍ وَقَالَ تَعَالَى: كُلَّ مُمَزَّقٍ [سَبَأٍ: ٧] أَيْ تَمْزِيقٍ، فَالْمُمَزَّقُ بِمَعْنَى التَّمْزِيقِ، كَالْمُنَزَّلِ بِمَعْنَى التَّنْزِيلِ، وَعَلَى الْعَكْسِ سَوَاءٌ، وَهَذِهِ الْبَلَاغَةُ هِيَ أَنَّ الْفِعْلَ لَا يُرَى، وَالْمَفْعُولَ بِهِ يَصِيرُ مَرْئِيًّا، وَالْمَرْئِيُّ أَقْوَى فِي الْعِلْمِ، فَيُقَالُ: مَزَّقَهُمْ تَمْزِيقًا وَهُوَ فِعْلٌ مَعْلُومٌ لِكُلِّ أَحَدٍ عِلْمًا بَيِّنًا يَبْلُغُ دَرَجَةَ الرُّؤْيَةِ وَيَصِيرُ التَّمَزُّقُ هُنَا كَمَا صَارَ الْمُمَزَّقُ ثَابِتًا مَرْئِيًّا، وَالْكَلَامُ يَخْتَلِفُ بِمَوَاضِعِ الْكَلَامِ، وَيَسْتَخْرِجُ الْمُوَفَّقُ بِتَوْفِيقِ اللَّه، وَقَوْلُهُ: مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ أَيْضًا لِتَعْظِيمِ الْقُرْآنِ، لِأَنَّ الْكَلَامَ يَعْظُمُ بِعَظَمَةِ الْمُتَكَلِّمُ، وَلِهَذَا يُقَالُ لِرَسُولِ الْمَلِكِ هَذَا كَلَامُ الْمَلِكِ أَوْ كَلَامُكَ وَهَذَا كَلَامُ الْمَلِكِ الْأَعْظَمِ أَوْ كَلَامُ الْمَلِكِ الَّذِي دُونَهُ، إِذَا كَانَ الرَّسُولُ رَسُولَ مُلُوكٍ، فَيَعْظُمُ الْكَلَامُ بِقَدْرِ عَظَمَةِ الْمُتَكَلِّمِ، فَإِذَا قَالَ: مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ تَبَيَّنَ مِنْهُ عَظَمَةٌ لَا عَظَمَةَ مِثْلُهَا وَقَدْ بَيَّنَّا تَفْسِيرَ الْعَالَمِ وَمَا فِيهِ مِنَ اللَّطَائِفِ، وَقَوْلُهُ: تَنْزِيلٌ رَدٌّ عَلَى طَائِفَةٍ أُخْرَى، وَهُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ: إِنَّهُ فِي كِتَابٍ وَلَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ، لَكِنَّ الْمَلَكَ يَأْخُذُ وَيُعَلِّمُ النَّاسَ مِنْ عِنْدِهِ وَلَا/ يَكُونُ مِنَ اللَّه تَعَالَى، وَذَلِكَ أَنَّ طَائِفَةً مِنَ الرَّوَافِضِ يَقُولُونَ: إِنَّ جِبْرَائِيلَ أُنْزِلَ عَلَى عَلِيٍّ، فَنَزَلَ عَلَى مُحَمَّدٍ، فَقَالَ تَعَالَى: هُوَ مِنَ اللَّه لَيْسَ بِاخْتِيَارِ الْمَلَكِ أَيْضًا، وَعِنْدَ هَذَا تَبَيَّنَ الْحَقُّ فَعَادَ إلى توبيخ الكفار. فقال تعالى:

Onuncu Mesele: Allah Teâlâ'nın { تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } “[O], Âlemlerin Rabbinden indirilmedir” buyruğundaki { تَنْزِيلٌ } kelimesi masdardır. Bir kitapta bulunan Kur'an ise 'tenzîl' (indirme fiili) değil, nitekim Allah Teâlâ'nın { نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ } “Onu Rûhu'l-Emîn indirmiştir” buyurduğu gibi 'münezzel'dir (indirilendir). Deriz ki: Masdar zikredilip mefulün (ismi mefulün) kastedilmesi, Allah Teâlâ'nın { هَذَا خَلْقُ اللَّهِ } “İşte bu Allah'ın yarattığıdır (halkıdır)” buyruğunda söylediğimiz gibi çok yaygındır. Eğer: “Bu makamda hakikatten mecaza sapmanın faydası nedir?” denilirse deriz ki: Tenzîl de münezzel de her ikisi mefuldür ve faile taallukları vardır; fakat failin masdara taalluku daha fazladır; mefulün taalluku ise onda kaim olan vasıftan ibarettir. Deriz ki: Bu durum kelam hakkındadır; zira Allah'ın kelamı da bize göre Allah ile kaim bir sıfattır. Biz bunu ancak sîga ve lafız yönünden söylüyoruz. İnançta bir yanılgı ve hataya düşmeksizin meseleyi kolayca kavramak için başka bir örneğe bakabilirsin: Kudret ve makdûr konusunda kudretin faile taalluku, makdûrun taallukundan daha beliğdir; zira kudret kādirde kaimdir, makdûr ise onda değildir. Dolayısıyla: “Bu, Allah Teâlâ'nın kudretidir” denildiğinde, onda “Bu, Allah'ın makdûrudur” sözünde bulunmayan bir azamet olur; çünkü bir şeyin azameti Allah'ın azameti iledir. Bir şeyi tazim edilene kaim ve ondan ayrı olmayan bir şey kıldığında daha azametli olur; Allah ile kaim olmayan şeylerde söylenmesi caiz olan bir lafızla, yani mef'ulün bih ile zikrettiğinde ise onun altında kalır. Bu sebeple 'münezzel' demeyip { تَنْزِيلٌ } buyurmuştur. Ayrıca burada başka bir belagat daha vardır: Meful zikredilip bununla zikrettiğimizin tam aksine masdar kastedilebilir; nitekim { مُدْخَلَ صِدْقٍ } “doğruluk girişi / girdirişi” ve Allah Teâlâ'nın { كُلَّ مُمَزَّقٍ } “tam bir parçalanışla” buyruklarında olduğu gibi. Burada { مُمَزَّقٍ }, 'münezzel'in 'tenzîl' manasına gelmesi gibi 'temzîk' (parçalama) manasındadır ve bunun tersi de aynıdır. Bu belagat şudur: Fiil görülmez, mef'ulün bih ise görülür hale gelir; görülen şey ise bilgide daha güçlüdür. Bu sebeple: “Onları tam bir parçalanışla parçaladı” denilir; bu herkesçe görme derecesine ulaşan açık bir bilgiyle bilinen bir fiildir ve buradaki parçalanma, tıpkı parçalanmış şeyin sabit ve görülür hale gelmesi gibi olur. Söz, sözün makamlarına göre değişir ve muvaffak kılınan kimse Allah'ın tevfikiyle bunu çıkarır. Allah Teâlâ'nın { مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbinden” buyruğu da Kur'an'ı tazim içindir; çünkü söz, konuşanın azametiyle yücelir. Bu yüzden bir hükümdarın elçisine: “Bu, hükümdarın sözü mü yoksa senin sözün mü?” yahut elçi hükümdarların elçisi ise: “Bu, en büyük hükümdarın sözü mü yoksa onun altındaki hükümdarın sözü mü?” denilir. Dolayısıyla söz, konuşanın azameti nispetinde yücelir. { مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } buyurduğunda, ondan dengi olmayan bir azamet açığa çıkar. Âlemin tefsirini ve onda bulunan nükteleri daha önce açıklamıştık. O'nun { تَنْزِيلٌ } buyruğu başka bir taifeye de reddiyedir; onlar: “O bir kitaptadır ve ona ancak tertemiz olan melekler dokunur, fakat melek onu alıp kendi katından insanlara öğretir, Allah Teâlâ'dan değildir” diyenlerdir. Zira Râfızîlerden bir grup: “Cebrail Ali'ye gönderilmişti, fakat Muhammed'e indi” demektedirler. Allah Teâlâ ise: “O Allah'tandır, meleğin tercihiyle de değildir” buyurmuştur. İşte bu noktada hak tecelli edince kâfirleri azarlamaya geri dönerek şöyle buyurdu:

[سورة الواقعة (٥٦) : الآيات ٨١ الى ٨٢]

[Vâkıa Suresi (56), 81-82. Ayetler]

أَفَبِهذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ (٨١) وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ (٨٢)

{ أَفَبِهذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ (٨١) وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ (٨٢) } “Şimdi siz bu sözü mü küçümsüyorsunuz? Ve rızkınızı, yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?”

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: (هَذَا) إِشَارَةٌ إِلَى مَاذَا؟ فَنَقُولُ: الْمَشْهُورُ أَنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى الْقُرْآنِ وَإِطْلَاقُ الْحَدِيثِ فِي الْقُرْآنِ عَلَى الْكَلَامِ الْقَدِيمِ كَثِيرٌ بِمَعْنَى كَوْنِهِ اسْمًا لَا وَصْفًا فَإِنَّ الْحَدِيثَ اسْمٌ لِمَا يُتَحَدَّثُ بِهِ، وَوَصْفٌ يُوصَفُ بِهِ مَا يَتَجَدَّدُ، فَيُقَالُ: أَمْرٌ حَادِثٌ وَرَسْمٌ حَدِيثٌ أَيْ جَدِيدٌ، وَيُقَالُ: أَعْجَبَنِي حَدِيثُ فُلَانٍ وَكَلَامُهُ وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْقُرْآنَ قَدِيمٌ لَهُ لَذَّةُ الْكَلَامِ الْجَدِيدِ، وَالْحَدِيثِ الَّذِي لَمْ يُسْمَعْ الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى مَا تَحَدَّثُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكانُوا يَقُولُونَ أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ أَوَآباؤُنَا الْأَوَّلُونَ [الْوَاقِعَةِ: ٤٧، ٤٨] وَذَلِكَ لِأَنَّ الْكَلَامَ مُسْتَقِلٌّ مُنْتَظِمٌ فَإِنَّهُ تَعَالَى رَدَّ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ [الْوَاقِعَةِ:

Birinci Mesele: “(Hâzâ / Bu)” neye işarettir? Deriz ki: Meşhur olan, bunun Kur'an'a işaret olmasıdır. Kur'an'da ezeli kelama 'hadis' denmesi bir sıfat olarak değil, bir isim olması anlamında çokçadır. Zira hadis, kendisiyle konuşulan şeyin ismidir; sıfat olarak ise yenilenen şeyin vasfıdır; nitekim 'yeni ortaya çıkan iş' ve 'yeni bir iz/eser' denilir. Yine: “Filancanın sözü ve konuşması hoşuma gitti” denilir. Biz Kur'an'ın kadim olup yeni bir sözün ve hiç işitilmemiş bir hadisin lezzetine sahip olduğunu açıklamıştık. İkinci Vecih: Allah Teâlâ'nın { وَكانُوا يَقُولُونَ أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ أَوَآباؤُنَا الْأَوَّلُونَ } “Ve şöyle diyorlardı: 'Biz ölüp bir toprak ve kemik yığını olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz? Önceki atalarımız da mı?'” buyruğunda geçtiği üzere daha önce konuştukları söze işarettir. Zira kelam müstakil ve intizamlıdır; nitekim Allah Teâlâ onların bu sözünü { قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ }

٤٩] وذكر الدليل عليهم بقوله: نَحْنُ خَلَقْناكُمْ [الواقعة: ٥٧] وبقوله: أَفَرَأَيْتُمْ ما تُمْنُونَ [الواقعة: ٥٨] أَفَرَأَيْتُمْ ما تَحْرُثُونَ [الواقعة: ٦٣] وَأَقْسَمَ بَعْدَ إِقَامَةِ الدَّلَائِلِ بِقَوْلِهِ: فَلا أُقْسِمُ [الواقعة: ٧٥] وَبَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ إِخْبَارٌ مِنَ اللَّهِ بقوله: إِنَّهُ لَقُرْآنٌ [الواقعة: ٧٧] ثُمَّ عَادَ إِلَى كَلَامِهِمْ، وَقَالَ: أَفَبِهذَا الْحَدِيثِ الَّذِي تَتَحَدَّثُونَ بِهِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ لِأَصْحَابِكُمْ تَعْلَمُونَ خِلَافَهُ وَتَقُولُونَهُ، أَمْ أَنْتُمْ بِهِ جَازِمُونَ، وَعَلَى الْإِصْرَارِ عَازِمُونَ، وَسَنُبَيِّنُ وَجْهَهُ بِتَفْسِيرِ الْمُدْهِنِ، وَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُدْهِنَ الْمُرَادُ بِهِ الْمُكَذِّبُ قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ أَفَبِالْقُرْآنِ أَنْتُمْ تُكَذِّبُونَ، وَالتَّحْقِيقُ فِيهِ أَنَّ الْإِدْهَانَ تَلْيِينُ الْكَلَامِ لِاسْتِمَالَةِ السَّامِعِ مِنْ غَيْرِ اعْتِقَادِ صِحَّةِ الْكَلَامِ مِنَ الْمُتَكَلِّمِ كَمَا أَنَّ الْعَدُوَّ إِذَا عَجَزَ عَنْ عَدُوِّهِ يَقُولُ لَهُ أَنَا دَاعٍ لَكَ وَمُثْنٍ عَلَيْكَ مُدَاهَنَةً وَهُوَ كَاذِبٌ، فَصَارَ اسْتِعْمَالُ الْمُدْهِنِ فِي الْمُكَذِّبِ اسْتِعْمَالًا ثَانِيًا وَهَذَا إِذَا قُلْنَا: إِنَّ الْحَدِيثَ هُوَ الْقُرْآنُ وَالْوَجْهُ الثَّانِي: الْمُدْهِنُ هُوَ الَّذِي يَلِينَ فِي الْكَلَامِ وَيُوَافِقُ بِاللِّسَانِ وَهُوَ مصر على الخلاف فقال: أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ النَّبِيَّ كَاذِبٌ، وَإِنَّ الْحَشْرَ مُحَالٌ وَذَلِكَ لِمَا هُمْ عَلَيْهِ مِنْ حُبِّ الرِّيَاسَةِ، وَتَخَافُونَ أَنَّكُمْ إِنْ صَدَّقْتُمْ وَمَنَعْتُمْ ضُعَفَاءَكُمْ عَنِ الْكُفْرِ يَفُوتُ عَلَيْكُمْ مِنْ كَسْبِكُمْ مَا تَرْبَحُونَهُ بِسَبَبِهِمْ فَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ الرُّسُلَ، وَالْأَوَّلُ عَلَيْهِ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ، لَكِنَّ الثَّانِيَ مُطَابِقٌ لِصَرِيحِ اللَّفْظِ فَإِنَّ الْحَدِيثَ بِكَلَامِهِمْ أَوْلَى وهو عبارة عن قولهم: أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ [الواقعة: ٤٧] وَالْمُدْهِنُ يَبْقَى عَلَى حَقِيقَتِهِ فَإِنَّهُمْ مَا كَانُوا مُدْهِنِينَ بِالْقُرْآنِ، وَقَوْلُ الزَّجَّاجِ: مُكَذِّبُونَ جَاءَ بَعْدَهُ صَرِيحًا. وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ فَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: تَجْعَلُونَ شُكْرَ النِّعَمِ أَنَّكُمْ تَقُولُونَ مُطِرْنَا بِنَوْءِ كَذَا، وَهَذَا عَلَيْهِ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ، الثَّانِي: تَجْعَلُونَ مَعَاشَكُمْ وَكَسْبَكُمْ تَكْذِيبَ مُحَمَّدٍ، يُقَالُ: فُلَانٌ قَطَعَ الطَّرِيقُ مَعَاشَهُ، وَالرِّزْقُ فِي الْأَصْلِ مَصْدَرٌ سُمِّيَ بِهِ مَا يُرْزَقُ، يُقَالُ لِلْمَأْكُولِ رِزْقٌ، كَمَا يُقَالُ لِلْمَقْدُورِ قُدْرَةٌ، وَالْمَخْلُوقِ خَلْقٌ، وَعَلَى هَذَا/ فَالتَّكْذِيبُ مَصْدَرٌ قُصِدَ بِهِ مَا كَانُوا يُحَصِّلُونَ بِهِ مَقَاصِدَهُمْ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: تُكَذِّبُونَ فَعَلَى الْأَوَّلِ الْمُرَادُ تَكْذِيبُهُمْ بِمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها [هُودٍ: ٦] وَغَيْرُ ذَلِكَ، وَعَلَى الثَّانِي الْمُرَادُ جَمِيعُ مَا صَدَرَ مِنْهُمْ من التكذيب، وهو أقرب إلى اللفظ. ثم قال تعالى:

“De ki: 'Şüphesiz öncekiler de sonrakiler de...'” buyruğuyla reddetmiş; { نَحْنُ خَلَقْناكُمْ } “Sizi biz yarattık”, { أَفَرَأَيْتُمْ ما تُمْنُونَ } “Akıttığınız meniyi gördünüz mü?” ve { أَفَرَأَيْتُمْ ما تَحْرُثُونَ } “Ektiğiniz tohumu gördünüz mü?” buyruklarıyla aleyhlerine delil getirmiş; delilleri ikame ettikten sonra { فَلا أُقْسِمُ } “Hayır, yemin ederim” buyruğuyla yemin etmiş; { إِنَّهُ لَقُرْآنٌ } “Şüphesiz o bir Kur'an'dır” buyruğuyla bütün bunların Allah'tan bir haber olduğunu beyan etmiş, sonra da onların sözlerine dönerek şöyle buyurmuştur: Konuşup durduğunuz bu söz hususunda siz, aksini bildiğiniz halde bunu söyleyerek arkadaşlarınıza yağcılık mı (müdâhene mi) ediyorsunuz, yoksa onda kesin inançlı ve ısrara azimli misiniz? Bunun izahını 'müdhin' kelimesinin tefsiriyle açıklayacağız. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Müdhin ile kastedilenin yalanlayıcı olmasıdır. Zeccâc: “Bunun manası: 'Siz Kur'an'ı mı yalanlıyorsunuz?' demektir” demiştir. İşin tahkiki şudur: İdhân (yağcılık/müdâhene), konuşanın sözün doğruluğuna inanmaksızın dinleyeni kendine çekmek için sözü yumuşatmasıdır; nitekim düşman, düşmanına güç yetiremeyince yalan söylediği halde müdâhene ederek ona: “Ben sana dua ediyor ve seni övüyorum” der. Böylece 'müdhin' kelimesinin 'yalanlayıcı' anlamında kullanılması ikinci dereceden (mecazi) bir kullanım olmuştur. Bu, 'hadis'in Kur'an olduğunu söylediğimiz takdirdedir. İkinci Vecih: Müdhin; sözde yumuşak davranıp diliyle muvafakat eden, fakat içten içe muhalefette ısrar eden kimsedir. Dolayısıyla { أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ } buyurmuştur; çünkü onlardan kimi liderlik sevgisi sebebiyle: “Peygamber yalancıdır ve haşir imkânsızdır” derken, [kimi de] siz iman edip zayıflarınızı küfürden alıkoyduğunuz takdirde onlar sebebiyle kazandığınız kazançları kaybedeceğinizden korkarak rızkınızı elçileri yalanlamaktan ibaret kılmaktasınız. Birinci görüş müfessirlerin çoğunluğunun görüşüdür; fakat ikinci görüş lafzın zahirine daha uygundur. Zira 'hadis' onların sözü olmaya daha layıktır ki o da: { أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } “Biz mi diriltileceğiz?” sözleridir. Böylece 'müdhin' de hakiki manasında kalır; çünkü onlar Kur'an konusunda yağcılık yapmıyorlardı. Zeccâc'ın: “Yalanlayıcılardır” şeklindeki yorumu ise bundan sonra açıkça gelmiştir. Allah Teâlâ'nın { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Ve rızkınızı, yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?” buyruğuna gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Nimetlere şükretmeyi, “Bize şu yıldızın batışı/doğuşu sebebiyle yağmur yağdırıldı” demeniz kılıyorsunuz. Müfessirlerin çoğu bu görüştedir. İkincisi: Geçiminizi ve kazancınızı Muhammed'i yalanlamak kılıyorsunuz; nitekim: “Filanca yol kesmeyi geçim kaynağı edindi” denilir. Rızık aslında masdardır; rızık olarak verilen şeye isim olmuştur; nitekim makdûra kudret, mahlûka halk dendiği gibi yenilen şeye de rızık denilir. Buna göre yalanlama, hedeflerine onunla ulaştıkları şeyin kastedildiği bir masdardır. O'nun { تُكَذِّبُونَ } buyruğuna gelince; birinci görüşe göre murat, Allah Teâlâ'nın: { وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها } “Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki rızkı Allah'a ait olmasın” buyruğunu ve benzerlerini yalanlamalarıdır. İkinci görüşe göre ise murat, kendilerinden sadır olan yalanlamaların tümüdür ki bu lafza daha yakındır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة الواقعة (٥٦) : الآيات ٨٣ الى ٨٥]

[Vâkıa Suresi (56), 83-85. Ayetler]

فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ (٨٣) وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ (٨٤) وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ وَلكِنْ لَا تُبْصِرُونَ (٨٥)

{ فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ (٨٣) وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ (٨٤) وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ وَلكِنْ لَا تُبْصِرُونَ (٨٥) } “Hele can boğaza dayandığı zaman! Ki o vakit siz bakar durursunuz. Biz ona sizden daha yakınız, fakat siz görmezsiniz.”

وفيه مسائل:

Bunda birkaç mesele vardır:

المسألة الأولى: المراد من كلمة: لولا مَعْنَى هَلَّا مِنْ كَلِمَاتِ التَّحْضِيضِ وَهِيَ أَرْبَعُ كلمات: لولا، ولو ما، وَهَلَّا، وَأَلَا وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: أَصْلُ الْكَلِمَاتِ لِمَ لَا، عَلَى السُّؤَالِ كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ: إِنْ كُنْتَ صَادِقًا فَلِمَ لَا يَظْهَرُ صِدْقُكَ، ثُمَّ إِنَّمَا قُلْنَا: الْأَصْلُ لِمَ لَا لِكَوْنِهِ اسْتِفْهَامًا أَشْبَهَ قَوْلَنَا: هَلَّا، ثُمَّ إِنَّ الِاسْتِفْهَامَ تَارَةً يَكُونُ عَنْ وُجُودِ شَيْءٍ وَأُخْرَى عَنْ سَبَبِ وُجُودِهِ، فَيُقَالُ: هَلْ جَاءَ زَيْدٌ وَلِمَ جَاءَ، وَالِاسْتِفْهَامُ بِهَلْ قَبْلَ الِاسْتِفْهَامِ بِلِمَ، ثُمَّ إِنَّ الِاسْتِفْهَامَ قَدْ يُسْتَعْمَلُ لِلْإِنْكَارِ وَهُوَ كَثِيرٌ، ومنه قوله تعالى هاهنا: أَفَبِهذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ [الواقعة: ٨١] وَقَوْلُهُ: أَتَدْعُونَ بَعْلًا وَتَذَرُونَ [الصَّافَّاتِ: ١٢٥] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَإِفْكاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ [الصَّافَّاتِ:

Birinci Mesele: { لَوْلَا } kelimesinden murat, teşvik (tahdîd) edatlarından olan 'hellâ' manasıdır; bunlar dört kelimedir: Levlâ, levmâ, hellâ ve elâ. Şöyle denilmesi de mümkündür: Bu kelimelerin aslı, soru kabilinden “lime lâ (niçin olmasın / niye yapmıyorsun)” ifadesidir; nitekim bir kimsenin: “Eğer doğru sözlüysen doğruluğun niçin ortaya çıkmıyor?” demesi gibi. Aslının “lime lâ” olduğunu söylememizin sebebi, bunun “hellâ” sözümüze benzeyen bir istifham olmasıdır. Sonra istifham bazen bir şeyin varlığı hakkında, bazen de varlığının sebebi hakkında olur; nitekim: “Zeyd geldi mi?” ve “Niçin geldi?” denilir. 'Hel' ile yapılan istifham, 'lime' ile yapılan istifhamdan öncedir. Ayrıca istifham bazen inkâr için de kullanılır ve bu pek çoktur. Allah Teâlâ'nın buradaki { أَفَبِهذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ } “Şimdi siz bu sözü mü küçümsüyorsunuz?”, { أَتَدْعُونَ بَعْلًا وَتَذَرُونَ } “Ba'l'e yalvarıp [yaratanların en güzelini] bırakıyor musunuz?” ve Allah Teâlâ'nın { أَإِفْكاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ }

٨٦] وَنَظَائِرُهَا كَثِيرَةٌ، وَقَدْ ذَكَرْنَا لَكَ الْحِكْمَةَ فِيهِ، وَهِيَ أَنَّ النَّافِيَ وَالنَّاهِيَ لَا يَأْمُرُ أَنْ يُكَذَّبَ الْمُخَاطَبُ فَعَرَّضَ بِالنَّفْيِ لِئَلَّا يَحْتَاجَ إِلَى بَيَانِ النَّفْيِ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَالِاسْتِفْهَامُ «بِهَلْ» لِإِنْكَارِ الْفِعْلِ، وَالِاسْتِفْهَامُ «بِلِمَ» لِإِنْكَارِ سَبَبِهِ، وَبَيَانُ ذَلِكَ أَنَّ مَنْ قَالَ: لِمَ فَعَلْتَ كَذَا، يُشِيرُ إِلَى أَنَّهُ لَا سَبَبَ لِلْفِعْلِ، وَيَقُولُ: كَانَ الْفِعْلُ وَقَعَ مِنْ غَيْرِ سَبَبِ الْوُقُوعِ، وَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ، وَإِذَا قَالَ: هَلْ فَعَلْتَ، يُنْكِرُ نَفْسَ الْفِعْلِ لَا الْفِعْلَ مِنْ غَيْرِ سَبَبٍ، وَكَأَنَّهُ فِي الْأَوَّلِ يَقُولُ:

“Bir iftira olarak Allah'tan başka ilahlar mı istiyorsunuz?” buyrukları ve benzerleri böyledir. Bundaki hikmeti sana zikretmiştik: Nefyeden ve nehyeden kimse muhatabın yalanlanmasını doğrudan emretmez; nefyin beyanına ihtiyaç kalmasın diye nefyı tariz (ima) yoluyla yapar. Bu sabit olunca; 'hel' ile yapılan istifham fiili inkâr etmek içindir, 'lime' ile yapılan istifham ise onun sebebini inkâr etmek içindir. Bunun açıklaması şudur: “Bunu niçin yaptın?” diyen kimse, fiil için hiçbir sebep bulunmadığına işaret etmekte ve: “Bu fiil vuku bulma sebebi olmaksızın vuku buldu, bu ise caiz değildir” demektedir. “Yaptın mı?” dediğinde ise fiilin sebepsizliğini değil, bizzat fiilin kendisini inkâr etmektedir. Sanki o birincisinde şöyle demektedir:

لَوْ وُجِدَ لِلْفِعْلِ سَبَبٌ لَكَانَ فِعْلُهُ أَلْيَقَ، وَفِي الثَّانِي يَقُولُ: الْفِعْلُ غَيْرُ لَائِقٍ وَلَوْ وُجِدَ لَهُ سَبَبٌ.

“Fiil için bir sebep bulunsaydı yapılması daha uygun olurdu”, ikincisinde ise: “Sebep bulunsa dahi bu fiil uygun değildir” demektedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَقَعُ فِي صَدْرِ الْكَلَامِ، وَيَسْتَدْعِي كَلَامًا مُرَكَّبًا مِنْ كَلَامَيْنِ فِي الْأَصْلِ، أَمَّا فِي «هَلْ» فَلِأَنَّ أَصْلَهَا أَنَّكَ تَسْتَعْمِلُهَا فِي جُمْلَتَيْنِ، فَتَقُولُ: هَلْ جَاءَ زَيْدٌ أَوْ مَا جَاءَ، لَكِنَّكَ رُبَّمَا تَحْذِفُ إحداهما، وَأَمَّا فِي (لَوْ) فَإِنَّكَ تَقُولُ: لَوْ كَانَ كَذَا لَكَانَ كَذَا، وَرُبَّمَا تَحْذِفُ الْجَزَاءَ كَمَا ذكرنا في قوله تعالى: لَوْ تَعْلَمُونَ [الواقعة: ٧٦] لِأَنَّهُ يُشِيرُ بِلَوْ إِلَى أَنَّ الْمَنْفِيَّ لَهُ دَلِيلٌ، فَإِذَا قَالَ الْقَائِلُ: لَوْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ، وَقِيلَ لَهُ لِمَ لَا يَعْلَمُونَ، قَالَ: إِنَّهُمْ لَوْ يَعْلَمُونَ لَفَعَلُوا كَذَا، فَدَلِيلُهُ مُسْتَحْضَرٌ إِنْ طُولِبَ بِهِ بَيَّنَهُ وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ النَّفْيَّ بِلَوْ، وَالنَّفْيَ بِهَلْ، أَبْلَغُ مِنَ النَّفْيِ بِلَا، وَالنَّفْيُ بِقَوْلِهِ: لِمَ، وَإِنْ كَانَ بَيْنَهُمَا اشْتِرَاكٌ مَعْنًى وَلَفْظًا وَحُكْمًا وَصَارَتْ كَلِمَاتُ التَّحْضِيضِ وَهِيَ: لو ما، وَلَوْلَا، وَهَلَّا وَأَلَا، كَمَا تَقُولُ: لِمَ لَا فَإِذَنْ قَوْلُ الْقَائِلِ: هَلْ تَفْعَلُ وَأَنْتَ عَنْهُ مُسْتَغْنٍ، كَقَوْلِهِ: لِمَ تَفْعَلُ وَهُوَ قَبِيحٌ، وَقَوْلُهُ: وَهَلَّا تَفْعَلُ وَأَنْتَ إِلَيْهِ مُحْتَاجٌ، وَأَلَا تَفْعَلُ/ وأنت إليه محتاج، وقوله: لولا، ولو ما، كَقَوْلِهِ: لِمَ لَا تَفْعَلُ، وَلِمَ لَا فَعَلْتَ، فَقَدْ وُجِدَ فِي أَلَا زِيَادَةُ نَصٍّ، لِأَنَّ نَقْلَ اللَّفْظِ لَا يَخْلُو مِنْ نَصٍّ، كَمَا أَنَّ الْمَعْنَى صَارَ فِيهِ زِيَادَةٌ مَا، عَلَى مَا فِي الْأَصْلِ كَمَا بَيَّنَّاهُ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ أَيْ لِمَ لَا يَقُولُونَ عِنْدَ الْمَوْتِ وَهُوَ وَقْتُ ظُهُورِ الْأُمُورِ وَزَمَانُ اتِّفَاقِ الْكَلِمَاتِ، وَلَوْ كَانَ مَا يَقُولُونَهُ حَقًّا ظَاهِرًا كَمَا يَزْعُمُونَ لَكَانَ الْوَاجِبُ أَنْ يُشْرِكُوا عِنْدَ النَّزْعِ، وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يُؤْمِنُ عِنْدَ الْمَوْتِ لَكِنْ لَمْ يُقْبَلْ إِيمَانُ مَنْ لَمْ يُؤْمِنْ قَبْلَهُ، فَإِنْ قِيلَ: مَا سُمِعَ مِنْهُمُ الِاعْتِرَافُ وَقْتَ النَّزْعِ بَلْ يَقُولُونَ: نَحْنُ نُكَذِّبُ الرُّسُلَ أَيْضًا وَقْتَ بُلُوغِ النَّفْسِ إِلَى الْحُلْقُومِ وَنَمُوتُ عَلَيْهِ؟ فَنَقُولُ: هَذِهِ الْآيَةُ بِعَيْنِهَا إِشَارَةٌ وَبِشَارَةٌ، أَمَّا الْإِشَارَةُ فَإِلَى الْكُفَّارِ، وَأَمَّا الْبِشَارَةُ فَلِلرُّسُلِ، أَمَّا الْإِشَارَةُ وَهِيَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى ذَكَرَ لِلْكُفَّارِ حَالَةً لَا يُمْكِنُهُمْ إِنْكَارُهَا وَهِيَ حَالَةُ الْمَوْتِ فَإِنَّهُمْ وَإِنْ كَفَرُوا بِالْحَشْرِ وَهُوَ الْحَيَاةُ بَعْدَ الْمَوْتِ لَكِنَّهُمْ لَمْ يُنْكِرُوا الْمَوْتَ، وَهُوَ أَظْهَرُ مِنْ كُلِّ مَا هُوَ مَنْ مِثْلُهُ فَلَا يَشُكُّونَ فِي حَالَةِ النَّزْعِ، وَلَا يَشُكُّونَ فِي أَنَّ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ لَا يَبْقَى لَهُمْ لِسَانٌ يَنْطِقُ، وَلَا إِنْكَارٌ بِعَمَلٍ فَتَفُوتُهُمْ قُوَّةُ الِاكْتِسَابِ لِإِيمَانِهِمْ وَلَا يُمْكِنُهُمُ الْإِتْيَانُ بِمَا يَجِبُ فَيَكُونُ ذَلِكَ حَثًّا لَهُمْ عَلَى تَجْدِيدِ النَّظَرِ فِي طَلَبِ الْحَقِّ قَبْلَ تِلْكَ الْحَالَةِ، وَأَمَّا الْبِشَارَةُ فَلِأَنَّ الرُّسُلَ لَمَّا كُذِّبُوا وَكُذِّبَ مُرْسِلُهُمْ صَعُبَ عَلَيْهِمْ، فَبُشِّرُوا بِأَنَّ الْمُكَذِّبِينَ سَيَرْجِعُونَ عَمَّا يَقُولُونَ، ثُمَّ هُوَ إِنْ كَانَ قَبْلَ النَّزْعِ فَذَلِكَ مَقْبُولٌ وَإِلَّا فَعِنْدَ الْمَوْتِ وَهُوَ غَيْرُ نَافِعٍ، والضمير في بَلَغَتِ للنفس

İkinci Mesele: Bu ikisinden her biri cümlenin başında yer alır ve aslen iki sözden mürekkep bir sözü gerektirir. 'Hel'e gelince; çünkü onun aslı onu iki cümlede kullanmandır; nitekim: “Zeyd geldi mi, yoksa gelmedi mi?” dersin, ancak bazen birini hazfedersin. 'Lev'e gelince; sen: “Şöyle olsaydı böyle olurdu” dersin ve Allah Teâlâ'nın { لَوْ تَعْلَمُونَ } “Eğer bilseydiniz” buyruğunda zikrettiğimiz gibi bazen cevabı (cezâyı) hazfedersin; çünkü 'lev' ile nefyedilen şeyin bir delili olduğuna işaret eder. Biri: “Eğer bilseydiniz” deyip de ona: “Niçin bilmiyorlar?” denilse; “Onlar bilselerdi şöyle yaparlardı” der; dolayısıyla kendisinden istendiğinde açıklayacağı delili hazırdır. 'Lev' ile yapılan nefyin ve 'hel' ile yapılan nefyin 'lâ' ile yapılan nefyden daha beliğ olduğu; aralarında mana, lafız ve hüküm ortaklığı bulunsa da 'lime' sözüyle yapılan nefyin de böyle olduğu sabit olup; teşvik edatları olan levmâ, levlâ, hellâ ve elâ, senin “lime lâ (niçin yapmıyorsun)” demen gibi olunca; o halde bir kimsenin: “İhtiyacın yokken yapar mısın?” demesi, “Çirkin olduğu halde niçin yapıyorsun?” demesi gibidir. “İhtiyacın varken niçin yapmıyorsun (hellâ tef'al)?”, “İhtiyacın varken yapmaz mısın (elâ tef'al)?”, “Levlâ ve Levmâ” sözleri ise: “Niçin yapmıyorsun?” ve “Niçin yapmadın?” demesi gibidir. Nitekim 'elâ'da fazladan bir nass (açıklık) bulunmuştur; zira lafız nakli nassdan hali olmaz; tıpkı açıkladığımız üzere manada da asıldakine nispetle bir miktar fazlalık oluştuğu gibi. Allah Teâlâ'nın { فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ } “Hele can boğaza dayandığı zaman!” buyruğu; yani işlerin ortaya çıktığı ve sözlerin birleştiği an olan ölüm vaktinde niçin söylemiyorlar? Şayet iddia ettikleri gibi söyledikleri şey apaçık hak olsaydı, can çekişme anında da şirk koşmaları gerekirdi. Bu, ölüm anında herkesin iman edeceğine, fakat bundan önce iman etmeyenin imanının kabul edilmeyeceğine bir işarettir. Eğer: “Can çekişme anında onlardan bir itiraf işitilmemiştir; bilakis onlar can boğaza dayandığı anda da 'Biz peygamberleri yine yalanlıyoruz' deyip bunun üzere ölmektedirler?” denilirse deriz ki: Bu ayetin kendisi hem bir işaret hem de bir müjdedir. İşaret kâfirlere, müjde ise elçileredir. İşarete gelince: Allah Teâlâ kâfirlere inkâr edemeyecekleri bir hali, yani ölüm halini hatırlatmıştır; zira onlar haşri, yani ölümden sonraki dirilişi inkâr etseler de ölümü inkâr etmemişlerdir. O, kendi cinsinden olan her şeyden daha açıktır. Dolayısıyla onlar can çekişme halinden şüphe etmezler; o vakitte konuşacak dillerinin kalmayacağından ve fiille inkâr edemeyeceklerinden şüphe etmezler; böylece imanları için kazanma gücünü kaybederler ve vacip olanı yerine getirmeleri mümkün olmaz. Bu durum onlar için o halden önce hakkı aramak üzere tefekkürü yenilemeye bir teşviktir. Müjdeye gelince: Elçiler ve onları gönderen [Allah] yalanlandığında bu elçilere ağır gelmişti; dolayısıyla yalanlayanların söylediklerinden dönecekleri kendilerine müjdelenmiştir. Sonra bu dönüş can çekişmeden önce olursa kabul edilir, aksi halde ölüm anında olur ki bu fayda vermez. { بَلَغَتِ } fiilindeki zamir nefse,

أو الحياة أَوِ الرُّوحِ، وَقَوْلُهُ: وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ تَأْكِيدٌ لِبَيَانِ الْحَقِّ أَيْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ تَصِيرُ الْأُمُورُ مَرْئِيَّةً مُشَاهَدَةً يَنْظُرُ إِلَيْهَا كُلُّ مَنْ بَلَغَ إِلَى تِلْكَ الْحَالَةِ، فَإِنْ كَانَ مَا ذَكَرْتُمْ حَقًّا كَانَ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا التَّحْقِيقَ فِي حِينَئِذٍ في قوله: يَوْمَئِذٍ [الطور: ١١] فِي سُورَةِ وَالطُّورِ وَاللَّفْظُ وَالْمَعْنَى مُتَطَابِقَانِ عَلَى مَا ذَكَرْنَا لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُكَذِّبُونَ بِالرُّسُلِ وَالْحَشْرِ، وَصَرَّحَ بِهِ اللَّه فِي هَذِهِ السُّورَةِ عَنْهُمْ حيث قال: إنهم كانُوا يُصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ وَكانُوا يَقُولُونَ أَإِذا مِتْنا [الواقعة: ٤٦، ٤٧] وَهَذَا كَالتَّصْرِيحِ بِالتَّكْذِيبِ لِأَنَّهُمْ مَا كَانُوا يُنْكِرُونَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى مُنْزِلٌ لَكِنَّهُمْ كَانُوا يَجْعَلُونَ أَيْضًا الْكَوَاكِبَ مِنَ الْمُنْزِلِينَ، وَأَمَّا الْمُضْمَرُ فَذَكَرَهُ اللَّه تَعَالَى عِنْدَ قَوْلِهِ: أَفَرَأَيْتُمُ الْماءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ [الواقعة: ٦٨] ثُمَّ قَالَ: أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ [الواقعة: ٦٩] بِالْوَاسِطَةِ وَبِالتَّفْوِيضِ عَلَى مَا هُوَ مَذْهَبُ الْمُشْرِكِينَ أَوْ مَذْهَبُ الْفَلَاسِفَةِ. وَأَيْضًا التَّفْسِيرُ الْمَشْهُورُ مُحْتَاجٌ إِلَى إِضْمَارٍ تَقْدِيرُهُ أَتَجْعَلُونَ شُكْرَ رِزْقِكُمْ، وَأَمَّا جَعْلُ الرِّزْقِ بِمَعْنَى الْمَعَاشِ فَأَقْرَبُ، يُقَالُ: فُلَانٌ رِزْقُهُ فِي لِسَانِهِ، وَرِزْقُ فُلَانٍ فِي رِجْلِهِ وَيَدِهِ، وَأَيْضًا فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ مُتَّصِلٌ بِمَا قَبْلَهُ لِمَا بَيَّنَّا أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ الرُّسُلَ فَلِمَ لَا تُكَذِّبُونَهُمْ وَقْتَ النَّزْعِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [الْعَنْكَبُوتِ: ٦٣] فَعُلِمَ أَنَّهُمْ كَذَّبُوا كَمَا

hayata veya ruha aittir. O'nun { وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ } “Ki o vakit siz bakar durursunuz” buyruğu, hakkın beyanını teyit içindir; yani o vakitte işler görülür ve müşahede edilir hale gelir, o duruma ulaşan herkes ona bakar. Şayet zikrettiğiniz şey hak olsaydı o vakitte de öyle olması gerekirdi. { حِينَئِذٍ } hakkındaki tahkiki Tûr Suresi'nde { يَوْمَئِذٍ } buyruğunda zikretmiştik. Lafız ve mana zikrettiğimiz hususta birbiriyle mutabıktır; zira onlar elçileri ve haşri yalanlıyorlardı. Allah bu surede: “Şüphesiz onlar o büyük günah üzerinde ısrar ediyorlardı ve: 'Öldüğümüz zaman mı...' diyorlardı” buyurarak onlardan açıkça bahsetmiştir. Bu, yalanlamayı açıkça ifade etmek gibidir; zira onlar Allah Teâlâ'nın indiren olduğunu inkâr etmiyorlar, fakat yıldızları da indirenlerden kılıyorlardı. Gizli tutulana (zamire) gelince; Allah Teâlâ onu { أَفَرَأَيْتُمُ الْماءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ } “İçtiğiniz suyu gördünüz mü?” buyruğunda zikretmiş, sonra da müşriklerin mezhebi veya felsefecilerin mezhebi üzere vasıta ve tefviz ile: { أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ } “Onu buluttan siz mi indirdiniz yoksa indirenler biz miyiz?” buyurmuştur. Ayrıca meşhur tefsir takdiri 'rızkınızın şükrünü mü kılıyorsunuz' şeklinde olan bir takdire (izmâra) muhtaçtır. Rızkın geçim/kazanç manasına alınması ise [lafza] daha yakındır; nitekim: “Filancanın rızkı dilindedir”, “Filancanın rızkı ayağında ve elindedir” denilir. Yine Allah Teâlâ'nın { فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ } buyruğu, açıkladığımız üzere öncesiyle bağlantılıdır; zira maksat şudur: Siz elçileri yalanlıyorsunuz, o halde Allah Teâlâ'nın: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “Andolsun onlara: 'Gökten su indirip onunla ölümünün ardından yeryüzünü canlandıran kimdir?' diye sorsan mutlaka 'Allah' derler” buyruğu gereğince can çekişme vaktinde niçin onları yalanlamıyorsunuz? Böylece anlaşıldı ki onlar,

قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «كَذَبَ الْمُنَجِّمُونَ وَرَبِّ الْكَعْبَةِ»

Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in: «Kâbe'nin Rabbine andolsun ki müneccimler yalan söyledi» buyurduğu gibi

وَلَمْ يَكْذِبُوا وَهَذَا عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ يَقْرَأُ تَكْذِبُونَ بِالتَّخْفِيفِ، وَأَمَّا الْمُدْهِنُ فَعَلَى مَا ذَكَرْنَا يَبْقَى عَلَى الْأَصْلِ وَيُوَافِقُهُ: وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ [الْقَلَمِ: ٩] فَإِنَّ الْمُرَادَ هُنَاكَ لَيْسَ تَكْذِبُ فَيَكْذِبُونَ، لأنهم أرادوا النفاق لا التكذيب الظاهر. / ثم قال تعالى:

yalanlamışlardır [veya yalan söylemişlerdir]. Bu, şeddesiz olarak 'tekzibûn' şeklinde okuyan kimsenin kıraatine göredir. 'Müdhin' ise zikrettiğimize göre asıl manasında kalır ve buna { وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ } “Onlar istediler ki sen yumuşak davranasın (yağcılık edesin) de onlar da yumuşak davransınlar” ayeti muvafık düşer. Zira oradaki murat 'sen yalanlayasın da onlar da yalanlasınlar' değildir; çünkü onlar açık yalanlamayı değil, nifakı istemişlerdi. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة الواقعة (٥٦) : الآيات ٨٦ الى ٨٧]

[Vâkıa Suresi (56), 86-87. Ayetler]

فَلَوْلا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ (٨٦) تَرْجِعُونَها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٨٧)

{ فَلَوْلا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ (٨٦) تَرْجِعُونَها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٨٧) } “Eğer ceza görmeyecek (hesaba çekilmeyecek) iseniz, onu geri döndürsenize, şayet doğru söyleyenler iseniz!”

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَكْثَرُ المفسرين على أن (لولا) فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ مُكَرَّرَةٌ وَهِيَ بِعَيْنِهَا هِيَ الَّتِي قَالَ تَعَالَى:

Birinci Mesele: Müfessirlerin çoğunluğuna göre ikinci seferdeki (levlâ) tekrar edilmiştir ve o bizzat Allah Teâlâ'nın:

فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ [الواقعة: ٨٣] وَلَهَا جَوَابٌ وَاحِدٌ، وَتَقْدِيرُهُ عَلَى مَا قَالَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ: فَلَوْلَا تَرْجِعُونَهَا إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ، أَيْ إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ [الْبَقَرَةِ: ٣٨] حَيْثُ جَعَلَ فَلا خَوْفٌ جَزَاءَ شَرْطَيْنِ، وَالظَّاهِرُ خِلَافُ مَا قَالُوا، وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: جَوَابُ لَوْلَا فِي قَوْلِهِ: فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ هُوَ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ مَا سَبَقَ يَعْنِي تُكَذِّبُونَ مُدَّةَ حَيَاتِكُمْ جَاعِلِينَ التَّكْذِيبَ رِزْقَكُمْ وَمَعَاشَكُمْ فَلَوْلَا تُكَذِّبُونَ وَقْتَ النَّزْعِ وَأَنْتُمْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ تَعْلَمُونَ الْأُمُورَ وَتُشَاهِدُونَهَا، وَأَمَّا لَوْلَا فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ فَجَوَابُهَا: تَرْجِعُونَها.

{ فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ } “Hele can boğaza dayandığı zaman!” buyurduğu edattır ve tek bir cevabı vardır. Zemahşerî'nin belirttiğine göre takdiri şöyledir: “Eğer hesaba çekilmeyecekseniz, can boğaza dayandığı vakit onu geri döndürsenize!” Bazıları ise bunun, Allah Teâlâ'nın: { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } “Benden size bir hidayet geldiğinde kim hidayetime uyarsa onlara korku yoktur” buyruğunda { فَلا خَوْفٌ } ifadesini iki şartın cevabı kılması gibi olduğunu söylemişlerdir. Zahir olan ise onların söylediklerinin aksidir; o da şöyle denilmesidir: { فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ } buyruğundaki 'levlâ'nın cevabı önceki sözün delalet ettiği şeydir; yani yalanlamayı rızkınız ve geçiminiz kılarak hayatınız boyunca yalanlıyorsunuz, o halde işleri bilip müşahede ettiğiniz o can çekişme anında niçin yalanlamıyorsunuz? İkinci seferdeki 'levlâ'ya gelince, onun cevabı { تَرْجِعُونَها } “Onu geri döndürsenize” ifadesidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي مَدِينِينَ أَقْوَالٌ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: الْمُرَادُ مَمْلُوكِينَ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: مَجْزِيِّينَ، وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: مِنْ دَانَهُ السُّلْطَانُ إِذَا سَاسَهُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: الْمُرَادُ غَيْرُ مُقِيمِينَ مِنْ مَدَنَ إِذَا أَقَامَ، هُوَ حِينَئِذٍ فَعَيْلٌ، وَمِنْهُ الْمَدِينَةُ، وَجَمْعُهَا مَدَائِنُ، مِنْ غَيْرِ إِظْهَارِ الْيَاءِ، وَلَوْ كَانَتْ مَفْعَلَةً لَكَانَ جَمْعُهَا مَدَايِنَ كَمَعَايِشَ بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ، وَوَجْهُهُ أَنْ يُقَالَ: كَانَ قَوْمٌ يُنْكِرُونَ الْعَذَابَ الدَّائِمَ، وَقَوْمٌ يُنْكِرُونَ الْعَذَابَ وَمَنِ اعْتَرَفَ بِهِ كَانَ يُنْكِرُ دَوَامَهُ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً [الْبَقَرَةِ: ٨٠] قِيلَ: إِنْ كُنْتُمْ عَلَى مَا تَقُولُونَ لَا تَبْقَوْنَ فِي

İkinci Mesele: { مَدِينِينَ } hakkında görüşler vardır: Onlardan bazıları muradın 'köle/kul kılınmış (memlûk)', bazıları ise 'cezalandırılacak/hesaba çekilecek (meczî)' olduğunu söylemişlerdir. Zemahşerî ise: “Hükümdar onu idare edip boyun eğdirdiğinde kullanılan 'dânehu' kökündendir” demiştir. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: İkamet ettiğinde kullanılan 'medene' kökünden gelerek muradın 'mukim olmayanlar' olmasıdır; bu durumda 'faîl' veznindedir. 'Medîne' de bundandır ve çoğulu yâ (ي) harfi hemzeye dönüşerek 'medâin' gelir. Eğer 'mef'ale' vezninde olsaydı çoğulu 'me'âyiş' gibi yâ harfinin sübutuyla 'medâyin' olurdu. Bunun açıklaması şöyledir: Bir topluluk ebedi azabı inkâr ediyor, bir topluluk ise bizzat azabı inkâr ediyor, azabı kabul edenler de onun devamlılığını inkâr ediyorlardı; nitekim Allah Teâlâ'nın: { لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً } “Ateş bize sayılı günler dışında asla dokunmayacaktır” buyruğu da böyledir. Denildi ki: Eğer iddia ettiğiniz gibi

الْعَذَابِ الدَّائِمِ فَلِمَ لَا تُرْجِعُونَ أَنْفُسَكُمْ إِلَى الدُّنْيَا إِنْ لَمْ تَكُنِ الْآخِرَةُ دَارَ الْإِقَامَةِ، وَأَمَّا عَلَى قَوْلِهِ: (مَجْزِيِّينَ) فَالتَّفْسِيرُ مِثْلُ هَذَا كَأَنَّهُ قَالَ: سَتُصَدِّقُونَ وَقْتَ النَّزْعِ رُسُلَ اللَّه فِي الْحَشْرِ، فَإِنْ كُنْتُمْ بَعْدَ ذَلِكَ غَيْرَ مَجْزِيِّينَ فَلِمَ لَا تُرْجِعُونَ أَنْفُسَكُمْ إِلَى دُنْيَاكُمْ، فَإِنَّ التَّعْوِيقَ لِلْجَزَاءِ لَا غَيْرُ، وَلَوْلَا الْجَزَاءُ لَكُنْتُمْ مُخْتَارِينَ كَمَا كُنْتُمْ فِي دُنْيَاكُمُ الَّتِي لَيْسَتْ دَارَ الْجَزَاءِ مُخْتَارِينَ تَكُونُونَ حَيْثُ تُرِيدُونَ مِنَ الْأَمَاكِنِ، وَأَمَّا عَلَى قَوْلِنَا: مَمْلُوكِينَ مِنَ الملك، ومنه المدينة للمملوكة، فَالْأَمْرُ أَظْهَرُ بِمَعْنَى أَنَّكُمْ إِذَا كُنْتُمْ لَسْتُمْ تَحْتَ قُدْرَةِ أَحَدٍ، فَلِمَ لَا تُرْجِعُونَ أَنْفُسَكُمْ إِلَى الدُّنْيَا كَمَا كُنْتُمْ فِي دُنْيَاكُمُ الَّتِي لَيْسَتْ دَارَ جَزَاءٍ مَعَ أَنَّ ذَلِكَ مُشْتَهَى أَنْفُسِكُمْ وَمُنَى قُلُوبِكُمْ، وَكُلُّ ذَلِكَ عِنْدَ التَّحْقِيقِ رَاجِعٌ إِلَى كَلَامٍ وَاحِدٍ، وَأَنَّهُمْ كَانُوا يَأْخُذُونَ بِقَوْلِ الْفَلَاسِفَةِ فِي بَعْضِ الْأَشْيَاءِ دُونَ بَعْضٍ، وَكَانُوا يَقُولُونَ بِالطَّبَائِعِ، وَأَنَّ الْأَمْطَارَ مِنَ السُّحُبِ، وَهِيَ مُتَوَلِّدَةٌ بِأَسْبَابٍ فَلَكِيَّةٍ، وَالنَّبَاتُ كَذَلِكَ، وَالْحَيَوَانُ كَذَلِكَ، وَلَا اخْتِيَارَ للَّه فِي شَيْءٍ وَسَوَاءٌ عَلَيْهِ إِنْكَارُ الرُّسُلِ وَالْحَشْرِ، فَقَالَ تَعَالَى: إِنْ كَانَ الْأَمْرُ كَمَا يَقُولُونَ فَمَا بَالُ الطَّبِيعِيِّ الَّذِي يَدَّعِي الْعِلْمَ لَا يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يُرْجِعَ النَّفْسَ مِنَ الْحُلْقُومِ، مَعَ أَنَّ فِي الطَّبْعِ عِنْدَهُ إِمْكَانًا لِذَلِكَ، فَإِنَّ عِنْدَهُمُ الْبَقَاءَ بالغداء ولزوال الْأَمْرَاضِ بِالدَّوَاءِ، وَإِذَا عُلِمَ هَذَا فَإِنْ قُلْنَا: غَيْرَ مَدِينِينَ مَعْنَاهُ غَيْرَ مَمْلُوكِينَ رَجَعَ إِلَى قَوْلِهِمْ مِنْ إِنْكَارِ الِاخْتِيَارِ وَقَلْبِ الْأُمُورِ كَمَا يَشَاءُ اللَّه، وَإِنْ قُلْنَا: غَيْرَ مُقِيمِينَ فَكَذَلِكَ، لِأَنَّ إِنْكَارَ الْحَشْرِ بِنَاءً عَلَى الْقَوْلِ بِالطَّبْعِ، وَإِنْ قُلْنَا:

ebedi azapta kalmayacaksanız ve şayet ahiret ikamet yurdu değilse, niçin nefislerinizi dünyaya geri döndürmüyorsunuz? “Hesaba çekilecek/cezalandırılacak (meczîyyîn)” görüşüne göre tefsir de bunun gibidir; sanki şöyle demiştir: Can çekişme anında Allah'ın elçilerini haşir konusunda tasdik edeceksiniz. Eğer bundan sonra hesaba çekilmeyecekseniz niçin kendinizi dünyanıza geri döndürmüyorsunuz? Zira alıkonulma yalnızca ceza/hesap içindir; şayet ceza olmasaydı, ceza yurdu olmayan dünyanızda dilediğiniz yerde bulunma hususunda serbest olduğunuz gibi yine serbest olurdunuz. Bizim “mülk (sahip olunma) kökünden memlûk (kul/köle kılınmış) olanlar” şeklindeki görüşümüze gelince -ki köle kadın için kullanılan medîne de bundandır- mesele daha açıktır; yani madem hiç kimsenin kudreti altında değilsiniz, o halde bu durum canlarınızın arzusu ve kalplerinizin temennisi olduğu halde, niçin ceza yurdu olmayan dünyanızda bulunduğunuz gibi kendinizi dünyaya geri döndürmüyorsunuz? Bütün bunlar tahkik edildiğinde tek bir söze döner: Onlar bazı şeylerde felsefecilerin görüşünü benimseyip bazılarında benimsemiyorlardı; tabiatların tesirini savunuyor, yağmurların bulutlardan olup feleki sebeplerle meydana geldiğini, bitki ve hayvanın da böyle olduğunu, hiçbir şeyde Allah'ın iradesi ve seçimi bulunmadığını söylüyorlardı; bu durum onların elçileri ve haşri inkâr etmesiyle aynı kapıya çıkıyordu. Allah Teâlâ buyurdu ki: Şayet durum onların dediği gibiyse, ilim iddia eden tabiatçı kimse, kendi nezdinde tabiatta buna imkân olduğu halde niçin canı boğazdan geri çevirmeye güç yetiremiyor? Zira onlara göre hayatta kalmak gıda iledir, hastalıkların giderilmesi ise ilaçladır. Bu bilinince; şayet { غَيْرَ مَدِينِينَ } ifadesinin 'memlûk olmayanlar' manasına geldiğini söylersek, onların Allah'ın iradesini ve işleri dilediği gibi evirip çevirmesini inkâr etme sözlerine raci olur. Şayet 'mukim olmayanlar' dersek yine öyledir; zira haşri inkâr tabiat görüşüne dayanmaktadır. Şayet:

غَيْرَ/ مُحَاسَبِينَ وَمَجْزِيِّينَ فَكَذَلِكَ، ثُمَّ لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الْمَوْتَ كَائِنٌ وَالْحَشْرَ بَعْدَهُ لَازِمٌ، بَيَّنَ مَا يَكُونُ بَعْدَ الْحَشْرِ لِيَكُونَ ذَلِكَ بَاعِثًا لِلْمُكَلَّفِ عَلَى الْعَمَلِ الصَّالِحِ، وَزَاجِرًا للمتمرد عن العصيان والكذب فقال:

“Hesaba çekilmeyecek ve cezalandırılmayacak olanlar” dersek yine böyledir. Sonra ölümün kesinlikle gerçekleşeceğini ve ondan sonra haşrin zorunlu olduğunu açıklayınca, mükellefi salih amele sevk etsin ve haddi aşan kimseyi isyandan ve yalandan vazgeçirsin diye haşirden sonra olacak şeyleri beyan ederek şöyle buyurdu:

[سورة الواقعة (٥٦) : الآيات ٨٨ الى ٨٩]

[Vâkıa Suresi (56), 88-89. Ayetler]

فَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٨٨) فَرَوْحٌ وَرَيْحانٌ وَجَنَّةُ نَعِيمٍ (٨٩)

{ فَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٨٨) فَرَوْحٌ وَرَيْحانٌ وَجَنَّةُ نَعِيمٍ (٨٩) } “Fakat eğer o [ölen kişi] yakın kılınanlardan (mukarrebûn) ise, artık [ona] bir rahatlık, güzel bir rızık ve Naim cenneti vardır.”

هَذَا وَجْهُ تَعَلُّقِهِ مَعْنًى، وَأَمَّا تَعَلُّقُهُ لَفْظًا فَنَقُولُ: لَمَّا قَالَ: فَلَوْلا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ تَرْجِعُونَها [الواقعة:

Bunun mana yönünden irtibatı böyledir. Lafız yönünden irtibatına gelince şöyle deriz: Allah Teâlâ: { فَلَوْلا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ تَرْجِعُونَها }

٨٦، ٨٧] وَكَانَ فِيهَا أَنَّ رُجُوعَ الْحَيَاةِ وَالنَّفْسِ إِلَى الْبَدَنِ لَيْسَ تَحْتَ قُدْرَتِهِمْ وَلَا رُجُوعَ لَهُمْ بَعْدَ الْمَوْتِ إِلَى الدُّنْيَا صَارَ كَأَنَّهُ قَالَ: أَنْتُمْ بَعْدَ الْمَوْتِ دَائِمُونَ فِي دَارِ الْإِقَامَةِ وَمَجْزِيُّونَ، فَالْمَجْزِيُّ إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ فَلَهُ الرُّوحُ وَالرَّيْحَانُ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:

“Eğer ceza görmeyecek iseniz, onu geri döndürsenize!” buyurduğunda ve bunda hayat ile nefsin bedene dönmesinin onların kudretinde olmadığı ve ölümden sonra onlar için dünyaya dönüşün bulunmadığı yer alınca, sanki şöyle buyurmuş oldu: Siz ölümden sonra ikamet yurdunda ebedi kalacaksınız ve karşılık göreceksiniz. Karşılık görecek olan kimse şayet yakın kılınanlardan (mukarrebûn) ise ona rahatlık ve reyhan vardır. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي مَعْنَى الرُّوحِ وَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: هُوَ الرَّحْمَةُ قَالَ تَعَالَى: وَلا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ [يُوسُفَ: ٨٧] أَيْ مِنْ رَحْمَةِ اللَّه الثَّانِي: الرَّاحَةُ الثَّالِثُ: الْفَرَحُ، وَأَصْلُ الرَّوْحِ السَّعَةُ، وَمِنْهُ الرَّوْحُ لِسَعَةِ مَا بَيْنَ الرِّجْلَيْنِ دُونَ الْفَحَجِ، وَقُرِئَ، فَرَوْحٌ بِضَمِّ الرَّاءِ بِمَعْنَى الرَّحْمَةِ.

Birinci Mesele: 'Ravh'ın manası hakkındadır; bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Rahmettir; nitekim Allah Teâlâ: { وَلا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ } “Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin” yani Allah'ın rahmetinden [kesmeyin] buyurmuştur. İkincisi: Rahatlıktır. Üçüncüsü: Sevinçtir. Ravh kelimesinin aslı genişliktir; çarpık bacaklılık derecesine varmayan iki bacak arasındaki genişlik için kullanılan 'revah' da bundandır. { فَرَوْحٌ } lafzı rahmet manasında râ (ر) harfinin zammesiyle 'fê-rûhun' şeklinde de okunmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي الْكَلَامِ إِضْمَارٌ تَقْدِيرُهُ: فَلَهُ رَوْحٌ أَفْصَحَتِ الْفَاءُ عَنْهُ لِكَوْنِهِ فَاءَ الْجَزَاءِ لِرَبْطِ الْجُمْلَةِ بِالشَّرْطِ فَعُلِمَ كَوْنُهَا جَزَاءً، وَكَذَلِكَ إِذَا كَانَ أَمْرًا أَوْ نَهْيًا أَوْ مَاضِيًا، لِأَنَّ الْجَزَاءَ إِذَا كَانَ مُسْتَقْبَلًا يُعْلَمُ كَوْنُهُ جَزَاءً بِالْجَزْمِ الظَّاهِرِ فِي السَّمْعِ وَالْخَطِّ، وَهَذِهِ الْأَشْيَاءُ الَّتِي ذُكِرَتْ لَا تَحْتَمِلُ الْجَزْمَ، أَمَّا غَيْرُ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ فَظَاهِرٌ، وَأَمَّا الْأَمْرُ وَالنَّهْيُ فَلِأَنَّ الْجَزْمَ فِيهِمَا لَيْسَ لِكَوْنِهِمَا جَزَاءَيْنِ فَلَا عَلَامَةَ لِلْجَزَاءِ فِيهِ، فَاخْتَارُوا الْفَاءَ فَإِنَّهَا لِتَرْتِيبِ أَمْرٍ عَلَى أَمْرٍ، وَالْجَزَاءُ مُرَتَّبٌ عَلَى الشَّرْطِ.

İkinci Mesele: İfadede takdiri 'ona bir ferahlık vardır (fe-lehû revhun)' şeklinde olan bir izmâr (gizli öge) vardır. Fâ (ف) harfi, cümleyi şarta bağlayan ceza fâ'sı olması hasebiyle bunu açıkça ortaya koymuş, böylece onun ceza (şartın cevabı) olduğu anlaşılmıştır. Şartın cevabı emir, nehiy veya mazi fiil olduğunda da böyledir; çünkü ceza muzari fiil olduğunda onun ceza olduğu işitmede ve yazıda zahir olan cezim ile bilinir. Zikredilen bu şeyler ise cezmi kabul etmez. Emir ve nehiy dışındakiler zaten açıktır; emir ve nehiyde ise cezmin bulunması ceza olmalarından kaynaklanmadığı için onlarda ceza alameti bulunmaz. Bu sebeple bir işi diğer bir işe tertip etmeye (bağlamaya) yarayan fâ harfini tercih etmişlerdir; ceza da şarta terettüp eder.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي الرَّيْحَانِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ فِي قَوْلِهِ تعالى: ذُو الْعَصْفِ وَالرَّيْحانُ [الرحمن: ١٢] ولكن هاهنا فيه كلام، فمنهم من قال: المراد هاهنا مَا هُوَ الْمُرَادُ ثَمَّةَ، إِمَّا الْوَرَقُ وَإِمَّا الزَّهْرُ وَإِمَّا النَّبَاتُ

Üçüncü Mesele: Reyhan hakkındadır; bunun tefsiri Allah Teâlâ'nın: { ذُو الْعَصْفِ وَالرَّيْحانُ } “Yapraklı taneler ve hoş kokulu bitkiler” buyruğunda geçmişti. Fakat burada bu konuda söz vardır: Onlardan kimi burada murat olanın oradakiyle aynı olduğunu söylemiştir; yani ya yaprak ya çiçek ya da

الْمَعْرُوفُ، وَعَلَى هَذَا فَقَدَ قِيلَ: إِنَّ أَرْوَاحَ أَهْلِ الْجَنَّةِ لَا تُخْرَجُ مِنَ الدُّنْيَا إِلَّا وَيُؤْتَى إِلَيْهِمْ بِرَيْحَانٍ مِنَ الْجَنَّةِ يَشُمُّونَهُ، وَقِيلَ: إن المراد هاهنا غَيْرُ ذَلِكَ وَهُوَ الْخُلُودُ، وَقِيلَ: هُوَ رِضَاءُ اللَّه تَعَالَى عَنْهُمْ فَإِذَا قُلْنَا: الرَّوْحُ هُوَ الرَّحْمَةُ فَالْآيَةُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوانٍ وَجَنَّاتٍ لَهُمْ فِيها نَعِيمٌ مُقِيمٌ [التَّوْبَةِ: ٢١] وَأَمَّا: جَنَّةُ نَعِيمٍ فَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهَا عِنْدَ تَفْسِيرِ السَّابِقِينَ فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ [الْوَاقِعَةِ: ١١، ١٢] وَذَكَرْنَا فَائِدَةَ التعريف هناك وفائدة التنكير هاهنا.

bilinen bitkidir. Buna göre şöyle de denilmiştir: Cennet ehlinin ruhları, koklamaları için kendilerine cennetten bir reyhan getirilmedikçe dünyadan çıkarılmaz. Yine denildi ki: Burada murat bundan başkasıdır ki o da ebediliktir. Bir diğer görüşe göre Allah Teâlâ'nın onlardan razı olmasıdır. Şayet 'ravh'ın rahmet olduğunu söylersek, bu ayet tıpkı Allah Teâlâ'nın: { يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوانٍ وَجَنَّاتٍ لَهُمْ فِيها نَعِيمٌ مُقِيمٌ } “Rableri onlara katından bir rahmet, bir rıza ve içinde tükenmez nimetler bulunan cennetler müjdeler” buyruğu gibi olur. { جَنَّةُ نَعِيمٍ } “Naim cenneti” ifadesine gelince; buna dair açıklama { أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ } “İşte onlar yakın kılınmış olanlardır, Naim cennetlerindedirler” buyruğunda sabikûn (öne geçenler) tefsir edilirken geçmişti; orada marife (belirli), burada ise nekire (belirsiz) gelmesinin hikmetini de zikretmiştik.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: ذَكَرَ فِي حَقِّ الْمُقَرَّبِينَ أُمُورًا ثلاثة هاهنا وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ [التَّوْبَةِ: ٢١] وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ أَتَوْا بِأُمُورٍ ثَلَاثَةٍ وَهِيَ: عَقِيدَةٌ حَقَّةٌ وَكَلِمَةٌ طَيِّبَةٌ وَأَعْمَالٌ حَسَنَةٌ، فَالْقَلْبُ وَاللِّسَانُ وَالْجَوَارِحُ كُلُّهَا كَانَتْ مُرَتَّبَةً بِرَحْمَةِ اللَّه عَلَى عَقِيدَتِهِ، وَكُلُّ مَنْ لَهُ عَقِيدَةٌ حَقَّةٌ يَرْحَمُهُ اللَّه وَيَرْزُقُهُ اللَّه دَائِمًا وَعَلَى الْكَلِمَةِ الطَّيِّبَةِ وَهِيَ كَلِمَةُ الشَّهَادَةِ، وَكُلُّ مَنْ قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه فَلَهُ رِزْقٌ كَرِيمٌ وَالْجَنَّةُ لَهُ عَلَى أَعْمَالِهِ الصَّالِحَةِ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ [التَّوْبَةِ: ١١١] وَقَالَ: وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى [النَّازِعَاتِ: ٤٠، ٤١] فَإِنْ قِيلَ: فَعَلَى هَذَا مَنْ أَتَى بِالْعَقِيدَةِ/ الْحَقَّةِ، وَلَمْ يَأْتِ بِالْكَلِمَةِ الطَّيِّبَةِ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ مِنْ أَهْلِ الرَّحْمَةِ وَلَا يَرْحَمُ اللَّه إِلَّا مَنْ قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه، نَقُولُ: مَنْ كَانَتْ عَقِيدَتُهُ حَقَّةً، لَا بُدَّ وَأَنْ يَأْتِيَ بِالْقَوْلِ الطَّيِّبِ فَإِنْ لَمْ يُسْمَعْ لَا يُحْكُمُ بِهِ، لِأَنَّ الْعَقِيدَةَ لَا اطِّلَاعَ لَنَا عَلَيْهَا فَالْقَوْلُ دَلِيلٌ لَنَا، وَأَمَّا اللَّه تَعَالَى فَهُوَ عَالِمُ الْأَسْرَارِ، وَلِهَذَا وَرَدَ فِي الْأَخْبَارِ أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ يُدْفَنُ فِي مَقَابِرِ الْكُفَّارِ وَيُحْشَرُ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ، وَمِنْهُمْ مَنْ يُدْفَنُ فِي مَقَابِرِ الْمُسْلِمِينَ وَيُحْشَرُ مَعَ الْكُفَّارِ لَا يُقَالُ: إِنَّ مَنْ لَا يَعْمَلُ الْأَعْمَالَ الصَّالِحَةَ لَا تَكُونُ لَهُ الْجَنَّةُ عَلَى مَا ذَكَرْتَ، لِأَنَّا نَقُولُ: الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ عَقِيدَتَهُ الْحَقَّةَ وَكَلِمَتَهُ الطَّيِّبَةَ لَا يَتْرُكَانِهِ بِلَا عَمَلٍ، فَهَذَا أَمْرٌ غَيْرُ وَاقِعٍ وَفَرْضٌ غَيْرُ جَائِزٍ وَثَانِيهِمَا: أَنَّا نَقُولُ مِنْ حَيْثُ الْجَزَاءِ، وَأَمَّا مَنْ قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه فَيَدْخُلُ الْجَنَّةَ، وَإِنْ لَمْ يَعْمَلْ عَمَلًا لَا عَلَى وَجْهِ الْجَزَاءِ بَلْ بِمَحْضِ فَضْلِ اللَّه مِنْ غَيْرِ جَزَاءٍ، وَإِنْ كَانَ الْجَزَاءُ أَيْضًا مِنَ الْفَضْلِ لَكِنَّ مِنَ الْفَضْلِ مَا يَكُونُ كَالصَّدَقَةِ الْمُبْتَدَأَةِ، وَمِنَ الفضل مالا كَمَا يُعْطِي الْمَلِكُ الْكَرِيمُ آخَرَ وَالْمُهْدَى إِلَيْهِ غَيْرُ مَلِكٍ لَا يَسْتَحِقُّ هَدِيَّتَهُ وَلَا رِزْقَهُ. ثم قال تعالى:

Dördüncü Mesele: Mukarrebûn hakkında hem burada hem de Allah Teâlâ'nın: { يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ } “Rableri onlara müjdeler” buyruğunda üç husus zikretmiştir; zira onlar üç hususu yerine getirmişlerdir: Hak akide, güzel söz (kelime-i tayyibe) ve salih ameller. Kalp, dil ve azaların hepsi Allah'ın rahmetiyle akidesine terettüp etmiştir. Hak akideye sahip olan herkese Allah rahmet eder ve onu daima rızıklandırır; güzel söz olan kelime-i şehadete karşılık ise -ki 'Lâ ilâhe illallâh' diyen herkes için- kerim bir rızık vardır; salih amellerine karşılık ise cennet vardır. Nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Şüphesiz Allah, cennet karşılığında müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır; Allah yolunda savaşırlar” ve: { وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى } “Ve nefsini hevasından nehyederse, şüphesiz cennet barınağın ta kendisidir” buyurmuştur. Eğer: “Buna göre hak akideyi getirip de güzel sözü getirmeyen kimsenin rahmet ehlinden olması gerekir, oysa Allah ancak 'Lâ ilâhe illallâh' diyene merhamet eder?” denilirse deriz ki: Akidesi hak olan kimse mutlaka güzel sözü de söyler; şayet işitilmezse onunla hükmedilmez; çünkü akideye bizim muttali olma imkânımız yoktur, söz ise bizim için bir delildir. Allah Teâlâ'ya gelince O sırları bilendir; bu sebeple rivayetlerde insanlardan kiminin kâfir mezarlığına gömülüp müminlerle haşrolunacağı, kiminin de müslüman mezarlığına gömülüp kâfirlerle haşrolunacağı varit olmuştur. “Zikrettiğinize göre salih amel işlemeyen kimseye cennet verilmez” denilemez; zira deriz ki: Buna iki vecihle cevap verilir: Birincisi: Onun hak akidesi ve güzel sözü onu amelsiz bırakmaz; dolayısıyla bu gerçekleşmeyen bir durum ve caiz olmayan bir varsayımdır. İkincisi: Biz karşılık (ceza) cihetinden söyleriz; 'Lâ ilâhe illallâh' diyen kimse ise hiçbir amel işlemese dahi karşılık yoluyla değil, Allah'ın karşılıksız sırf lütfuyla cennete girer. Gerçi ceza da lütuftandır, fakat lütfun bir kısmı karşılıksız verilen bir sadaka gibidir; bir kısmı ise böyle değildir; nitekim cömert bir hükümdarın, hediyesini ve rızkını hak etmeyen hükümdar olmayan başka birine bağışta bulunması gibi. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة الواقعة (٥٦) : الآيات ٩٠ الى ٩١]

[Vâkıa Suresi (56), 90-91. Ayetler]

وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ (٩٠) فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ (٩١)

{ وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ (٩٠) فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ (٩١) } “Fakat eğer o, amel defteri sağdan verilenlerden (ashâb-ı yemîn) ise, artık ashâb-ı yemînden sana selam olsun!”

وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي السَّلَامِ وَفِيهِ وُجُوهٌ أَوَّلُهَا: يُسَلِّمُ بِهِ صَاحِبُ الْيَمِينِ عَلَى صَاحِبِ الْيَمِينِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى مِنْ قَبْلُ: لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا تَأْثِيماً إِلَّا قِيلًا سَلاماً سَلاماً [الْوَاقِعَةِ: ٢٥، ٢٦] ، ثَانِيهَا: فَسَلامٌ لَكَ أَيْ سَلَامَةٌ لَكَ مِنْ أَمْرٍ خَافَ قَلْبُكَ مِنْهُ فَإِنَّهُ فِي أَعْلَى الْمَرَاتِبِ، وَهَذَا كَمَا يُقَالُ لِمَنْ تَعَلَّقَ قَلْبُهُ بِوَلَدِهِ الْغَائِبِ عَنْهُ، إِذَا كَانَ يَخْدِمُ عِنْدَ كَرِيمٍ، يَقُولُ لَهُ: كُنْ فَارِغًا مِنْ جَانِبِ وَلَدِكَ فَإِنَّهُ فِي رَاحَةٍ. ثَالِثُهَا: أَنَّ هَذِهِ الْجُمْلَةَ تُفِيدُ عَظْمَةَ حَالِهِمْ كَمَا يُقَالُ: فُلَانٌ نَاهِيكَ بِهِ، وَحَسْبُكَ أَنَّهُ فُلَانٌ، إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُ مَمْدُوحٌ فَوْقَ الْفَضْلِ.

Birinci Mesele: Selam hakkındadır; bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Daha önce Allah Teâlâ'nın: { لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا تَأْثِيماً إِلَّا قِيلًا سَلاماً سَلاماً } “Orada boş bir söz ve günaha sokan bir laf işitmezler; sadece 'Selam, selam!' sözü işitirler” buyurduğu gibi ashâb-ı yemînin ashâb-ı yemîne selam vermesidir. İkincisi: { فَسَلامٌ لَكَ } yani kalbinin kendisinden korktuğu şeyden sana bir esenlik/kurtuluş vardır; zira o en yüce mertebelerdedir. Bu tıpkı yanında bulunmayan çocuğuna kalbi bağlı olan bir kimseye, çocuğu cömert birinin yanında hizmet ediyorken: “Çocuğun konusunda için rahat olsun, zira o huzur içindedir” denilmesi gibidir. Üçüncüsü: Bu cümlenin, onun faziletin ötesinde övüldüğüne işaret etmek üzere: “Filanca mı, o ne mükemmeldir!”, “Filanca olması sana yeter!” denilmesi gibi onların durumunun yüceliğini ifade etmesidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْخِطَابُ بِقَوْلِهِ: لَكَ مَعَ مَنْ؟ نَقُولُ: قَدْ ظَهَرَ بَعْضُ ذَلِكَ فَنَقُولُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْكَلَامِ النَّبِيَّ ﷺ، وَحِينَئِذٍ فِيهِ وَجْهٌ وَهُوَ مَا ذَكَرْنَا أَنَّ ذَلِكَ تَسْلِيَةً لِقَلْبِ النَّبِيِّ ﷺ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مُحْتَاجِينَ

İkinci Mesele: { لَكَ } “sana” buyruğundaki hitap kimedir? Deriz ki: Bunun bir kısmı açığa çıkmıştır; nitekim deriz ki: Sözden muradın Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) olması muhtemeldir. Bu takdirde bir vecih bulunur ki o da zikrettiğimiz üzere bunun Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in kalbine bir teselli olmasıdır; zira onlar

إِلَى شَيْءٍ مِنَ الشَّفَاعَةِ وَغَيْرِهَا، فَسَلَامٌ لَكَ يَا مُحَمَّدُ مِنْهُمْ فَإِنَّهُمْ فِي سَلَامَةٍ وَعَافِيَةٍ لَا يُهِمُّكَ أَمْرُهُمْ، أَوْ فَسَلَامٌ لَكَ يَا مُحَمَّدُ مِنْهُمْ، وَكَوْنُهُمْ مِمَّنْ يُسَلِّمُ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ دَلِيلُ الْعَظَمَةِ، فَإِنَّ الْعَظِيمَ لَا يُسَلِّمُ عَلَيْهِ إِلَّا عَظِيمٌ، وَعَلَى هَذَا فَفِيهِ لَطِيفَةٌ: وَهِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ مَكَانَتُهُ فَوْقَ مَكَانَةِ أَصْحَابِ الْيَمِينِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمُقَرَّبِينَ الَّذِينَ هُمْ فِي عِلِّيِّينَ، كَأَصْحَابِ الْجَنَّةِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى أَهْلِ عِلِّيِّينَ، فَلَمَّا قَالَ: وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ كَانَ فِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ مَكَانَهُمْ غَيْرُ مَكَانِ الْأَوَّلِينَ الْمُقَرَّبِينَ، فَقَالَ تَعَالَى: هَؤُلَاءِ وَإِنْ كَانُوا دُونَ الْأَوَّلِينَ لَكِنْ لَا تَنْفَعُ بَيْنَهُمُ الْمَكَانَةُ وَالتَّسْلِيمُ، بَلْ هُمْ يَرَوْنَكَ وَيَصِلُونَ إِلَيْكَ وُصُولَ جَلِيسِ الْمَلِكِ إِلَى الْمَلِكِ وَالْغَائِبِ إِلَى أَهْلِهِ وَوَلَدِهِ، وَأَمَّا الْمُقَرَّبُونَ فَهُمْ يُلَازِمُونَكَ وَلَا يُفَارِقُونَكَ وَإِنْ كُنْتَ أَعْلَى مَرْتَبَةً مِنْهُمْ. / ثم قال تعالى:

şefaat ve benzeri şeylere muhtaç değillerdir. Dolayısıyla: “Ey Muhammed, onlardan sana selam/esenlik olsun; zira onlar esenlik ve afiyettedirler, durumları seni tasalandırmasın” [demektir]. Yahut: “Ey Muhammed, onlardan sana selam olsun” [demektir]; onların Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e selam veren kimselerden olması azamet delilidir; zira yüce kimseye ancak yüce olan selam verir. Buna göre burada bir nükte vardır: Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in mertebesi ashâb-ı yemînin mertebesinin üstündedir; İlliyyûn'da olan mukarreblere nispetle ise cennet ehlinin İlliyyûn ehline nispeti gibidir. Allah Teâlâ: { وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ } buyurduğunda, bunda onların makamının ilklerin (mukarreblerin) makamından farklı olduğuna bir işaret bulunuyordu. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: Bunlar ilklere göre daha aşağı mertebede olsalar da aralarındaki bu makam farkı selamlaşmaya engel olmaz; bilakis onlar seni görürler ve hükümdarın nediminin hükümdara, gurbettekinin ailesine ve çocuğuna kavuşması gibi sana kavuşurlar. Mukarreblere gelince; sen mertebece onlardan daha üstün olsan da onlar senin yanından ayrılmaz ve senden kopmazlar. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة الواقعة (٥٦) : الآيات ٩٢ الى ٩٤]

[Vâkıa Suresi (56), 92-94. Ayetler]

وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ (٩٢) فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ (٩٣) وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ (٩٤)

{ وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ (٩٢) فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ (٩٣) وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ (٩٤) } “Fakat eğer o, yalanlayan sapıklardan ise, artık [ona] kaynar sudan bir ziyafet ve cehenneme atılış vardır!”

وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الأولى: قال هاهنا: مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ وَقَالَ مِنْ قَبْلُ: ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ [الْوَاقِعَةِ: ٥١] وَقَدْ بَيَّنَّا فَائِدَةَ التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ هُنَاكَ.

Birinci Mesele: Burada { مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ } “yalanlayan sapıklardan” buyurmuş, daha önce ise { ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ } “Sonra siz ey sapıklar, yalanlayıcılar!” buyurmuştu. Orada öne alma ve sona bırakmanın hikmetini açıklamıştık.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرَ الْأَزْوَاجَ الثَّلَاثَةَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ بِعِبَارَةٍ وَأَعَادَهُمْ بعبارة أخرى فقال: فَأَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ [الواقعة: ٨] ثم قال: وَأَصْحابُ الْيَمِينِ [الواقعة: ٢٧] وقال: وَأَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ [الْوَاقِعَةِ:

İkinci Mesele: Surenin başında üç sınıfı bir ifadeyle zikretmiş, sonra da başka bir ifadeyle onları tekrarlamıştır; nitekim { فَأَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ } “ashâb-ı meymene”, sonra { وَأَصْحابُ الْيَمِينِ } “ashâb-ı yemîn” buyurmuş, ve { وَأَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ }