Binûn

Vâkıa Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

٩] ثُمَّ قَالَ: وَأَصْحابُ الشِّمالِ [الْوَاقِعَةِ: ٤١] وَأَعَادَهُمْ هاهنا، وَفِي الْمَوَاضِعِ الثَّلَاثَةِ ذَكَرَ أَصْحَابَ الْيَمِينِ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ أَوْ بِلَفْظَيْنِ مَرَّتَيْنِ، أَحَدُهُمَا غَيْرُ الْآخَرِ، وَذَكَرَ السَّابِقِينَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ بِلَفْظِ السَّابِقِينَ، وَفِي آخِرِ السُّورَةِ بِلَفْظِ الْمُقَرَّبِينَ، وَذَكَرَ أَصْحَابَ النار في الأول بلفظ أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ ثُمَّ بِلَفْظِ أَصْحابُ الشِّمالِ ثُمَّ بِلَفْظِ الْمُكَذِّبِينَ فَمَا الْحِكْمَةُ فِيهِ؟ نَقُولُ: أَمَّا السَّابِقُ فَلَهُ حَالَتَانِ إِحْدَاهُمَا فِي الْأُولَى، وَالْأُخْرَى فِي الْآخِرَةِ، فذكره في المرة الأولى بماله في الحالة الأولى، وفي الثانية بماله فِي الْحَالَةِ الْآخِرَةِ، وَلَيْسَ لَهُ حَالَةٌ هِيَ وَاسِطَةٌ بَيْنَ الْوُقُوفِ لِلْعَرْضِ وَبَيْنَ الْحِسَابِ، بَلْ هُوَ يُنْقَلُ مِنَ الدُّنْيَا إِلَى أَعْلَى عِلِّيِّينَ، ثُمَّ ذَكَرَ أَصْحَابَ الْيَمِينِ بِلَفْظَيْنِ مُتَقَارِبَيْنِ، لِأَنَّ حَالَهُمْ قَرِيبَةٌ مِنْ حَالِ السَّابِقِينَ، وَذَكَرَ الْكُفَّارَ بِأَلْفَاظٍ ثَلَاثَةٍ كَأَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا ضَحِكُوا عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ أَصْحَابُ مَوْضِعِ شُؤْمٍ، فَوَصَفُوهُمْ بِمَوْضِعِ الشُّؤْمِ، فَإِنَّ الْمَشْأَمَةَ مَفْعَلَةٌ وَهِيَ الْمَوْضِعُ، ثُمَّ قَالَ: أَصْحابُ الشِّمالِ فَإِنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ يُؤْتَوْنَ كِتَابَهُمْ بِشِمَالِهِمْ، وَيَقِفُونَ فِي مَوْضِعٍ هُوَ شِمَالٌ، لِأَجْلِ كَوْنِهِمْ مِنْ أَهْلِ النَّارِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ حَالَهُمْ فِي أَوَّلِ الْحَشْرِ بِكَوْنِهِمْ مِنْ أَصْحَابِ الشِّمَالِ ذَكَرَ مَا يَكُونُ لَهُمْ مِنَ السَّمُومِ وَالْحَمِيمِ، ثُمَّ لَمْ يَقْتَصِرْ عَلَيْهِ، ثُمَّ ذَكَرَ السَّبَبَ فِيهِ، فَقَالَ: إِنَّهُمْ كانُوا قَبْلَ ذلِكَ مُتْرَفِينَ وَكانُوا يُصِرُّونَ [الْوَاقِعَةِ: ٤٥، ٤٦] فَذَكَرَ سَبَبَ الْعِقَابِ لِمَا بَيَّنَّا مِرَارًا أَنَّ الْعَادِلَ يَذْكُرُ لِلْعِقَابِ سَبَبًا، وَالْمُتَفَضِّلَ لَا يَذْكُرُ لِلْإِنْعَامِ وَالتَّفَضُّلِ سَبَبًا، فَذَكَّرَهُمْ فِي الْآخِرَةِ مَا عَمِلُوهُ فِي الدُّنْيَا، فَقَالَ: وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ لِيَكُونَ تَرْتِيبُ الْعِقَابِ عَلَى تَكْذِيبِ الْكِتَابِ فَظَهَرَ الْعَدْلُ، وَغَيْرُ ذَلِكَ ظَاهِرٌ. ثُمَّ قَالَ تعالى:

9] sonra { وَأَصْحابُ الشِّمالِ } “ashâb-ı şimâl” buyurmuş ve burada onları tekrar zikretmiştir. Bu üç yerde ashâb-ı yemîni tek bir lafızla veya iki defa birbirinin aynı olmayan iki ayrı lafızla zikretmiş; sâbikûnu surenin başında "es-Sâbikûn" lafzıyla, surenin sonunda ise "el-Mukarrebûn" lafzıyla zikretmiştir. Cehennem ehlini ise başta "ashâb-ı meş'eme" lafzıyla, sonra "ashâb-ı şimâl" lafzıyla, sonra da "el-mükezzibîn" (yalanlayanlar) lafzıyla zikretmiştir. Bundaki hikmet nedir? Deriz ki: Sâbıka (önde olana) gelince; onun iki durumu vardır: Biri dünyada, diğeri ahirettedir. [Allah Teâlâ] onu birinci defasında dünyadaki durumuyla, ikinci defasında ise ahiretteki durumuyla zikretmiştir. Onun arz (huzura çıkma) için bekleme ile hesap arasında bir vasıta durumu yoktur; aksine o doğrudan dünyadan A'lâ-yı İlliyyîn'e naklolunur. Sonra ashâb-ı yemîni birbirine yakın iki lafızla zikretmiştir, çünkü onların durumu sâbikûnun durumuna yakındır. Kâfirleri ise üç lafızla zikretmiştir; sanki onlar dünyada müminlerle uğursuzluk yeri ehli oldukları gerekçesiyle alay etmişler, [Allah da] onları uğursuzluk yeri ile nitelemiştir; nitekim el-Meş'eme (الْمَشْأَمَة) mef'ale veznindedir ve mekân bildirir. Sonra { أَصْحابُ الشِّمالِ } buyurmuştur; çünkü onlara ahirette kitapları sollarından verilecek ve cehennem ehlinden olmaları sebebiyle sol tarafta duracaklardır. Sonra Allah Teâlâ, haşrin başında onların durumunu ashâb-ı şimâlden olmaları şeklinde zikredince, onlar için kavurucu rüzgâr ve kaynar sudan ne bulunacağını belirtmiş, sonra bununla yetinmeyip sebebini zikrederek: { إِنَّهُمْ كانُوا قَبْلَ ذلِكَ مُتْرَفِينَ وَكانُوا يُصِرُّونَ } “Şüphesiz onlar bundan önce varlık içinde şımarmış kimselerdi ve [büyük günah üzerinde] ısrar ediyorlardı” buyurmuştur. Böylece azabın sebebini zikretmiştir; zira defalarca açıkladığımız üzere âdil olan [Allah] azap için bir sebep zikreder, lütufkâr olan ise nimet ve lütuf için bir sebep zikretmez. Böylece onlara dünyada yaptıklarını ahirette hatırlatarak: { وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ } “Fakat eğer o, yalanlayanlardan ise...” buyurmuştur ki cezanın Kitab'ı yalanlamaya terettüp etmesiyle adalet ortaya çıksın. Bunun dışındakiler ise açıktır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة الواقعة (٥٦) : الآيات ٩٥ الى ٩٦]

[Vâkıa Suresi (56), 95-96. Ayetler]

إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ (٩٥) فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٩٦)

{ إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ (٩٥) فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٩٦) } “Şüphesiz bu, kesin gerçeğin (hakka'l-yakîn) ta kendisidir. Artık yüce Rabbinin adını tesbih et!”

وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى مَاذَا؟ نَقُولُ: فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: الْقُرْآنُ ثَانِيهَا: مَا ذَكَرَهُ فِي السُّورَةِ ثَالِثُهَا: جَزَاءُ الْأَزْوَاجِ الثَّلَاثَةِ.

Birinci Mesele: { هَذَا } [Bu] neye işarettir? Deriz ki: Bunda [şu] vecihler vardır: Birincisi: Kur'an'dır. İkincisi: Surede zikredilenlerdir. Üçüncüsü: Bu üç sınıfın karşılığıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: كَيْفَ أَضَافَ الْحَقَّ إِلَى الْيَقِينِ مَعَ أَنَّهُمَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ؟ نَقُولُ: فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: هَذِهِ الْإِضَافَةُ، كَمَا أَضَافَ الْجَانِبَ إِلَى الْغَرْبِيِّ فِي قَوْلِهِ: وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ [الْقَصَصِ: ٤٤] وَأَضَافَ الدَّارَ إِلَى الْآخِرَةِ فِي قوله: وَلَدارُ الْآخِرَةِ [الأنعام: ٣٢] غَيْرَ أَنَّ الْمُقَدَّرَ هُنَا غَيْرُ ظَاهِرٍ، فَإِنَّ شَرْطَ ذَلِكَ أَنْ يَكُونَ بِحَيْثُ يُوصَفُ بِالْيَقِينِ، وَيُضَافُ إِلَيْهِ الْحَقُّ، وَمَا يُوصَفُ بِالْيَقِينِ بَعْدَ إِضَافَةِ الْحَقِّ إِلَيْهِ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ مِنَ الْإِضَافَةِ الَّتِي بِمَعْنَى مِنْ، كَمَا يُقَالُ: بَابٌ مِنْ سَاجٍ، وَبَابُ سَاجٍ، وَخَاتَمٌ مِنْ فِضَّةٍ، وَخَاتَمُ فِضَّةٍ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: لَهُوَ الْحَقُّ مِنَ الْيَقِينِ ثَالِثُهَا: وَهُوَ أَقْرَبُ مِنْهَا مَا ذَكَرَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ أَنَّ ذَلِكَ نَوْعُ تَأْكِيدٍ يُقَالُ: هَذَا مِنْ حَقِّ الْحَقِّ، وَصَوَابُ الصَّوَابِ، أَيْ غَايَتُهُ وَنِهَايَتُهُ الَّتِي لَا وُصُولَ فَوْقَهُ، وَالَّذِي وَقَعَ فِي تَقْرِيرِ هَذَا أَنَّ الْإِنْسَانَ أَظْهَرُ مَا عِنْدَهُ الْأَنْوَارُ الْمُدْرَكَةُ بِالْحِسِّ، وَتِلْكَ الْأَنْوَارُ أَكْثَرُهَا مَشُوبَةٌ بِغَيْرِهَا، فَإِذَا وَصَلَ الطَّالِبُ إِلَى أَوَّلِهِ يَقُولُ: وَجَدْتُ أَمْرَ كَذَا، ثُمَّ إِنَّهُ مَعَ صِحَّةِ إِطْلَاقِ اللَّفْظِ عَلَيْهِ لَا يَتَمَيَّزُ عَنْ غَيْرِهِ، فَيَتَوَسَّطُ الطَّالِبُ وَيَأْخُذُ مَطْلُوبَهُ مِنْ وَسَطِهِ، مِثَالُهُ مَنْ يَطْلُبُ الْمَاءَ، ثُمَّ يَصِلُ إِلَى بِرْكَةٍ عَظِيمَةٍ، فَإِذَا أَخَذَ مِنْ طَرَفِهِ شَيْئًا يَقُولُ: هُوَ مَاءٌ، وَرُبَّمَا يَقُولُ قَائِلٌ آخَرُ: هَذَا لَيْسَ بِمَاءٍ، وَإِنَّمَا هُوَ طِينٌ، وَأَمَّا الْمَاءُ مَا أَخَذْتَهُ مِنْ وَسَطِ الْبِرْكَةِ، فَالَّذِي فِي طَرَفِ الْبِرْكَةِ مَاءٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى أَجْسَامٍ أُخْرَى، ثُمَّ إِذَا نُسِبَ إِلَى الْمَاءِ الصَّافِي رُبَّمَا يُقَالُ لَهُ شَيْءٌ آخَرُ، فَإِذَا قَالَ: هذا هو الماء حقا يكون قَدْ أَكَّدَ، وَلَهُ أَنْ يَقُولَ: حَقُّ الْمَاءِ، أَيِ الْمَاءُ حَقًّا هَذَا بِحَيْثُ لَا يَقُولُ أحد فيه شيء، فكذلك هاهنا كَأَنَّهُ قَالَ: هَذَا هُوَ الْيَقِينُ حَقًّا لَا الْيَقِينُ الَّذِي يَقُولُ بَعْضٌ إِنَّهُ لَيْسَ بِيَقِينٍ، وَيَحْتَمِلُ وَجْهًا آخَرَ، وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: الْإِضَافَةُ عَلَى حَقِيقَتِهَا، وَمَعْنَاهُ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ لَكَ يَا مُحَمَّدُ وَلِلْمُؤْمِنِينَ، وَحُقُّ الْيَقِينِ أَنْ تَقُولَ كَذَا، وَيَقْرُبُ مِنْ هَذَا مَا يُقَالُ: حَقُّ الْكَمَالِ أَنْ يُصَلِّيَ الْمُؤْمِنُ، وَهَذَا كَمَا قِيلَ

İkinci Mesele: İkisi de aynı manada olduğu halde [burada] "hak" kelimesi "yakîn" kelimesine nasıl izâfe edilmiştir? Deriz ki: Bunda [şu] vecihler vardır: Birincisi: Bu izâfet, Allah Teâlâ'nın: { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ } “Sen batı tarafında değildin” kavlinde "cânib" kelimesini "el-Garbî" kelimesine izâfe etmesi ve: { وَلَدارُ الْآخِرَةِ } “Ahiret yurdu ise elbette...” kavlinde "ed-Dâr" kelimesini "el-Âhire" kelimesine izâfe etmesi gibidir; ancak buradaki takdir edilen şey açık değildir; zira bunun şartı, yakîn ile nitelenebilecek ve hakkın kendisine izâfe edilebileceği bir şey olmasıdır; oysa yakîn ile nitelenen şey, hakkın kendisine izâfe edilmesinden sonradır. İkincisi: Bu, "min" (مِنْ) manasındaki izâfettendir; nitekim "bâbün min sâcin" yerine "bâbu sâcin" (abanoz kapı) ve "hâtemün min fıddatin" yerine "hâtemu fıddatin" (gümüş yüzük) denilmesi gibidir; sanki: "O, yakînden [doğan] bir haktır" demiştir. Üçüncüsü -ki bunlardan en yakın olanıdır-: İbn Atiyye'nin zikrettiği görüştür; buna göre bu bir tür teyittir/pekiştirmedir. Nitekim "Bu hakkın hakkıdır" ve "doğrunun doğrusudur" denilir; yani onun ötesine geçilemeyecek nihai derecesidir. Bunun açıklamasında vaki olan şudur: İnsanın nezdinde en belirgin olan şeyler hislerle idrak edilen nurlardır (ışıklardır) ve bu nurların çoğu başka şeylerle karışmıştır. Talip olan kimse onun ilk merhalesine ulaştığında: "Filan şeyi buldum" der; sonra bu lafız ona gerçek manada uygun düşse de diğerlerinden tam olarak ayırt edilemez. Bunun üzerine talip orta kısma yönelir ve aradığını onun merkezinden alır. Bunun misali suyu arayan kimsedir; büyük bir havuza varır, kenarından biraz aldığında: "Bu sudur" der; bir başkası ise belki de: "Bu su değildir, sadece çamurdur; su ise havuzun ortasından aldığındır" der. Havuzun kenarındaki şey diğer cisimlere nispetle sudur, fakat saf suya nispet edildiğinde belki ona başka bir şey denir. Dolayısıyla: "İşte bu gerçekten sudur" dediğinde pekiştirmiş olur; nitekim: "Hakkü'l-mâ'" yani "hiç kimsenin hakkında [aksini] söyleyemeyeceği gerçek su" da diyebilir. İşte burada da böyledir; sanki: "Bu, bazılarının yakîn değildir dediği türden değil, gerçek yakînin ta kendisidir" demiştir. Başka bir vecih de muhtemeldir ki o da şöyle denilmesidir: İzâfet hakiki manası üzeredir; manası da: "Bu söz senin içindir ey Muhammed ve müminler içindir; yakînin hakkı [ve gereği] ise böyle demendir." Buna yakın olarak: "Kemalin gereği müminin namaz kılmasıdır" sözü söylenir. Bu durum tıpkı şöyle denilmesine benzer:

فِي قَوْلِهِ ﷺ: «أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه، فَإِذَا قَالُوهَا عَصَمُوا مِنِّي دِمَاءَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ إِلَّا بِحَقِّهَا»

Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şu buyruğunda olduğu gibi: «İnsanlarla, 'Lâ ilâhe illallâh' deyinceye kadar savaşmakla emrolundum. Bunu söylediklerinde -onun hakkı hariç olmak üzere- benden kanlarını ve mallarını korumuş olurlar.»

أَنَّ الضَّمِيرَ رَاجِعٌ إِلَى الْكَلِمَةِ أَيْ إِلَّا بِحَقِّ الْكَلِمَةِ، وَمِنْ حَقِّ الْكَلِمَةِ أَدَاءُ الزَّكَاةِ وَالصَّلَاةُ، فَكَذَلِكَ حَقُّ الْيَقِينِ أَنْ يَعْرِفَ مَا قَالَهُ اللَّه تَعَالَى فِي الْوَاقِعَةِ فِي حَقِّ الْأَزْوَاجِ الثَّلَاثَةِ، وَعَلَى هَذَا مَعْنَاهُ:

Zamir kelimeye (kelime-i tevhîde) dönmektedir; yani "kelimenin hakkı hariç" demektir. Zekâtı vermek ve namaz kılmak da bu kelimenin hakkındandır. İşte bunun gibi yakînin hakkı da Allah Teâlâ'nın Vâkıa'da bu üç sınıf hakkında buyurduğu şeyleri bilmektir. Buna göre anlamı şudur:

أَنَّ الْيَقِينَ لَا يَحِقُّ وَلَا يَكُونُ إِلَّا إِذَا صَدَقَ فِيمَا قَالَهُ بِحَقٍّ، فَالتَّصْدِيقُ حَقُّ الْيَقِينِ الَّذِي يَسْتَحِقُّهُ، وَأَمَّا قَوْلُهُ:

Yakîn, ancak O'nun hak olarak buyurduğu şeyleri tasdik ettiği zaman gerçekleşir ve sabit olur; dolayısıyla tasdik etmek, yakînin hak ettiği gereğidir (hakkıdır). Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna gelince:

فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ فَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ، وَقُلْنَا إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ الْحَقَّ وَامْتَنَعَ الْكُفَّارُ، قَالَ لِنَبِيِّهِ ﷺ هَذَا هُوَ حَقٌّ، فَإِنِ امْتَنَعُوا فَلَا تَتْرُكْهُمْ وَلَا تُعْرِضْ عَنْهُمْ وَسَبِّحْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ، وَمَا عَلَيْكَ مِنْ قَوْمِكَ سَوَاءٌ صَدَّقُوكَ أَوْ كَذَّبُوكَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ فَسَبِّحْ وَاذْكُرْ رَبَّكَ بِاسْمِهِ الْأَعْظَمِ، وَهَذَا مُتَّصِلٌ بِمَا بَعْدَهُ لِأَنَّهُ قَالَ فِي السُّورَةِ الَّتِي تَلِي هَذِهِ: سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ [الْحَدِيدِ: ١] فَكَأَنَّهُ قَالَ: سبح اللَّه ما في السموات، فَعَلَيْكَ أَنْ تُوَافِقَهُمْ وَلَا تَلْتَفِتْ إِلَى الشِّرْذِمَةِ الْقَلِيلَةِ الضَّالَّةِ، فَإِنَّ كُلَّ شَيْءٍ مَعَكَ يُسَبِّحُ اللَّه ﷿.

{ فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ } “Artık yüce Rabbinin adını tesbih et!” [kavline gelince]; bunun tefsiri daha önce geçmişti. Biz demiştik ki: Allah Teâlâ hakkı açıklayıp kâfirler de yüz çevirince, Nebisi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e: "Bu haktır; eğer yüz çevirirlerse sen onları [kendi hallerine] bırakma, onlardan yüz çevirme ve kendi içinden Rabbini tesbih et; kavmin ister seni tasdik etsin ister yalanlasın sana bir sorumluluk yoktur" buyurmuştur. Murâdın: "Rabbini İsm-i A'zam'ı ile tesbih et ve an" olması da muhtemeldir. Bu, kendisinden sonraki ile de bağlantılıdır; çünkü Allah Teâlâ bu surenin ardından gelen surede: { سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ } “Göklerde olanlar Allah'ı tesbih etmiştir” buyurmuştur. Sanki şöyle buyurmuştur: Göklerde olanlar Allah'ı tesbih etmektedir; o halde sen de onlara uy ve o az sayıdaki sapık güruha iltifat etme; zira seninle birlikte her şey Azîz ve Celîl olan Allah'ı tesbih etmektedir.

تَمَّ تَفْسِيرُ السُّورَةِ، واللَّه أَعْلَمُ بِالصَّوَابِ وَإِلَيْهِ الْمَرْجِعُ وَالْمَآبُ، وَصَلَّى اللَّه عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وصحبه وسلم.

Surenin tefsiri tamamlandı. Doğrusunu en iyi Allah bilir; dönüş ve varış O'nadır. Allah, Efendimiz Muhammed'e, âline ve ashâbına salât ve selâm eylesin.