وَاعْلَمْ أَنَّ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ مَنِ صَدَرَ عَنْهُ الْإِنْفَاقُ فِي سَبِيلِ اللَّه، وَالْقِتَالُ مَعَ أَعْدَاءِ اللَّه قَبْلَ الْفَتْحِ يَكُونُ أَعْظَمَ حَالًا مِمَّنْ صَدَرَ عَنْهُ هَذَانِ الْأَمْرَانِ بَعْدَ الْفَتْحِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ صَاحِبَ الْإِنْفَاقِ هُوَ أَبُو بَكْرٍ، وَصَاحِبُ الْقِتَالِ هُوَ عَلِيٌّ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَدَّمَ صَاحِبَ الْإِنْفَاقِ فِي الذِّكْرِ عَلَى صَاحِبِ الْقِتَالِ، وَفِيهِ إِيمَاءٌ إِلَى تَقْدِيمِ أَبِي بَكْرٍ، وَلِأَنَّ الْإِنْفَاقَ مِنْ بَابِ الرَّحْمَةِ، وَالْقِتَالَ مِنْ بَابِ الْغَضَبِ،
Bil ki bu ayet, fetihten önce Allah yolunda infakta bulunup Allah'ın düşmanlarıyla savaşan kimsenin durumunun, fetihten sonra bu iki ameli işleyen kimseden daha üstün olduğuna delalet etmiştir. Malumdur ki infakın sahibi Ebû Bekir, savaşın sahibi ise Ali'dir. Sonra Allah Teâlâ zikirde infak sahibini savaş sahibinin önüne geçirmiştir; bunda Ebû Bekir'in öne geçirilmesine bir işaret vardır. Çünkü infak rahmet cinsindendir, savaş ise gazap cinsindendir.
وَقَالَ تَعَالَى: «سَبَقَتْ رَحْمَتِي غَضَبِي»
Allah Teâlâ: «Rahmetim gazabımı geçti» buyurmuştur.
فَكَانَ السَّبْقُ لِصَاحِبِ الْإِنْفَاقِ، فَإِنْ قِيلَ: بَلْ صَاحِبُ الْإِنْفَاقِ هُوَ عَلِيٌّ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ [الْإِنْسَانِ: ٨] قُلْنَا: إِطْلَاقُ الْقَوْلِ بِأَنَّهُ أَنْفَقَ لَا يَتَحَقَّقُ إِلَّا إِذَا أَنْفَقَ فِي الْوَقَائِعِ الْعَظِيمَةِ أَمْوَالًا عَظِيمَةً، وَذَكَرَ الْوَاحِدِيُّ فِي الْبَسِيطِ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ كَانَ أَوَّلَ مَنْ قَاتَلَ عَلَى الْإِسْلَامِ، وَلِأَنَّ عَلِيًّا فِي أَوَّلِ ظُهُورِ الْإِسْلَامِ كَانَ صَبِيًّا صَغِيرًا، وَلَمْ يَكُنْ صاحب القتال وأما أبا بَكْرٍ فَإِنَّهُ كَانَ شَيْخًا مُقَدَّمًا، وَكَانَ يَذُبُّ عَنِ الْإِسْلَامِ حَتَّى ضُرِبَ بِسَبَبِهِ ضَرْبًا أَشْرَفَ بِهِ عَلَى الْمَوْتِ.
Dolayısıyla öncelik infak sahibine ait olmuştur. Eğer: “Aksine infak sahibi, Allah Teâlâ'nın { وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ } “Yemeği yedirirler” [İnsân 8] buyruğundan ötürü Ali'dir” denilirse; deriz ki: Onun infak ettiğine dair mutlak söz, ancak büyük hadiselerde büyük mallar infak edildiğinde gerçekleşir. Vâhidî el-Basît'te, İslâm uğruna ilk savaşanın Ebû Bekir olduğunu zikretmiştir. Çünkü İslâm'ın ilk zuhurunda Ali küçük bir çocuktu ve savaş sahibi değildi. Ebû Bekir ise önde gelen bir yaşlı [ve olgun kişi] idi; İslâm'ı savunuyor, hatta onun uğruna neredeyse ölecek derecede dövülüyordu.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: جَعَلَ عُلَمَاءُ التَّوْحِيدِ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةً عَلَى فَضْلِ مَنْ سَبَقَ إِلَى الْإِسْلَامِ، وَأَنْفَقَ وَجَاهَدَ مَعَ
Dördüncü Mesele: Tevhid âlimleri bu ayeti, İslâm'a ilk giren, infak eden ve fetihten önce
الرَّسُولِ ﷺ قَبْلَ الْفَتْحِ، وَبَيَّنُوا الْوَجْهَ فِي ذَلِكَ وَهُوَ عِظَمُ مَوْقِعِ نُصْرَةِ الرَّسُولِ ﵊ بِالنَّفْسِ، وَإِنْفَاقِ الْمَالِ فِي تِلْكَ الْحَالِ، وَفِي عَدَدِ الْمُسْلِمِينَ قِلَّةٌ، وَفِي الْكَافِرِينَ شَوْكَةٌ وَكَثْرَةُ عَدَدٍ، فَكَانَتِ الْحَاجَةُ إِلَى النُّصْرَةِ وَالْمُعَاوَنَةِ أَشَدَّ بِخِلَافِ مَا بَعْدَ الْفَتْحِ، فَإِنَّ الْإِسْلَامَ صَارَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ قَوِيًّا، وَالْكُفْرَ ضَعِيفًا، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ [التَّوْبَةِ: ١٠٠]
Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte cihat eden kimsenin faziletine delil kılmışlar ve bunun gerekçesini açıklamışlardır: O da Müslümanların sayısının az, kâfirlerin ise güçlü ve sayılarının çok olduğu o durumda Resûl'e aleyhisselâm bizzat canla yardım etmenin ve mal infak etmenin mevkiinin büyüklüğüdür. Zira yardım ve desteğe olan ihtiyaç o zaman daha şiddetliydi; fetihten sonraki durum ise böyle değildir. Çünkü o vakitte İslâm güçlü, küfür ise zayıf hale gelmiştir. Buna Allah Teâlâ'nın şu buyruğu delalet eder: { وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ } “Muhacirler ve Ensardan öne geçen ilkler” [Tevbe 100].
وَقَوْلُهُ ﵊: «لَا تَسُبُّوا أَصْحَابِي، فَلَوْ أَنْفَقَ أَحَدُكُمْ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا مَا بلغ مد أحدهم ولا نصيفه» .
Peygamber'in aleyhisselâm şu buyruğu da [buna delalet eder]: «Ashabıma sövmeyiniz! Sizden biri Uhud [dağı] kadar altın infak etse, onların bir müddüne ve yarısına bile ulaşamaz.»
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Allah onların her birine en güzel olanı vadetmiştir. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَيْ وَكُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ وَعَدَ اللَّه بالحسنى أَيِ الْمَثُوبَةَ الْحُسْنَى، وَهِيَ الْجَنَّةُ مَعَ تَفَاوُتِ الدَّرَجَاتِ.
Birinci Mesele: Yani Allah, iki zümreden her birine en güzel mükâfatı ki o da derecelerin farklılığıyla beraber Cennettir, vadetmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْقِرَاءَةُ الْمَشْهُورَةُ وَكُلًّا بِالنَّصْبِ، لِأَنَّهُ بِمَنْزِلَةِ: زَيْدًا وَعَدْتُ خَيْرًا، فَهُوَ مَفْعُولُ وَعَدَ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ: (وَكُلٌّ) بِالرَّفْعِ، وَحُجَّتُهُ أَنَّ الْفِعْلَ إِذَا تَأَخَّرَ عَنْ مَفْعُولِهِ لَمْ يَقَعْ عَمَلُهُ فِيهِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُمْ قَالُوا:
İkinci Mesele: Meşhur kıraat, { وَكُلًّا } “ve her birine” lafzının nasbıyladır. Çünkü bu, “Zeyd'e hayır vadettim” sözü konumundadır ve { وَعَدَ } “vadetti” fiilinin mefulüdür (nesnesidir). İbn Âmir ise ref' ile (وَكُلٌّ) şeklinde okumuştur. Onun delili şudur: Fiil, mefulünden sonra geldiğinde onda amel etmez. Bunun delili ise onların şöyle demeleridir:
زَيْدٌ ضَرَبْتُ، وَكَقَوْلِهِ فِي الشِّعْرِ:
“Zeyd dövdüm” [demeleridir] ve şairin şu sözündeki gibidir:
قَدْ أَصْبَحَتْ أَمُّ الْخِيَارِ تَدَّعِي ... عَلَيَّ ذَنْبًا كُلَّهُ لَمْ أَصْنَعِ
“Ümmü'l-Hıyâr benim aleyhime bir günah iddia eder oldu... Ki onun hiçbirini işlemedim.”
رُوِيَ (كُلُّهُ) بِالرَّفْعِ لِتَأَخُّرِ الْفِعْلِ عَنْهُ لِمُوجِبٍ آخَرَ، وَاعْلَمْ أَنَّ لِلشَّيْخِ عَبْدِ الْقَاهِرِ فِي هَذَا الْبَابِ كَلَامًا حَسَنًا، قَالَ: إِنَّ الْمَعْنَى فِي هَذَا الْبَيْتِ يَتَفَاوَتُ بِسَبَبِ النَّصْبِ وَالرَّفْعِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ النَّصْبَ يُفِيدُ أَنَّهُ مَا فَعَلَ كُلَّ الذُّنُوبِ، وَهَذَا لَا يُنَافِي كَوْنَهُ فَاعِلًا لِبَعْضِ الذُّنُوبِ، فَإِنَّهُ إِذَا قَالَ: مَا فَعَلْتُ كُلَّ الذُّنُوبِ، أَفَادَ أَنَّهُ مَا فَعَلَ الْكُلَّ، وَيَبْقَى احْتِمَالُ أَنَّهُ فَعَلَ الْبَعْضَ، بَلْ عِنْدَ مَنْ يَقُولُ: بِأَنَّ دَلِيلَ الْخِطَابِ حُجَّةٌ يَكُونُ ذَلِكَ اعْتِرَافًا بِأَنَّهُ فَعَلَ بَعْضَ الذُّنُوبِ.
(كُلُّهُ) kelimesi, fiilin başka bir gerekçeyle ondan sonra gelmesinden dolayı ref ile rivayet edilmiştir. Bil ki Şeyh Abdülkâhir'in bu konuda güzel bir sözü vardır. Şöyle demiştir: Bu beyitteki anlam nasb ve ref sebebiyle farklılaşır. Çünkü nasb, onun günahların hepsini işlemediğini ifade eder; bu ise günahların bir kısmını işlemiş olmasına mani değildir. Zira bir kimse: “Bütün günahları işlemedim” dediğinde, hepsini işlemediğini ifade etmiş olur ve bir kısmını işlemiş olma ihtimali baki kalır. Hatta mefhum-ı muhalefeti hüccet sayanlara göre bu, günahların bir kısmını işlediğine dair bir ikrar olur.
أَمَّا رِوَايَةُ الرَّفْعِ، وَهِيَ قَوْلُهُ: كُلُّهُ لَمْ أصنع، فمعناه أن كل واحد وَاحِدٍ مِنَ الذُّنُوبِ مَحْكُومٌ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ غَيْرُ مَصْنُوعٍ، فَيَكُونُ مَعْنَاهُ أَنَّهُ مَا أَتَى بِشَيْءٍ مِنَ الذُّنُوبِ الْبَتَّةَ، وَغَرَضُ الشَّاعِرِ أَنْ يَدَّعِيَ الْبَرَاءَةَ عَنْ جَمِيعِ الذُّنُوبِ، فَعَلِمْنَا أَنَّ الْمَعْنَى يَتَفَاوَتُ بِالرَّفْعِ وَالنَّصْبِ، وَمِمَّا يَتَفَاوَتُ فِيهِ الْمَعْنَى بِسَبَبِ تَفَاوُتِ الْإِعْرَابِ فِي هَذَا الْبَابِ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Ref rivayetine gelince -ki o şairin “كُلُّهُ لَمْ أصنع” sözüdür- bunun anlamı: Günahların her biri hakkında onun işlenmediğine hükmedilmiştir; dolayısıyla anlamı, onun kesinlikle günahlardan hiçbir şey işlemediği şeklinde olur. Şairin maksadı ise bütün günahlardan berî olduğunu iddia etmektir. Böylece anladık ki anlam, ref ve nasb ile farklılaşmaktadır. Bu babda irabın farklılaşması sebebiyle anlamın farklılaştığı yerlerden biri de Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:
إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ [الْقَمَرِ: ٤٩] فَمَنْ قَرَأَ (كُلَّ) شَيْءٍ بِالنَّصْبِ، أَفَادَ أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ الْكُلَّ بِقَدَرٍ، وَمَنْ قَرَأَ (كَلُّ) بِالرَّفْعِ لَمْ يُفِدْ أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ الْكُلَّ، بَلْ يُفِيدُ أَنَّ كُلَّ مَا كَانَ مَخْلُوقًا لَهُ فَهُوَ إِنَّمَا خَلَقَهُ بِقَدَرٍ، وَقَدْ يَكُونُ تَفَاوُتُ الْإِعْرَابِ فِي هَذَا الْبَابِ بِحَيْثُ لَا يُوجِبُ تَفَاوُتَ الْمَعْنَى كَقَوْلِهِ: وَالْقَمَرَ قَدَّرْناهُ [يس: ٣٩] فَإِنَّكَ سَوَاءٌ قَرَأْتَ وَالْقَمَرَ بِالرَّفْعِ أَوْ بِالنَّصْبِ فَإِنَّ الْمَعْنَى وَاحِدٌ فَكَذَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ سَوَاءٌ قَرَأْتَ وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى أَوْ قَرَأْتَ وَكُلٌّ وَعَدَ اللَّه الْحُسْنَى فَإِنَّ الْمَعْنَى وَاحِدٌ غَيْرُ مُتَفَاوِتٍ.
{ إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ } “Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle yarattık” [Kamer 49]. Kim { كُلَّ } kelimesini nasb ile okursa, Allah Teâlâ'nın her şeyi bir kaderle yarattığını ifade etmiş olur. Kim de (كَلُّ) şeklinde ref ile okursa, O'nun her şeyi yarattığını ifade etmez, aksine O'nun yarattığı her ne varsa onu ancak bir kaderle yarattığını ifade eder. Bazen bu babda irabın farklılaşması, Allah Teâlâ'nın { وَالْقَمَرَ قَدَّرْناهُ } “Ay'a da menziller tayin ettik” [Yâsîn 39] buyruğunda olduğu gibi anlamın farklılaşmasını gerektirmeyecek şekilde olur. Çünkü { وَالْقَمَرَ } kelimesini ister ref ile ister nasb ile oku, anlam birdir. İşte bu ayette de böyledir; ister { وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى } şeklinde, ister “وَكُلٌّ وَعَدَ اللَّه الْحُسْنَى” şeklinde oku, mana birdir ve değişmez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: تَقْدِيرُ الْآيَةِ: وَكُلًّا وَعَدَهُ اللَّهُ الْحُسْنَى إِلَّا أَنَّهُ حَذَفَ الضَّمِيرَ لِظُهُورِهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا [الْفُرْقَانِ: ٤١] وَكَذَا قَوْلُهُ: وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً [الْبَقَرَةِ: ٤٨] ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَعَدَ السَّابِقِينَ وَالْمُحْسِنِينَ بِالثَّوَابِ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ عَالِمًا بِالْجُزْئِيَّاتِ، وَبِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ، حَتَّى يُمْكِنَهُ إِيصَالُ الثَّوَابِ إِلَى المستحقين، إذا لَوْ لَمْ يَكُنْ عَالِمًا بِهِمْ وَبِأَفْعَالِهِمْ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ، لَمَا أَمْكَنَ الْخُرُوجُ عَنْ عُهْدَةِ الْوَعْدِ بِالتَّمَامِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ أَتْبَعَ ذَلِكَ الْوَعْدَ بقوله:
Üçüncü Mesele: Ayetin takdiri: “وَكُلًّا وَعَدَهُ اللَّهُ الْحُسْنَى” (Allah onların her birine en güzeli vadetmiştir) şeklindedir. Ne var ki Allah Teâlâ'nın: { أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا } “Allah'ın elçi olarak gönderdiği bu mudur?” [Furkân 41] buyruğunda ve keza: { وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً } “Hiçbir kimsenin başkası adına bir şey ödeyemeyeceği günden sakının” [Bakara 48] buyruğunda olduğu gibi, açık olmasından dolayı zamiri hazfetmiştir. Sonra { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Allah yaptıklarınızdan haberdardır” buyurmuştur. Bunun anlamı şudur: Allah Teâlâ öne geçenlere ve iyilik yapanlara mükâfat vadettiğinde, hak sahiplerine mükâfatı ulaştırabilmesi için cüz'iyyatı ve bilinenlerin tamamını mutlaka biliyor olması gerekir. Zira şayet onları ve amellerini ayrıntılı bir şekilde bilmeseydi, vaadin sorumluluğundan tastamam çıkmak mümkün olmazdı. İşte bu sebepten ötürü o vaadin peşinden şu buyruğunu getirmiştir:
وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ.
{ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”
[سورة الحديد (٥٧) : آية ١١]
[Hadîd Suresi (57), Ayet 11]
مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ وَلَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ (١١)
{ مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ وَلَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ } “Kimdir o ki Allah'a güzel bir borç versin de Allah da bunu ona kat kat artırsın? Ona pek değerli bir mükâfat da vardır.” (11)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً } “Kimdir o ki Allah'a güzel bir borç versin” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرُوا أَنَّ
Birinci Mesele: Şöyle zikretmişlerdir:
رَجُلًا مِنَ الْيَهُودِ قَالَ عِنْدَ نزول هذه الآية ما استقرض إليه مُحَمَّدٍ حَتَّى افْتَقَرَ، فَلَطَمَهُ أَبُو بَكْرٍ، فَشَكَا الْيَهُودِيُّ ذَلِكَ إِلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ فَقَالَ لَهُ: مَا أَرَدْتَ بِذَلِكَ؟ فَقَالَ: مَا مَلَكْتُ نَفْسِي أَنْ لَطَمْتُهُ فَنَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً [آلِ عِمْرَانَ: ١٨٦]
Yahudilerden bir adam bu ayet indiğinde: “Muhammed'in ilahı borç istediğine göre fakir düşmüş olmalı” dedi. Bunun üzerine Ebû Bekir ona bir tokat attı. Yahudi bu durumu Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem şikâyet etti. [Resûlullah] ona: «Bununla ne kastettin?» buyurdu. [Ebû Bekir]: “Kendime hâkim olamayarak ona tokat attım” dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ'nın şu buyruğu indi: { وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً } “Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve Allah'a ortak koşanlardan çok eziyet verici sözler işiteceksiniz” [Âl-i İmrân 186].
قَالَ الْمُحَقِّقُونَ: الْيَهُودِيُّ إِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ، لَا لِأَنَّ الْعَاقِلَ يَعْتَقِدُ أَنَّ الْإِلَهَ يَفْتَقِرُ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي قولهم: إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ [آلِ عِمْرَانَ: ١٨١] .
Muhakkikler şöyle demiştir: Yahudi bunu sırf alay yollu söylemiştir; yoksa akıl sahibi bir kimsenin ilahın fakirleşeceğine inanmasından ötürü değildir. Onların: { إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ } “Şüphesiz Allah fakirdir, biz ise zenginiz” [Âl-i İmrân 181] sözlerindeki durum da böyledir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَكَّدَ بِهَذِهِ الْآيَةِ تَرْغِيبَ النَّاسِ فِي أَنْ يُنْفِقُوا أَمْوَالَهُمْ فِي نُصْرَةِ الْمُسْلِمِينَ وَقِتَالِ الْكَافِرِينَ وَمُوَاسَاةِ فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ، وَسَمَّى ذَلِكَ الْإِنْفَاقَ قَرْضًا مِنْ حَيْثُ وَعَدَ بِهِ الْجَنَّةَ تَشْبِيهًا بِالْقَرْضِ.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ bu ayetle insanları mallarını Müslümanlara yardım, kâfirlerle savaş ve Müslüman fakirlerle dayanışma yolunda infak etmeye teşvik etmeyi tekit etmiş ve Cenneti vadetmesi bakımından bu infakı borca benzeterek “karz” (borç) diye isimlendirmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ مِنْ هَذَا الْإِنْفَاقِ، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: الْمُرَادُ الْإِنْفَاقَاتُ الْوَاجِبَةُ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: بَلْ هُوَ فِي التَّطَوُّعَاتِ، وَالْأَقْرَبُ دُخُولُ الْكُلِّ فِيهِ.
Üçüncü Mesele: Bu infaktan muradın ne olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bir kısmı: “Murat vacip olan infaklardır” derken, bir kısmı da: “Aksine nafilelerdedir” demiştir. En uygun olanı ise hepsinin buna dahil olmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: ذَكَرُوا فِي كَوْنِ الْقَرْضِ حَسَنًا وُجُوهًا أَحَدُهَا: قَالَ مُقَاتِلٌ: يَعْنِي طَيِّبَةٌ بِهَا نَفْسُهُ وَثَانِيهَا:
Dördüncü Mesele: Borcun güzel (hasen) olması hakkında birtakım yönler zikretmişlerdir: Birincisi: Mukâtil: “Yani gönül hoşluğuyla verilmesidir” demiştir. İkincisi:
قَالَ الْكَلْبِيُّ: يَعْنِي يَتَصَدَّقُ بِهَا لِوَجْهِ اللَّه وَثَالِثُهَا: قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْقَرْضُ لَا يَكُونُ حَسَنًا حَتَّى يَجْمَعَ أَوْصَافًا عَشَرَةً الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ مِنَ الْحَلَالِ
Kelbî: “Yani Allah rızası için sadaka vermesidir” demiştir. Üçüncüsü: Bazı âlimler şöyle demiştir: Karz (borç/infak), on vasfı bir araya getirmedikçe güzel (hasen) olmaz: Birincisi: Helalden olmasıdır.
قَالَ ﵊: «إِنَّ اللَّه طَيِّبٌ لَا يَقْبَلُ إِلَّا الطَّيِّبَ»
Peygamber aleyhisselâm: «Şüphesiz Allah temizdir, ancak temiz olanı kabul eder» buyurmuştur.
وَقَالَ ﵊: «لَا يَقْبَلُ اللَّه صَلَاةَ بِغَيْرِ طُهُورٍ، وَلَا صَدَقَةً مِنْ غُلُولٍ»
Yine Peygamber aleyhisselâm: «Allah abdestsiz namazı ve hıyanetle [elde edilen / ganimetten aşıran] maldan verilen sadakayı kabul etmez» buyurmuştur.
وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ مِنْ أَكْرَمِ مَا يَمْلِكُهُ دُونَ أَنْ يُنْفِقَ الرَّدِيءَ، قَالَ اللَّه تَعَالَى: وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ [الْبَقَرَةِ: ٢٦٧] ، الثَّالِثُ: أَنْ تَتَصَدَّقَ بِهِ وَأَنْتَ تُحِبُّهُ وَتَحْتَاجُ إِلَيْهِ بِأَنْ تَرْجُوَ الْحَيَاةَ وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ [البقرة: ١٧٧] .
İkincisi: Değersiz olanı infak etmek yerine sahip olduğu en değerli şeyden olmasıdır. Allah Teâlâ: { وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ } “Kötüsünü vermeye yeltenmeyin” [Bakara 267] buyurmuştur. Üçüncüsü: Yaşamayı umduğun bir halde onu severken ve ona ihtiyaç duyarken sadaka olarak vermendir; bu da Allah Teâlâ'nın: { وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ } “Mala olan sevgisine rağmen onu veren” [Bakara 177] buyruğundan murat edilen şeydir.
وبقول: وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ [الْإِنْسَانِ: ٨] عَلَى أَحَدِ التَّأْوِيلَاتِ
Ve tefsirlerden birine göre: { وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ } “Ona olan sevgilerine rağmen yemeği yedirirler” [İnsân 8] buyruğundan [murat edilen şeydir].
وَقَالَ ﵊: «الصَّدَقَةُ أَنْ تُعْطِيَ وَأَنْتَ صَحِيحٌ شَحِيحٌ تَأْمُلُ الْعَيْشَ، وَلَا تُمْهِلُ حَتَّى إِذَا بَلَغْتَ التَّرَاقِيَ قَلْتَ لِفُلَانٍ كَذَا وَلِفُلَانٍ كَذَا»
Peygamber aleyhisselâm da şöyle buyurmuştur: «Sadaka; sağlıklı, mala düşkün olduğun ve yaşamayı umduğun bir halde vermendir; can boğaza gelip de 'Falana şu kadar, filana şu kadar' diyeceğin ana kadar ertelememendir.»
وَالرَّابِعُ: أَنْ تَصْرِفَ صَدَقَتَكَ إِلَى الْأَحْوَجِ الْأَوْلَى بِأَخْذِهَا، وَلِذَلِكَ خَصَّ اللَّه تَعَالَى أَقْوَامًا بِأَخْذِهَا وَهُمْ أَهْلُ السُّهْمَانِ الْخَامِسُ: أَنْ تَكْتُمَ الصَّدَقَةَ مَا أَمْكَنَكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَإِنْ تُخْفُوها وَتُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٧١] ، السَّادِسُ: أَنْ لَا تُتْبِعَهَا مَنًّا وَلَا أَذًى، قَالَ تَعَالَى: لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى [الْبَقَرَةِ:
Dördüncüsü: Sadakanı onu almaya en çok muhtaç ve en layık olana sarf etmendir. Bundan dolayı Allah Teâlâ onu almaya hak kazanan birtakım zümreleri tahsis etmiştir ki onlar [zekât] pay sahipleridir. Beşincisi: Gücün yettiğince sadakayı gizlemendir; çünkü Allah Teâlâ: { وَإِنْ تُخْفُوها وَتُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } “Eğer onları gizler ve fakirlere öyle verirseniz bu sizin için daha hayırlıdır” [Bakara 271] buyurmuştur. Altıncısı: Sadakayı başa kakma ve eziyetle peşinden takip etmemendir. Allah Teâlâ: { لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى } “Sadakalarınızı başa kakmak ve eziyet etmek suretiyle boşa çıkarmayın” [Bakara
٢٦٤] ، السَّابِعُ: أَنْ تَقْصِدَ بِهَا وَجْهَ اللَّه وَلَا تُرَائِيَ، كَمَا قَالَ: إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلى وَلَسَوْفَ يَرْضى [الليل: ٢٠، ٢١] وَلِأَنَّ الْمُرَائِيَ مَذْمُومٌ بِالِاتِّفَاقِ الثَّامِنُ: أَنْ تَسْتَحْقِرَ مَا تُعْطِي وَإِنْ كَثُرَ، لِأَنَّ ذَلِكَ قَلِيلٌ مِنَ الدُّنْيَا، وَالدُّنْيَا كُلُّهَا قَلِيلَةٌ، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ [الْمُدَّثِّرِ: ٦] فِي أَحَدِ التَّأْوِيلَاتِ التَّاسِعُ: أَنْ يَكُونَ مِنْ أَحَبِّ أَمْوَالِكَ إِلَيْكَ، قَالَ تَعَالَى: لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ [آلِ عِمْرَانَ:
264] buyurmuştur. Yedincisi: Bununla Allah rızasını kastetmen ve gösteriş yapmamandır. Nitekim: { إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلى وَلَسَوْفَ يَرْضى } “Ancak yüce Rabbinin rızasını aramak için [verir] ve elbette o hoşnut olacaktır” [Leyl 20-21] buyrulmuştur; zira gösteriş yapan icma ile yerilmiştir. Sekizincisi: Çok da olsa verdiğini küçük görmendir; zira bu dünyalıktan az bir şeydir ve dünyanın tamamı da azdır. Bir tevile göre Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ } “Yaptığın iyiliği çok görerek başa kakma” [Müddessir 6] buyruğundan murat edilen budur. Dokuzuncusu: Mallarının sana en sevimli olanından olmasıdır. Allah Teâlâ: { لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ } “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla iyiliğe erişemezsiniz” [Âl-i İmrân
٩٢] الْعَاشِرُ: أَنْ لَا تَرَى عِزَّ نَفْسِكَ وَذُلَّ الْفَقِيرِ، بَلْ يَكُونُ الْأَمْرُ بِالْعَكْسِ فِي نَظَرِكَ، فَتَرَى الْفَقِيرَ كَأَنَّ اللَّه تَعَالَى أَحَالَ عَلَيْكَ رِزْقَهُ الَّذِي قَبِلَهُ بِقَوْلِهِ: وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها [هُودَ: ٦] وَتَرَى نَفْسَكَ تَحْتَ دَيْنِ الْفَقِيرِ، فَهَذِهِ أَوْصَافٌ عَشَرَةٌ إِذَا اجْتَمَعَتْ كَانَتِ الصَّدَقَةُ قَرْضًا حَسَنًا، وَهَذِهِ الْآيَةُ مُفَسَّرَةٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
92] buyurmuştur. Onuncusu: Kendi nefsini izzetli, fakiri ise zelil görmemendir; aksine senin bakışında durum bunun tam tersi olmalı, fakiri sanki Allah Teâlâ'nın: { وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها } “Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki rızkı Allah'a ait olmasın” [Hûd 6] buyruğuyla üstlendiği rızkını sana havale etmiş gibi görmeli ve kendini fakirin borcu altında görmelisin. İşte bu on vasıf bir araya geldiğinde sadaka karz-ı hasen (güzel bir borç) olur. Bu ayet Bakara Suresi'nde tefsir edilmiştir.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَيُضاعِفَهُ لَهُ وَلَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Allah Teâlâ: { فَيُضاعِفَهُ لَهُ وَلَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ } “Allah da bunu ona kat kat artırsın, ona pek değerli bir mükâfat da vardır.” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى ضَمِنَ عَلَى هَذَا الْقَرْضِ الْحَسَنِ أَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: الْمُضَاعَفَةُ عَلَى مَا ذَكَرَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَبَيَّنَ أَنَّ مَعَ الْمُضَاعَفَةِ لَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ، وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ أَصْحَابِنَا أَنَّ الْمُضَاعَفَةَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ تَعَالَى يَضُمُّ إِلَى قَدْرِ الثَّوَابِ مِثْلَهُ مِنَ التَّفْضِيلِ وَالْأَجْرُ الْكَرِيمُ/ عِبَارَةٌ عَنِ الثَّوَابِ، فَإِنْ قِيلَ: مَذْهَبُكُمْ أَنَّ الثَّوَابَ أَيْضًا تَفَضُّلٌ فَإِذَا لَمْ يَحْصُلِ الِامْتِيَازُ لَمْ يَتِمَّ هَذَا التَّفْسِيرُ الْجَوَابُ: أَنَّهُ تَعَالَى كَتَبَ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ، أَنَّ كُلَّ مَنْ صَدَرَ مِنْهُ الْفِعْلُ الْفُلَانِيُّ، فَلَهُ قَدْرُ كَذَا مِنَ الثَّوَابِ، فَذَاكَ الْقَدْرُ هُوَ الثَّوَابُ، فَإِذَا ضُمَّ إِلَيْهِ مِثْلُهُ فَذَلِكَ الْمِثْلُ هُوَ الضِّعْفُ وَالْقَوْلُ الثَّانِي: هُوَ قَوْلُ الْجُبَّائِيِّ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ أَنَّ الْأَعْوَاضَ تُضَمُّ إِلَى الثَّوَابِ فَذَلِكَ هُوَ الْمُضَاعَفَةُ، وَإِنَّمَا وَصَفَ الْأَجْرَ بِكَوْنِهِ كَرِيمًا لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي جَلَبَ ذَلِكَ الضِّعْفَ، وَبِسَبَبِهِ حَصَلَتْ تِلْكَ الزِّيَادَةُ، فَكَانَ كَرِيمًا، مِنْ هَذَا الْوَجْهِ.
Birinci Mesele: Allah Teâlâ bu güzel borç üzerine iki şeyi vadetmiştir: Biri Bakara Suresi'nde zikredildiği üzere kat kat artırma (katlama), [diğeri ise] katlama ile birlikte onun için pek değerli bir mükâfat olduğunu beyan etmesidir. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Ashabımızın görüşü olup kat kat artırmanın, Allah Teâlâ'nın sevap miktarına bir lütuf olarak onun mislini eklemesine bir işaret olduğudur; pek değerli mükâfat (ecr-i kerîm) ise sevaptan ibarettir. Eğer: “Sizin mezhebinize göre sevap da bir lütuftur; dolayısıyla bir ayrım gerçekleşmediğinde bu tefsir tamam olmaz” denilirse, Cevap: Allah Teâlâ Levh-i Mahfuz'da, filan fiili işleyen kimseye şu kadar sevap verileceğini yazmıştır; işte o miktar sevaptır. Ona bir misli daha eklendiğinde ise o misil katlama (kat) olur. İkinci görüş: Mu'tezile'den Cübbâî'nin görüşü olup ivazların (karşılıkların) sevaba eklenmesidir ki katlama işte budur. Ecrin “kerîm” olarak nitelenmesi ise, o katlamayı celbeden ve o artışın sebebi olan şey olması hasebiyledir; bu bakımdan kerîm olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ: (فَيُضَعِّفَهُ) مُشَدَّدَةً بِغَيْرِ أَلِفٍ، ثُمَّ إِنَّ ابْنَ كَثِيرٍ قَرَأَ بِضَمِّ الْفَاءِ وَابْنَ عَامِرٍ بِفَتْحِ الْفَاءِ، وَقَرَأَ عَاصِمٌ (فَيُضَاعِفَهُ) بِالْأَلِفِ وَفَتْحِ الْفَاءِ، وَقَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو عمر وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: فَيُضَاعِفُهُ بِالْأَلِفِ وَضَمِّ الْفَاءِ، قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: يُضَاعَفُ وَيُضَعَّفُ بِمَعْنًى إِنَّمَا الشَّأْنُ فِي تَعْلِيلِ قِرَاءَةِ الرَّفْعِ وَالنَّصْبِ، أَمَّا الرفع فوجه ظَاهِرٌ لِأَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى يُقْرِضُ، أَوْ عَلَى الِانْقِطَاعِ مِنَ الْأَوَّلِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: فَهُوَ يُضَاعَفُ، وأما قراء النَّصْبِ فَوَجْهُهَا أَنَّهُ لَمَّا قَالَ: مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ فَكَأَنَّهُ قَالَ: أَيُقْرِضُ اللَّه أَحَدٌ قَرْضًا حَسَنًا، وَيَكُونُ قَوْلُهُ:
İkinci Mesele: İbn Kesîr ve İbn Âmir, elifsiz ve şeddeli olarak (فَيُضَعِّفَهُ) şeklinde okumuşlardır. Sonra İbn Kesîr fâ harfinin zammesiyle [feyudaffi'uhû], İbn Âmir ise fâ harfinin fethasıyla [feyudaffi'ahû] okumuştur. Âsım ise elif ile ve fâ harfinin fethasıyla (فَيُضَاعِفَهُ) şeklinde okumuştur. Nâfi', Ebû Amr, Hamza ve Kisâî de elif ile ve fâ harfinin zammesiyle { فَيُضَاعِفُهُ } şeklinde okumuşlardır. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: “يُضَاعَفُ” ve “يُضَعَّفُ” aynı anlamdadır; asıl mesele ref ve nasb kıraatlerinin illetindedir. Ref kıraatinin gerekçesi açıktır; çünkü o { يُقْرِضُ } fiiline matuftur yahut öncekinden kopuktur (müste'nefedir), sanki: “O katlanır” denilmiş gibidir. Nasb kıraatinin gerekçesine gelince; { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ } buyurunca sanki: “Allah'a güzel bir borç verecek kimse var mı?” demiş gibi olur ve:
فَيُضاعِفَهُ جَوَابًا عَنِ الاستفهام فحينئذ ينصب.
{ فَيُضاعِفَهُ } buyruğu istifhama cevap olur; bu durumda da nasb edilir.
[سورة الحديد (٥٧) : آية ١٢]
[Hadîd Suresi (57), Ayet 12]
يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ يَسْعى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ بُشْراكُمُ الْيَوْمَ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٢)
{ يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ يَسْعى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ بُشْراكُمُ الْيَوْمَ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “O gün mümin erkeklerle mümin kadınları, nurları önlerinde ve sağlarında koşarken görürsün. [Onlara]: 'Bugün müjdeniz, içlerinde ebedî kalacağınız, altından ırmaklar akan cennetlerdir. İşte büyük kurtuluş budur' [denir].” (12)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ يَسْعى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ يَسْعى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ } “O gün mümin erkeklerle mümin kadınları, nurları önlerinde ve sağlarında koşarken görürsün” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: يَوْمَ تَرَى ظَرْفٌ لِقَوْلِهِ: وَلَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ [الحديد: ١١] أو منصوب بأذكر تَعْظِيمًا لِذَلِكَ الْيَوْمِ.
Birinci Mesele: { يَوْمَ تَرَى } ifadesi, { وَلَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ } [Hadîd 11] buyruğunun zarfıdır veya o günün büyüklüğünü belirtmek üzere takdiri olan bir “hatırla” fiiliyle mensuptur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْيَوْمِ هُوَ يَوْمُ الْمُحَاسَبَةِ، وَاخْتَلَفُوا فِي هَذَا النُّورِ عَلَى وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: قَالَ قَوْمٌ: الْمُرَادُ نَفْسُ النُّورِ عَلَى مَا
İkinci Mesele: Bu günden murat hesap günüdür. Bu nur hakkında birtakım görüşlerle ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Bir topluluk şöyle demiştir: Murad bizzat nurun kendisidir;
رُوِيَ عَنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ: «أن كُلَّ مُثَابٍ فَإِنَّهُ يَحْصُلُ لَهُ النُّورُ عَلَى قَدْرِ عَمَلِهِ وَثَوَابِهِ فِي الْعِظَمِ وَالصِّغَرِ»
Nitekim Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle rivayet edilmiştir: «Sevap kazanan herkese, büyüklük ve küçüklük bakımından ameli ve mükâfatı ölçüsünde nur verilir.»
فَعَلَى هَذَا مَرَاتِبُ الْأَنْوَارِ مُخْتَلِفَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يُضِيءُ لَهُ نُورٌ كَمَا بَيْنَ عَدَنَ إِلَى صَنْعَاءَ، وَمِنْهُمْ مَنْ نُورُهُ مِثْلُ الْجَبَلِ، وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُضِيءُ لَهُ نُورٌ إِلَّا مَوْضِعَ قَدَمَيْهِ، وَأَدْنَاهُمْ نُورًا مَنْ يَكُونُ نُورُهُ عَلَى إِبْهَامِهِ يَنْطَفِئُ مَرَّةً وَيَتَّقِدُ أُخْرَى، وَهَذَا الْقَوْلُ مَنْقُولٌ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَقَتَادَةَ وَغَيْرِهِمَا، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مَا مِنْ عَبْدٍ إِلَّا وَيُنَادَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَا فُلَانُ هَا نُورُكَ، وَيَا فُلَانُ لَا نُورَ لَكَ، نُعُوذُ باللَّه مِنْهُ، وَاعْلَمْ أَنَّا بَيَّنَّا فِي سُورَةِ النُّورِ، أَنَّ النُّورَ الْحَقِيقِيَّ هُوَ اللَّه تَعَالَى، وَأَنَّ نُورَ الْعِلْمِ الَّذِي هُوَ نُورُ الْبَصِيرَةِ أَوْلَى بِكَوْنِهِ نُورًا مِنْ نُورِ الْبَصَرِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ ظَهَرَ أَنَّ مَعْرِفَةَ اللَّه هِيَ النُّورُ فِي الْقِيَامَةِ فَمَقَادِيرُ الْأَنْوَارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى حَسَبِ مَقَادِيرِ الْمَعَارِفِ فِي الدُّنْيَا الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ النُّورِ مَا يَكُونُ سَبَبًا لِلنَّجَاةِ، وَإِنَّمَا قَالَ: بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ لِأَنَّ السُّعَدَاءَ يُؤْتَوْنَ صَحَائِفَ أَعْمَالِهِمْ مِنْ هَاتَيْنِ الْجِهَتَيْنِ، كَمَا أَنَّ الْأَشْقِيَاءَ يُؤْتَوْنَهَا مِنْ شَمَائِلِهِمْ، وَوَرَاءِ ظُهُورِهِمْ الْقَوْلُ الثَّالِثُ:
Buna göre nurların dereceleri farklıdır: Onlardan kimine Aden ile San'a arası kadar bir nur aydınlık verir; kiminin nuru dağ gibidir; kimine de sadece ayaklarının bastığı yeri aydınlatacak kadar nur verilir. Nuru en az olan ise nuru başparmağında olup bir sönüp bir yanan kimsedir. Bu görüş İbn Mes'ûd, Katâde ve başkalarından nakledilmiştir. Mücâhid şöyle demiştir: Kıyamet günü: “Ey falan! İşte nurun; ey falan! Senin nurun yok” diye seslenilmeyecek hiçbir kul yoktur; bundan Allah'a sığınırız. Bil ki biz Nûr Suresi'nde hakiki nurun Allah Teâlâ olduğunu, basiret nuru olan ilim nurunun, gözün nurundan daha çok nur olmaya layık bulunduğunu açıklamıştık. Böyle olunca, kıyametteki nurun Allah'ı tanımak (marifetullah) olduğu açığa çıkar; dolayısıyla kıyamet günündeki nurların miktarları, dünyadaki marifetlerin miktarlarına göredir. İkinci Görüş: Nurdan muradın kurtuluş sebebi olan şey olduğudur. { بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ } “önlerinde ve sağlarında” buyurmuştur; çünkü bahtiyar kimselere amel defterleri bu iki cihetten verilir, nitekim bedbaht kimselere ise sollarından ve arkalarından verilir. Üçüncü Görüş:
الْمُرَادُ بِهَذَا النُّورِ الْهِدَايَةُ إِلَى الْجَنَّةِ، كَمَا يُقَالُ/ لَيْسَ لِهَذَا الْأَمْرِ نُورٌ، إِذَا لَمْ يَكُنِ الْمَقْصُودُ حَاصِلًا، وَيُقَالُ: هَذَا
Bu nurdan murat cennete doğru olan hidayettir; nitekim maksat hasıl olmadığında: “Bu işin nuru yoktur” denir. Ve maksat hasıl olduğunda:
الْأَمْرُ لَهُ نُورٌ وَرَوْنَقٌ، إِذَا كَانَ الْمَقْصُودُ حَاصِلًا.
“Bu işin bir nuru ve parlaklığı vardır” denilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ سَهْلُ بْنُ شُعَيْبٍ وَبِأَيْمانِهِمْ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ، وَالْمَعْنَى يَسْعَى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِإِيمَانِهِمْ حَصَلَ ذَلِكَ السَّعْيُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ يَداكَ [الْحَجِّ: ١٠] أَيْ ذلك كائن بذلك.
Üçüncü Mesele: Sehl b. Şuayb hemzenin kesresiyle (وَبِإِيمَانِهِمْ) şeklinde okumuştur. Anlamı: Nurları önlerinde koşar ve bu koşma onların imanları sayesinde gerçekleşir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ يَداكَ } “Bu, ellerinin önden gönderdiği şeyler sebebiyledir” [Hac 10] buyruğudur; yani bu, o sebeple meydana gelmiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: بُشْراكُمُ الْيَوْمَ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { بُشْراكُمُ الْيَوْمَ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “Bugün müjdeniz, içlerinde ebedî kalacağınız, altından ırmaklar akan cennetlerdir. İşte büyük kurtuluş budur” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: حَقِيقَةُ الْبِشَارَةِ ذَكَرْنَاهَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا [الْبَقَرَةِ: ٢٥] ثُمَّ قَالُوا:
Birinci Mesele: Müjdenin hakikatini, Allah Teâlâ'nın: { وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenleri müjdele” [Bakara 25] buyruğunun tefsirinde zikretmiştik. Sonra şöyle demişlerdir:
تَقْدِيرُ الْآيَةِ وَتَقُولُ لَهُمُ الْمَلَائِكَةُ بُشْرَاكُمُ الْيَوْمَ، كَمَا قَالَ: وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ [الرَّعْدِ: ٢٣، ٢٤] .
Ayette takdir edilen anlam şudur: Melekler onlara “Bugün müjdeniz...” derler; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Melekler de her kapıdan onların yanına varırlar [ve]: 'Size selâm olsun' [derler]” [Ra'd 23-24].
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ لَا يَنَالُهُمْ أَهْوَالُ يَوْمِ الْقِيَامَةِ لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ هَذِهِ صِفَتُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ غَيْرِ تَخْصِيصٍ.
İkinci Mesele: Bu ayet, müminlere kıyamet gününün korku ve dehşetlerinin isabet etmeyeceğine delalet etmiştir; çünkü Allah Teâlâ herhangi bir tahsis yapmaksızın onların kıyamet günündeki vasfının bu olduğunu açıklamıştır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ الْكَعْبِيُّ عَلَى أَنَّ الْفَاسِقَ لَيْسَ بِمُؤْمِنٍ فَقَالَ: لَوْ كَانَ مُؤْمِنًا لَدَخَلَ تَحْتَ هَذِهِ الْبِشَارَةِ، وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَقَطَعَ بِأَنَّهُ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ ثَبَتَ أَنَّهُ لَيْسَ بِمُؤْمِنٍ وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْفَاسِقَ قَاطِعٌ بِأَنَّهُ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ لِأَنَّهُ إِمَّا أَنْ لَا يَدْخُلَ النَّارَ أَوْ إِنْ دَخَلَهَا لَكِنَّهُ سَيَخْرُجُ مِنْهَا وَسَيَدْخُلُ الْجَنَّةَ وَيَبْقَى فِيهَا أَبَدَ الْآبَادِ، فهو إذن قَاطِعٌ بِأَنَّهُ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، فَسَقَطَ هَذَا الِاسْتِدْلَالُ.
Üçüncü Mesele: Kâ'bî, fasıkın mümin olmadığına dair delil getirip şöyle demiştir: Eğer o mümin olsaydı bu müjdenin kapsamına girerdi; şayet böyle olsaydı onun kesinlikle cennet ehlinden olduğu hükmüne varılırdı. Durum böyle olmadığına göre onun mümin olmadığı sabit olur. Cevap: Fasık kimse cennet ehlinden olduğundan emindir [hakkında kesinlik vardır]; çünkü o ya cehenneme hiç girmeyecektir ya da girse bile oradan çıkıp cennete girecek ve orada ebediyen kalacaktır. Dolayısıyla o kesin olarak cennet ehlindendir; böylece bu delil getirme düşmüş olur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: ذلِكَ عَائِدٌ إِلَى جَمِيعِ مَا تَقَدَّمَ وَهُوَ النُّورُ وَالْبُشْرَى بِالْجَنَّاتِ الْمُخَلَّدَةِ.
Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın { ذلِكَ } “İşte bu” buyruğu, daha önce geçenlerin tamamına racidir ki o da nur ve ebedî cennetlerle müjdelenmektir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قُرِئَ: ذَلِكَ الْفَوْزُ، بِإِسْقَاطِ كَلِمَةِ: هُوَ.
Beşinci Mesele: (هُوَ) kelimesi düşürülerek (ذَلِكَ الْفَوْزُ) şeklinde de okunmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ حَالَ الْمُؤْمِنِينَ فِي مَوْقِفِ الْقِيَامَةِ أَتْبَعَ ذَلِكَ بشرح حال المنافقين. فقال:
Bil ki Allah Teâlâ, kıyamet duruşma yerinde (mevkıf) müminlerin durumunu açıkladıktan sonra, bunun peşinden münafıkların halini açıklamaya geçmiş ve şöyle buyurmuştur:
[سورة الحديد (٥٧) : آية ١٣]
[Hadîd Suresi (57), Âyet 13]
يَوْمَ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ قِيلَ ارْجِعُوا وَراءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بابٌ باطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذابُ (١٣)
{ يَوْمَ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ قِيلَ ارْجِعُوا وَراءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بابٌ باطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذابُ } “O gün münafık erkekler ve münafık kadınlar, iman edenlere: «Bizi bekleyin de nurunuzdan bir parça alalım» derler. [Onlara]: «Arkanıza dönün de bir nur arayın!» denilir. Derken aralarına, içinde rahmet, dışında ise azap bulunan kapılı bir sur çekilir.” (13)
قوله: يَوْمَ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ قِيلَ ارْجِعُوا وَراءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ قِيلَ ارْجِعُوا وَراءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً } “O gün münafık erkekler ve münafık kadınlar, iman edenlere: «Bizi bekleyin de nurunuzdan bir parça alalım» derler. [Onlara]: «Arkanıza dönün de bir nur arayın!» denilir” buyruğunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: يَوْمَ يَقُولُ، بدل من يَوْمَ تَرَى [الحديد: ١٢] ، أو هو أيضا منصوب با ذكر تَقْدِيرًا.
Birinci Mesele: { يَوْمَ يَقُولُ } “O gün derler” ifadesi, { يَوْمَ تَرَى } “Gördüğün gün” [Hadîd 12] ifadesinden bedeldir veya takdiri [olan] “hatırla / zikret” (اذكر) ile mansubdur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ حَمْزَةُ وَحْدَهُ (أَنْظِرُونَا) مَكْسُورَةَ الظَّاءِ، وَالْبَاقُونَ (انْظُرُوا) ، قَالَ أَبُو عَلِيٍّ/ الْفَارِسِيُّ لَفْظُ النَّظَرِ يُسْتَعْمَلُ عَلَى ضُرُوبٍ أَحَدُهَا: أَنْ تُرِيدَ بِهِ نَظَرْتُ إِلَى الشَّيْءِ، فَيُحْذَفُ الْجَارُّ وَيُوصَلُ الْفِعْلُ، كَمَا أَنْشَدَ أَبُو الْحَسَنِ:
İkinci Mesele: Sadece Hamza zâ harfinin kesresiyle (أَنْظِرُونَا) şeklinde, diğer kıraat imamları ise (انْظُرُونَا) şeklinde okumuşlardır. Ebû Alî el-Fârisî şöyle demiştir: Nazar (نَظَر) lafzı birkaç şekilde kullanılır: Birincisi: Bununla “bir şeye baktım” (نَظَرْتُ إِلَى الشَّيْءِ) anlamını kastetmendir; bu durumda harf-i cer hazfedilir ve fiil [doğrudan mef'ûle] bağlanır. Nitekim Ebu'l-Hasan şu beyti inşad etmiştir:
ظَاهِرَاتُ الْجَمَالِ وَالْحُسْنِ يَنْظُرْنَ ... كَمَا يَنْظُرُ الْأَرَاكَ الظِّبَاءُ
“Güzellikleri ve letafetleri apaçık olan o kadınlar, tıpkı ceylanların erâk ağacına baktığı gibi bakarlar.”
وَالْمَعْنَى يَنْظُرْنَ إِلَى الْأَرَاكِ وَثَانِيهَا: أَنْ تُرِيدَ بِهِ تَأَمَّلْتُ وَتَدَبَّرْتُ، وَمِنْهُ قَوْلُكَ: اذْهَبْ فَانْظُرْ زَيْدًا أَيُؤْمِنُ، فَهَذَا يُرَادُ بِهِ التَّأَمُّلُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ [الْإِسْرَاءِ: ٤٨] ، انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ
Anlamı: “Erâk ağacına bakarlar” (يَنْظُرْنَ إِلَى الْأَرَاكِ) demektir. İkincisi: Bununla “iyice düşündüm, tedebbür ettim” (تَأَمَّلْتُ وَتَدَبَّرْتُ) anlamını kastetmendir. Nitekim senin: “Git de Zeyd'e bak, iman ediyor mu?” sözün bundandır; burada düşünmek/incelemek murat edilmektedir. Allah Teâlâ'nın şu buyrukları da bu kabildendir: { انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ } “Bak, senin için nasıl misaller verdiler!” [İsrâ 48] ve { انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ
عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ
Allah'a karşı yalanı.
[النِّسَاءِ: ٥٠] ، انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ [الْإِسْرَاءِ: ٢١] قَالَ: وَقَدْ يَتَعَدَّى هَذَا بِإِلَى كَقَوْلِهِ: أَفَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ [الْغَاشِيَةِ: ١٧] وَهَذَا نَصٌّ عَلَى التَّأَمُّلِ، وبين وجه الحكمة فيه، وقد يتعدى بقي، كَقَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْأَعْرَافِ: ١٨٥] ، أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ [الروم: ٨] وَثَالِثُهَا: أَنْ يُرَادَ بِالنَّظَرِ الرُّؤْيَةُ كَمَا فِي قَوْلِهِ:
“Bak, Allah'a nasıl yalan uyduruyorlar!” [Nisâ 50], { انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ } “Bak, onların bir kısmını diğerine nasıl üstün kıldık!” [İsrâ 21]. [Ebû Alî] şöyle demiştir: Bu fiil bazen ilâ (إِلَى) harf-i ceriyle müteaddî olur; nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَفَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ } “Deveye bakmazlar mı, nasıl yaratılmış?” [Gâşiye 17] buyruğu böyledir; bu, düşünmeye açık bir nastır ve bundaki hikmet yönünü açıklamıştır. Bazen de fî (فِي) harf-i ceriyle müteaddî olur; nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin melekûtuna bakmadılar mı?” [A'râf 185], { أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ } “Kendi nefisleri hakkında hiç düşünmediler mi?” [Rûm 8] buyrukları böyledir. Üçüncüsü: Nazar lafzıyla [bizzat] görmenin (rü'yet) kastedilmesidir; nitekim şu beyitte geçtiği gibidir:
وَلَمَّا بَدَا حَوْرَانُ وَالْآلُ دُونَهُ ... نَظَرْتَ فَلَمْ تَنْظُرْ بِعَيْنِكَ مَنْظَرًا
“Havrân ve önündeki serap belirdiğinde sen baktın; fakat gözünle [tanıdık] bir manzara görmedin.”
وَالْمَعْنَى نَظَرْتَ، فَلَمْ تَرَ بِعَيْنِكَ مَنْظَرًا تَعْرِفُهُ فِي الْآلِ قَالَ: إِلَّا أَنَّ هَذَا عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ، لِأَنَّهُ دَلَّتِ الدَّلَائِلُ عَلَى أَنَّ النَّظَرَ عِبَارَةٌ عَنْ تَقَلُّبِ الْحَدَقَةِ نَحْوَ الْمَرْئِيِّ الْتِمَاسًا لِرُؤْيَتِهِ، فَلَمَّا كَانَتِ الرُّؤْيَةُ مِنْ تَوَابِعِ النَّظَرِ وَلَوَازِمِهِ غَالِبًا أَجْرَى عَلَى الرُّؤْيَةِ لَفْظَ النَّظَرِ عَلَى سَبِيلِ إِطْلَاقِ اسْمِ السَّبَبِ عَلَى الْمُسَبِّبِ قَالَ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: نَظَرْتَ فَلَمْ تَنْظُرْ، كَمَا يُقَالُ: تَكَلَّمْتَ وَمَا تَكَلَّمْتَ، أَيْ مَا تَكَلَّمْتَ بِكَلَامٍ مُفِيدٍ، فَكَذَا هُنَا نَظَرْتَ وَمَا نَظَرْتَ نَظَرًا مُفِيدًا وَرَابِعُهَا: أَنْ يَكُونَ النَّظَرُ بِمَعْنَى الِانْتِظَارِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ [الْأَحْزَابِ:
Anlamı: Baktın, fakat serap içinde gözünle tanıdığın bir manzara göremedin demektir. [Ebû Alî] dedi ki: Ne var ki bu mecaz yoluyladır; zira deliller göstermiştir ki nazar (bakmak), görmek maksadıyla gözbebeğinin görülecek şeye doğru çevrilmesinden ibarettir. Görmek ise çoğunlukla bakmanın bir sonucu ve gereği olduğundan, sebebin adını müsebbebe (sonuca) vermek suretiyle görme eylemine nazar lafzı verilmiştir. [Yine Ebû Alî] dedi ki: Şairin “baktın da bakmadın” sözünün, tıpkı “konuştun ama konuşmadın”, yani faydalı bir söz söylemedin denilmesi gibi olması da caizdir. İşte burada da “baktın ama faydalı bir bakışla bakmadın” demektir. Dördüncüsü: Nazarın beklemek (intizar) anlamında olmasıdır. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bundandır: { إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ } “Bir yemeğe, onun pişmesini beklemeksizin...” [Ahzâb:
٥٣] أَيْ غَيْرَ مُنْتَظِرِينَ إِدْرَاكَهُ وَبُلُوغَهُ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَكُونُ نَظَرْتُ مَعْنَاهُ انْتَظَرْتُ، وَمَجِيءُ فَعَلْتَ وَافْتَعَلْتَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ كَثِيرٌ، كَقَوْلِهِمْ: شَوَيْتُ وَاشْتَوَيْتُ، وَحَقَرْتُ وَاحْتَقَرْتُ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَقَوْلُهُ: انْظُرُونا يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: انْظُرُونَا، أَيِ انْتَظِرُونَا، لِأَنَّهُ يُسْرَعُ بِالْمُؤْمِنِينَ إِلَى الْجَنَّةِ كَالْبُرُوقِ الْخَاطِفَةِ، وَالْمُنَافِقُونَ مُشَاةٌ وَالثَّانِي: انْظُرُونَا أَيِ انْظُرُوا إِلَيْنَا، لِأَنَّهُمْ إِذَا نَظَرُوا إِلَيْهِمُ اسْتَقْبَلُوهُمْ بِوُجُوهِهِمْ، وَالنُّورُ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ فَيَسْتَضِيئُونَ بِهِ، وَأَمَّا قِرَاءَةُ (أَنْظِرُونَا) مَكْسُورَةَ الظَّاءِ فَهِيَ مِنَ النَّظِرَةِ وَالْإِمْهَالِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ [الحجر: ٣٦] وَأَمَرَ رَسُولُ اللَّه ﷺ بِإِنْظَارِ الْمُعْسِرِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ جَعَلَ اتِّئَادَهُمْ فِي الْمَشْيِ إِلَى أَنْ يَلْحَقُوا بِهِمْ إِنْظَارًا لَهُمْ.
53]; yani onun pişip olgunlaşmasını beklemeksizin [demektir]. Bu veche göre “nazar-tu” (نَظَرْتُ) kelimesinin manası “bekledim” (انْتَظَرْتُ) demektir. Fe'altü (فَعَلْتُ) ile ifte'altü (اِفْتَعَلْتُ) vezinlerinin aynı manada gelmesi çok yaygındır; nitekim “şaveytü / işteveytü” (kızarttım) ve “hakartü / ihtakartü” (hakir gördüm) denilmesi böyledir. Bunu bildiğinde, Allah Teâlâ'nın: { انْظُرُونا } “Bizi bekleyin” buyruğu iki veche muhtemeldir: Birincisi: { انْظُرُونا }, yani “bizi bekleyin” [anlamındadır]; çünkü müminler şimşek hızıyla cennete doğru süratle götürülürler, münafıklar ise yaya olarak yürümektedirler. İkincisi: { انْظُرُونا }, yani “bize bakın” [anlamındadır]; çünkü müminler onlara baktıklarında yüzlerini onlara dönmüş olurlar, nur da önlerinde olduğundan onlar bu nurla aydınlanırlar. Zâ harfinin kesresiyle olan (أَنْظِرُونَا) kıraatine gelince, bu ise “mühlet vermek” (en-nazira ve'l-imhâl) kökündendir. Allah Teâlâ'nın: { أَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ } “Yeniden diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver” [Hicr 36] buyruğu bundandır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de darlık içinde olan borçluya mühlet verilmesini emretmiştir. Anlamı şudur: Müminlerin, münafıklar kendilerine yetişinceye kadar yürüyüşlerini yavaşlatmalarını onlar için bir mühlet verme saymıştır.
وَاعْلَمْ أَنَّ أَبَا عُبَيْدَةَ وَالْأَخْفَشَ كَانَا يَطْعَنَانِ في حصة هَذِهِ الْقِرَاءَةِ، وَقَدْ ظَهَرَ الْآنَ وَجْهُ صِحَّتِهَا.
Bil ki Ebû Ubeyde ve Ahfeş bu kıraatin sıhhati konusunda tenkitte bulunuyorlardı; ancak şimdi onun sıhhat yönü açığa çıkmıştır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الِاحْتِمَالَاتِ فِي هَذَا الْبَابِ ثَلَاثَةٌ أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ النَّاسُ كُلُّهُمْ فِي الظُّلُمَاتِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى يُعْطِي الْمُؤْمِنِينَ هَذِهِ الْأَنْوَارَ، وَالْمُنَافِقُونَ يَطْلُبُونَهَا مِنْهُمْ وَثَانِيهَا: أَنْ تَكُونَ النَّاسُ كُلُّهُمْ فِي الْأَنْوَارِ، ثُمَّ إِنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَكُونُونَ فِي الْجَنَّاتِ فَيَمُرُّونَ سَرِيعًا، وَالْمُنَافِقُونَ يَبْقَوْنَ وَرَاءَهُمْ فَيَطْلُبُونَ مِنْهُمُ الِانْتِظَارَ وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُؤْمِنُونَ فِي النُّورِ وَالْمُنَافِقُونَ فِي الظُّلُمَاتِ، ثُمَّ الْمُنَافِقُونَ يَطْلُبُونَ النُّورَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ، وَقَدْ ذَهَبَ إِلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الِاحْتِمَالَاتِ قَوْمٌ، فَإِنْ كَانَتْ هَذِهِ الْحَالَةُ إِنَّمَا تَقَعُ/ عِنْدَ الْمَوْقِفِ، فَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: انْظُرُونا انْظُرُوا إِلَيْنَا، لِأَنَّهُمْ إِذَا نَظَرُوا إِلَيْهِمْ، فَقَدْ أَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ، وَمَتَى أَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ وَكَانَتْ أَنْوَارُهُمْ مِنْ قُدَّامِهِمُ اسْتَضَاءُوا بِتِلْكَ الْأَنْوَارِ، وَإِنْ كَانَتْ هَذِهِ الْحَالَةُ إِنَّمَا تَقَعُ عِنْدَ مَسِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى الْجَنَّةِ، كَانَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: انْظُرُونا يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ هُوَ الِانْتِظَارَ وَأَنْ يَكُونَ النَّظَرَ إِلَيْهِمْ.
Üçüncü Mesele: Bil ki bu husustaki ihtimaller üçtür: Birincisi: Bütün insanların karanlıklar içinde olması, ardından Allah Teâlâ'nın müminlere bu nurları vermesi ve münafıkların bu nuru onlardan talep etmeleridir. İkincisi: Bütün insanların nurlar içinde olması, ardından müminlerin cennetlere doğru süratle geçip gitmeleri, münafıkların ise onların arkasında kalıp kendilerini beklemelerini talep etmeleridir. Üçüncüsü: Müminlerin nur içinde, münafıkların ise karanlıklar içinde olması, ardından münafıkların müminlerle birlikte nur talep etmeleridir. Bu ihtimallerin her birine bir grup kail olmuştur. Şayet bu durum mevkıf (duruşma yeri) esnasında gerçekleşiyorsa, { انْظُرُونا } “bize bakın / bizi bekleyin” sözünden murat “bize bakın” demektir; çünkü müminler onlara baktıklarında yüzlerini onlara dönmüş olurlar; yüzlerini onlara döndüklerinde ve nurları da önlerinde olduğunda münafıklar bu nurlarla aydınlanırlar. Şayet bu durum müminlerin cennete doğru yürüyüşleri esnasında gerçekleşiyorsa, { انْظُرُونا } sözünden muradın hem beklemek (intizar) hem de onlara bakmak olması muhtemeldir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْقَبَسُ: الشُّعْلَةُ مِنَ النَّارِ أَوِ السِّرَاجِ، وَالْمُنَافِقُونَ طَمِعُوا فِي شَيْءٍ مِنْ أَنْوَارِ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَقْتَبِسُوهُ كَاقْتِبَاسِ نِيرَانِ الدُّنْيَا وَهُوَ مِنْهُمْ جَهْلٌ، لِأَنَّ تِلْكَ الْأَنْوَارَ نَتَائِجُ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ فِي الدُّنْيَا، فَلَمَّا لَمْ تُوجَدْ تِلْكَ الْأَعْمَالُ فِي الدُّنْيَا امْتَنَعَ حُصُولُ تِلْكَ الْأَنْوَارِ فِي الْآخِرَةِ، قَالَ الْحَسَنُ: يُعْطَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ كُلُّ أَحَدٍ نُورًا عَلَى قَدْرِ عَمَلِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ يُؤْخَذُ مِنْ حَرِّ جَهَنَّمَ وَمِمَّا فِيهِ مِنَ الْكَلَالِيبِ وَالْحَسَكِ وَيُلْقَى عَلَى الطَّرِيقِ، فَتَمْضِي زُمْرَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وُجُوهُهُمْ كَالْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ، ثُمَّ تَمْضِي زُمْرَةٌ أُخْرَى كَأَضْوَاءِ الْكَوَاكِبِ فِي السَّمَاءِ، ثُمَّ عَلَى ذَلِكَ تَغْشَاهُمْ
Dördüncü Mesele: Kabes (الْقَبَسُ); ateşten veya kandilden [alınan] alev parçasıdır. Münafıklar, dünyadaki ateşlerden iktibas edildiği (alındığı) gibi müminlerin nurlarından bir parça alıp aydınlanmayı ummuşlardır. Bu ise onların cehaletindendir; zira o nurlar, dünyadaki salih amellerin neticeleridir. Dünyada bu ameller bulunmayınca, ahirette de bu nurların elde edilmesi imkânsız olmuştur. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Kıyamet gününde herkese ameli miktarınca bir nur verilir. Sonra cehennemin hararetinden, oradaki kancalardan ve dikenlerden alınıp yolun üzerine atılır. Müminlerden bir zümre yüzleri dolunay gecesindeki ay gibi geçer gider; sonra başka bir zümre gökteki yıldızların ışığı gibi geçer. Bunun üzerine onları bürür...
ظُلْمَةٌ فَتُطْفِئُ نُورَ الْمُنَافِقِينَ، فَهُنَالِكَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ لِلْمُؤْمِنِينَ: انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ كَقَبَسِ النَّارِ.
...bir karanlık bürür ve münafıkların nurunu söndürür. İşte o vakit münafıklar müminlere: “Ateş koru alır gibi { انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ } «Bizi bekleyin de nurunuzdan bir parça alalım»” derler.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: ذَكَرُوا فِي الْمُرَادِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: قِيلَ ارْجِعُوا وَراءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً وُجُوهًا أَحَدُهَا:
Beşinci Mesele: Âlimler, Allah Teâlâ'nın: { قِيلَ ارْجِعُوا وَراءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً } “[Onlara]: «Arkanıza dönün de bir nur arayın!» denilir” buyruğundan murat edilen hakkında birtakım vecihler zikretmişlerdir. Birincisi:
أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ: ارْجِعُوا إِلَى دَارِ الدُّنْيَا فَالْتَمِسُوا هَذِهِ الْأَنْوَارَ هُنَالِكَ، فَإِنَّ هَذِهِ الْأَنْوَارَ إِنَّمَا تَتَوَلَّدُ مِنَ اكْتِسَابِ الْمَعَارِفِ الْإِلَهِيَّةِ، وَالْأَخْلَاقِ الْفَاضِلَةِ وَالتَّنَزُّهِ عَنِ الْجَهْلِ وَالْأَخْلَاقِ الذَّمِيمَةِ، وَالْمُرَادُ مِنْ ضَرْبِ السُّورِ، هُوَ امْتِنَاعُ الْعَوْدِ إِلَى الدُّنْيَا وَثَانِيهَا: قَالَ أَبُو أُمَامَةَ: النَّاسُ يَكُونُونَ فِي ظُلْمَةٍ شَدِيدَةٍ، ثُمَّ الْمُؤْمِنُونَ يُعْطَوْنَ الْأَنْوَارَ، فَإِذَا أَسْرَعَ الْمُؤْمِنُ فِي الذَّهَابِ قَالَ الْمُنَافِقُ: انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ فَيُقَالُ لَهُمُ: ارْجِعُوا وَراءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً قَالَ: وَهِيَ خُدْعَةٌ خُدِعَ بِهَا الْمُنَافِقُونَ، كَمَا قَالَ: يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ
Ondan muradın şudur: “Dünya yurduna geri dönün de bu nurları orada arayın; çünkü bu nurlar ancak ilahî marifetleri ve erdemli ahlakı kazanmaktan, cehaletten ve kötü ahlaktan uzak durmaktan doğar.” Sur çekilmesinden murat ise dünyaya dönüşün imkânsızlığıdır. İkincisi: Ebû Ümâme şöyle demiştir: İnsanlar şiddetli bir karanlık içinde bulunurlar; sonra müminlere nurlar verilir. Mümin hızla yürüyüp gittiğinde münafık: { انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ } “Bizi bekleyin de nurunuzdan bir parça alalım” der. Onlara: { ارْجِعُوا وَراءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً } “Arkanıza dönün de bir nur arayın!” denilir. Ebû Ümâme dedi ki: Bu, münafıkların uğratıldığı bir aldatmadır; nitekim Allah Teâlâ: { يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ }
[النِّسَاءِ: ١٤٢] فَيَرْجِعُونَ إِلَى الْمَكَانِ الَّذِي قُسِّمَ فِيهِ النُّورُ فَلَا يَجِدُونَ شَيْئًا، فَيَنْصَرِفُونَ إِلَيْهِمْ فَيَجِدُونَ السُّورَ مَضْرُوبًا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَثَالِثُهَا: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِ الْمُؤْمِنِينَ: ارْجِعُوا مَنْعُ الْمُنَافِقِينَ عَنِ الِاسْتِضَاءَةِ، كَقَوْلِ الرَّجُلِ لِمَنْ يُرِيدُ الْقُرْبَ مِنْهُ: وَرَاءَكَ أُوَسِّعُ لَكَ، فَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ الْمَقْصُودُ مِنْ قَوْلِهِ: ارْجِعُوا أَنْ يَقْطَعُوا بِأَنَّهُ لَا سَبِيلَ لَهُمْ إِلَى وِجْدَانِ هَذَا الْمَطْلُوبِ الْبَتَّةَ، لَا أَنَّهُ أمر لهم بالرجوع.
“Onlar Allah'ı aldatmaya çalışırlar; hâlbuki O, onları aldatandır” [Nisâ 142] buyurmuştur. Bunun üzerine nurun taksim edildiği yere geri dönerler, fakat hiçbir şey bulamazlar. Tekrar müminlere doğru yönelirler; ancak kendileriyle müminler arasına sur çekilmiş olduğunu görürler. Üçüncüsü: Ebû Müslim şöyle demiştir: Müminlerin { ارْجِعُوا } “Dönün” sözünden murat, münafıkların aydınlanmasını engellemektir; tıpkı bir adamın kendisine yaklaşmak isteyen kimseye “Geri dur da sana yer açayım” demesi gibidir. Bu görüşe göre { ارْجِعُوا } sözünden maksat, bu istedikleri şeyi bulmalarına asla imkân olmadığını kesin bir şekilde bildirmektir; yoksa gerçekten geri dönmelerini emretmek değildir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بابٌ باطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذابُ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بابٌ باطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذابُ } “Derken aralarına, içinde rahmet, dışında ise azap bulunan kapılı bir sur çekilir” buyruğunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي السُّورِ، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: الْمُرَادُ مِنْهُ الْحِجَابُ وَالْحَيْلُولَةُ أَيِ/ الْمُنَافِقُونَ مُنِعُوا عَنْ طَلَبِ الْمُؤْمِنِينَ، وَقَالَ آخَرُونَ: بَلِ الْمُرَادُ حَائِطٌ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ، وَهُوَ قَوْلُ قَتَادَةَ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ حِجَابُ الْأَعْرَافِ.
Birinci Mesele: Sur hakkında ihtilaf etmişlerdir. Kimi âlimler: “Ondan murat hicap ve engel oluşturmaktır; yani münafıklar müminleri aramaktan/talep etmekten menedilmişlerdir” demişlerdir. Diğerleri ise: “Bilakis murat cennet ile cehennem arasındaki bir duvardır” demiştir ki bu Katâde'nin görüşüdür. Mücâhid ise: “O, A'râf perdesidir” demiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِسُورٍ صِلَةٌ وَهُوَ لِلتَّأْكِيدِ وَالتَّقْدِيرُ: ضُرِبَ بَيْنَهُمْ سُورٌ كَذَا، قَالَهُ الْأَخْفَشُ، ثُمَّ قَالَ: لَهُ بابٌ أَيْ لِذَلِكَ السُّورِ بَابٌ باطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ أَيْ فِي بَاطِنِ ذَلِكَ السُّورِ الرَّحْمَةُ، وَالْمُرَادُ من الرحمة الجنة التي فيها المؤمنين وَظاهِرُهُ يَعْنِي وَخَارِجَ السُّورِ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذابُ أَيْ مِنْ قِبَلِهِ يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ، وَالْمَعْنَى أَنَّ مَا يَلِي الْمُؤْمِنِينَ فَفِيهِ الرَّحْمَةُ، وَمَا يَلِي الْكَافِرِينَ يَأْتِيهِمْ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ، وَالْحَاصِلُ أَنَّ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ حَائِطٌ وَهُوَ السُّورُ، وَلِذَلِكَ السُّورِ بَابٌ، فَالْمُؤْمِنُونَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ مِنْ بَابِ ذَلِكَ السُّورِ، وَالْكَافِرُونَ يَبْقَوْنَ فِي الْعَذَابِ وَالنَّارِ. ثم قال تعالى:
İkinci Mesele: { بِسُورٍ } buyruğundaki bâ (بِ) harfi sıladır (zâittir) ve tekit içindir; takdiri şöyledir: “Aralarına bir sur çekildi” (ضُرِبَ بَيْنَهُمْ سُورٌ). Bunu el-Ahfeş söylemiştir. Sonra Allah Teâlâ: { لَهُ بابٌ } yani o surun bir kapısı vardır, { باطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ } yani o surun iç tarafında rahmet vardır buyurmuştur. Rahmetten murat, müminlerin içinde bulunduğu cennettir. { وَظاهِرُهُ } yani surun dış tarafı ise, { مِنْ قِبَلِهِ الْعَذابُ } yani o taraftan onlara azap gelir. Anlamı şudur: Müminlere bakan tarafta rahmet vardır; kâfirlere bakan taraftan ise onlara azap gelir. Özetle, cennet ile cehennem arasında bir duvar vardır ki o da surdur; o surun bir kapısı vardır; müminler o surun kapısından cennete girerler, kâfirler ise azapta ve ateşte kalırlar. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة الحديد (٥٧) : آية ١٤]
[Hadîd Suresi (57), Âyet 14]
يُنادُونَهُمْ أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ قالُوا بَلى وَلكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ وَتَرَبَّصْتُمْ وَارْتَبْتُمْ وَغَرَّتْكُمُ الْأَمانِيُّ حَتَّى جاءَ أَمْرُ اللَّهِ وَغَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ (١٤)
{ يُنادُونَهُمْ أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ قالُوا بَلى وَلكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ وَتَرَبَّصْتُمْ وَارْتَبْتُمْ وَغَرَّتْكُمُ الْأَمانِيُّ حَتَّى جاءَ أَمْرُ اللَّهِ وَغَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ } “[Münafıklar] onlara: «Biz sizinle beraber değil miydik?» diye seslenirler. [Müminler] derler ki: «Evet, fakat siz kendinizi fitneye düşürdünüz, [müminlerin felaketini] gözlediniz, şüpheye düştünüz ve Allah'ın emri gelinceye kadar kuruntular sizi aldattı. O çok aldatıcı [şeytan] da sizi Allah ile aldattı.»” (14)
[في قوله تعالى يُنادُونَهُمْ أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ إلى قوله حَتَّى جاءَ أَمْرُ اللَّهِ] وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
[Allah Teâlâ'nın: { يُنادُونَهُمْ أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ } buyruğundan { حَتَّى جاءَ أَمْرُ اللَّهِ } buyruğuna kadar olan kısım hakkında] iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْآيَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ فِي الدُّنْيَا وَالثَّانِي: أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ فِي الْعِبَادَاتِ وَالْمَسَاجِدِ وَالصَّلَوَاتِ وَالْغَزَوَاتِ، وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الْمُتَعَيِّنُ.
Birinci Mesele: Ayet hakkında iki görüş vardır: Birincisi: “Biz dünyada sizinle beraber değil miydik?” [demektir]. İkincisi: “İbadetlerde, mescitlerde, namazlarda ve gazvelerde sizinle beraber değil miydik?” [demektir]. Belirlenmiş/tercihe şayan olan görüş de budur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْبُعْدُ بَيْنَ الْجَنَّةِ والنار كثير، لأن الجنة في أعلى السموات، وَالنَّارُ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْبُعْدَ الشَّدِيدَ لَا يَمْنَعُ مِنَ الْإِدْرَاكِ، وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ اللَّه عَظَّمَ صَوْتَ الْكُفَّارِ بِحَيْثُ يَبْلُغُ مِنْ أَسْفَلِ السَّافِلِينَ إِلَى أَعْلَى عِلِّيِّينَ، لِأَنَّ مِثْلَ هَذَا الصَّوْتِ إِنَّمَا يَلِيقُ بِالْأَشِدَّاءِ الْأَقْوِيَاءِ جِدًّا، وَالْكُفَّارُ مَوْصُوفُونَ بِالضَّعْفِ وَخَفَاءِ الصَّوْتِ، فَعَلِمْنَا أَنَّ الْبُعْدَ لَا يَمْنَعُ مِنَ الْإِدْرَاكِ عَلَى مَا هُوَ مَذْهَبُنَا، ثُمَّ حَكَى تَعَالَى: أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ
İkinci Mesele: Cennet ile cehennem arasındaki mesafe çok uzaktır; zira cennet göklerin en yücesinde (a'lâ-yı illiyyîn), cehennem ise en aşağı derekededir (esfel-i sâfilîn). Bu durum, aradaki aşırı mesafenin idrake (işitmeye ve görmeye) engel olmadığını gösterir. “Allah kâfirlerin sesini öyle yükseltti ki esfel-i sâfilînden a'lâ-yı illiyyîne ulaştı” denilemez; zira böyle bir ses ancak son derece şiddetli ve kuvvetli kimselere layıktır; hâlbuki kâfirler zayıflık ve ses kısıklığıyla vasıflanmışlardır. Dolayısıyla bizim mezhebimizin benimsediği üzere, mesafenin idrake engel olmadığını anlarız. Sonra Allah Teâlâ müminlerin şöyle dediğini nakletmiştir:
قَالُوا بَلَى كُنْتُمْ مَعَنَا إِلَّا أَنَّكُمْ فَعَلْتُمْ أَشْيَاءَ بِسَبَبِهَا وَقَعْتُمْ فِي هَذَا الْعَذَابِ أَوَّلُهَا: وَلكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ أَيْ بِالْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي وَكُلُّهَا فِتْنَةٌ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: وَتَرَبَّصْتُمْ وَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تَرَبَّصْتُمْ بِالتَّوْبَةِ وَثَانِيهَا: قَالَ مُقَاتِلٌ: وَتَرَبَّصْتُمْ بِمُحَمَّدٍ الْمَوْتَ، قُلْتُمْ يُوشِكُ أَنْ يَمُوتَ فَنَسْتَرِيحَ مِنْهُ وَثَالِثُهَا: كُنْتُمْ تَتَرَبَّصُونَ دَائِرَةَ السَّوْءِ لِتَلْتَحِقُوا بِالْكُفَّارِ، وَتَتَخَلَّصُوا مِنَ النِّفَاقِ وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: وَارْتَبْتُمْ وَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: شَكَكْتُمْ فِي وَعِيدِ اللَّه وَثَانِيهَا: شَكَكْتُمْ فِي نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ وَثَالِثُهَا: شَكَكْتُمْ فِي الْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ: وَغَرَّتْكُمُ الْأَمانِيُّ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ الْبَاطِلَ وَهُوَ مَا كَانُوا يَتَمَنَّوْنَ مِنْ نُزُولِ الدَّوَائِرِ بِالْمُؤْمِنِينَ حَتَّى جاءَ أَمْرُ اللَّهِ يَعْنِي الْمَوْتَ، وَالْمَعْنَى/ مَا زَالُوا فِي خُدَعِ الشَّيْطَانِ وَغُرُورِهِ حتى أماتهم اللَّه وألقاهم في النار.
Onlar: “Evet bizimle beraberdiniz; fakat siz öyle şeyler yaptınız ki bu sebeple bu azaba düştünüz” dediler. Birincisi: { وَلكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ } “Fakat siz kendinizi fitneye düşürdünüz” buyruğudur; yani küfür ve günahlarla [fitneye düşürdünüz], bunların hepsi fitnedir. İkincisi: { وَتَرَبَّصْتُمْ } “Gözlediniz” buyruğudur ki bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: İbn Abbâs: “Tövbe etmeyi erteleyip beklediniz” demiştir. İkincisi: Mukâtil: “Muhammed'in ölümünü gözlediniz; «Yakında ölür de biz de ondan kurtuluruz» dediniz” demiştir. Üçüncüsü: Kâfirlere katılmak ve nifaktan kurtulmak için başlarına bir felaket gelmesini gözlüyordunuz. Üçüncüsü [diğer sebep]: { وَارْتَبْتُمْ } “Şüpheye düştünüz” buyruğudur; bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Allah'ın tehdidinden şüphe ettiniz. İkincisi: Muhammed'in peygamberliğinden şüphe ettiniz. Üçüncüsü: Yeniden dirilişten ve kıyametten şüphe ettiniz. Dördüncüsü: { وَغَرَّتْكُمُ الْأَمانِيُّ } “Kuruntular sizi aldattı” buyruğudur. İbn Abbâs: “Bâtıl şeyleri kastetmektedir ki bu da onların müminlerin başına felaketler gelmesini temenni etmeleridir” demiştir. { حَتَّى جاءَ أَمْرُ اللَّهِ } “Allah'ın emri gelinceye kadar” buyruğunda ise ölüm kastedilmektedir. Anlamı şudur: Allah onları öldürüp cehenneme atıncaya kadar şeytanın hileleri ve aldatması içinde kalmaya devam ettiler.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَغَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ فِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { وَغَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ } “O çok aldatıcı da sizi Allah ile aldattı” buyruğunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ سِمَاكُ بْنُ حَرْبٍ: الْغَرُورُ بِضَمِّ الْغَيْنِ، وَالْمَعْنَى وَغَرَّكُمْ باللَّه الِاغْتِرَارُ وَتَقْدِيرُهُ عَلَى حَذْفِ الْمُضَافِ أَيْ غَرَّكُمْ باللَّه سَلَامَتُكُمْ مِنْهُ مَعَ الِاغْتِرَارِ.
Birinci Mesele: Simâk b. Harb gayn harfinin zammesiyle (الْغُرُورُ) şeklinde okumuştur. Anlamı: “Aldanış (el-iğtirâr) sizi Allah hakkında aldattı” demektir. Muzâfın hazfedilmesiyle takdiri: “Aldanmış olmanıza rağmen O'nun azabından selamette kalışınız sizi Allah hakkında aldattı” şeklindedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْغَرُورُ بِفَتْحِ الْغَيْنِ هُوَ الشَّيْطَانُ لِإِلْقَائِهِ إِلَيْكُمْ أَنْ لَا خوف عليكم من محاسبة ومجازاة.
İkinci Mesele: Gayn harfinin fethasıyla olan Garûr (الْغَرُورُ) ise şeytandır; zira o size hesaba çekilme ve cezalandırılma hususunda hiçbir korkunuzun olmaması gerektiğini telkin etmiştir.
[سورة الحديد (٥٧) : آية ١٥]
[Hadîd Suresi (57), Âyet 15]
فَالْيَوْمَ لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ وَلا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مَأْواكُمُ النَّارُ هِيَ مَوْلاكُمْ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٥)
{ فَالْيَوْمَ لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ وَلا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مَأْواكُمُ النَّارُ هِيَ مَوْلاكُمْ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “Bugün artık ne sizden ne de inkâr edenlerden bir fidye alınır. Barınağınız ateştir. Size yaraşan / sığınağınız odur. Ne kötü bir dönüş yeridir o!” (15)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَالْيَوْمَ لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ وَلا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا الْفِدْيَةُ مَا يُفْتَدَى بِهِ وَهُوَ قَوْلَانِ:
Sonra Allah Teâlâ: { فَالْيَوْمَ لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ وَلا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Bugün artık ne sizden ne de inkâr edenlerden bir fidye alınır” buyurmuştur. Fidye, kendisiyle kurtuluşun sağlandığı bedeldir; bu hususta iki görüş vardır:
الْأَوَّلُ: لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ إِيمَانٌ وَلَا تَوْبَةٌ فَقَدْ زَالَ التَّكْلِيفُ وَحَصَلَ الْإِلْجَاءُ.
Birincisi: “Sizden ne bir iman ne de bir tövbe kabul edilir; zira mükellefiyet kalkmış ve mecburiyet (ilcâ) hasıl olmuştur.”
الثَّانِي: بَلِ الْمُرَادُ لَا يُقْبَلُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ تَدْفَعُونَ بِهَا الْعَذَابَ عَنْ أَنْفُسِكُمْ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يُقْبَلُ مِنْها عَدْلٌ وَلا تَنْفَعُها شَفاعَةٌ [الْبَقَرَةِ: ١٢٣] ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْفِدْيَةَ مَا يُفْتَدَى بِهِ فَهُوَ يَتَنَاوَلُ الْإِيمَانَ وَالتَّوْبَةَ وَالْمَالَ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَبُولَ التَّوْبَةِ غَيْرُ وَاجِبٍ عَقْلًا عَلَى مَا تَقُولُهُ الْمُعْتَزِلَةُ لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ لَا يَقْبَلُ الْفِدْيَةَ أَصْلًا وَالتَّوْبَةُ فِدْيَةٌ، فَتَكُونُ الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى أَنَّ التَّوْبَةَ غَيْرُ مَقْبُولَةٍ أَصْلًا، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ تَكُنِ التَّوْبَةُ وَاجِبَةَ الْقَبُولِ عَقْلًا أَمَّا قَوْلُهُ:
İkincisi: Bilakis murat, kendisiyle azabı kendinizden savacağınız bir fidyenin sizden kabul edilmeyeceğidir; nitekim Allah Teâlâ: { وَلا يُقْبَلُ مِنْها عَدْلٌ وَلا تَنْفَعُها شَفاعَةٌ } “Ondan ne bir fidye kabul edilir ne de ona bir şefaat fayda verir” [Bakara 123] buyurmuştur. Bil ki fidye, kendisiyle kurtulunan bedeldir; dolayısıyla imanı, tövbeyi ve malı kapsar. Bu durum, Mutezile'nin iddia ettiğinin aksine tövbenin kabulünün aklen vacip olmadığına delalet eder; çünkü Allah Teâlâ fidyeyi asla kabul etmeyeceğini beyan etmiştir, tövbe de bir fidyedir. Dolayısıyla ayet, tövbenin [burada] asla kabul edilmeyeceğine delalet etmiş olur. Durum böyle olunca da tövbenin kabulü aklen vacip olmaz. Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna gelince:
وَلا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا فَفِيهِ بَحْثٌ: وَهُوَ عَطْفُ الْكَافِرِ عَلَى الْمُنَافِقِ يَقْتَضِي أَنْ لَا يَكُونَ الْمُنَافِقُ كَافِرًا لِوُجُوبِ حُصُولِ الْمُغَايَرَةِ بَيْنَ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ وَالْجَوَابُ: الْمُرَادُ الَّذِينَ أَظْهَرُوا الْكُفْرَ وَإِلَّا فَالْمُنَافِقُ كَافِرٌ.
{ وَلا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Ne de inkâr edenlerden [alınır]” buyruğunda bir inceleme vardır: Kâfirin münafık üzerine atfedilmesi, münafığın kâfir olmamasını iktiza eder; zira matuf ile matufun aleyh arasında bir başkalığın (mugayeret) bulunması zorunludur. Cevap: Murad edilen, küfrünü açıkça izhar edenlerdir; yoksa münafık da zaten kâfirdir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: مَأْواكُمُ النَّارُ هِيَ مَوْلاكُمْ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ وفي لفظ المولى هاهنا أَقْوَالٌ: أَحَدُهَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَوْلاكُمْ أَيْ مَصِيرُكُمْ، وَتَحْقِيقُهُ أَنَّ الْمَوْلَى مَوْضِعُ الْوَلْيِ، وَهُوَ الْقُرْبُ، فَالْمَعْنَى أَنَّ النَّارَ هِيَ مَوْضِعُكُمُ الَّذِي تَقْرُبُونَ مِنْهُ وَتَصِلُونَ إِلَيْهِ، وَالثَّانِي: قَالَ الْكَلْبِيُّ: يَعْنِي أَوْلَى بِكُمْ، وَهُوَ قَوْلُ الزَّجَّاجِ وَالْفِرَّاءِ وَأَبِي عُبَيْدَةَ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الَّذِي قَالُوهُ معنى وليس بتفسير للفظ، لأن لَوْ كَانَ مَوْلًى وَأَوْلَى بِمَعْنًى وَاحِدٍ فِي اللُّغَةِ، لَصَحَّ اسْتِعْمَالُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فِي مَكَانِ الْآخَرِ، فَكَانَ يَجِبُ أَنْ يَصِحَّ أَنْ يُقَالَ: هَذَا مَوْلَى مِنْ فُلَانٍ كَمَا يُقَالُ: هَذَا أَوْلَى مِنْ فُلَانٍ، وَيَصِحُّ أَنْ يُقَالَ: هَذَا أَوْلَى فُلَانٍ كَمَا يُقَالُ: هَذَا مَوْلَى فُلَانٍ، وَلَمَّا بَطَلَ ذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّ الَّذِي قَالُوهُ مَعْنًى وَلَيْسَ بِتَفْسِيرٍ، وَإِنَّمَا نَبَّهْنَا عَلَى هَذِهِ الدَّقِيقَةِ لِأَنَّ الشَّرِيفَ الْمُرْتَضَى لَمَّا تَمَسَّكَ بِإِمَامَةِ عَلِيٍّ،
Sonra Allah Teâlâ: { مَأْواكُمُ النَّارُ هِيَ مَوْلاكُمْ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “Barınağınız ateştir. Size yaraşan / sığınağınız odur. Ne kötü bir dönüş yeridir o!” buyurmuştur. Buradaki Mevlâ (الْمَوْلَى) lafzı hakkında birtakım görüşler vardır: Birincisi: İbn Abbâs: “{ مَوْلاكُمْ }, yani varacağınız yerdir (masîrukum)” demiştir. Bunun tahkiki şöyledir: Mevlâ, “vely” yani yakınlık kökünden bir mekân ismidir; dolayısıyla anlam: “Ateş sizin yakın olacağınız ve ulaşacağınız yerinizdir” demektir. İkincisi: Kelbî: “Yani size en layık olandır (evlâ bikum)” demiştir ki bu Zeccâc, Ferrâ ve Ebû Ubeyde'nin de görüşüdür. Bil ki onların bu söylediği bir manadır, lafzın [birebir lügavî] tefsiri değildir. Çünkü dilde mevla (مَوْلَى) ile evla (أَوْلَى) aynı manada olsaydı, her birinin diğerinin yerine kullanılması sahih olurdu. Dolayısıyla “Bu, falancadan daha evladır” (هَذَا أَوْلَى مِنْ فُلَانٍ) denildiği gibi “Bu, falancadan daha mevladır” (هَذَا مَوْلَى مِنْ فُلَانٍ) denilmesinin de sahih olması ve “Bu, falancanın mevlasıdır” (هَذَا مَوْلَى فُلَانٍ) denildiği gibi “Bu, falancanın evlasıdır” (هَذَا أَوْلَى فُلَانٍ) denilmesinin de sahih olması gerekirdi. Bu ise bâtıl olduğuna göre, onların söylediğinin [harfî] bir tefsir değil bir mana açıklaması olduğunu anlarız. Bu ince noktaya dikkat çekmemizin sebebi şudur: Şerîf el-Murtazâ, Ali'nin imametine,
بِقَوْلِهِ/ ﵇: «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ»
[Peygamber] aleyhisselâm'ın: «Ben kimin mevlası isem Ali de onun mevlasıdır» hadisiyle delil getirirken,
قَالَ: أَحَدُ مَعَانِي مَوْلَى أَنَّهُ أَوْلَى، وَاحْتَجَّ فِي ذَلِكَ بِأَقْوَالِ أَئِمَّةِ اللُّغَةِ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ، بِأَنَّ مَوْلَى مَعْنَاهُ أَوْلَى، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ اللَّفْظَ مُحْتَمِلٌ لَهُ وَجَبَ حَمْلُهُ عَلَيْهِ، لِأَنَّ مَا عَدَاهُ إِمَّا بَيْنَ الثُّبُوتِ، كَكَوْنِهِ ابْنَ الْعَمِّ وَالنَّاصِرَ، أَوْ بَيْنَ الِانْتِفَاءِ،
şöyle demiştir: “Mevla kelimesinin manalarından biri de «evlâ» (daha layık/yetkili) olmasıdır.” Bu hususta dil imamlarının bu ayetin tefsirindeki “Mevla'nın manası evlâdır” şeklindeki sözlerini delil getirmiş ve [şöyle devam etmiştir]: “Lafzın bu manaya muhtemel olduğu sabit olunca ona hamledilmesi vacip olur; zira bunun dışındaki manalar ya amcaoğlu ve yardımcı olması gibi apaçık sabittir ya da
كَالْمُعْتِقِ وَالْمُعْتَقِ، فَيَكُونُ عَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ عَبَثًا، وَعَلَى التَّقْدِيرِ الثَّانِي كَذِبًا، وَأَمَّا نَحْنُ فَقَدَ بَيَّنَّا بِالدَّلِيلِ أَنَّ قَوْلَ هَؤُلَاءِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ مَعْنًى لَا تَفْسِيرٌ، وَحِينَئِذٍ يَسْقُطُ الِاسْتِدْلَالُ بِهِ، وَفِي الْآيَةِ وَجْهٌ آخَرُ: وَهُوَ أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ:
azat eden veya azat edilen köle olması gibi apaçık yok hükmündedir. Dolayısıyla birinci takdirde [söz] abes, ikinci takdirde ise yalan olur.” Bize gelince, biz delille açıkladık ki bu âlimlerin bu yerdeki sözü tefsir değil manadır; böylece bununla delil getirme sakıt olur. Ayette diğer bir vecih daha vardır ki o da Allah Teâlâ'nın:
هِيَ مَوْلاكُمْ أَيْ لَا مَوْلَى لَكُمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ كَانَتِ النَّارُ مَوْلَاهُ فَلَا مَوْلَى لَهُ، كَمَا يُقَالُ: نَاصِرُهُ الْخِذْلَانُ وَمُعِينُهُ الْبُكَاءُ، أَيْ لَا نَاصِرَ لَهُ وَلَا مُعِينَ، وَهَذَا الْوَجْهُ مُتَأَكِّدٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنَّ الْكافِرِينَ لَا مَوْلى لَهُمْ [مُحَمَّدٍ: ١١] وَمِنْهُ قَوْلُهُ تعالى: يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ [الكهف: ٢٩] . ثم قال تعالى:
{ هِيَ مَوْلاكُمْ } “Barınağınız odur” buyruğunun anlamının “Sizin hiçbir mevlanız (dostunuz/sahibiniz) yoktur” demek olmasıdır. Zira mevlâsı ateş olan kimsenin hiçbir mevlâsı yoktur; nitekim “Onun yardımcısı yardımsız kalmaktır, yardım edeni ise ağlamaktır” denilir ki bu, onun hiçbir yardımcısı ve destekçisi yoktur demektir. Bu vecih, Allah Teâlâ'nın: { وَأَنَّ الْكافِرِينَ لَا مَوْلى لَهُمْ } “Kâfirlerin ise hiçbir mevlâsı (dostu ve koruyucusu) yoktur” [Muhammed 11] buyruğuyla da teyit edilmektedir. Allah Teâlâ'nın: { يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ } “Erimiş maden gibi bir su ile kendilerine yardım edilir” [Kehf 29] buyruğu da bundandır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة الحديد (٥٧) : آية ١٦]
[Hadîd Suresi (57), Âyet 16]
أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَلا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلُ فَطالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ (١٦)
{ أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَلا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلُ فَطالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ } “İman edenlerin, Allah'ın zikrine ve haktan inene karşı kalplerinin saygıyla yumuşaması ve daha önce kendilerine kitap verilip de üzerlerinden uzun zaman geçince kalpleri katılaşan ve çoğu yoldan çıkmış olan kimseler gibi olmamaları zamanı hâlâ gelmedi mi?” (16)