Binûn

Hadîd Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[في قوله تَعَالَى أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ] وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

[Allah Teâlâ'nın { أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ } "İman edenlerin, Allah'ın zikrine kalplerinin saygıyla yumuşaması zamanı hâlâ gelmedi mi?" buyruğuna gelince;] bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ الْحَسَنُ: (أَلَمَّا يَأْنِ) ، قَالَ ابْنُ جِنِّي: أَصْلُ لَمَّا لَمْ، ثم زيد عليها ما فلم نَفْيٌ لِقَوْلِهِ أَفْعَلُ، وَلَمَّا نَفْيٌ لِقَوْلِهِ قَدْ يَفْعَلُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا زِيدَ فِي الْإِثْبَاتِ قَدْ لَا جَرَمَ زِيدَ فِي نَفْيِهِ مَا، إِلَّا أَنَّهُمْ لَمَّا رَكَّبُوا لَمْ مَعَ مَا حَدَثَ لَهَا مَعْنًى وَلَفْظٌ، أَمَّا الْمَعْنَى فَإِنَّهَا صَارَتْ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ ظَرْفًا، فَقَالُوا: لَمَّا قُمْتَ قَامَ زَيْدٌ، أَيْ وَقْتَ قِيَامِكَ قَامَ زَيْدٌ، وَأَمَّا اللَّفْظُ فَإِنَّهُ يَجُوزُ أَنْ تَقِفَ عَلَيْهَا دُونَ مَجْزُومِهَا، فَيَجُوزُ أَنْ تَقُولَ: جِئْتُ ولما، أي ولما يجيء، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَقُولَ: جِئْتُ وَلَمْ.

Birinci Mesele: Hasan [el-Basrî] (أَلَمَّا يَأْنِ) şeklinde okumuştur. İbn Cinnî şöyle demiştir: (لَمَّا) kelimesinin aslı (لَمْ) edatıdır, sonra buna (مَا) ziyade edilmiştir. (لَمْ), [olumlu] (أَفْعَلُ / yapıyorum) sözünün nefyi (olumsuzu)dur; (لَمَّا) ise (قَدْ يَفْعَلُ / muhakkak yapar/yapmıştır) sözünün nefyidir. Çünkü olumlu cümleye (قَدْ) ziyade edilince, şüphesiz onun nefyine de (مَا) ziyade edilmiştir. Ancak onlar (لَمْ) ile (مَا)'yı birleştirdiklerinde bunun hem anlam hem de lafız bakımından [yeni özellikleri] ortaya çıkmıştır. Anlama gelince; bu edat bazı yerlerde zarf olmuş ve 'Sen kalktığında Zeyd de kalktı' yani 'senin kalktığın vakitte Zeyd kalktı' demişlerdir. Lafza gelince; cezm ettiği fiil olmaksızın onun üzerinde durulması (vakıf yapılması) caizdir; nitekim 'Geldim ve lammâ (henüz [o gelmedi])' yani 've lammâ yecî'' diyebilirsin; fakat 'Geldim ve lem' demek caiz değildir.

وَأَمَّا الذين قرءوا: أَلَمْ يَأْنِ فَالْمَشْهُورُ أَلَمْ يَأْنِ مِنْ أَنَى الأمر يأني إذا جاء إناء أتاه أَيْ وَقْتُهُ. وَقُرِئَ:

{ أَلَمْ يَأْنِ } “Zamanı hâlâ gelmedi mi?” şeklinde okuyanlara gelince; meşhur olanı (أَلَمْ يَأْنِ) şeklindedir ki bu, bir işin vakti geldiğinde kullanılan (أَنَى الْأَمْرُ يَأْنِي) [fiilinden]dir; yani onun vakti geldi demektir. Şöyle de okunmuştur:

(أَلَمْ يَئِنْ) ، مِنْ أَنَّ يَئِينُ بِمَعْنَى أَنَى يَأْنِي.

(أَنَى يَأْنِي) manasında olan (أَنَّ يَئِينُ)'den [türeyen] (أَلَمْ يَئِنْ) şeklinde [de okunmuştur].

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: نَزَلَ فِي الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ أَظْهَرُوا الْإِيمَانَ وَفِي قُلُوبِهِمُ النِّفَاقُ الْمُبَايِنُ لِلْخُشُوعِ، وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ لَعَلَّهُمْ ذَهَبُوا إِلَى أَنَّ الْمُؤْمِنَ لَا يَكُونُ مُؤْمِنًا فِي الْحَقِيقَةِ إِلَّا مَعَ خُشُوعِ الْقَلْبِ، فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَقُولَ تَعَالَى ذَلِكَ إِلَّا لِمَنْ لَيْسَ بِمُؤْمِنٍ، وَقَالَ آخَرُونَ: بَلِ الْمُرَادُ مَنْ هُوَ مُؤْمِنٌ عَلَى الْحَقِيقَةِ، / لَكِنَّ الْمُؤْمِنَ قَدْ يَكُونُ لَهُ خُشُوعٌ وَخَشْيَةٌ، وَقَدْ لَا يَكُونُ كَذَلِكَ، ثُمَّ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ تَحْتَمِلُ الْآيَةُ وُجُوهًا أَحَدُهَا: لَعَلَّ طَائِفَةً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ مَا كَانَ فِيهِمْ مَزِيدُ خُشُوعٍ وَلَا رِقَّةٍ، فَحُثُّوا عَلَيْهِ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَثَانِيهَا: لَعَلَّ قَوْمًا كَانَ فِيهِمْ خُشُوعٌ كَثِيرٌ، ثُمَّ زَالَ مِنْهُمْ شِدَّةُ ذَلِكَ الْخُشُوعِ فَحُثُّوا عَلَى الْمُعَاوَدَةِ إِلَيْهَا، عَنِ الْأَعْمَشِ قَالَ: إِنَّ الصَّحَابَةَ لَمَّا قَدِمُوا الْمَدِينَةَ أَصَابُوا لِينًا فِي الْعَيْشِ وَرَفَاهِيَةً، فَفَتَرُوا عَنْ بَعْضِ مَا كَانُوا عَلَيْهِ فَعُوتِبُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ وَعَنْ أَبِي بَكْرٍ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ قُرِئَتْ بَيْنَ يَدَيْهِ وَعِنْدَهُ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْيَمَامَةِ فَبَكَوْا بُكَاءً شَدِيدًا، فَنَظَرَ إِلَيْهِمْ فَقَالَ: هَكَذَا كُنَّا حَتَّى قَسَتِ الْقُلُوبُ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: لِذِكْرِ اللَّهِ فَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ تَقْدِيرَ الْآيَةِ، أَمَا حَانَ لِلْمُؤْمِنِينَ أَنْ تَرِقَّ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّه، أَيْ مَوَاعِظِ اللَّه الَّتِي ذَكَرَهَا فِي الْقُرْآنِ، وَعَلَى هَذَا الذِّكْرُ مُصْدَرٌ أُضِيفَ إِلَى الْفَاعِلِ وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الذِّكْرَ مُضَافٌ إِلَى المفعول، والمعنى لذكر هم اللَّه، أَيْ يَجِبُ أَنْ يُورِثَهُمُ الذِّكْرُ خُشُوعًا، وَلَا يَكُونُوا كَمَنْ ذِكْرُهُ بِالْغَفْلَةِ فَلَا يَخْشَعُ قَلْبُهُ لِلذِّكْرِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ فِيهِ مَسَائِلُ:

İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ } “İman edenlerin, Allah'ın zikrine kalplerinin saygıyla yumuşaması zamanı hâlâ gelmedi mi?” buyruğu hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bu ayet, iman ettiklerini açığa vuran ancak kalplerinde huşuya zıt olan nifak bulunan münafıklar hakkında inmiştir. Bu görüşü savunanlar, belki de müminin gerçek anlamda ancak kalbin huşusu ile mümin olabileceği, dolayısıyla Allah Teâlâ'nın bu sözü ancak mümin olmayan kimselere söylemiş olabileceği düşüncesine dayanmışlardır. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis kastedilen, hakikatte mümin olan kimsedir; / fakat müminin bazen huşusu ve saygı dolu korkusu olur, bazen de böyle olmayabilir. Sonra bu görüşe göre ayet birkaç veçhe muhtemeldir: Birincisi: Müminlerden bir grupta fazla huşu ve incelik yoktu da bu ayetle buna teşvik edildiler. İkincisi: Bir toplulukta çokça huşu vardı, sonra bu huşunun kuvveti onlardan zail oldu da tekrar ona dönmeye teşvik edildiler. A'meş'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Sahabeler Medine'ye geldiklerinde geçimde bir rahatlık ve refaha kavuştular; bunun üzerine daha önce bulundukları durumdan biraz gevşediler de bu ayetle azarlandılar.” Hz. Ebu Bekir'den rivayet edildiğine göre, onun huzurunda ve yanında Yemâme halkından bir grup varken bu ayet okundu ve onlar şiddetle ağladılar. Bunun üzerine onlara bakıp şöyle dedi: “Kalpler katılaşıncaya kadar biz de böyleydik.” Allah Teâlâ'nın { لِذِكْرِ اللَّهِ } “Allah'ın zikrine” buyruğuna gelince, bunda iki görüş vardır: Birincisi: Ayetin takdiri, “Müminlerin, Allah'ın zikrine yani Allah'ın Kur'an'da zikrettiği öğütlerine kalplerinin yumuşama zamanı gelmedi mi?” şeklindedir. Buna göre “zikir”, failine muzaf olmuş bir mastardır. İkinci görüş: Zikir, mefule muzaftır; mana ise “onların Allah'ı zikretmelerine” şeklindedir. Yani zikrin onlarda huşu meydana getirmesi gerekir; gafletle zikreden ve kalbi zikre karşı huşu duymayan kimse gibi olmamalıdırlar. Allah Teâlâ'nın: { وَما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ } “Ve haktan inene” buyruğunda ise birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: (مَا) فِي مَوْضِعِ جَرٍّ بِالْعَطْفِ عَلَى الذِّكْرِ وَهُوَ مَوْصُولٌ، وَالْعَائِدُ إِلَيْهِ مَحْذُوفٌ عَلَى تَقْدِيرِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ، ثُمَّ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ يَعْنِي الْقُرْآنَ.

Birinci Mesele: { مَا } lafzı, “zikr” kelimesine atfedilmekle cer konumundadır ve o bir sıla ismidir (ism-i mevsuldür); ona dönen ait zamir ise { وَما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ } takdirinde hazfedilmiştir. Sonra İbn Abbas Allah Teâlâ'nın: { وَما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ } “Ve haktan inene” buyruğu hakkında “Kur'an'ı kastetmektedir” demiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: قَرَأَ نَافِعٌ وَحَفْصٌ وَالْمُفَضَّلُ عَنْ عَاصِمٍ، وَما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ خَفِيفَةً، وَقَرَأَ

İkinci Mesele: Ebu Ali şöyle demiştir: Nâfi', Hafs ve Âsım'dan rivayetle Mufaddal, { وَما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ } ifadesini şeddesiz (hafîf) olarak okumuştur. Diğerleri ile

الْبَاقُونَ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ، وَما نَزَلَ، مُشَدَّدَةً، وَعَنْ أَبِي عَمْرٍو وَما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ مُرْتَفِعَةَ النُّونِ مَكْسُورَةَ الزَّايِ، وَالتَّقْدِيرُ فِي الْقِرَاءَةِ الْأُولَى: أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّه وَلِمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ، وَفِي الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ وَلِمَا نَزَّلَهُ اللَّه مِنَ الْحَقِّ، وَفِي الْقِرَاءَةِ الثَّالِثَةِ وَلِمَا نُزِّلَ مِنَ الْحَقِّ.

Âsım'dan rivayetle Ebu Bekir ise (وَمَا نَزَّلَ) şeklinde şeddeli okumuşlardır. Ebu Amr'dan ise (وَمَا نُزِّلَ مِنَ الْحَقِّ) şeklinde nûn harfi ötreli, zâ harfi esreli olarak rivayet edilmiştir. Birinci kıraatte takdir: “Kalplerinin Allah'ın zikrine ve haktan inene karşı yumuşaması”; ikinci kıraatte: “Ve Allah'ın haktan indirdiğine”; üçüncü kıraatte ise: “Ve haktan indirilene” şeklindedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْحَقِّ هُوَ الْقُرْآنَ لِأَنَّهُ جَامِعٌ لِلْوَصْفَيْنِ الذِّكْرِ وَالْمَوْعِظَةِ وَأَنَّهُ حَقٌّ نَازِلٌ مِنَ السَّمَاءِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الذِّكْرِ هُوَ ذِكْرَ اللَّه مُطْلَقًا، وَالْمُرَادُ بِمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ هُوَ الْقُرْآنَ، وَإِنَّمَا قُدِّمَ الْخُشُوعُ بِالذِّكْرِ عَلَى الْخُشُوعِ بِمَا نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ، لِأَنَّ الْخُشُوعَ وَالْخَوْفَ وَالْخَشْيَةَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ ذِكْرِ اللَّه، فَأَمَّا حُصُولُهَا عِنْدَ سَمَاعِ الْقُرْآنِ فَذَاكَ لِأَجْلِ اشْتِمَالِ الْقُرْآنِ عَلَى ذِكْرِ اللَّه، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا يَكُونُوا قَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ مَعْنَاهُ: أَلَمْ يَأْنِ أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ، وَأَنْ لَا يَكُونُوا، قَالَ: وَلَوْ كَانَ جَزْمًا عَلَى النَّهْيِ كَانَ صَوَابًا، وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ قِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ بِالتَّاءِ عَلَى سَبِيلِ الِالْتِفَاتِ، ثُمَّ قَالَ: كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلُ يُرِيدُ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى: فَطالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Üçüncü Mesele: Hak'tan maksadın Kur'an olması muhtemeldir; zira o hem zikir ve öğüt vasfını hem de gökten inen bir hak oluşu kendisinde toplamıştır. Zikirden maksadın mutlak olarak Allah'ın zikri, haktan inenden maksadın ise Kur'an olması da muhtemeldir. Zikir ile huşunun, Kur'an'dan inenle huşudan öne geçirilmesi ise ancak huşu, korku ve saygının Allah'ın zikri anında hâsıl olmasındandır. Kur'an dinlenirken bunun hâsıl olması ise Kur'an'ın Allah'ın zikrini içermesinden dolayıdır. Sonra Allah Teâlâ: { وَلا يَكُونُوا } “Ve olmasınlar” buyurmuştur. Ferrâ şöyle demiştir: Bu lafız nasb mahallindedir, anlamı şudur: 'Kalplerinin huşu duyması ve olmamaları [zamanı gelmedi mi?]'. Şöyle de demiştir: Eğer nehiy üzerine cezm olsaydı yine doğru olurdu; iltifat yoluyla [muhatap sîgası olan] 'tâ' ile okuyanın kıraati de bu veche delalet eder. Sonra Allah Teâlâ: { كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce kendilerine kitap verilmiş kimseler gibi” buyurmuştur ki Yahudileri ve Hristiyanları kastetmektedir. { فَطالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ } “Üzerlerinden uzun zaman geçti” ifadesinde ise iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ طُولِ الْأَمَدِ وُجُوهًا أَحَدُهَا: طَالَتِ الْمُدَّةُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ أَنْبِيَائِهِمْ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَثَانِيهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَالُوا إِلَى الدُّنْيَا وَأَعْرَضُوا عَنْ مَوَاعِظِ اللَّه وَثَالِثُهَا: طَالَتْ أَعْمَارُهُمْ فِي الْغَفْلَةِ فَحَصَلَتِ الْقَسْوَةُ فِي قُلُوبِهِمْ بِذَلِكَ السَّبَبِ وَرَابِعُهَا: قَالَ: / ابن حبان: الأمد هاهنا الْأَمَلُ الْبَعِيدُ، وَالْمَعْنَى عَلَى هَذَا طَالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ بِطُولِ الْأَمَلِ، أَيْ لَمَّا طَالَتْ آمَالُهُمْ لَا جَرَمَ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَخَامِسُهَا: قَالَ مُقَاتِلُ بْنُ سُلَيْمَانَ: طَالَ عَلَيْهِمْ أَمَدُ خُرُوجِ النَّبِيِّ ﵇ وَسَادِسُهَا: طَالَ عَهْدُهُمْ بِسَمَاعِ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ فَزَالَ وَقْعُهُمَا عَنْ قُلُوبِهِمْ فَلَا جَرَمَ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى نَهَى الْمُؤْمِنِينَ عَنْ أَنْ يَكُونُوا كَذَلِكَ، قَالَهُ الْقُرَظِيُّ.

Birinci Mesele: Zamanın uzamasının tefsirinde birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Kendileri ile peygamberleri arasındaki süre uzadı da kalpleri katılaştı. İkincisi: İbn Abbas şöyle demiştir: Dünyaya meylettiler ve Allah'ın öğütlerinden yüz çevirdiler. Üçüncüsü: Gaflet içinde ömürleri uzadı, bu sebeple kalplerinde katılık meydana geldi. Dördüncüsü: / İbn Hibbân şöyle demiştir: Buradaki emed (zaman), uzak emeldir. Buna göre mana, emelin uzamasıyla üzerlerinden zamanın uzamış olmasıdır; yani emelleri uzayınca şüphesiz kalpleri katılaştı. Beşincisi: Mukâtil b. Süleyman şöyle demiştir: Peygamber aleyhisselâm'ın çıkış süresi onlara uzun geldi. Altıncısı: Tevrat ve İncil'i işitmelerinin üzerinden uzun zaman geçti de bu iki kitabın kalplerindeki tesiri yok oldu, binaenaleyh kalpleri katılaştı. Sanki Allah Teâlâ müminleri böyle olmaktan nehyetmiştir; bunu el-Kurazî söylemiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قُرِئَ (الْأَمَدُّ) بِالتَّشْدِيدِ، أَيِ الْوَقْتُ الْأَطْوَلُ، ثُمَّ قَالَ: وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ أَيْ خَارِجُونَ عَنْ دِينِهِمْ رَافِضُونَ لِمَا فِي الْكِتَابَيْنِ، وَكَأَنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ عَدَمَ الْخُشُوعِ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ يفضي إلى الفسق في آخر الأمر. ثم قال تعالى:

İkinci Mesele: [Bu kelime] şeddeli olarak (الْأَمَدُّ) şeklinde de okunmuştur ki en uzun vakit demektir. Sonra Allah Teâlâ: { وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ } “Onlardan birçoğu da yoldan çıkmış kimselerdir” buyurmuştur; yani dinlerinden çıkmış, iki kitapta olanı terk etmiş kimselerdir. Bu, işin başında huşunun bulunmayışının işin sonunda fıska yol açacağına bir işaret gibidir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة الحديد (٥٧) : آية ١٧]

[Hadîd Suresi (57), Âyet 17]

اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (١٧)

{ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “Bilin ki Allah, ölümünden sonra toprağa can verir. Akıl edesiniz diye size ayetleri açıkladık.” (17)

وفيه ووجهان الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَمْثِيلٌ وَالْمَعْنَى أَنَّ الْقُلُوبَ الَّتِي مَاتَتْ بِسَبَبِ الْقَسَاوَةِ، فَالْمُوَاظَبَةُ عَلَى الذِّكْرِ سَبَبٌ لِعَوْدِ حَيَاةِ الْخُشُوعِ إِلَيْهَا كَمَا يُحْيِي اللَّه الْأَرْضَ بِالْغَيْثِ وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها بَعَثَ الْأَمْوَاتَ فَذَكَرَ ذَلِكَ تَرْغِيبًا فِي الْخُشُوعِ وَالْخُضُوعِ وَزَجْرًا عَنِ الْقَسَاوَةِ. ثم قال تعالى:

Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bu bir temsildir; manası, katılık sebebiyle ölmüş olan kalpler için zikre devam etmenin, Allah'ın yeri yağmurla dirilttiği gibi huşu hayatının onlara geri dönmesine sebep olmasıdır. İkincisi: { يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها } “Ölümünden sonra toprağa can verir” buyruğundan maksadın ölülerin diriltilmesi olmasıdır; bunu huşu ve boyun eğmeye teşvik etmek, katılıktan da sakındırmak için zikretmiştir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة الحديد (٥٧) : آية ١٨]

[Hadîd Suresi (57), Âyet 18]

إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقاتِ وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً يُضاعَفُ لَهُمْ وَلَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ (١٨)

{ إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقاتِ وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً يُضاعَفُ لَهُمْ وَلَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ } “Şüphesiz sadaka veren erkeklerle sadaka veren kadınlara ve Allah'a güzel bir borç verenlere [bu borç] kat kat artırılır; onlar için pek değerli bir mükâfat da vardır.” (18)

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ: إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقاتِ بِالتَّخْفِيفِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ: إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقاتِ بِتَشْدِيدِ الصَّادِ فِيهِمَا، فَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى يَكُونُ مَعْنَى الْمُصَدِّقِ الْمُؤْمِنَ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصالحات لِأَنَّ إِقْرَاضَ اللَّه مِنَ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ، ثُمَّ قَالُوا: وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ أَوْلَى لِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ مَنْ تَصَدَّقَ للَّه وَأَقْرَضَ إِذَا لَمْ يَكُنْ مُؤْمِنًا لَمْ يَدْخُلْ تَحْتَ الْوَعْدِ، فَيَصِيرُ ظَاهِرُ الْآيَةِ مَتْرُوكًا عَلَى قِرَاءَةِ التَّشْدِيدِ، وَلَا يَصِيرُ

Birinci Mesele: Ebu Ali el-Fârisî şöyle demiştir: İbn Kesîr ve Ebu Bekir rivayetinde Âsım, { إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقاتِ } ifadesini [sâd harfini] şeddesiz olarak [el-musaddikîn ve'l-musaddikât] okumuşlardır. Diğerleri ile Âsım'dan rivayetle Hafs ise her ikisinde de sâd harfini şeddeli olarak [el-mussaddikîn ve'l-mussaddikât] okumuşlardır. Birinci kıraate göre “musaddık” kelimesinin manası “mümin” olur; böylece mana “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenler” demek olur; zira Allah'a borç vermek salih amellerdendir. Sonra şöyle demişlerdir: Bu kıraat iki yönden daha uygundur: Birincisi: Allah için sadaka veren ve borç veren kimse mümin olmadığı takdirde bu vaadin kapsamına girmez; dolayısıyla şeddeli okuyuşta ayetin zahiri terk edilmiş olur, fakat şeddesiz okuyuşta

مَتْرُوكًا عَلَى قِرَاءَةِ التَّخْفِيفِ وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُتَصَدِّقَ هُوَ الَّذِي يُقْرِضُ اللَّه، فَيَصِيرُ قَوْلُهُ: إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقاتِ وَقَوْلُهُ: وَأَقْرَضُوا اللَّهَ شَيْئًا وَاحِدًا وَهُوَ تَكْرَارٌ، أَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ التَّخْفِيفِ فَإِنَّهُ لَا يَلْزَمُ التَّكْرَارُ، وَحَجَّةُ مَنْ نَقَلَ وَجْهَانِ أحدهما: أن في قراءة أبي: إن المتصدقين وَالْمُتَصَدِّقَاتِ بِالتَّاءِ وَالثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ:

terk edilmiş olmaz. İkincisi: Sadaka veren (mütasaddık), Allah'a borç veren kimsedir; bu durumda O'nun: { إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقاتِ } buyruğu ile { وَأَقْرَضُوا اللَّهَ } buyruğu aynı şey olur ve bu da bir tekrar sayılır. Şeddesiz okuyuşta ise tekrar gerekmez. [Şeddeli] nakledenlerin hücceti ise iki vecihtir: Birincisi: Übey'in kıraatinde 'tâ' harfiyle (إِنَّ الْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ) şeklindedir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın:

وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً اعْتِرَاضٌ بَيْنَ الْخَبَرِ وَالْمُخْبَرِ عَنْهُ، وَالِاعْتِرَاضُ بِمَنْزِلَةِ الصِّفَةِ، فَهُوَ لِلصَّدَقَةِ أَشَدُّ مُلَازَمَةً/ مِنْهُ لِلتَّصْدِيقِ، وَأَجَابَ الْأَوَّلُونَ: بِأَنَّا لَا نَحْمِلُ قَوْلَهُ: وَأَقْرَضُوا عَلَى الِاعْتِرَاضِ، وَلَكِنَّا نَعْطِفُهُ عَلَى الْمَعْنَى، أَلَا تَرَى أَنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقَاتِ مَعْنَاهُ: إِنَّ الَّذِينَ صَدَّقُوا، فَصَارَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: إِنَّ الَّذِينَ صَدَّقُوا وَأَقْرَضُوا اللَّه.

{ وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً } “Ve Allah'a güzel bir borç verenler” buyruğu, haber ile kendisinden haber verilen (mübteda) arasında bir itiraziyyedir (ara cümledir). İtiraziyye ise sıfat hükmündedir; dolayısıyla o sadakaya, tasdikten daha sıkı bağlıdır. / İlk görüş sahipleri ise şöyle cevap vermişlerdir: Biz O'nun { وَأَقْرَضُوا } buyruğunu itiraza (ara cümleye) hamletmeyiz, aksine manaya atfederiz. Görmez misin ki { الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقَاتِ } lafzının manası “Şüphesiz tasdik eden (iman eden) kimseler” demektir; böylece ayetin takdiri “Şüphesiz tasdik edip Allah'a borç verenler” şeklinde olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي الْآيَةِ إِشْكَالٌ وَهُوَ أَنَّ عَطْفَ الْفِعْلِ عَلَى الاسم قبيح فما الفائدة في التزامه هاهنا؟ قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ قَوْلُهُ: وَأَقْرَضُوا مَعْطُوفٌ عَلَى مَعْنَى الْفِعْلِ فِي الْمُصَّدِّقِينَ، لِأَنَّ اللَّامَ بِمَعْنَى الَّذِينَ، وَاسْمُ الْفَاعِلِ بِمَعْنَى صَدَّقُوا، كَأَنَّهُ قِيلَ: إِنَّ الَّذِينَ صَدَّقُوا وَأَقْرَضُوا، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا لَا يُزِيلُ الْإِشْكَالَ فَإِنَّهُ لَيْسَ فِيهِ بَيَانُ أَنَّهُ لِمَ عَدَلَ عَنْ ذَلِكَ اللَّفْظِ إِلَى هَذَا اللَّفْظِ، وَالَّذِي عِنْدِي فِيهِ أَنَّ الْأَلِفَ وَاللَّامَ فِي الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقَاتِ لِلْمَعْهُودِ، فَكَأَنَّهُ ذَكَرَ جَمَاعَةً مُعَيَّنِينَ بِهَذَا الْوَصْفِ ثُمَّ قَبْلَ ذِكْرِ الْخَبَرِ أَخْبَرَ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ أَتَوْا بِأَحْسَنِ أَنْوَاعِ الصَّدَقَةِ وَهُوَ الْإِتْيَانُ بِالْقَرْضِ الْحَسَنِ، ثُمَّ ذَكَرَ الْخَبَرَ بَعْدَ ذَلِكَ وَهُوَ قَوْلُهُ: يُضاعَفُ لَهُمْ فَقَوْلُهُ: وَأَقْرَضُوا اللَّهَ هُوَ الْمُسَمَّى بِحَشْوِ اللَّوْزِنْجِ كَمَا فِي قَوْلِهِ:

İkinci Mesele: Ayette bir müşkillik vardır ki o da fiilin isme atfedilmesinin çirkin görülmesidir; peki burada bunu iltizam etmenin faydası nedir? Keşşâf sahibi şöyle demiştir: O'nun { وَأَقْرَضُوا } buyruğu, { الْمُصَّدِّقِينَ } içindeki fiil manasına matuftur; çünkü harf-i tarif (el-), (الَّذِينَ) manasındadır, ism-i fail ise (صَدَّقُوا) manasındadır; sanki 'Şüphesiz sadaka verenler/tasdik edenler ve borç verenler' denilmiş gibidir. Bil ki bu açıklama müşkilligi ortadan kaldırmaz; zira bunda o lafızdan bu lafza niçin geçildiğinin beyanı yoktur. Benim bu konudaki görüşüm şudur: { الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقَاتِ } kelimelerindeki elif-lâm ahd içindir (bilinenler içindir). Sanki Allah Teâlâ bu vasıfla belirli bir topluluğu zikretmiş, sonra haberi zikretmeden önce onların sadakanın en güzel türünü yerine getirdiklerini, yani güzel borç verdiklerini haber vermiş, ardından da { يُضاعَفُ لَهُمْ } “kendilerine kat kat artırılır” buyruğuyla haberi zikretmiştir. Dolayısıyla O'nun { وَأَقْرَضُوا اللَّهَ } sözü, şu beyitte olduğu gibi «haşvü'l-levzenec» (badem ezmesi dolgusu / araya giren zarif itiraziyye) diye adlandırılan türdendir:

إِنَّ الثَّمَانِينَ وَبُلِّغْتَهَا ... [قَدْ أَحْوَجَتْ سَمْعِي إِلَى تَرْجُمَانْ]

“Seksen yaş —ki sen de ona ulaştırılasın— ... [kulağımı bir tercümana muhtaç etti.]”

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَنْ قَرَأَ: الْمُصَّدِّقِينَ بِالتَّشْدِيدِ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ الْوَاجِبُ أَوِ التَّطَوُّعُ أَوْ هُمَا جَمِيعًا، أَوِ الْمُرَادُ بِالتَّصَدُّقِ الْوَاجِبُ وَبِالْإِقْرَاضِ التَّطَوُّعُ لِأَنَّ تَسْمِيَتَهُ بِالْقَرْضِ كَالدَّلَالَةِ عَلَى ذَلِكَ فَكُلُّ هَذِهِ الِاحْتِمَالَاتُ مَذْكُورَةٌ، أَمَّا قَوْلُهُ: يُضاعَفُ لَهُمْ وَلَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ فقد تقدم القول فيه.

Üçüncü Mesele: { الْمُصَّدِّقِينَ } kelimesini şeddeli okuyanlar; kastedilenin farz [sadaka/zekât] mı, nafile mi, yoksa her ikisi birden mi olduğu; yahut sadakadan maksadın farz, borç vermekten (ikrâz) maksadın nafile mi olduğu —çünkü bunun karz (borç) olarak isimlendirilmesi buna delalet eder gibidir— hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bütün bu ihtimaller zikredilmiştir. O'nun: { يُضاعَفُ لَهُمْ وَلَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ } “Onlara kat kat artırılır ve onlar için pek değerli bir mükâfat vardır” buyruğuna gelince, buna dair açıklama daha önce geçmişti.

[سورة الحديد (٥٧) : آية ١٩]

[Hadîd Suresi (57), Âyet 19]

وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (١٩)

{ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ } “Allah'a ve peygamberlerine iman edenler var ya, işte onlar Rableri katında sıddîkların ve şahitlerin (şehitlerin) ta kendileridir. Onların mükâfatları ve nurları vardır. İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar da cehennem ehlidirler.” (19)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ حَالَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُنَافِقِينَ، وَذَكَرَ الْآنَ حَالَ الْمُؤْمِنِينَ وَحَالَ الْكَافِرِينَ، ثُمَّ فِي الْآيَةِ مَسْأَلَتَانِ:

Bil ki Allah Teâlâ bu ayetten önce müminler ile münafıkların durumunu zikretti, şimdi ise müminlerin durumu ile kâfirlerin durumunu zikretmektedir. Sonra bu ayette iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الصديق نعت لمن كثر منه الصدق، وجمع صِدْقًا إِلَى صِدْقٍ فِي الْإِيمَانِ باللَّه تَعَالَى وَرُسُلِهِ وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْآيَةَ عَامَّةٌ فِي كُلِّ مَنْ آمَنَ باللَّه وَرُسُلِهِ وَهُوَ مَذْهَبُ مُجَاهِدٍ قَالَ: كُلُّ مَنْ آمَنَ باللَّه وَرُسُلِهِ فَهُوَ صِدِّيقٌ ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ، وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: هُمُ الصِّدِّيقُونَ أَيِ الْمُوَحِّدُونَ الثَّانِي: أَنَّ الْآيَةَ خَاصَّةٌ، وَهُوَ قَوْلُ الْمُقَاتِلِينَ: أَنَّ الصِّدِّيقِينَ هُمُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالرُّسُلِ حِينَ أَتَوْهُمْ وَلَمْ يُكَذِّبُوا سَاعَةً قَطُّ مِثْلَ آلِ يَاسِينَ، وَمِثْلَ مُؤْمِنِ آلِ فِرْعَوْنَ، وَأَمَّا فِي دِينِنَا فَهُمْ ثَمَانِيَةٌ سَبَقُوا أَهْلَ الْأَرْضِ إِلَى الْإِسْلَامِ أَبُو بَكْرٍ وَعَلِيٌّ وَزَيْدٌ وَعُثْمَانُ وَطَلْحَةُ وَالزُّبَيْرُ وَسَعْدٌ وَحَمْزَةُ وَتَاسِعُهُمْ عُمَرُ أَلْحَقَهُ اللَّه بِهِمْ لِمَا عَرَفَ مِنْ صِدْقِ نِيَّتِهِ.

Birinci Mesele: Sıddîk, kendisinden çokça doğruluk sâdır olan ve Allah Teâlâ'ya ve peygamberlerine imanda doğruluğa doğruluk katan kimsenin sıfatıdır. Bu ayet hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Ayetin Allah'a ve peygamberlerine iman eden herkes hakkında umumi olmasıdır. Bu, Mücâhid'in mezhebidir; o şöyle demiştir: “Allah'a ve peygamberlerine iman eden herkes sıddîktır”; sonra bu ayeti okumuştur. İbn Abbas'tan O'nun: { هُمُ الصِّدِّيقُونَ } “onlar sıddîklardır” buyruğu hakkında rivayet edilen “yani muvahhidlerdir” sözü de buna delalet eder. İkincisi: Ayetin hususi olmasıdır ki bu Mukâtil'in görüşüdür: “Sıddîklar, peygamberler kendilerine geldiğinde onlara iman eden ve bir an bile yalanlamayan kimselerdir; tıpkı Âl-i Yâsîn [mümini Habîb en-Neccâr] ve Âl-i Firavun mümini gibi. Bizim dinimizde ise onlar, yeryüzü halkından İslam'a ilk geçen sekiz kişidir: Ebu Bekir, Ali, Zeyd, Osman, Talha, Zübeyr, Sa'd ve Hamza; dokuzuncuları ise niyetinin samimiyetini bildiği için Allah'ın onlara ilhak ettiği Ömer'dir.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَالشُّهَداءُ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ عَطْفٌ عَلَى الْآيَةِ الْأُولَى وَالتَّقْدِيرُ: إن الذين

İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَالشُّهَداءُ } “Ve şahitler (şehitler)” buyruğunda iki görüş vardır: Birincisi: Bunun önceki ayete atıf olmasıdır; takdiri şöyledir: “Şüphesiz

آمَنُوا باللَّه وَرُسُلِهِ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَهُمُ الشُّهَدَاءُ، قَالَ مُجَاهِدٌ: كُلُّ مُؤْمِنٍ فَهُوَ صِدِّيقٌ وَشَهِيدٌ وتلا هذه الآية، جذا الْقَوْلُ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ لِمَ سُمِّيَ كُلُّ مؤمن شهيد؟ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ هُمُ الشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ عَلَى الْعِبَادِ فِي أَعْمَالِهِمْ، وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ عدول الآخرة الذي تُقْبَلُ شَهَادَتُهُمْ، وَقَالَ الْحَسَنُ: السَّبَبُ فِي هَذَا الِاسْمِ أَنَّ كُلَّ مُؤْمِنٍ فَإِنَّهُ يَشْهَدُ كَرَامَةَ رَبِّهِ، وَقَالَ الْأَصَمُّ: كُلُّ مُؤْمِنٍ شَهِيدٌ لِأَنَّهُ قَائِمٌ للَّه تَعَالَى بِالشَّهَادَةِ فِيمَا تَعَبَّدَهُمْ بِهِ مِنْ وُجُوبِ الْإِيمَانِ وَوُجُوبِ الطَّاعَاتِ وَحُرْمَةِ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي، وَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الصديق نعت لمن كثر منه الصدق وجمع صِدْقًا إِلَى صِدْقٍ فِي الْإِيمَانِ باللَّه تَعَالَى وَرُسُلِهِ فَصَارُوا بِذَلِكَ شُهَدَاءَ عَلَى غَيْرِهِمْ الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: وَالشُّهَداءُ لَيْسَ عَطْفًا عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَلْ هُوَ مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ قَوْلُهُ عِنْدَ رَبِّهِمْ أَوْ يَكُونُ ذَلِكَ صِفَةً وَخَبَرُهُ هُوَ قَوْلُهُ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ مِنَ الشُّهَدَاءِ، فَقَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: هُمُ الْأَنْبِيَاءُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً [النِّسَاءِ: ٤١] وَقَالَ مُقَاتِلٌ وَمُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ: الشُّهَدَاءُ هُمُ الَّذِينَ اسْتُشْهِدُوا فِي سَبِيلِ اللَّه،

Allah'a ve peygamberlerine iman edenler sıddîklardır ve şahitlerdir.” Mücâhid: “Her mümin hem sıddîk hem şehittir” demiş ve bu ayeti okumuştur. Bu görüşe göre, her müminin niçin şehit olarak isimlendirildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bazıları şöyle demiştir: Çünkü müminler, Rableri katında kulların amellerine karşı şahitlerdir; kastedilen, onların ahiretin şahitliği kabul edilen adil kimseleri olmalarıdır. Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: Bu ismin sebebi, her müminin Rabbinin ikramına şahitlik etmesidir. El-Asamm şöyle demiştir: Her mümin şehittir; çünkü o, imanın ve taatlerin vacip oluşu, küfür ve günahların haram oluşu hususunda Allah'ın kendilerini sorumlu tuttuğu şeylerde Allah Teâlâ için şahitlikte bulunmaktadır. Ebu Müslim şöyle demiştir: Biz sıddîkın, kendisinden çokça doğruluk sâdır olan ve Allah Teâlâ'ya ve peygamberlerine imanda doğruluğa doğruluk katan kimsenin sıfatı olduğunu belirtmiştik; işte onlar bu sebeple başkalarına karşı şahitler olmuşlardır. İkinci Görüş: { وَالشُّهَداءُ } buyruğunun önceki kısma matuf olmayıp mübteda olmasıdır; haberi ise { عِنْدَ رَبِّهِمْ } ifadesidir veya bu [zarf] bir sıfat olup haberi { لَهُمْ أَجْرُهُمْ } ifadesidir. Bu görüşe göre şühedâdan (şahitlerden/şehitlerden) ne kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Ferrâ ve Zeccâc: “Onlar peygamberlerdir; zira Allah Teâlâ: { فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً } “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit getirdiğimiz zaman halleri nice olur!” [Nisâ 41] buyurmuştur” demişlerdir. Mukâtil ve Muhammed b. Cerîr ise: “Şehitler, Allah yolunda şehit edilenlerdir” demişlerdir.

وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَا تَعُدُّونَ الشُّهَدَاءَ فِيكُمْ؟ قَالُوا: الْمَقْتُولُ، فَقَالَ: إِنَّ شُهَدَاءَ أُمَّتِي إِذًا لَقَلِيلٌ، ثُمَّ ذَكَرَ أَنَّ الْمَقْتُولَ شَهِيدٌ، وَالْمَبْطُونَ شَهِيدٌ، وَالْمَطْعُونَ شَهِيدٌ» الْحَدِيثَ.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «İçinizde şehitleri ne sayarsınız? Onlar: [Allah yolunda] öldürülen kimse, dediler. Bunun üzerine: O takdirde ümmetimin şehitleri pek az olur, buyurdu. Sonra öldürülenin şehit olduğunu, karın ağrısından ölenin şehit olduğunu, vebadan ölenin şehit olduğunu zikretti...» [hadis sonuna kadar].

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ حَالَ الْمُؤْمِنِينَ، أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ حَالِ الْكَافِرِينَ فَقَالَ: وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ. وَلَمَّا ذَكَرَ أَحْوَالَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْكَافِرِينَ ذَكَرَ بَعْدَهُ ما يدل على حقارة الدنيا وكما حال الآخرة فقال:

Bil ki Allah Teâlâ, müminlerin durumunu zikredince ardından kâfirlerin durumunu zikrederek: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ } “İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar da cehennem ehlidirler” buyurmuştur. Müminlerin ve kâfirlerin durumlarını zikredince de bunun ardından dünyanın değersizliğine ve ahiret durumunun kemaline delalet eden hususu zikrederek şöyle buyurmuştur:

[سورة الحديد (٥٧) : آية ٢٠]

[Hadîd Suresi (57), Âyet 20]

اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكاثُرٌ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَباتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطاماً وَفِي الْآخِرَةِ عَذابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٌ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ (٢٠)

{ اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكاثُرٌ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَباتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطاماً وَفِي الْآخِرَةِ عَذابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٌ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ } “Bilin ki dünya hayatı ancak bir oyun, bir eğlence, bir süs, aranızda bir övünme, mallarda ve evlatlarda bir çoğalma yarışından ibarettir. Tıpkı bitirdiği ekin çiftçilerin hoşuna giden bir yağmur gibidir; sonra o ekin kurur da sen onu sapsarı görürsün; sonra da çerçöp olur. Ahirette ise şiddetli bir azap, Allah'tan bir bağışlanma ve hoşnutluk vardır. Dünya hayatı aldatıcı bir menfaatten başka bir şey değildir.” (20)

وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayette [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمَقْصُودُ الْأَصْلِيُّ مِنَ الْآيَةِ تَحْقِيرُ حَالِ الدُّنْيَا وَتَعْظِيمُ حَالِ الْآخِرَةِ فَقَالَ: / الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفَاخُرٌ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ أُمُورٌ مُحَقَّرَةٌ، وَأَمَّا الْآخِرَةُ فَهِيَ عَذَابٌ شَدِيدٌ دَائِمٌ أَوْ رِضْوَانُ اللَّه عَلَى سَبِيلِ الدَّوَامِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ ذَلِكَ عَظِيمٌ.

Birinci Mesele: Ayetin asıl maksadı dünya halini küçümsemek ve ahiret halini yüceltmektir. Nitekim şöyle buyurmuştur: / Dünya oyun, eğlence, süs ve övünmedir. Şüphe yok ki bu şeyler değersiz hususlardır. Ahirete gelince, o ya sürekli ve şiddetli bir azaptır yahut sürekli olarak Allah'ın rızasıdır. Şüphe yok ki bu [sonuncusu] pek büyüktür.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا حِكْمَةٌ وَصَوَابٌ، وَلِذَلِكَ لَمَّا قَالَ تَعَالَى: إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً ... قالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ [الْبَقَرَةِ: ٣٠] وَلَوْلَا أَنَّهَا حِكْمَةٌ وَصَوَابٌ لَمَا قَالَ ذَلِكَ، وَلِأَنَّ الْحَيَاةَ خَلْقُهُ، كَمَا قَالَ: الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ [الْمُلْكِ: ٢] وَأَنَّهُ لَا يَفْعَلُ الْعَبَثَ عَلَى مَا قَالَ: أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً [المؤمنين: ١١٥] وَقَالَ: وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا وَلِأَنَّ الْحَيَاةَ نِعْمَةٌ بَلْ هِيَ أَصْلٌ لِجَمِيعِ النِّعَمِ، وَحَقَائِقُ الْأَشْيَاءِ لَا تَخْتَلِفُ بِأَنْ كَانَتْ فِي الدُّنْيَا أَوْ فِي الْآخِرَةِ، وَلِأَنَّهُ تَعَالَى عَظَّمَ الْمِنَّةَ بِخَلْقِ الْحَيَاةِ فَقَالَ: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٨] فَأَوَّلُ مَا ذَكَرَ مِنْ أَصْنَافِ نِعَمِهِ هُوَ الْحَيَاةُ، فَدَلَّ مَجْمُوعُ مَا ذَكَرْنَا عَلَى أَنَّ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا غَيْرُ مَذْمُومَةٍ، بَلِ الْمُرَادُ أَنَّ مَنْ صَرَفَ هَذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا لَا إِلَى طَاعَةِ اللَّه بَلْ إِلَى طَاعَةِ الشَّيْطَانِ وَمُتَابَعَةِ الْهَوَى، فَذَاكَ هُوَ الْمَذْمُومُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهَا بِأُمُورٍ:

İkinci Mesele: Bil ki dünya hayatı bir hikmet ve doğrudur. Nitekim Allah Teâlâ: { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً ... قالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım... Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim” [Bakara 30] buyurmuştur; şayet hikmet ve doğru olmasaydı bunu söylemezdi. Ayrıca hayat O'nun yaratmasıdır; nitekim: { الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ } “O ki, ölümü ve hayatı yarattı” [Mülk 2] buyurmuştur ve O abes bir iş yapmaz; nitekim: { أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً } “Sizi boş yere yarattığımızı mı sandınız?” [Mü'minûn 115] ve: { وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا } “Biz göğü, yeri ve ikisi arasındakileri batıl (boş yere) yaratmadık” buyurmuştur. Yine hayat bir nimettir, hatta bütün nimetlerin aslıdır; nesnelerin hakikatleri ise dünyada veya ahirette olmakla değişmez. Ayrıca Allah Teâlâ hayatı yaratmakla olan lütfunu yüceltmiş ve: { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ } “Allah'ı nasıl inkâr edersiniz ki siz ölü idiniz de sizi O diriltti” [Bakara 28] buyurmuştur; dolayısıyla nimet çeşitlerinden ilk zikrettiği şey hayattır. Zikrettiğimiz bütün bu hususlar, dünya hayatının [bizzat kendisinin] yerilmiş olmadığını gösterir. Bilakis kastedilen, bu dünya hayatını Allah'a itaate değil de şeytana itaate ve nefsin hevasına uymaya sarf eden kimsedir; işte yerilen odur. Sonra Allah Teâlâ onu birtakım vasıflarla nitelemiştir:

أَوَّلُهَا: أَنَّهَا لَعِبٌ وَهُوَ فِعْلُ الصِّبْيَانِ الَّذِينَ يُتْعِبُونَ أَنْفُسَهُمْ جِدًّا، ثُمَّ إِنَّ تِلْكَ الْمَتَاعِبَ تنقضي من غير فائدة وثانيها: أنها لَهْوٌ وَهُوَ فِعْلُ الشُّبَّانِ، وَالْغَالِبُ أَنَّ بَعْدَ انْقِضَائِهِ لَا يَبْقَى إِلَّا الْحَسْرَةُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَاقِلَ بَعْدَ انْقِضَائِهِ يَرَى الْمَالَ ذَاهِبًا وَالْعُمُرَ ذَاهِبًا، وَاللَّذَّةَ مُنْقَضِيَةً، وَالنَّفْسَ ازْدَادَتْ شَوْقًا وَتَعَطُّشًا إِلَيْهِ مَعَ فِقْدَانِهَا، فَتَكُونُ الْمَضَارُّ مُجْتَمِعَةً مُتَوَالِيَةً وَثَالِثُهَا: أنها زِينَةٌ وَهَذَا دَأْبُ النِّسَاءِ لِأَنَّ الْمَطْلُوبَ مِنَ الزِّينَةِ تَحْسِينُ الْقَبِيحِ، وَعِمَارَةُ الْبِنَاءِ الْمُشْرِفِ عَلَى أَنْ يَصِيرَ خَرَابًا، وَالِاجْتِهَادُ فِي تَكْمِيلِ النَّاقِصِ، وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْعَرَضِيَّ لَا يُقَاوِمُ الذَّاتِيَّ، فَإِذَا كَانَتِ الدُّنْيَا مُنْقَضِيَةً لِذَاتِهَا، فَاسِدَةً لِذَاتِهَا، فَكَيْفَ يَتَّمَكَّنُ الْعَاقِلُ مِنْ إِزَالَةِ هَذِهِ الْمَفَاسِدِ عَنْهَا، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْمَعْنَى أَنَّ الْكَافِرَ يَشْتَغِلُ طُولَ حَيَاتِهِ بِطَلَبِ زِينَةِ الدُّنْيَا دُونَ الْعَمَلِ لِلْآخِرَةِ، وَهَذَا كَمَا قِيلَ:

Birincisi: Onun “oyun” (laib) olmasıdır ki bu, kendilerini son derece yoran, sonra da bu yorgunlukları hiçbir fayda olmaksızın sona eren çocukların fiilidir. İkincisi: Onun “eğlence” (lehv) olmasıdır ki bu gençlerin fiilidir; çoğunlukla bu sona erdikten sonra geriye sadece hasret kalır. Zira akıllı kimse, o bittikten sonra malın gittiğini, ömrün tükendiğini, lezzetin bittiğini ve yokluğuyla birlikte nefsin ona olan arzu ve susuzluğunun arttığını görür; böylece zararlar üst üste toplanmış olur. Üçüncüsü: Onun “süs” (zînet) olmasıdır ki bu kadınların adetidir; zira süsten maksat çirkini güzelleştirmek, harap olmaya yüz tutmuş binayı imar etmek ve noksan olanı tamamlamaya çalışmaktır. Bilinmektedir ki ârızî (geçici) olan, zâtî (özsel) olana karşı koyamaz. Dünya zâtı gereği son bulucu ve bozulucu olduğuna göre, akıllı bir kimse bu bozuklukları ondan nasıl giderebilir? İbn Abbas şöyle demiştir: Mana, kâfirin hayatı boyunca ahiret için amel etmeksizin dünya süsünü talep etmekle meşgul olmasıdır. Bu, şu sözde ifade edildiği gibidir:

«حَيَاتُكَ يَا مَغْرُورُ سهو وغفلة» ورابعها: تَفاخُرٌ بَيْنَكُمْ بِالصِّفَاتِ الْفَانِيَةِ الزَّائِلَةِ، وَهُوَ إِمَّا التَّفَاخُرُ بِالنَّسَبِ، أَوِ التَّفَاخُرُ بِالْقُدْرَةِ وَالْقُوَّةِ وَالْعَسَاكِرِ وَكُلُّهَا ذَاهِبَةٌ وَخَامِسُهَا: قَوْلُهُ: وَتَكاثُرٌ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَجْمَعُ الْمَالَ فِي سَخَطِ اللَّه، وَيَتَبَاهَى بِهِ عَلَى أَوْلِيَاءِ اللَّه وَيَصْرِفُهُ فِي مَسَاخِطِ اللَّه، فَهُوَ ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ، وَأَنَّهُ لَا وَجْهَ بِتَبَعِيَّةِ أَصْحَابِ الدُّنْيَا يَخْرُجُ عَنْ هَذِهِ الْأَقْسَامِ، وَبَيَّنَ أَنَّ حَالَ الدُّنْيَا إِذَا لَمْ يَخْلُ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ فَيَجِبُ أَنْ يَعْدِلَ عَنْهَا إِلَى مَا يُؤَدِّي إِلَى عِمَارَةِ الْآخِرَةِ، ثُمَّ ذَكَرَ تَعَالَى لِهَذِهِ الْحَيَاةِ مَثَلًا، فَقَالَ: كَمَثَلِ غَيْثٍ يَعْنِي الْمَطَرَ، ونظير قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ [الْكَهْفِ: ٤٥] وَالْكَافُ فِي قَوْلِهِ: كَمَثَلِ غَيْثٍ مَوْضِعُهُ رَفْعٌ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ صِفَةً لِقَوْلِهِ: لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكاثُرٌ، وَالْآخَرُ: أَنْ يَكُونَ خَبَرًا بَعْدَ خَبَرٍ قَالَهُ الزَّجَّاجُ، وَقَوْلُهُ: أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَباتُهُ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: الْمُرَادُ مِنَ الْكُفَّارِ الزُّرَّاعُ قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: وَالْعَرَبُ تَقُولُ لِلزَّارِعِ: كَافِرٌ، لِأَنَّهُ يَكْفُرُ الْبَذْرَ الَّذِي يَبْذُرُهُ بِتُرَابِ الأرض، وإذا أعجب الزراع نَبَاتُهُ مَعَ عِلْمِهِمْ بِهِ فَهُوَ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْكَفَّارِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكُفَّارُ باللَّه وَهُمْ أَشَدُّ إِعْجَابًا بِزِينَةِ الدُّنْيَا وَحَرْثِهَا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، لِأَنَّهُمْ لَا يَرَوْنَ سَعَادَةً سِوَى سَعَادَةِ الدُّنْيَا، وَقَوْلُهُ: نَباتُهُ أَيْ مَا نَبَتَ مِنْ ذَلِكَ الْغَيْثِ، وَبَاقِي الْآيَةِ مُفَسَّرٌ فِي سُورَةِ الزُّمَرِ.

«Ey aldanmış kişi! Hayatın dalgınlık ve gaflettir.» Dördüncüsü: Fâni ve yok olucu sıfatlarla { تَفاخُرٌ بَيْنَكُمْ } “aranızda bir övünmedir”; bu da ya soy sopla övünmek yahut kudret, kuvvet ve askerlerle övünmektir ki bunların hepsi yok olucudur. Beşincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَتَكاثُرٌ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ } “Mallarda ve evlatlarda bir çoğalma yarışıdır” buyruğudur. İbn Abbas şöyle demiştir: Malı Allah'ın gazabında toplar, bununla Allah'ın dostlarına karşı övünür ve onu Allah'ın gazap ettiği şeylere harcar; dolayısıyla bu, üst üste yığılmış karanlıklardır. Dünya ehlinin peşinden gitmesinde bu kısımların dışına çıkan hiçbir yön yoktur. Allah Teâlâ, dünya hali bu yönlerden hâli olmadığına göre, ondan yüz çevirip ahiretin imarına vesile olacak şeylere yönelmenin vacip olduğunu beyan etmiştir. Sonra Allah Teâlâ bu hayat için bir misal vererek: { كَمَثَلِ غَيْثٍ } “Bir yağmur misali gibidir” buyurmuştur ki yağmuru kastetmektedir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ } “Onlara dünya hayatının misalini bir su gibi ver” [Kehf 45] ayetidir. { كَمَثَلِ غَيْثٍ } buyruğundaki 'kâf' harfinin iraptaki yeri iki yönden ref'tir: Birincisi, { لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكاثُرٌ } sözünün sıfatı olması; diğeri ise haberden sonra haber olmasıdır; bunu Zeccâc söylemiştir. O'nun: { أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَباتُهُ } “Bitirdiği ekin kâfirlerin (çiftçilerin) hoşuna gider” buyruğu hakkında iki görüş vardır: Birincisi: İbn Mes'ûd: “Kâfirlerden maksat çiftçilerdir” demiştir. Ezherî şöyle demiştir: “Araplar çiftçiye «kâfir» derler; çünkü o, ektiği tohumu yerin toprağı ile örter (küfr eder). Çiftçiler bu işi bildikleri halde ekin onların hoşuna gitmişse o son derece güzeldir.” İkincisi: Bu ayetteki küffârdan maksadın Allah'ı inkâr edenler (kâfirler) olmasıdır; onlar dünya süsüne ve onun ekinine müminlerden daha çok hayran olurlar; çünkü onlar dünya saadetinden başka bir saadet görmezler. O'nun { نَباتُهُ } buyruğu ise o yağmurdan biten şey demektir. Ayetin geri kalanı Zümer suresinde tefsir edilmiştir.

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ بَعْدَهُ حَالَ الْآخِرَةِ فَقَالَ: وَفِي الْآخِرَةِ عَذابٌ شَدِيدٌ أَيْ لِمَنْ كَانَتْ حَيَاتُهُ بِهَذِهِ الصِّفَةِ، وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّه وَرِضْوَانٌ لِأَوْلِيَائِهِ وَأَهْلِ طَاعَتِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا وَصَفَ الدُّنْيَا بِالْحَقَارَةِ وَسُرْعَةِ الِانْقِضَاءِ، بَيَّنَ أَنَّ الْآخِرَةَ إِمَّا عَذَابٌ شَدِيدٌ دَائِمٌ، وَإِمَّا رِضْوَانٌ، وَهُوَ أَعْظَمُ دَرَجَاتِ الثَّوَابِ، ثُمَّ قَالَ: وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ يَعْنِي لِمَنْ أَقْبَلَ عَلَيْهَا، وَأَعْرَضَ بها من طَلَبِ الْآخِرَةِ، قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: الدُّنْيَا مَتَاعُ الْغُرُورِ إِذَا أَلْهَتْكَ عَنْ طَلَبِ الْآخِرَةِ، فَأَمَّا إِذَا دَعَتْكَ إِلَى طَلَبِ رِضْوَانِ اللَّه وطلب الآخرة فنعم الوسيلة.

Sonra Allah Teâlâ bunun ardından ahiret halini zikrederek: { وَفِي الْآخِرَةِ عَذابٌ شَدِيدٌ } “Ahirette ise şiddetli bir azap vardır” buyurmuştur; yani hayatı bu vasıfta olan kimseler için. { وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٌ } “Allah'tan bir bağışlanma ve hoşnutluk vardır” [ifadesi ise] O'nun dostları ve itaat ehli içindir. Zira O, dünyayı değersizlik ve hızla tükenmekle niteleyince ahiretin ya sürekli şiddetli bir azap ya da mükâfat derecelerinin en büyüğü olan rıza olduğunu açıklamıştır. Sonra: { وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ } “Dünya hayatı aldatıcı bir menfaatten başka bir şey değildir” buyurmuştur; yani ona yönelen ve onun yüzünden ahireti aramaktan yüz çeviren kimse için. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: “Dünya, seni ahireti aramaktan alıkoyduğu zaman aldatıcı bir menfaattir; fakat seni Allah'ın rızasını ve ahireti aramaya davet ettiğinde ise ne güzel bir vesiledir!”

[سورة الحديد (٥٧) : آية ٢١]

[Hadîd Suresi (57), Âyet 21]

سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٢١)

{ سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } “Rabbinizden bir bağışlanmaya ve Allah'a ve peygamberlerine iman edenler için hazırlanmış, genişliği gökle yerin genişliği kadar olan cennete koşuşun (yarışın). İşte bu, Allah'ın lütfudur; onu dilediğine verir. Allah büyük lütuf sahibidir.” (21)

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَالْأَرْضِ وَالْمُرَادُ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: لِتَكُنْ مُفَاخَرَتُكُمْ وَمُكَاثَرَتُكُمْ فِي غَيْرِ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ، بَلِ احْرِصُوا عَلَى أَنْ تَكُونَ مُسَابَقَتُكُمْ فِي طَلَبِ الْآخِرَةِ.

Sonra Allah Teâlâ: { سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } “Rabbinizden bir bağışlanmaya ve genişliği gökle yerin genişliği kadar olan cennete yarışın” buyurmuştur. Maksat şudur: Sanki Allah Teâlâ: 'Övünmeniz ve çokluk yarışınız üzerinde bulunduğunuz [dünyalık] hususlarda olmasın; bilakis yarışınızın ahireti talep etme hususunda olmasına gayret edin' demiştir.

وَاعْلَمْ أنه تعالى أمر بالمسارعة في قوله: سارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ ثم شرح هاهنا كيفية تلك

Bil ki Allah Teâlâ { سارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden bir bağışlanmaya koşun” buyruğunda acele etmeyi (müsâraat) emretmiş, sonra burada bu

المسارعة، فقال: سارِعُوا مُسَارَعَةَ الْمُسَابِقِينَ لِأَقْرَانِهِمْ فِي الْمِضْمَارِ، وَقَوْلُهُ: إِلى مَغْفِرَةٍ فِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

koşmanın keyfiyetini açıklayarak şöyle buyurmuştur: Koşu meydanında akranlarıyla yarışanların koşuşu gibi koşun. O'nun: { إِلى مَغْفِرَةٍ } “Bir bağışlanmaya” buyruğunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَا شَكَّ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْمُسَارَعَةُ إِلَى مَا يُوجِبُ الْمَغْفِرَةَ، فَقَالَ قَوْمٌ الْمُرَادُ سَابِقُوا إِلَى التَّوْبَةِ، وَقَالَ آخَرُونَ: الْمُرَادُ سَابِقُوا إِلَى سَائِرِ مَا كُلِّفْتُمْ بِهِ فَدَخَلَ فِيهِ التَّوْبَةُ، وَهَذَا أَصَحُّ لِأَنَّ الْمَغْفِرَةَ وَالْجَنَّةَ لَا يُنَالَانِ إِلَّا بِالِانْتِهَاءِ عَنْ جَمِيعِ الْمَعَاصِي وَالِاشْتِغَالِ بِكُلِّ الطَّاعَاتِ.

Birinci Mesele: Şüphe yok ki bundan maksat, mağfireti gerektiren şeylere koşmaktır. Bir topluluk kastedilenin 'Tövbeye yarışın' olduğunu söylemiştir. Diğerleri ise: 'Mükellef kılındığınız diğer bütün şeylere yarışın ki tövbe de buna dâhildir' demişlerdir. Bu [ikincisi] daha sahihtir; çünkü mağfiret ve cennet ancak bütün günahlardan vazgeçmek ve bütün taatlerle meşgul olmakla elde edilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْأَمْرَ يُفِيدُ الْفَوْرَ بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالُوا: هَذِهِ الْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى وُجُوبِ الْمُسَارَعَةِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ التَّرَاخِي مَحْظُورًا، أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَالْأَرْضِ وَقَالَ: فِي آلِ عِمْرَانَ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ [آل عمران: ١٣٣] ، فذكروا فيه وجوها أحدها: أن السموات السَّبْعَ وَالْأَرَضِينَ السَّبْعَ لَوْ جُعِلَتْ صَفَائِحَ وَأُلْزِقَ بَعْضُهَا بِبَعْضٍ لَكَانَتِ الْجَنَّةُ فِي عَرْضِهَا، هَذَا قَوْلُ مُقَاتِلٍ وَثَانِيهَا: قَالَ عَطَاءٌ [عَنِ] ابْنِ عَبَّاسٍ يُرِيدُ أَنَّ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُطِيعِينَ جَنَّةً بِهَذِهِ الصِّفَةِ، وَثَالِثُهَا: قَالَ السُّدِّيُّ: إِنَّ اللَّه تعالى شبه عرض الجنة بعرض السموات السَّبْعِ وَالْأَرَضِينَ السَّبْعِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ طُولَهَا أَزْيَدُ مِنْ عَرْضِهَا، فَذَكَرَ الْعَرْضَ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ طُولَهَا أَضْعَافُ ذَلِكَ، وَرَابِعُهَا: أَنَّ هَذَا تَمْثِيلٌ لِلْعِبَادَةِ بِمَا يَعْقِلُونَهُ وَيَقَعُ فِي نُفُوسِهِمْ وَأَفْكَارِهِمْ، وَأَكْثَرُ مَا يَقَعُ فِي نُفُوسِهِمْ مِقْدَارُ السموات وَالْأَرْضِ وَهَذَا قَوْلُ الزَّجَّاجِ، وَخَامِسُهَا: / وَهُوَ اخْتِيَارُ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْجِنَانَ أَرْبَعَةٌ، قَالَ تَعَالَى: وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ [الرَّحْمَنِ: ٤٦] وَقَالَ: وَمِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ [الرحمن: ٦٢] فالمراد هاهنا تَشْبِيهُ وَاحِدَةٍ مِنْ تِلْكَ الْجِنَانِ فِي الْعَرْضِ بالسموات السَّبْعِ وَالْأَرْضِينَ السَّبْعِ.

İkinci Mesele: Emrin fevr (derhal yapma) ifade ettiğini savunanlar bu ayeti delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: Bu ayet acele etmenin vacip olduğuna delalet etmiştir; dolayısıyla geciktirmenin (terâhî) yasak olması gerekir. Allah Teâlâ'nın: { وَجَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } “Ve genişliği gökle yerin genişliği kadar olan cennete” buyruğuna —ki Âl-i İmrân'da da: { وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ } “Genişliği gökler ve yer kadar olan cennete” [Âl-i İmrân 133] buyurmuştur— gelince; bu hususta birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Yedi kat gök ve yedi kat yer tabakalar haline getirilip birbirine yapıştırılsaydı cennet bunların genişliğinde olurdu; bu Mukâtil'in görüşüdür. İkincisi: Atâ, İbn Abbas'tan [rivayetle] şöyle demiştir: İtaat edenlerden her birine bu vasıfta bir cennet olduğunu kastetmektedir. Üçüncüsü: Süddî şöyle demiştir: Allah Teâlâ cennetin enini yedi göğün ve yedi yerin enine benzetmiştir; şüphe yok ki onun boyu eninden daha fazladır; boyunun bunun kat katı olduğuna dikkat çekmek için enini zikretmiştir. Dördüncüsü: Bu, kullara akıl erdirebildikleri ve nefislerinde, zihinlerinde canlanan şeyle yapılan bir temsildir; onların zihninde canlanan en büyük miktar ise göklerin ve yerin miktarıdır; bu Zeccâc'ın sözüdür. Beşincisi: / —ki bu İbn Abbas'ın tercihidir— cennetler dörttür; nitekim Allah Teâlâ: { وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ } “Rabbinin huzurunda durmaktan korkan kimseye iki cennet vardır” [Rahmân 46] ve: { وَمِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ } “O ikisinden başka iki cennet daha vardır” [Rahmân 62] buyurmuştur. Dolayısıyla burada kastedilen, o cennetlerden birinin genişlik bakımından yedi kat göklere ve yedi kat yerlere benzetilmesidir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ } “Allah'a ve peygamberlerine iman edenler için hazırlanmıştır” buyurmuştur. Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: احْتَجَّ جُمْهُورُ الْأَصْحَابِ بِهَذَا عَلَى أَنَّ الْجَنَّةَ مَخْلُوقَةٌ، وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ هَذِهِ الْآيَةُ: لَا يُمْكِنُ إِجْرَاؤُهَا عَلَى ظَاهِرِهَا لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: أُكُلُها دائِمٌ [الرَّعْدِ: ٣٥] يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مِنْ صِفَتِهَا بَعْدَ وُجُودِهَا أَنْ لَا تَفْنَى، لَكِنَّهَا لَوْ كَانَتِ الْآنَ مَوْجُودَةً لَفَنِيَتْ بِدَلِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ [الْقَصَصِ: ٨٨] الثَّانِي: أَنَّ الْجَنَّةَ مَخْلُوقَةٌ وَهِيَ الْآنَ فِي السَّمَاءِ السَّابِعَةِ، وَلَا يَجُوزُ مَعَ أَنَّهَا فِي وَاحِدَةٍ مِنْهَا أَنْ يَكُونَ عَرْضُهَا كعرض كل السموات، قَالُوا: فَثَبَتَ بِهَذَيْنَ الْوَجْهَيْنِ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ التَّأْوِيلِ، وَذَلِكَ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا كَانَ قَادِرًا لَا يَصِحُّ الْمَنْعُ عَلَيْهِ، وَكَانَ حَكِيمًا لَا يَصِحُّ الْخُلْفُ فِي وعده، ثم إنه تعالى وعده عَلَى الطَّاعَةِ بِالْجَنَّةِ فَكَانَتِ الْجَنَّةُ كَالْمَعِدَةِ الْمُهَيَّأَةِ لَهُمْ تَشْبِيهًا لِمَا سَيَقَعُ قَطْعًا بِالْوَاقِعِ، وَقَدْ يقول المرء لصاحبه: (أعدت لَكَ الْمُكَافَأَةَ) إِذَا عَزَمَ عَلَيْهَا، وَإِنْ لَمْ يُوجِدْهَا، وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ إِذَا كَانَتِ الْآخِرَةُ أَعَدَّهَا اللَّه تَعَالَى لَهُمْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ [الْأَعْرَافِ: ٥٠] أَيْ إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ نَادَى الْجَوَابُ: أَنَّ قَوْلَهُ: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ عَامٌّ، وَقَوْلَهُ: أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ مَعَ قَوْلِهِ: أُكُلُها دائِمٌ خَاصٌّ، وَالْخَاصٌّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ، وَأَمَّا قَوْلُهُ ثَانِيًا: الْجَنَّةُ مَخْلُوقَةٌ فِي السَّمَاءِ السَّابِعَةِ قُلْنَا: إِنَّهَا مَخْلُوقَةٌ فَوْقَ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ عَلَى مَا

Birinci Mesele: Ashabımızın (Ehl-i Sünnet'in) cumhuru bununla cennetin [hâlihazırda] yaratılmış olduğuna delil getirmiştir. Mutezile ise şöyle demiştir: Bu ayeti iki yönden zahirine hamletmek mümkün değildir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { أُكُلُها دائِمٌ } “Yemişleri süreklidir” [Ra'd 35] buyruğu, var olduktan sonra onun vasfının yok olmamak olduğuna delalet eder. Fakat şu an var olsaydı, Allah Teâlâ'nın: { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } “O'nun zatından başka her şey yok olucudur” [Kasas 88] buyruğu gereğince yok olurdu. İkincisi: Cennet yaratılmıştır ve o şu an yedinci semadadır; onun bunlardan birinin içinde olmasıyla birlikte genişliğinin bütün göklerin genişliği kadar olması caiz değildir. Şöyle dediler: Bu iki vecihle sabit oldu ki mutlaka tevil gereklidir ve bu tevil iki yöndendir: Birincisi: Allah Teâlâ aciz bırakılması sahih olmayan bir Kadîr ve vaadinden dönmesi caiz olmayan bir Hakîm olduğundan, sonra da itaat karşılığında cenneti vaat ettiğinden dolayı cennet, kesinlikle vuku bulacak olan şeyin vuku bulmuşa benzetilmesi kabilinden onlar için hazırlanmış gibi olmuştur. Nitekim kişi henüz var etmese bile [vermeye] azmettiğinde arkadaşına: 'Sana mükâfat hazırladım' diyebilir. İkincisi: Kastedilen, ahiret olduğunda Allah Teâlâ'nın onu onlar için hazırlamış olacağıdır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ } “Cehennem ehli cennet ehline seslendi” [A'râf 50] buyruğu, yani kıyamet günü olduğunda seslenecek demektir. Cevap: { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ } “Her şey yok olucudur” buyruğu geneldir (âmdır); { أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ } “Müttakiler için hazırlanmıştır” ile { أُكُلُها دائِمٌ } “Yemişleri süreklidir” buyrukları ise özeldir (hastır); has olan ise âm olana takdim edilir. İkinci olarak 'Cennet yedinci semada yaratılmıştır' sözüne gelince, biz deriz ki: O, yedinci semanın üzerinde yaratılmıştır;

قَالَ ﵇ فِي صِفَةِ الْجَنَّةِ: «سَقْفُهَا عَرْشُ الرَّحْمَنِ»

nitekim [Peygamber] aleyhisselâm cennetin vasfı hakkında: «Onun tavanı Rahmân'ın arşıdır» buyurmuştur.

وَأَيُّ اسْتِبْعَادٍ فِي أَنْ يَكُونَ الْمَخْلُوقُ فَوْقَ الشَّيْءِ أَعْظَمَ مِنْهُ، أَلَيْسَ أَنَّ الْعَرْشَ أَعْظَمُ الْمَخْلُوقَاتِ، مَعَ أَنَّهُ مَخْلُوقٌ فَوْقَ السَّمَاءِ السابعة.

Bir şeyin üstünde yaratılanın ondan daha büyük olmasında ne gibi bir imkânsızlık olabilir? Arş, yedinci semanın üzerinde yaratılmış olmasına rağmen yaratılmışların en büyüğü değil midir?

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ فيه أعظم رجاء وأقوى أمل، إذا ذَكَرَ أَنَّ الْجَنَّةَ أُعِدَّتْ لِمَنْ آمَنَ باللَّه وَرُسُلِهِ، وَلَمْ يَذْكُرْ مَعَ الْإِيمَانِ شَيْئًا آخَرَ، وَالْمُعْتَزِلَةُ وَإِنْ زَعَمُوا أَنَّ لَفْظَ الْإِيمَانِ يُفِيدُ جملة

İkinci Mesele: Cennetin Allah'a ve peygamberlerine iman edenler için hazırlandığını zikredip imanla birlikte başka bir şey zikretmeyince, Allah Teâlâ'nın: { أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ } “Allah'a ve peygamberlerine iman edenler için hazırlanmıştır” buyruğunda en büyük ümit ve en kuvvetli recâ vardır. Mutezile, iman lafzının şeriatın tasarrufu hükmüyle bütün

الطَّاعَاتِ بِحُكْمِ تَصَرُّفِ الشَّرْعِ، لَكِنَّهُمُ اعْتَرَفُوا بِأَنَّ لَفْظَ الْإِيمَانِ إِذَا عُدِّيَ بِحَرْفِ الْبَاءِ، فَإِنَّهُ بَاقٍ عَلَى مَفْهُومِهِ الْأَصْلِيِّ وَهُوَ التَّصْدِيقُ، فَالْآيَةُ حُجَّةٌ عَلَيْهِمْ، وَمِمَّا يَتَأَكَّدُ بِهِ مَا ذَكَرْنَاهُ قَوْلُهُ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ: ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ يَعْنِي أَنَّ الْجَنَّةَ فَضْلٌ لَا مُعَامَلَةٌ، فَهُوَ يُؤْتِيهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ سَوَاءٌ أَطَاعَ أَوْ عَصَى، فَإِنْ قِيلَ:

itaatleri ifade ettiğini iddia etseler de iman lafzı bâ (بِ) harf-i cerri ile geçişli kılındığında aslî kavramı üzere kaldığını ve bunun da tasdik olduğunu itiraf etmişlerdir. Dolayısıyla ayet onların aleyhine bir delildir. Zikrettiğimiz hususu pekiştiren delillerden biri de bu ayetten sonraki: { ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ } “Bu, Allah'ın dilediğine verdiği lütfudur” buyruğudur; yani cennet bir muamele [ve karşılık] değil, bir lütuftur. Dolayısıyla O, kullarından dilediğine ister itaat etmiş olsun ister isyan etmiş olsun onu verir. Şayet şöyle denilirse:

فَيَلْزَمُكُمْ أَنْ تَقْطَعُوا بِحُصُولِ الْجَنَّةِ لِجَمِيعِ الْعُصَاةِ، وَأَنْ تَقْطَعُوا بِأَنَّهُ لَا عِقَابَ لَهُمْ؟ قُلْنَا: نَقْطَعُ بِحُصُولِ الْجَنَّةِ لَهُمْ، وَلَا نَقْطَعُ بِنَفْيِ الْعِقَابِ عَنْهُمْ، لِأَنَّهُمْ إِذَا عُذِّبُوا مُدَّةً ثُمَّ نُقِلُوا إِلَى الْجَنَّةِ وَبَقُوا فِيهَا أَبَدَ الْآبَادِ، فَقَدْ كَانَتِ الْجَنَّةُ مُعَدَّةً لَهُمْ، فَإِنْ قِيلَ: فَالْمُرْتَدُّ قَدْ آمَنُ باللَّه، فَوَجَبَ أَنْ يَدْخُلَ تَحْتَ الْآيَةِ قُلْتُ: خُصَّ مِنَ الْعُمُومِ، فَيَبْقَى العموم حجة فيما عداه.

“O halde sizin bütün günahkârların cennete ulaşacağını kesin olarak kabul etmeniz ve onlar için hiçbir ceza olmayacağını kesin olarak söylemeniz gerekir?” Biz deriz ki: Onların cennete ulaşacağını kesin olarak söyleriz; fakat onlardan cezanın nefyedileceğini kesin olarak söylemeyiz. Çünkü onlar bir müddet azap görüp sonra cennete nakledildiklerinde ve orada ebediyen kaldıklarında, cennet onlar için hazırlanmış olur. Şayet “Mürted de Allah'a iman etmiştir, dolayısıyla onun da ayetin kapsamına girmesi gerekirdi” denilirse; derim ki: O genelden (umûmdan) tahsis edilmiştir, dolayısıyla umûm onun dışındakiler hakkında delil olmaya devam eder.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ زَعَمَ جُمْهُورُ أَصْحَابِنَا أَنَّ نَعِيمَ الْجَنَّةِ تَفَضُّلٌ مَحْضٌ لَا أَنَّهُ مُسْتَحَقٌّ بِالْعَمَلِ، وَهَذَا أَيْضًا قَوْلُ الْكَعْبِيِّ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ، وَاحْتَجُّوا عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْمَذْهَبِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، أَجَابَ الْقَاضِي عَنْهُ فَقَالَ: هَذَا إِنَّمَا يَلْزَمُ لَوِ امْتَنَعَ بَيْنَ كَوْنِ الْجَنَّةِ مُسْتَحَقَّةً وَبَيْنَ كَوْنِهَا فَضْلًا مِنَ اللَّه تَعَالَى، فَأَمَّا إِذَا صَحَّ اجْتِمَاعُ الصِّفَتَيْنِ فَلَا يَصِحُّ هَذَا الِاسْتِدْلَالُ، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهُ لَا مُنَافَاةَ بَيْنَ هَذَيْنِ الْوَصْفَيْنِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْمُتَفَضِّلُ بِالْأُمُورِ الَّتِي يَتَمَكَّنُ الْمُكَلَّفُ مَعَهَا مِنْ كَسْبِ هَذَا الِاسْتِحْقَاقِ، فَلَمَّا كَانَ تَعَالَى مُتَفَضِّلًا بِمَا يُكْسِبُ أَسْبَابَ هَذَا الِاسْتِحْقَاقِ كَانَ مُتَفَضِّلًا بِهَا، قَالَ: وَلَمَّا ثَبَتَ هَذَا، ثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ: يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ لا بد وأن يكون مشروطا بمن يَسْتَحِقُّهُ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ لِقَوْلِهِ مِنْ قَبْلُ: سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ مَعْنًى.

Sonra Allah Teâlâ: { ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ } “Bu, Allah'ın dilediğine verdiği lütfudur” buyurdu. Ashabımızın cumhuru, cennet nimetinin amelle hak edilen bir şey olmayıp sırf bir lütuf olduğunu iddia etmiştir. Mutezile'den Kâ‘bî'nin görüşü de budur ve bu mezhebin doğruluğuna bu ayetle delil getirmişlerdir. Kâdî buna şöyle cevap vermiştir: Bu [itiraz] ancak cennetin hak edilmiş olması ile Allah Teâlâ'dan bir lütuf olması birbirine zıt olsaydı geçerli olurdu. Fakat bu iki vasfın bir arada bulunması sahih olunca bu delillendirme sahih olmaz. Biz bu iki vasıf arasında çelişki olmadığını söyledik; çünkü mükellefin kendisiyle bu hak edişi kazanmaya muktedir olduğu hususları lütfeden O Teâlâ'dır. O Teâlâ bu hak edişin sebeplerini kazandıran şeyleri lütfettiği için [bizzat cenneti de] lütfetmiş olmaktadır. [Kâdî] dedi ki: Bu sabit olunca, O'nun: { يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ } “Dilediğine verir” buyruğunun onu hak eden kimseyle kayıtlı olması gerektiği de sabit olmuştur. Şayet öyle olmasaydı, daha önceki: { سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden bir bağışlanmaya koşuşun” buyruğunun bir anlamı olmazdı.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ كَوْنَهُ تَعَالَى مُتَفَضِّلًا بِأَسْبَابِ ذَلِكَ الْكَسْبِ لَا يُوجِبُ كَوْنَهُ تَعَالَى مُتَفَضِّلًا بِنَفْسِ الْجَنَّةِ، فَإِنَّ مَنْ وُهِبَ مِنْ إِنْسَانٍ كَاغِدًا وَدَوَاةً وَقَلَمًا، ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ الْإِنْسَانَ كَتَبَ بِذَلِكَ الْمِدَادِ عَلَى ذَلِكَ الْكَاغِدِ مُصْحَفًا وَبَاعَهُ مِنَ الْوَاهِبِ، لَا يُقَالُ: إِنَّ أَدَاءَ ذَلِكَ الثَّمَنِ تَفْضِيلٌ، بَلْ يُقَالُ: إنه مستحق، فكذا هاهنا، وَأَمَّا قَوْلُهُ أَوَّلًا إِنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الِاسْتِحْقَاقِ، وَإِلَّا لَمْ يَكُنْ لِقَوْلِهِ مِنْ قَبْلُ: سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مَعْنًى، فَجَوَابُهُ أَنَّ هَذَا استدلال عَجِيبٌ، لِأَنَّ لِلْمُتَفَضِّلِ أَنْ يَشْرُطَ فِي تَفَضُّلِهِ أَيَّ شَرْطٍ شَاءَ، وَيَقُولُ: لَا أَتَفَضَّلُ إِلَّا مَعَ هَذَا الشَّرْطِ.

Bil ki bu [cevap] zayıftır. Çünkü Allah Teâlâ'nın o kazancın sebeplerini lütfetmiş olması, bizzat cenneti lütfetmiş olmasını gerektirmez. Zira bir kimseye bir insan tarafından kâğıt, hokka ve kalem hibe edilse, sonra o insan bu mürekkeple bu kâğıt üzerine bir Mushaf yazıp onu hibe eden kişiye satsa; o bedelin ödenmesinin bir lütuf olduğu söylenmez, bilakis onun bir hak ediş olduğu söylenir. İşte burada da böyledir. O'nun ilk olarak “Hak ediş mutlaka gereklidir, aksi takdirde daha önceki: { سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ } 'Bir bağışlanmaya koşuşun' buyruğunun bir anlamı kalmazdı” şeklindeki sözüne gelince, bunun cevabı şudur: Bu şaşılacak bir istidlaldir; zira lütufta bulunan kimsenin lütfunda dilediği şartı koşma ve 'Ben ancak şu şartla lütufta bulunurum' deme hakkı vardır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ وَالْمُرَادُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى عِظَمِ حَالِ الْجَنَّةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ ذَا الْفَضْلِ الْعَظِيمِ إِذَا أَعْطَى عَطَاءً مَدَحَ بِهِ نَفْسَهُ وَأَثْنَى بِسَبَبِهِ عَلَى نَفْسِهِ، فَإِنَّهُ لَا بُدَّ وأن يكون ذلك العطاء عظيما.

Sonra Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } “Allah büyük lütuf sahibidir” buyurdu. Bundan maksat cennetin durumunun yüceliğine dikkat çekmektir. Zira büyük lütuf sahibi olan [Allah], bir bağışta bulunup onunla kendi zatını övdüğünde ve onun sebebiyle kendi zatına senada bulunduğunda, o bağışın mutlaka pek büyük olması gerekir.

[سورة الحديد (٥٧) : آية ٢٢]

[Hadîd Suresi (57) : Ayet 22]

مَا أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلاَّ فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (٢٢)

{ مَا أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلاَّ فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ } “Yeryüzünde vuku bulan ve nefislerinizde başınıza gelen hiçbir musibet yoktur ki, biz onu yaratmadan önce bir kitapta yazılmış olmasın. Şüphesiz bu, Allah'a pek kolaydır.” (22)

[في قَوْلُهُ تَعَالَى مَا أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ] قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ [الحديد: ٢١] بَيَّنَ أَنَّ الْمُؤَدِّيَ إِلَى الْجَنَّةِ وَالنَّارِ لَا يَكُونُ إِلَّا بِقَضَاءٍ وَقَدَرٍ، فَقَالَ: مَا أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ وَالْمَعْنَى لَا تُوجَدُ مُصِيبَةٌ مِنْ هَذِهِ الْمَصَائِبِ إِلَّا وَهِيَ مَكْتُوبَةٌ عِنْدَ اللَّه، وَالْمُصِيبَةُ فِي الْأَرْضِ هِيَ قَحْطُ الْمَطَرِ، وَقِلَّةُ النَّبَاتِ، وَنَقْصُ الثِّمَارِ، وَغَلَاءُ الْأَسْعَارِ، وَتَتَابُعُ الْجُوعِ، وَالْمُصِيبَةُ فِي الْأَنْفُسِ فِيهَا قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا هِيَ: الْأَمْرَاضُ، وَالْفَقْرُ، وَذَهَابُ الْأَوْلَادِ، وَإِقَامَةُ الْحُدُودِ عَلَيْهَا وَالثَّانِي: أَنَّهَا تَتَنَاوَلُ الْخَيْرَ/ وَالشَّرَّ أَجْمَعَ لقوله بعد ذلك: لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى مَا فاتَكُمْ وَلا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ [الْحَدِيدِ: ٢٣] ثُمَّ قَالَ: إِلَّا فِي كِتابٍ يَعْنِي مَكْتُوبٌ عِنْدَ اللَّه فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ وفيه مسائل:

[Allah Teâlâ'nın { مَا أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ } “Yeryüzünde vuku bulan ve nefislerinizde başınıza gelen hiçbir musibet yoktur ki” buyruğunda] Zeccâc şöyle dedi: Allah Teâlâ: { سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ } “Bir bağışlanmaya koşuşun” [Hadîd 21] buyurunca cennete ve cehenneme götüren şeyin ancak kaza ve kaderle olduğunu beyan edip: { مَا أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ } “Hiçbir musibet isabet etmez ki” buyurdu. Mana şudur: Bu musibetlerden Allah katında yazılmış olmayan hiçbir musibet meydana gelmez. Yeryüzündeki musibet; yağmurun kesilmesi, bitkilerin azlığı, ürünlerin noksanlığı, fiyatların pahalanması ve peş peşe gelen kıtlıktır. Nefislerdeki musibete gelince, bu hususta iki görüş vardır: Birincisi: Bunlar hastalıklar, fakirlik, evlatların yitirilmesi ve nefislere had cezalarının uygulanmasıdır. İkincisi: Bundan sonraki { لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى مَا فاتَكُمْ وَلا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ } “Elinizden çıkana üzülmeyesiniz ve O'nun size verdiğine sevinmeyesiniz diye” [Hadîd 23] buyruğu sebebiyle hayrın ve şerrin tamamını kapsar. Sonra: { إِلَّا فِي كِتابٍ } “Mutlaka bir kitaptadır” buyurdu; yani Levh-i Mahfûz'da Allah katında yazılmıştır. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ الْحَوَادِثِ الْأَرْضِيَّةِ قَبْلَ دُخُولِهَا فِي الْوُجُودِ مَكْتُوبَةٌ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ. قَالَ الْمُتَكَلِّمُونَ: وَإِنَّمَا كَتَبَ كُلَّ ذَلِكَ لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: تَسْتَدِلُّ الْمَلَائِكَةُ بِذَلِكَ الْمَكْتُوبِ عَلَى كَوْنِهِ ﷾ عَالِمًا بِجَمِيعِ الْأَشْيَاءِ قَبْلَ وُقُوعِهَا وَثَانِيهَا: لِيَعْرِفُوا حِكْمَةَ اللَّه فَإِنَّهُ تَعَالَى مَعَ عِلْمِهِ بِأَنَّهُمْ يُقْدِمُونَ عَلَى تِلْكَ الْمَعَاصِي خَلَقَهُمْ وَرَزَقَهُمْ وَثَالِثُهَا: لِيَحْذَرُوا من أمثال تلك المعاصي ورابعها: ليشركوا اللَّه تَعَالَى عَلَى تَوْفِيقِهِ إِيَّاهُمْ عَلَى الطَّاعَاتِ وَعِصْمَتِهِ إِيَّاهُمْ مِنَ الْمَعَاصِي. وَقَالَتِ الْحُكَمَاءُ: إِنَّ الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ وَصَفَهُمُ اللَّه بِأَنَّهُمْ هُمُ الْمُدَبِّرَاتُ أَمْرًا، وَهُمُ الْمُقَسِّمَاتُ أَمْرًا، إِنَّمَا هِيَ الْمَبَادِئُ لِحُدُوثِ الْحَوَادِثِ فِي هَذَا الْعَالَمِ السُّفْلِيِّ بِوَاسِطَةِ الْحَرَكَاتِ الْفَلَكِيَّةِ وَالِاتِّصَالَاتِ الْكَوْكَبِيَّةِ، فَتَصَوُّرَاتُهَا لِانْسِيَاقِ تِلْكَ الْأَسْبَابِ إِلَى الْمُسَبَّبَاتِ هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا فِي كِتابٍ.

Birinci Mesele: Bu ayet, yeryüzündeki bütün olayların varlık alemine girmeden önce Levh-i Mahfûz'da yazılı olduğuna delalet eder. Kelamcılar dediler ki: [Allah Teâlâ] bütün bunları birtakım gerekçelerle yazmıştır: Birincisi: Melekler o yazılı olandan hareketle O Teâlâ'nın her şeyi vuku bulmasından önce bildiğine delil getirsinler diye. İkincisi: Allah'ın hikmetini bilsinler diye; zira O Teâlâ onların o günahları işleyeceklerini bildiği halde onları yaratmış ve rızıklandırmıştır. Üçüncüsü: O günahların benzerlerinden sakınsınlar diye. Dördüncüsü: Kendilerini itaatlere muvaffak kıldığı ve günahlardan koruduğu için Allah Teâlâ'ya şükretsinler diye. Hükema (filozoflar) dediler ki: Allah'ın 'işleri düzenleyenler' ve 'işleri taksim edenler' olarak vasfettiği melekler, feleklerin hareketleri ve yıldızların birbirine kavuşumu vasıtasıyla bu süflî alemdeki olayların meydana gelmesinin başlangıç ilkeleridir. İşte bu meleklerin sebeplerin müsebbeblere (sonuçlara) yönelişini tasavvur etmeleri, Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا فِي كِتابٍ } “Mutlaka bir kitaptadır” buyruğundan kastedilen manadır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اسْتَدَلَّ جُمْهُورُ أَهْلِ التَّوْحِيدِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِالْأَشْيَاءِ قَبْلَ وُقُوعِهَا خِلَافًا لِهِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ، وَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا كَتَبَهَا فِي الْكِتَابِ قَبْلَ وُقُوعِهَا وَجَاءَتْ مُطَابِقَةً لِذَلِكَ الْكِتَابِ عَلِمْنَا أَنَّهُ تَعَالَى عَالِمًا بِهَا بِأَسْرِهَا.

İkinci Mesele: Tevhid ehlinin cumhuru, Hişâm b. Hakem'in aksine, O Teâlâ'nın eşyayı vuku bulmasından önce bildiğine bu ayetle delil getirmiştir. Delillendirme yönü şudur: O Teâlâ bunları vuku bulmasından önce kitapta yazıp da onlar bu kitaba tamamen uygun olarak gelince bildik ki O Teâlâ onların tamamını bilmektedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ مَصَائِبِ الْأَنْفُسِ فَيَدْخُلُ فِيهَا كُفْرُهُمْ وَمَعَاصِيهِمْ، فَالْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ أَعْمَالِهِمْ بِتَفَاصِيلِهَا مَكْتُوبَةٌ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ، وَمُثْبَتَةٌ فِي عِلْمِ اللَّه تَعَالَى، فَكَانَ الِامْتِنَاعُ مِنْ تِلْكَ الْأَعْمَالِ مُحَالًا، لِأَنَّ عِلْمَ اللَّه بِوُجُودِهَا مُنَافٍ لِعَدَمِهَا، وَالْجَمْعُ بَيْنَ الْمُتَنَافِيَيْنِ مُحَالٌ، فَلَمَّا حَصَلَ الْعِلْمُ بِوُجُودِهَا، وَهَذَا الْعِلْمُ مُمْتَنِعُ الزَّوَالِ كَانَ الْجَمْعُ بَيْنَ عَدَمِهَا وَبَيْنَ عِلْمِ اللَّه بِوُجُودِهَا مُحَالًا.

Üçüncü Mesele: O'nun: { وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ } “Ne de nefislerinizde” buyruğu, nefislerin bütün musibetlerini kapsar; dolayısıyla onların küfürleri ve günahları da buna dahil olur. Bu sebeple ayet, onların bütün amellerinin ayrıntılarıyla Levh-i Mahfûz'da yazılı olduğuna ve Allah Teâlâ'nın ilminde sabit bulunduğuna delalet eder. Dolayısıyla o amellerden kaçınmak imkânsız olmuştur. Çünkü Allah'ın onların varlığına dair ilmi, onların yokluğuyla bağdaşmaz; iki zıddın bir araya gelmesi ise imkânsızdır. Onların varlığına dair ilim hâsıl olunca ve bu ilmin zevali imkânsız olunca, onların yokluğu ile Allah'ın onların varlığına dair ilmini bir arada toplamak muhal olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَقُلْ: إِنَّ جَمِيعَ الْحَوَادِثِ مَكْتُوبَةٌ فِي الْكِتَابِ، لِأَنَّ حَرَكَاتِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ، فَإِثْبَاتُهَا فِي الْكِتَابِ مُحَالٌ، وَأَيْضًا خَصَّصَ ذَلِكَ بِالْأَرْضِ والأنفس وما أدخل فيها أحوال السموات، وَأَيْضًا خَصَّصَ ذَلِكَ بِمَصَائِبِ الْأَرْضِ وَالْأَنْفُسِ لَا بِسَعَادَاتِ الْأَرْضِ وَالْأَنْفُسِ، وَفِي كُلِّ هَذِهِ الرُّمُوزِ إِشَارَاتٌ وَأَسْرَارٌ، أَمَّا قَوْلُهُ: مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها فَقَدِ اخْتَلَفُوا فِيهِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: مِنْ قَبْلِ أَنْ نَخْلُقَ هَذِهِ الْمَصَائِبَ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: بَلِ الْمُرَادُ الْأَنْفُسُ، وَقَالَ آخَرُونَ: بَلِ الْمُرَادُ نَفْسُ الْأَرْضِ، وَالْكُلُّ مُحْتَمَلٌ لِأَنَّ ذِكْرَ الْكُلِّ قَدْ تَقَدَّمَ، وَإِنْ كَانَ الْأَقْرَبُ نَفْسَ الْمُصِيبَةِ لِأَنَّهَا هِيَ الْمَقْصُودُ، وَقَالَ آخَرُونَ: الْمُرَادُ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَ الْمَخْلُوقَاتِ، وَالْمَخْلُوقَاتُ وَإِنْ لَمْ يَتَقَدَّمْ ذِكْرُهَا إِلَّا أَنَّهَا لِظُهُورِهَا يَجُوزُ عَوْدُ الضَّمِيرِ إِلَيْهَا كَمَا فِي قَوْلِهِ: إِنَّا أَنْزَلْناهُ [يوسف: ٢] .

Dördüncü Mesele: Cennet ve cehennem ehlinin hareketleri sonsuz olduğu ve bunların kitapta tespit edilmesi imkânsız bulunduğu için O Teâlâ bütün hadiselerin kitapta yazılı olduğunu söylememiştir. Ayrıca bunu yeryüzü ve nefislerle tahsis etmiş, göklerin durumlarını buna dahil etmemiştir. Yine bunu yeryüzünün ve nefislerin mutluluklarıyla değil, musibetleriyle sınırlandırmıştır. Bütün bu remizlerde işaretler ve sırlar vardır. O'nun: { مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها } “Biz onu yaratmadan önce” buyruğuna gelince, bu hususta ihtilaf etmişlerdir: Bir kısmı: 'Bu musibetleri yaratmamızdan önce' demiştir. Bir kısmı: 'Bilakis kastedilen nefislerdir' demiştir. Diğerleri ise: 'Bilakis kastedilen yeryüzünün kendisidir' demiştir. Hepsi muhtemeldir; zira hepsinin zikri daha önce geçmiştir. Her ne kadar kastedilen asıl şey olduğu için musibetin kendisi olması daha yakın ise de. Başkaları ise şöyle demiştir: Kastedilen, 'yaratılmışları yaratmamızdan önce' demektir. Yaratılmışların zikri daha önce geçmemiş olsa da belirginliklerinden dolayı { إِنَّا أَنْزَلْناهُ } “Şüphesiz biz onu indirdik” [Yûsuf 2] ayetinde olduğu gibi zamirin onlara dönmesi caizdir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ وَفِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: إِنَّ حِفْظَ ذَلِكَ عَلَى اللَّه هَيِّنٌ، وَالثَّانِي: إِنَّ إِثْبَاتَ ذَلِكَ عَلَى كَثْرَتِهِ فِي الْكِتَابِ يَسِيرٌ عَلَى اللَّه وَإِنْ كَانَ عَسِيرًا عَلَى الْعِبَادِ، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: وَما يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا فِي كِتابٍ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ [فاطر: ١١] . / ثم قال تعالى:

Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ } “Şüphesiz bu, Allah'a pek kolaydır” buyurdu. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Bunu muhafaza etmek Allah'a pek kolaydır. İkincisi: Çokluğuna rağmen bunu kitapta tespit etmek kullara zor gelse de Allah'a pek kolaydır. Bu ayetin bir benzeri: { وَما يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا فِي كِتابٍ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ } “Ömür süren bir kimseye ömür verilmesi veya onun ömründen eksiltilmesi mutlaka bir kitaptadır. Şüphesiz bu, Allah'a pek kolaydır” [Fâtır 11] ayetidir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة الحديد (٥٧) : آية ٢٣]

[Hadîd Suresi (57) : Ayet 23]

لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى مَا فاتَكُمْ وَلا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ (٢٣)

{ لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى مَا فاتَكُمْ وَلا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ } “Elinizden çıkana üzülmeyesiniz ve O'nun size verdiğine sevinmeyesiniz diye [böyle yaptık]. Allah, kendini beğenip övünen hiç kimseyi sevmez.” (23)

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذِهِ اللَّامُ تُفِيدُ جَعْلَ أَوَّلِ الْكَلَامِ سَبَبًا لِآخِرِهِ، كَمَا تَقُولُ: قُمْتُ لِأَضْرِبَكَ فَإِنَّهُ يُفِيدُ أَنَّ الْقِيَامَ سَبَبٌ للضرب، وهاهنا كَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ إِخْبَارَ اللَّه عَنْ كَوْنِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ وَاقِعَةً بِالْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ، وَمُثْبَتَةً فِي الْكِتَابِ الَّذِي لَا يَتَغَيَّرُ يُوجِبُ أَنْ لَا يَشْتَدَّ فَرَحُ الْإِنْسَانِ بِمَا وَقَعَ، وَأَنْ لَا يَشْتَدَّ حُزْنُهُ بِمَا لَمْ يَقَعْ، وهذا

Birinci Mesele: Bu lâm (لِ) harfi, 'Seni dövmek için kalktım' sözünde kalkmanın dövmeye sebep olduğunu ifade etmesi gibi, kelamın başını sonunun sebebi kılmayı ifade eder. Burada da böyledir; zira O Teâlâ bu şeylerin kaza ve kaderle vuku bulduğunu ve değişmeyen kitapta sabit olduğunu Allah'ın bildirmesinin, insanın vuku bulan şeye aşırı derecede sevinmemesini ve vuku bulmayan şeye aşırı derecede üzülmemesini gerektirdiğini beyan etmiştir. Bu da

هُوَ الْمُرَادُ

[Peygamber] aleyhisselâm'ın:

بِقَوْلِهِ ﵇: «مَنْ عَرَفَ سِرَّ اللَّه فِي الْقَدَرِ هَانَتْ عَلَيْهِ الْمَصَائِبُ»

«Kaderde Allah'ın sırrını bilen kimseye musibetler hafif gelir» sözüyle kastedilen şeydir.

وَتَحْقِيقُ الْكَلَامِ فِيهِ أَنَّ عَلَى مَذْهَبِ أَهْلِ السُّنَّةِ أَنَّ وُقُوعَ كُلِّ مَا وَقَعَ وَاجِبٌ، وَعَدَمُ كُلِّ مَا لَمْ يَقَعْ وَاجِبٌ أَيْضًا لِأَسْبَابٍ أَرْبَعَةٍ أَحَدُهَا: أَنَّ اللَّه تَعَالَى عَلِمَ وُقُوعَهُ، فَلَوْ لَمْ يَقَعِ انْقَلَبَ الْعِلْمُ جَهْلًا ثَانِيهَا: أَنَّ اللَّه أَرَادَ وُقُوعَهُ، فَلَوْ لَمْ يَقَعِ انْقَلَبَتِ الْإِرَادَةُ تَمَنِّيًا ثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَلَّقَتْ قُدْرَةُ اللَّه تَعَالَى بِإِيقَاعِهِ، فَلَوْ لَمْ يَقَعْ لَانْقَلَبَتْ تِلْكَ الْقُدْرَةُ عَجْزًا، رَابِعُهَا: أَنَّ اللَّه تَعَالَى حَكَمَ بِوُقُوعِهِ بِكَلَامِهِ الَّذِي هُوَ صِدْقٌ فَلَوْ لَمْ يَقَعْ لَانْقَلَبَ ذَلِكَ الْخَبَرُ الصِّدْقُ كذبا، فإن هَذَا الَّذِي وَقَعَ لَوْ لَمْ يَقَعْ لَتَغَيَّرَتْ هَذِهِ الصِّفَاتُ الْأَرْبَعَةُ مِنْ كَمَالِهَا إِلَى النَّقْصِ، وَمِنْ قِدَمِهَا إِلَى الْحُدُوثِ، وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ مُمْتَنِعًا عَلِمْنَا أَنَّهُ لَا دَافِعَ لِذَلِكَ الْوُقُوعِ، وَحِينَئِذٍ يَزُولُ الْغَمُّ وَالْحُزْنُ، عِنْدَ ظُهُورِ هَذِهِ الْخَوَاطِرِ وَهَانَتْ عَلَيْهِ الْمِحَنُ وَالْمَصَائِبُ، وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَهَبْ أَنَّهُمْ يُنَازِعُونَ فِي الْقُدْرَةِ وَالْإِرَادَةِ، وَلَكِنَّهُمْ يُوَافِقُونَ فِي الْعِلْمِ وَالْخَيْرِ، وَإِذَا كَانَ الْجَبْرُ لَازِمًا فِي هَاتَيْنِ الصِّفَتَيْنِ، فَأَيُّ فَرْقٍ بَيْنَ أَنْ يَلْزَمَ الْجَبْرُ بِسَبَبِ هَاتَيْنِ الصِّفَتَيْنِ وَبَيْنَ أَنْ يَلْزَمَ بِسَبَبِ الصِّفَاتِ الْأَرْبَعِ، وَأَمَّا الْفَلَاسِفَةُ فَالْجَبْرُ مَذْهَبُهُمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ رَبَطُوا حُدُوثَ الْأَفْعَالِ الْإِنْسَانِيَّةِ بِالتَّصَوُّرَاتِ الذِّهْنِيَّةِ وَالتَّخَيُّلَاتِ الْحَيَوَانِيَّةِ، ثُمَّ رَبَطُوا تِلْكَ التَّصَوُّرَاتِ وَالتَّخَيُّلَاتِ بِالْأَدْوَارِ الْفَلَكِيَّةِ الَّتِي لَهَا مَنَاهِجُ مُقَدَّرَةٌ، وَيَمْتَنِعُ وُقُوعُ مَا يُخَالِفُهَا، وَأَمَّا الدَّهْرِيَّةُ الَّذِينَ لَا يُثْبِتُونَ شَيْئًا مِنَ الْمُؤَثِّرَاتِ فَهُمْ لَا بُدَّ وَأَنْ يَقُولُوا بِأَنَّ حُدُوثَ الْحَوَادِثِ اتِّفَاقِيٌّ، وَإِذَا كَانَ اتِّفَاقِيًّا لَمْ يَكُنِ اخْتِيَارِيًّا، فَيَكُونُ الْجَبْرُ لَازِمًا، فَظَهَرَ أَنَّهُ لَا مَنْدُوحَةَ عَنْ هَذَا لِأَحَدٍ مِنْ فِرَقِ الْعُقَلَاءِ، سَوَاءٌ أَقَرُّوا بِهِ أَوْ أَنْكَرُوهُ، فَهَذَا بَيَانُ وَجْهِ اسْتِدْلَالِ أَهْلِ السُّنَّةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى صِحَّةِ مَذْهَبِنَا فِي كون العيد مُتَمَكِّنًا مُخْتَارًا، وَذَلِكَ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ قوله: لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى مَا فاتَكُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَخْبَرَهُمْ بِكَوْنِ تِلْكَ الْمَصَائِبِ مُثْبَتَةً فِي الْكِتَابِ لِأَجْلِ أَنْ يَحْتَرِزُوا عَنِ الْحُزْنِ وَالْفَرَحِ، وَلَوْلَا أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَى تِلْكَ الْأَفْعَالِ لَمَا بَقِيَ لِهَذِهِ اللَّامِ فَائِدَةٌ وَالثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تعالى لا يُرِيدُ أَنْ يَقَعَ مِنْهُمُ الْحُزْنُ وَالْفَرَحُ وَذَلِكَ خِلَافُ قَوْلِ الْمُجْبِرَةِ: إِنَّ اللَّه تَعَالَى/ أَرَادَ كُلَّ ذَلِكَ مِنْهُمْ وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ: وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُرِيدُ ذَلِكَ لِأَنَّ الْمَحَبَّةَ وَالْإِرَادَةَ سَوَاءٌ، فَهُوَ خِلَافُ قَوْلِ الْمُجْبِرَةِ: إِنَّ كُلَّ وَاقِعٍ فَهُوَ مُرَادُ اللَّه تَعَالَى الرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى أدخل لام التعليل على فعله بقوله:

Bu husustaki sözün tahkiki şudur: Ehl-i Sünnet mezhebine göre vuku bulan her şeyin vuku bulması zorunlu (vacip), vuku bulmayan her şeyin yokluğu da şu dört sebepten ötürü yine zorunludur: Birincisi: Allah Teâlâ onun vuku bulacağını bilmiştir; şayet vuku bulmasaydı ilim cehalete dönüşürdü. İkincisi: Allah onun vuku bulmasını irade etmiştir; şayet vuku bulmasaydı irade temenniye dönüşürdü. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın kudreti onu meydana getirmeye taalluk etmiştir; şayet vuku bulmasaydı o kudret acziyete dönüşürdü. Dördüncüsü: Allah Teâlâ hak ve doğru olan kelamıyla onun vuku bulacağına hükmetmiştir; şayet vuku bulmasaydı o doğru haber yalana dönüşürdü. Zira bu vuku bulan şey şayet vuku bulmasaydı, bu dört sıfat kemalinden noksana ve kıdeminden sonradan olmaya (hudûsa) dönüşürdü. Bu imkânsız olunca bildik ki o vuku buluşu geri çevirecek hiçbir şey yoktur. İşte bu düşünceler ortaya çıktığında gam ve keder zail olur, mihnetler ve musibetler insana hafif gelir. Mutezile'ye gelince, farz edelim ki onlar kudret ve irade hususunda ihtilaf ediyorlar; fakat ilim ve haber konusunda muvafakat etmektedirler. Bu iki sıfat sebebiyle cebr lazım geliyorsa, cebrin bu iki sıfat sebebiyle lazım gelmesi ile dört sıfat sebebiyle lazım gelmesi arasında ne fark vardır? Filozoflara gelince, cebr onların mezhebidir; çünkü onlar insanî fiillerin meydana gelişini zihnî tasavvurlara ve hayvanî tahayyüllere bağlamış, sonra bu tasavvur ve tahayyülleri de belirlenmiş yolları olan ve aykırısının vuku bulması imkânsız bulunan felekî devirlere bağlamışlardır. Müessir sebeplerden hiçbirini kabul etmeyen Dehrîlere gelince, onlar hadiselerin meydana gelişinin tesadüfî olduğunu söylemek zorundadırlar; tesadüfî olunca da ihtiyarî (iradî) olmaz ve böylece cebr lazım gelir. Dolayısıyla ister ikrar etsinler ister inkâr etsinler, akıl sahibi fırkalardan hiçbiri için bundan bir kaçış yolu olmadığı açığa çıkmıştır. İşte bu, Ehl-i Sünnet'in bu ayetle delil getirme yönünün beyanıdır. Mutezile dedi ki: Ayet, kulun muktedir ve muhtar olduğu hususundaki mezhebimizin doğruluğuna birtakım yönlerden delalet etmektedir: Birincisi: O'nun: { لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى مَا فاتَكُمْ } “Elinizden çıkana üzülmeyesiniz diye” buyruğu, O Teâlâ'nın o musibetlerin kitapta yazılı olduğunu onlara ancak hüzün ve sevinçten sakınmaları için bildirdiğine delalet eder. Şayet onlar bu fiillere güç yetiremiyor olsalardı, bu lâmın hiçbir faydası kalmazdı. İkincisi: Bu ayet, O Teâlâ'nın onlardan hüzün ve sevincin meydana gelmesini istemediğine delalet eder; bu ise Mücbire'nin 'Allah Teâlâ onlardan bunların tamamını irade etmiştir' sözüne aykırıdır. Üçüncüsü: O Teâlâ bu ayetten sonra: { وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ } “Allah, kendini beğenip övünen hiç kimseyi sevmez” buyurmuştur. Bu da sevgi (muhabbet) ile irade aynı olduğundan O Teâlâ'nın bunu irade etmediğine delalet eder; dolayısıyla bu, Mücbire'nin 'Vuku bulan her şey Allah Teâlâ'nın iradesiyledir' sözüne aykırıdır. Dördüncüsü: O Teâlâ: { لِكَيْلا } “...olmasın diye” buyruğuyla kendi fiiline ta‘lîl (gerekçe) lâmı dahil etmiştir; bu da Allah Teâlâ'nın fiillerinin bir gayeyle illetlendirildiğine delalet eder. Ben derim ki: Akıl sahibi kimse bu ayetlerin cebr ve kaderle irtibatının ve her iki taifenin de ayetlerin çoğuna sarılış biçiminin nasıllığına gerçekten pek çok şaşırır.

لِكَيْلا وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَفْعَالَ اللَّه تَعَالَى مُعَلَّلَةٌ بِالْغَرَضِ، وَأَقُولُ: الْعَاقِلُ يَتَعَجَّبُ جِدًّا مِنْ كَيْفِيَّةِ تَعَلُّقِ هَذِهِ الْآيَاتِ بِالْجَبْرِ وَالْقَدَرِ وَتَعَلُّقِ كِلْتَا الطَّائِفَتَيْنِ بِأَكْثَرِهَا.

{ لِكَيْلا } “...olmasın diye” ifadesiyle ta‘lîl lâmı dahil etmiştir; bu da Allah Teâlâ'nın fiillerinin bir gayeyle illetlendirildiğine delalet eder. Ben derim ki: Akıl sahibi kimse bu ayetlerin cebr ve kaderle irtibatının ve her iki taifenin de ayetlerin çoğuna sarılış biçiminin nasıllığına gerçekten pek çok şaşırır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَحْدَهُ: بِمَا أَتَاكُمْ قَصْرًا، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: آتاكُمْ مَمْدُودًا، حُجَّةُ أَبِي عَمْرٍو أَنَّ: أَتَاكُمْ مُعَادِلٌ لِقَوْلِهِ: فاتَكُمْ فَكَمَا أَنَّ الْفِعْلَ لِلْغَائِبِ فِي قَوْلِهِ: فاتَكُمْ كذلك يكون الفعل للآني فِي قَوْلِهِ: بِما آتاكُمْ وَالْعَائِدُ إِلَى الْمَوْصُولِ فِي الْكَلِمَتَيْنِ الذِّكْرُ الْمَرْفُوعُ بِأَنَّهُ فَاعِلٌ، وَحُجَّةُ الْبَاقِينَ أَنَّهُ إِذَا مُدَّ كَانَ ذَلِكَ مَنْسُوبًا إِلَى اللَّه تَعَالَى وَهُوَ الْمُعْطِي لِذَلِكَ، وَيَكُونُ فَاعِلُ الْفِعْلِ فِي: آتاكُمْ ضَمِيرًا عَائِدًا إِلَى اسْمِ اللَّه ﷾ وَالْهَاءُ مَحْذُوفَةٌ مِنَ الصِّلَةِ تَقْدِيرُهُ بِمَا آتَاكُمُوهُ.

İkinci Mesele: Ebû Ali el-Fârisî dedi ki: Yalnızca Ebû Amr kasr ile (uzatmadan) { بِمَا أَتَاكُمْ } şeklinde okumuş, diğerleri ise med ile (uzatarak) { آتاكُمْ } şeklinde okumuştur. Ebû Amr'ın hücceti şudur: { أَتَاكُمْ } kelimesi O'nun: { فاتَكُمْ } sözünün dengidir. Tıpkı { فاتَكُمْ } sözündeki fiilin gaibe ait olması gibi, { بِما آتاكُمْ } sözündeki fiil de gelene ait olur ve her iki kelimede mevsûle dönen [zamir], fail olarak merfû olan zikirdir. Diğerlerinin hücceti ise şudur: Med ile okunduğunda bu, Allah Teâlâ'ya nispet edilmiş olur ve onu veren O'dur; { آتاكُمْ } kelimesindeki fiilin faili de Allah celle celâlühû'nun ismine dönen bir zamir olur, sıladan hazfedilen he (ـهُ) zamiriyle birlikte takdiri “bimâ âtâkümühu” (size onu verdiği şeyle) şeklinde olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ المبرد: ليس المراد من قوله: لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى مَا فاتَكُمْ وَلا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ نَفْيَ الْأَسَى وَالْفَرَحِ عَلَى الْإِطْلَاقِ بَلْ مَعْنَاهُ لَا تَحْزَنُوا حُزْنًا يُخْرِجُكُمْ إِلَى أَنْ تُهْلِكُوا أَنْفُسَكُمْ وَلَا تَعْتَدُّوا بِثَوَابٍ عَلَى فَوَاتِ ما سلب منكم، ولا تفرحوا فرحا شديد يُطْغِيكُمْ حَتَّى تَأْشَرُوا فِيهِ وَتَبْطُرُوا، وَدَلِيلُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Üçüncü Mesele: el-Müberred dedi ki: O'nun: { لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى مَا فاتَكُمْ وَلا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ } “Elinizden çıkana üzülmeyesiniz ve O'nun size verdiğine sevinmeyesiniz diye” buyruğundan maksat mutlak anlamda üzüntüyü ve sevinci nefyetmek değildir. Bilakis manası: Kendinizi helak etmeye vardıracak bir hüzünle üzülmeyin, sizden çekilip alınan şeylerin elden çıkması karşısında sevap ummayı terk etmeyin; şımarıp böbürleneceğiniz derecede sizi azdıracak aşırı bir sevinçle sevinmeyin demektir. Bunun delili Allah Teâlâ'nın:

وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَدَلَّ بِهَذَا عَلَى أَنَّهُ ذَمَّ الْفَرَحَ الَّذِي يَخْتَالُ فِيهِ صَاحِبُهُ وَيَبْطُرُ، وَأَمَّا الْفَرَحُ بِنِعْمَةِ اللَّه

{ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ } “Allah kendini beğenen hiç kimseyi sevmez” buyruğudur. Böylece sahibinin kendisiyle kibirlenip şımardığı sevinci yerdiğine delalet etmiştir. Allah'ın nimetiyle sevinmeye

وَالشُّكْرُ عَلَيْهَا فَغَيْرُ مَذْمُومٍ، وَهَذَا كُلُّهُ مَعْنَى مَا رَوَى عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: لَيْسَ أَحَدٌ إِلَّا وَهُوَ يَفْرَحُ وَيَحْزَنُ وَلَكِنِ اجْعَلُوا لِلْمُصِيبَةِ صَبْرًا وَلِلْخَيْرِ شُكْرًا. وَاحْتَجَّ الْقَاضِي بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُرِيدُ أَفْعَالَ الْعِبَادِ وَالْجَوَابُ عَنْهُ أَنَّ كَثِيرًا مِنْ أَصْحَابِنَا مَنْ فَرَّقَ بَيْنَ الْمَحَبَّةِ وَالْإِرَادَةِ فَقَالَ: الْمَحَبَّةُ إِرَادَةٌ مَخْصُوصَةٌ، وَهِيَ إِرَادَةُ الثَّوَابِ فَلَا يَلْزَمُ مِنْ نَفْيِ هَذِهِ الْإِرَادَةِ نَفْيُ مطلق الإرادة. ثم قال تعالى:

ve ona şükretmeye gelince, bu yerilmiş değildir. Bütün bunlar İkrime'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu sözünün manasıdır: 'Hiçbir kimse yoktur ki sevinmesin ve üzülmesin; ancak siz musibete karşı sabrı, hayra karşı da şükrü esas kılın.' Kâdî bu ayetle Allah Teâlâ'nın kulların [kötü] fiillerini irade etmediğine delil getirmiştir. Buna cevap şudur: Ashabımızdan pek çoğu muhabbet ile irade arasını ayırarak şöyle demiştir: Muhabbet özel bir iradedir, o da sevap verme iradesidir. Dolayısıyla bu özel iradenin nefyedilmesinden mutlak iradenin nefyedilmesi gerekmez. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة الحديد (٥٧) : آية ٢٤]

[Hadîd Suresi (57) : Ayet 24]

الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَمَنْ يَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٢٤)

{ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَمَنْ يَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ } “Onlar cimrilik eden ve insanlara da cimriliği emreden kimselerdir. Kim yüz çevirirse bilsin ki şüphesiz Allah, zengin ve övülmeye layık olandır.” (24)

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْآيَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ [الحديد: ٢٣] كَأَنَّهُ قَالَ: لَا يُحِبُّ الْمُخْتَالَ وَلَا يُحِبُّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ يُرِيدُ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ الْفَرَحَ الْمُطْغِي فَإِذَا رُزِقُوا مَالًا وَحَظًّا مِنَ الدُّنْيَا فَلِحُبِّهِمْ لَهُ وَعِزَّتِهِ عِنْدَهُمْ يَبْخَلُونَ بِهِ وَلَا يَكْفِيهِمْ أَنَّهُمْ بَخِلُوا بِهِ بَلْ يَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ بِهِ، وَكُلُّ ذَلِكَ نَتِيجَةُ فَرَحِهِمْ عِنْدَ إِصَابَتِهِ، ثُمَّ قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ: وَمَنْ يَتَوَلَّ عَنْ أَوَامِرِ اللَّه وَنَوَاهِيهِ وَلَمْ يَنْتَهِ عَمَّا نَهَى عَنْهُ مِنَ الْأَسَى عَلَى الْفَائِتِ وَالْفَرِحِ بِالْآتِي فَإِنَّ اللَّه غَنِيٌّ عَنْهُ الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: / الَّذِينَ يَبْخَلُونَ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ لَا تَعَلُّقَ له بما قبله، وهو في صفة اليهود الَّذِينَ كَتَمُوا صِفَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ ويخلوا بِبَيَانِ نَعْتِهِ، وَهُوَ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَمَنْ يَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ وَحَذْفُ الْخَبَرِ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ: وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ [الرَّعْدِ: ٣١] .

Birinci Mesele: Ayette iki görüş vardır: Birincisi: Bu, { كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ } “Kendini beğenip övünen hiç kimseyi” [Hadîd 23] ifadesinden bedeldir; sanki şöyle buyurmuştur: 'O, kendini beğenenleri sevmez, cimrilik edenleri de sevmez.' Yani azdırıcı bir sevinçle sevinen, kendilerine bir mal ve dünyadan bir pay verildiğinde ona olan sevgileri ve yanlarındaki kıymeti sebebiyle onda cimrilik eden, sadece kendilerinin cimrilik etmesiyle yetinmeyip insanlara da onda cimrilik etmeyi emreden kimseleri kastetmektedir; bütün bunlar ona ulaştıklarındaki sevinçlerinin bir sonucudur. Bundan sonra: { وَمَنْ يَتَوَلَّ } “Kim yüz çevirirse” buyurdu; yani kim Allah'ın emirlerinden ve yasaklarından yüz çevirir, elden çıkana üzülmekten ve ele geçene sevinmekten nehyettiği şeylerden vazgeçmezse şüphesiz Allah ona muhtaç değildir. İkinci görüş: { الَّذِينَ يَبْخَلُونَ } “O kimseler ki cimrilik ederler” buyruğu, öncesiyle irtibatı olmayan müstakil bir sözdür ve Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını gizleyen ve onun niteliğini açıklamada cimrilik eden Yahudilerin vasfı hakkındadır. Bu bir mübtedadır; haberi ise hazfedilmiş olup { وَمَنْ يَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ } “Kim yüz çevirirse şüphesiz Allah, zengin ve övülmeye layık olandır” buyruğu ona delalet etmektedir. Haberin hazfedilmesi Kur'an'da: { وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ } “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü bir Kur'an olsaydı...” [Ra'd 31] ayetinde olduğu gibi çokça bulunur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ فَإِنَّ اللَّه الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ، وَحَذَفُوا لَفْظَ هُوَ وَكَذَلِكَ هُوَ فِي مَصَاحِفِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَالشَّامِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: يَنْبَغِي أَنَّ هُوَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَصْلًا لَا مُبْتَدَأً، لِأَنَّ الْفَصْلَ حَذْفُهُ أَسْهَلُ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَا مَوْضِعَ لِلْفَصْلِ مِنَ الْإِعْرَابِ، وَقَدْ يُحْذَفُ فلا يخل بالمعنى كقوله: إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالًا وَوَلَداً [الْكَهْفِ: ٣٩] .

İkinci Mesele: Ebû Ali el-Fârisî dedi ki: Nâfi ve İbn Âmir, { هُوَ } lafzını hazfederek { فَإِنَّ اللَّه الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ } şeklinde okumuşlardır; Medine ve Şam ehlinin mushaflarında da böyledir. Diğerleri ise { هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ } şeklinde okumuştur. Ebû Ali dedi ki: Bu ayetteki { هُوَ } lafzının mübteda değil fasıl zamiri olması gerekir; çünkü faslın hazfi daha kolaydır. Görmez misin ki fasıl zamirinin iraptan mahalli yoktur ve mana bozulmaksızın bazen hazfedilebilir; nitekim { إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالًا وَوَلَداً } “Eğer beni mal ve evlatça senden daha az görüyorsan” [Kehf 39] buyruğunda da böyledir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ مَعْنَاهُ أَنَّ اللَّه غَنِيٌّ فَلَا يَعُودُ ضَرَرٌ عَلَيْهِ بِبُخْلِ ذَلِكَ الْبَخِيلِ، وَقَوْلُهُ: الْحَمِيدُ كَأَنَّهُ جواب عن السؤال يذكر هاهنا، فَإِنَّهُ يُقَالُ: لَمَّا كَانَ تَعَالَى عَالِمًا بِأَنَّهُ يَبْخَلُ بِذَلِكَ الْمَالِ وَلَا يَصْرِفُهُ إِلَى وُجُوهِ الطَّاعَاتِ، فَلِمَ أَعْطَاهُ ذَلِكَ الْمَالَ؟ فَأَجَابَ بِأَنَّهُ تَعَالَى حَمِيدٌ فِي ذَلِكَ الْإِعْطَاءِ، وَمُسْتَحِقٌّ لِلْحَمْدِ حَيْثُ فَتَحَ عَلَيْهِ أَبْوَابَ رَحْمَتِهِ وَنِعْمَتِهِ، فَإِنْ قَصَّرَ الْعَبْدُ فِي الطَّاعَةِ فَإِنَّ وَبَالَهُ عَائِدٌ إليه.

Üçüncü Mesele: { فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ } “Şüphesiz Allah zengin ve övülmeye layık olandır” buyruğunun manası şudur: Allah zengindir (ganîdir), dolayısıyla o cimrinin cimriliği sebebiyle O'na hiçbir zarar dönmez. { الْحَمِيدُ } “Övülmeye layık olandır” buyruğu ise sanki burada zikredilen bir soruya cevaptır; zira şöyle denilir: 'O Teâlâ onun o malda cimrilik edeceğini ve onu itaat yollarına harcamayacağını bildiği halde niçin ona o malı verdi?' [Allah Teâlâ] buna, o vermede kendisinin hamîd (övgüye layık) olduğu ve rahmet ve nimet kapılarını onun üzerine açması hasebiyle övgüyü hak ettiği şeklinde cevap vermiştir; eğer kul itaatte kusur ederse onun vebali kendisine aittir.

[سورة الحديد (٥٧) : آية ٢٥]

[Hadîd Suresi (57) : Ayet 25]

لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ وَأَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَالْمِيزانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ (٢٥)

{ لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ وَأَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَالْمِيزانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ } “Andolsun biz elçilerimizi açık delillerle gönderdik; insanların adaleti ayakta tutmaları için beraberlerinde kitabı ve mizanı indirdik. Kendisinde çetin bir güç ve insanlar için birtakım faydalar bulunan demiri de indirdik. Ta ki Allah, görmedikleri halde kendisine ve elçilerine kimin yardım edeceğini bilsin. Şüphesiz Allah kavîdir, azîzdir.” (25)

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ وَفِي تَفْسِيرِ الْبَيِّنَاتِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ مقاتل بن سليمان إنها هي المعجزات الظَّاهِرَةُ وَالدَّلَائِلُ الْقَاهِرَةُ وَالثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ مُقَاتِلِ بْنِ حَيَّانَ: أَيْ أَرْسَلْنَاهُمْ بِالْأَعْمَالِ الَّتِي تَدْعُوهُمْ إِلَى طَاعَةِ اللَّه وَإِلَى الْإِعْرَاضِ عَنْ غَيْرِ اللَّه، وَالْأَوَّلُ هُوَ الْوَجْهُ الصَّحِيحُ لِأَنَّ نُبُوَّتَهُمْ إِنَّمَا ثَبَتَتْ بِتِلْكَ الْمُعْجِزَاتِ.

Sonra Allah Teâlâ: { لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ } “Andolsun biz elçilerimizi açık delillerle gönderdik” buyurdu. Beyyinât (açık deliller) tefsirinde iki görüş vardır: Birincisi: Mukâtil b. Süleyman'ın görüşü olup bunlar apaçık mucizeler ve kahredici delillerdir. İkincisi: Mukâtil b. Hayyân'ın görüşü olup: 'Yani biz onları, kendilerini Allah'a itaate ve Allah'tan başkasından yüz çevirmeye çağıran amellerle gönderdik' demektir. Doğru olan vecih birincisidir; zira onların peygamberlikleri ancak o mucizelerle sabit olmuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَأَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَالْمِيزانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَأَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَالْمِيزانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ } “İnsanların adaleti ayakta tutmaları için beraberlerinde kitabı ve mizanı indirdik. Kendisinde çetin bir güç ve insanlar için birtakım faydalar bulunan demiri de indirdik” buyurdu.

وَاعْلَمْ أَنَّ نَظِيرَ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: اللَّهُ الَّذِي أَنْزَلَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ وَالْمِيزانَ [الشُّورَى: ١٧] وَقَالَ:

Bil ki bu ayetin benzeri O'nun: { اللَّهُ الَّذِي أَنْزَلَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ وَالْمِيزانَ } “Kitabı ve mizanı hak ile indiren Allah'tır” [Şûrâ 17] buyruğu ile

وَالسَّماءَ رَفَعَها وَوَضَعَ الْمِيزانَ [الرحمن: ٧] وهاهنا مَسَائِلُ:

{ وَالسَّماءَ رَفَعَها وَوَضَعَ الْمِيزانَ } “Göğü yükseltti ve mizanı koydu” [Rahmân 7] buyruğudur. Burada birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي وَجْهِ الْمُنَاسَبَةِ بَيْنَ الْكِتَابِ وَالْمِيزَانِ وَالْحَدِيدِ وُجُوهٌ. أَحَدُهَا: وَهُوَ الَّذِي أَقُولُهُ أَنَّ مَدَارَ التَّكْلِيفِ عَلَى أَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: فِعْلُ مَا يَنْبَغِي فِعْلُهُ وَالثَّانِي: تَرْكُ مَا يَنْبَغِي تَرْكُهُ، وَالْأَوَّلُ هُوَ الْمَقْصُودُ بِالذَّاتِ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ بِالذَّاتِ لَوْ كَانَ هُوَ التَّرْكُ لَوَجَبَ أَنْ لَا يُخْلَقَ أَحَدٌ، لَأَنَّ التَّرْكَ كَانَ حَاصِلًا فِي الْأَزَلِ، وَأَمَّا فِعْلُ مَا يَنْبَغِي فعله، فإما أن يكون متعلقا بالنفس، وَهُوَ الْمَعَارِفُ، أَوْ بِالْبَدَنِ وَهُوَ أَعْمَالُ الْجَوَارِحِ، فَالْكِتَابُ هُوَ الَّذِي يُتَوَسَّلُ بِهِ إِلَى فِعْلِ مَا يَنْبَغِي مِنَ/ الْأَفْعَالِ النَّفْسَانِيَّةِ، لِأَنْ يَتَمَيَّزَ الْحَقُّ مِنَ الْبَاطِلِ، وَالْحُجَّةُ مِنَ الشُّبْهَةِ، وَالْمِيزَانُ هُوَ الَّذِي يُتَوَسَّلُ بِهِ إِلَى فِعْلِ مَا يَنْبَغِي مِنَ الْأَفْعَالِ الْبَدَنِيَّةِ، فَإِنَّ مُعْظَمَ التَّكَالِيفِ الشَّاقَّةِ فِي الْأَعْمَالِ هُوَ مَا يَرْجِعُ إِلَى مُعَامَلَةِ الْخَلْقِ، وَالْمِيزَانُ هُوَ الَّذِي يَتَمَيَّزُ بِهِ العدل عن الظلم والزائد عن الناقض، وأما الجديد فَفِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ، وَهُوَ زَاجِرٌ لِلْخَلْقِ عَمَّا لَا يَنْبَغِي، وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْكِتَابَ إِشَارَةٌ إِلَى الْقُوَّةِ النَّظَرِيَّةِ، وَالْمِيزَانَ إِلَى الْقُوَّةِ الْعَمَلِيَّةِ، وَالْحَدِيدَ إلى دفع مالا يَنْبَغِي، وَلَمَّا كَانَ أَشْرَفُ الْأَقْسَامِ رِعَايَةَ الْمَصَالِحِ الرُّوحَانِيَّةِ، ثُمَّ رِعَايَةَ الْمَصَالِحِ الْجُسْمَانِيَّةِ، ثُمَّ الزَّجْرَ عَمَّا لَا يَنْبَغِي، رُوعِيَ هَذَا التَّرْتِيبُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَثَانِيهَا: الْمُعَامَلَةُ إِمَّا مَعَ الْخَالِقِ وَطَرِيقُهَا الْكِتَابُ أَوْ مَعَ الْخَلْقِ وَهُمْ: إِمَّا الْأَحْبَابُ وَالْمُعَامَلَةُ مَعَهُمْ بِالسَّوِيَّةِ وَهِيَ بِالْمِيزَانِ، أَوْ مَعَ الْأَعْدَاءِ وَالْمُعَامَلَةُ مَعَهُمْ بِالسَّيْفِ وَالْحَدِيدِ وَثَالِثُهَا: الْأَقْوَامُ ثَلَاثَةٌ: إِمَّا السَّابِقُونَ وَهُمْ يُعَامِلُونَ الْخَلْقَ بِمُقْتَضَى الْكِتَابِ، فَيُنْصِفُونَ وَلَا يَنْتَصِفُونَ، وَيَحْتَرِزُونَ عَنْ مَوَاقِعِ الشُّبُهَاتِ، وَإِمَّا مُقْتَصِدُونَ وَهُمُ الَّذِينَ يُنْصِفُونَ وَيَنْتَصِفُونَ، فَلَا بُدَّ لَهُمْ مِنَ الْمِيزَانِ، وَإِمَّا ظَالِمُونَ وَهُمُ الَّذِينَ يَنْتَصِفُونَ وَلَا يُنْصِفُونَ وَلَا بُدَّ لَهُمْ مِنَ الْحَدِيدِ وَالزَّجْرِ وَرَابِعُهَا: الْإِنْسَانُ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ فِي مَقَامِ الْحَقِيقَةِ وَهُوَ مَقَامُ النَّفْسِ الْمُطْمَئِنَّةِ وَمَقَامُ الْمُقَرَّبِينَ، فَهَهُنَا لَا يَسْكُنُ إِلَّا إِلَى اللَّه، وَلَا يَعْمَلُ إِلَّا بِكِتَابِ اللَّه، كَمَا قَالَ: أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ [الرَّعْدِ: ٢٨] وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ فِي مَقَامِ الطَّرِيقَةِ وَهُوَ مَقَامُ النَّفْسِ اللَّوَّامَةِ، وَمَقَامُ أَصْحَابِ الْيَمِينِ، فَلَا بُدَّ لَهُ مِنَ الْمِيزَانِ فِي مَعْرِفَةِ الْأَخْلَاقِ حَتَّى يَحْتَرِزَ عَنْ طَرَفَيِ الْإِفْرَاطِ وَالتَّفْرِيطِ، وَيَبْقَى عَلَى الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ فِي مَقَامِ الشَّرِيعَةِ وَهُوَ مَقَامُ النفس الأمارة، وهاهنا لا بد له من هاهنا لا بد له من حديد المجاهدة والرياضيات الشَّاقَّةِ وَخَامِسُهَا: الْإِنْسَانُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ صَاحِبَ الْمُكَاشَفَةِ وَالْوُصُولِ فَلَا أُنْسَ لَهُ إِلَّا بِالْكِتَابِ، أَوْ صَاحِبَ الطَّلَبِ وَالِاسْتِدْلَالِ فَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ مِيزَانِ الدَّلِيلِ وَالْحُجَّةِ أَوْ صَاحِبَ الْعِنَادِ وَاللِّجَاجِ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يُنْفَى مِنَ الْأَرْضِ بِالْحَدِيدِ وَسَادِسُهَا: أَنَّ الدِّينَ هُوَ إِمَّا الْأُصُولُ وَإِمَّا الْفُرُوعُ، وَبِعِبَارَةٍ أُخْرَى: إِمَّا الْمَعَارِفُ وَإِمَّا الْأَعْمَالُ، فَالْأُصُولُ مِنَ الْكِتَابِ، وَأَمَّا الْفُرُوعُ: فَالْمَقْصُودُ الْأَفْعَالُ الَّتِي فِيهَا عَدْلُهُمْ وَمَصْلَحَتُهُمْ وَذَلِكَ بِالْمِيزَانِ فَإِنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى رِعَايَةِ الْعَدْلِ، وَالْحَدِيدُ لِتَأْدِيبِ مَنْ تَرَكَ ذَيْنِكَ الطَّرِيقَيْنِ وَسَابِعُهَا:

Birinci Mesele: Kitap, mizan ve demir arasındaki münasebetin yönü hakkında birtakım vecihler vardır. Birincisi ve benim de söylediğim şudur: Teklifin mihveri iki şey üzerinedir: Biri yapılması gerekeni yapmak, diğeri ise terk edilmesi gerekeni terk etmektir. Bizzat kastedilen birincisidir; zira bizzat kastedilen terk etmek olsaydı hiç kimsenin yaratılmaması gerekirdi, çünkü terk ezelde zaten mevcuttu. Yapılması gerekeni yapmaya gelince; bu ya nefisle alakalıdır ki o marifetlerdir (bilgilerdir) veya bedenle alakalıdır ki o azaların amelleridir. Kitap, hakkın bâtıldan, hüccetin şüpheden ayırt edilmesi için yapılması gereken nefsânî fiillere kendisiyle ulaşılan vasıtadır. Mizan ise yapılması gereken bedenî fiillere kendisiyle ulaşılan vasıtadır; zira amellerdeki meşakkatli tekliflerin çoğu yaratılmışlarla muameleye racidir; mizan ise adaletin zulümden, fazlalığın noksanlıktan kendisiyle ayırt edildiği vasıtadır. Demire gelince; onda çetin bir güç vardır ve o, insanları uygunsuz şeylerden caydırıcıdır. Özetle kitap nazarî kuvvete, mizan amelî kuvvete, demir ise uygunsuz olanı defetmeye işarettir. Kısımların en şereflisi ruhanî maslahatları gözetmek, ardından cismanî maslahatları gözetmek, sonra da uygunsuz şeylerden caydırmak olduğu için bu ayette bu tertip gözetilmiştir. İkincisi: Muamele ya Yaratıcı iledir ki bunun yolu kitaptır; ya da yaratılmışlar iledir; bunlar da ya dostlardır ve onlarla muamele eşitlik üzeredir ki bu da mizan iledir, yahut düşmanlardır ve onlarla muamele kılıç ve demir iledir. Üçüncüsü: Topluluklar üç kısımdır: Ya sâbikûndur (önde gelenlerdir) ve onlar yaratılmışlarla kitabın gereğine göre muamele ederler; insaf ederler fakat kimseden insaf beklemezler, şüphe yerlerinden sakınırlar. Ya muktesiddirler (orta yolda olanlardır) ve bunlar hem insaf eden hem de insaf bekleyen kimselerdir, dolayısıyla onların mizana ihtiyacı vardır. Ya da zalimlerdir ve bunlar insaf bekleyip insaf etmeyen kimselerdir; onların da mutlaka demire ve caydırmaya ihtiyacı vardır. Dördüncüsü: İnsan ya hakikat makamındadır ki bu mutmainne nefsin ve mukarreblerin makamıdır; burada insan ancak Allah ile sükûnet bulur ve ancak Allah'ın kitabıyla amel eder; nitekim: { أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ } “Bilesiniz ki kalpler ancak Allah'ın zikriyle huzur bulur” [Ra'd 28] buyurmuştur. Ya tarikat makamındadır ki bu levvâme nefsin ve ashâb-ı yemînin makamıdır; dolayısıyla ifrat ve tefrit uçlarından sakınıp dosdoğru yol üzere kalabilmesi için ahlakı tanımada mizana ihtiyacı vardır. Ya da şeriat makamındadır ki bu emmâre nefsin makamıdır; burada ise mücahede demirine ve çetin riyazatlara ihtiyacı vardır. Beşincisi: İnsan ya mükaşefe ve vuslat ehlidir ki onun kitaptan başka ünsiyeti yoktur; ya talep ve istidlal ehlidir ki onun delil ve hüccet mizanına ihtiyacı vardır; yahut inat ve husumet ehlidir ki onun da yeryüzünden demir ile defedilmesi gerekir. Altıncısı: Din ya usuldür ya da füruudur; başka bir ifadeyle ya marifetlerdir ya da amellerdir. Usul kitaptandır; fürua gelince, bundan maksat insanların adaleti ve maslahatının bulunduğu fiillerdir ki bu da mizan iledir; zira o adaleti gözetmeye işarettir. Demir ise bu iki yolu terk edenleri tebdib etmek (yola getirmek) içindir. Yedincisi:

الْكِتَابُ إِشَارَةٌ إِلَى مَا ذَكَرَ اللَّه فِي كِتَابِهِ مِنَ الْأَحْكَامِ الْمُقْتَضِيَةِ لِلْعَدْلِ وَالْإِنْصَافِ، وَالْمِيزَانُ إِشَارَةٌ إِلَى حَمْلِ النَّاسِ عَلَى تِلْكَ الْأَحْكَامِ الْمَبْنِيَّةِ عَلَى الْعَدْلِ وَالْإِنْصَافِ وَهُوَ شَأْنُ الْمُلُوكِ، وَالْحَدِيدُ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُمْ لَوْ تَمَرَّدُوا لَوَجَبَ أَنْ يُحْمَلُوا عَلَيْهِمَا بِالسَّيْفِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَرْتَبَةَ الْعُلَمَاءِ وَهُمْ أَرْبَابُ الْكِتَابِ مُقَدَّمَةٌ عَلَى مَرْتَبَةِ الْمُلُوكِ الَّذِينَ هُمْ أَرْبَابُ السَّيْفِ، وَوُجُوهُ الْمُنَاسَبَاتِ كَثِيرَةٌ، وَفِيمَا ذَكَرْنَاهُ تَنْبِيهٌ عَلَى الْبَاقِي.

Kitap, Allah'ın kitabında zikrettiği adalet ve insafı gerektiren hükümlere işarettir. Mizan, insanları adalet ve insaf üzerine kurulu olan bu hükümlere sevk etmeye işarettir ki bu da hükümdarların şânıdır. Demir ise insanların başkaldırmaları halinde bu iki şeye kılıçla sevk edilmelerinin gerekliliğine işarettir. Bu da kitap ehli olan âlimlerin mertebesinin, kılıç ehli olan hükümdarların mertebesinden önde olduğuna delalet eder. Münasebet yönleri pek çoktur; zikrettiklerimizde geride kalanlara da bir işaret vardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا فِي: إِنْزَالِ الْمِيزَانِ وَإِنْزَالِ الْحَدِيدِ، قَوْلَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَنْزَلَهُمَا مِنَ السَّمَاءِ،

İkinci Mesele: Mizanı indirme ve demiri indirme hususunda iki görüş zikretmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ her ikisini de semadan indirmiştir.

رُوِيَ أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ نَزَلَ بالميزان فدفعه إلى نوح، وقال: مرقومك يَزِنُوا بِهِ،

Cebrail aleyhisselâm'ın mizanla inip onu Nuh'a verdiği ve 'Kavmine emret, onunla tartsınlar' dediği rivayet edilmiştir.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ

İbn Abbâs'tan [şöyle rivayet edilmiştir]:

نَزَلَ آدَمُ مِنَ الْجَنَّةِ وَمَعَهُ خَمْسَةُ أَشْيَاءَ مِنَ الْحَدِيدِ السَّنَدَانُ وَالْكَلْبَتَانُ/ وَالْمِقْمَعَةُ وَالْمِطْرَقَةُ وَالْإِبْرَةُ، والمعمقة مَا يُحَدَّدُ بِهِ، وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا مَا

Âdem cennetten indiğinde beraberinde demirden beş şey vardı: Örs, kerpeten, balyoz, çekiç ve iğne. Miqmaa (balyoz) kendisiyle [demirin] dövülüp sivriltildiği şeydir. Bunun sıhhatine delalet eden husus,

رَوَى ابْنُ عُمَرَ أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «إِنَّ اللَّه تَعَالَى أَنْزَلَ أَرْبَعَ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ: أَنْزَلَ الْحَدِيدَ وَالنَّارَ وَالْمَاءَ وَالْمِلْحَ» .

İbn Ömer'in rivayet ettiği şu hadistir: [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah Teâlâ semadan yere dört bereket indirmiştir: Demiri, ateşi, suyu ve tuzu indirmiştir.»

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ مَعْنَى هَذَا الْإِنْزَالِ الْإِنْشَاءُ وَالتَّهْيِئَةُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعامِ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ [الزُّمَرِ: ٦] قَالَ قطرب: أَنْزَلْناها [النور: ١] أَيْ هَيَّأْنَاهَا مِنَ النُّزُلِ، يُقَالُ: أُنْزِلَ الْأَمِيرُ عَلَى فُلَانٍ نُزُلًا حَسَنًا، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ هَذَا مِنْ جِنْسِ قَوْلِهِ: عَلَفْتُهَا تِبْنًا وَمَاءً بَارِدًا، وَأَكَلْتُ خُبْزًا وَلَبَنًا.

İkinci görüş: Bu indirmenin manası var etmek ve hazırlamaktır; nitekim Allah Teâlâ: { وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعامِ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ } “Sizin için davarlardan sekiz çift indirdi” [Zümer 6] buyurmuştur. Kutrub dedi ki: { أَنْزَلْناها } “Onu indirdik” [Nûr 1] yani 'onu bir ziyafet/nüzül olarak hazırladık' demektir; nitekim 'Emîr falan kimseye güzel bir nüzül (ağırlama/ziyafet) indirdi' denilir. Onlardan bazıları da bunun: 'Ona saman ve soğuk su yedirdim' (yani saman yedirdim, soğuk su içirdim) ile 'Ekmek ve süt yedim' (ekmek yedim, süt içtim) sözü cinsinden olduğunu söylemiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ذُكِرَ فِي مَنَافِعِ الْمِيزَانِ أَنْ يَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ، وَالْقِسْطُ وَالْإِقْسَاطُ هُوَ الْإِنْصَافُ وَهُوَ أَنْ تُعْطِيَ قِسْطَ غَيْرِكَ كَمَا تَأْخُذُ قِسْطَ نَفْسِكَ، وَالْعَادِلُ مُقْسِطٌ قَالَ اللَّه تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ [الحجرات: ٩] والقاسط الجائر قال تعالى: أَمَّا الْقاسِطُونَ فَكانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً

Üçüncü Mesele: Mizan'ın faydaları arasında insanların kıstı (adaleti) ayakta tutması zikredilmiştir. Kıst (قِسْط) ve iksat (إِقْسَاط), insaf demektir; o da kendi payını aldığın gibi başkasının payını da vermendir. Âdil olan kimseye muksit (مُقْسِط) denir; Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ } “Şüphesiz Allah adaletli davrananları sever” [Hucurât 9] buyurmuştur. Kâsıt (قَاسِط) ise zâlim demektir; Allah Teâlâ: { أَمَّا الْقاسِطُونَ فَكانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً } “Zalimlere gelince, onlar cehenneme odun olmuşlardır”

[الجن: ١٥] وَأَمَّا الْحَدِيدُ فَفِيهِ الْبَأْسُ الشَّدِيدُ فَإِنَّ آلَاتِ الْحُرُوبِ مُتَّخَذَةٌ مِنْهُ، وَفِيهِ أَيْضًا مَنَافِعُ كَثِيرَةٌ مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ [الْأَنْبِيَاءِ: ٨٠] وَمِنْهَا أَنَّ مَصَالِحَ الْعَالَمِ، إِمَّا أُصُولٌ، وَإِمَّا فُرُوعٌ، أَمَّا الْأُصُولُ فَأَرْبَعَةٌ: الزِّرَاعَةُ وَالْحِيَاكَةُ وَبِنَاءُ الْبُيُوتِ وَالسَّلْطَنَةُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ مُضْطَرٌّ إِلَى طَعَامٍ يَأْكُلُهُ وَثَوْبٍ يَلْبَسُهُ وَبِنَاءٍ يَجْلِسُ فِيهِ، وَالْإِنْسَانُ مَدَنِيٌّ بِالطَّبْعِ فَلَا تَتِمُّ مَصْلَحَتُهُ إِلَّا عِنْدَ اجْتِمَاعِ جَمْعٍ مِنْ أَبْنَاءِ جِنْسِهِ يَشْتَغِلُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ بِمُهِمٍّ خَاصٍّ، فَحِينَئِذٍ يَنْتَظِمُ مِنَ الْكُلِّ مَصَالِحُ الْكُلِّ، وَذَلِكَ الِانْتِظَامُ لَا بُدَّ وَأَنْ يُفْضِيَ إِلَى الْمُزَاحَمَةِ، وَلَا بُدَّ مِنْ شَخْصٍ يَدْفَعُ ضَرَرَ الْبَعْضِ عَنِ الْبَعْضِ، وَذَلِكَ هُوَ السُّلْطَانُ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا تَنْتَظِمُ مَصْلَحَةُ الْعَالَمِ إِلَّا بِهَذِهِ الْحُرُوفِ الْأَرْبَعَةِ، أَمَّا الزِّرَاعَةُ فَمُحْتَاجَةٌ إِلَى الْحَدِيدِ، وَذَلِكَ فِي كُرَبِ الْأَرَاضِي وَحَفْرِهَا، ثُمَّ عِنْدَ تَكَوُّنِ هَذِهِ الْحُبُوبِ وَتَوَلُّدِهَا لَا بُدَّ مِنْ خَبْزِهَا وَتَنْقِيَتِهَا، وَذَلِكَ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِالْحَدِيدِ، ثُمَّ الْحُبُوبُ لَا بُدَّ مِنْ طَحْنِهَا وَذَلِكَ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِالْحَدِيدِ، ثُمَّ لَا بُدَّ مِنْ خَبْزِهَا وَلَا يَتِمُّ إِلَّا بِالنَّارِ، وَلَا بُدَّ مِنَ الْمِقْدَحَةِ الْحَدِيدِيَّةِ، وَأَمَّا الْفَوَاكِهُ فَلَا بُدَّ مِنْ تَنْظِيفِهَا عَنْ قُشُورِهَا، وَقَطْعِهَا عَلَى الْوُجُوهِ الْمُوَافِقَةِ لِلْأَكْلِ وَلَا يَتِمُّ ذَلِكَ إِلَّا بِالْحَدِيدِ، وَأَمَّا الْحِيَاكَةُ فَمَعْلُومٌ أَنَّهُ يَحْتَاجُ فِي آلَاتِ الْحِيَاكَةِ إِلَى الْحَدِيدِ ثُمَّ يَحْتَاجُ فِي قَطْعِ الثِّيَابِ وَخِيَاطَتِهَا إِلَى الْحَدِيدِ، وَأَمَّا الْبِنَاءُ فَمَعْلُومٌ أَنَّ كَمَالَ الْحَالِ فِيهِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِالْحَدِيدِ، وَأَمَّا أَسْبَابُ السَّلْطَنَةِ فَمَعْلُومٌ أَنَّهَا لَا تَتِمُّ وَلَا تَكْمُلُ إِلَّا بِالْحَدِيدِ، وَعِنْدَ هَذَا يَظْهَرُ أَنَّ أَكْثَرَ مَصَالِحِ الْعَالَمِ لَا تَتِمُّ إِلَّا بِالْحَدِيدِ، وَيَظْهَرُ أَيْضًا أَنَّ الذَّهَبَ لَا يَقُومُ مَقَامَ الْحَدِيدِ فِي شَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الْمَصَالِحِ فَلَوْ لَمْ يُوجَدِ الذَّهَبُ فِي الدُّنْيَا مَا كَانَ يَخْتَلُّ شَيْءٌ مِنْ مَصَالِحِ الدُّنْيَا، وَلَوْ لَمْ يُوجَدِ الْحَدِيدُ لَاخْتَلَّ جَمِيعُ مَصَالِحِ الدُّنْيَا، ثُمَّ إِنَّ الْحَدِيدَ لَمَّا كَانَتِ الْحَاجَةُ إِلَيْهِ شَدِيدَةً، جَعَلَهُ سَهْلَ الْوِجْدَانِ، كَثِيرَ الْوُجُودِ، وَالذَّهَبُ لَمَّا قَلَّتِ الْحَاجَةُ إِلَيْهِ جَعَلَهُ عَزِيزَ الْوُجُودِ، وعند هذا يظهر أثر وجود اللَّه تَعَالَى وَرَحْمَتِهِ عَلَى عَبِيدِهِ، فَإِنَّ كُلَّ مَا كَانَتْ حَاجَتُهُمْ إِلَيْهِ أَكْثَرَ، جَعَلَ وِجْدَانَهُ أَسْهَلَ، وَلِهَذَا قَالَ بَعْضُ الْحُكَمَاءِ إِنَّ أَعْظَمَ الْأُمُورِ حَاجَةً إِلَيْهِ هُوَ الْهَوَاءُ، فَإِنَّهُ لَوِ انْقَطَعَ وُصُولُهُ إِلَى الْقَلْبِ لَحْظَةً لَمَاتَ الْإِنْسَانُ فِي الْحَالِ، فَلَا جَرَمَ جَعَلَهُ اللَّه أَسْهَلَ الْأَشْيَاءِ وِجْدَانًا، وَهَيَّأَ أَسْبَابَ التَّنَفُّسِ وَآلَاتِهِ، حَتَّى إِنَّ الْإِنْسَانَ يَتَنَفَّسُ دَائِمًا بِمُقْتَضَى طَبْعِهِ مِنْ غَيْرِ/ حَاجَةٍ فِيهِ إِلَى تَكَلُّفِ عَمَلٍ، وَبَعْدَ الْهَوَاءِ الْمَاءُ، إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا كَانَتِ الْحَاجَةُ إِلَى الْمَاءِ أَقَلَّ مِنَ الْحَاجَةِ إِلَى الْهَوَاءِ جَعَلَ تَحْصِيلَ الْمَاءِ أَشَقَّ قَلِيلًا مِنْ تَحْصِيلِ الْهَوَاءِ، وَبَعْدَ الْمَاءِ الطَّعَامُ، وَلَمَّا كَانَتِ الْحَاجَةُ إِلَى الطَّعَامِ أَقَلَّ مِنَ الْحَاجَةِ إِلَى الْمَاءِ، جَعَلَ تَحْصِيلَ الطَّعَامِ أَشَقَّ مِنْ تَحْصِيلِ الْمَاءِ، ثُمَّ تَتَفَاوَتُ الْأَطْعِمَةُ فِي دَرَجَاتِ الْحَاجَةِ وَالْعِزَّةِ فَكُلُّ مَا كَانَتِ الْحَاجَةُ إِلَيْهِ أَشَدَّ، كَانَ وِجْدَانُهُ أَسْهَلَ، وَكُلُّ مَا كَانَ

[Cin 15] buyurmuştur. Demire gelince; onda çetin bir güç vardır, zira harp aletleri ondan yapılır. Onda pek çok menfaatler de vardır; bunlardan biri Allah Teâlâ'nın: { وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ } “Ona sizin için zırh yapma sanatını öğrettik” [Enbiyâ 80] buyruğudur. Diğer bir menfaati de şudur: Alemin maslahatları ya asıllardır ya da füruudur. Asıllar dörttür: Ziraat, dokumacılık, bina yapımı ve yöneticilik (saltanat). Zira insan yiyeceği bir yemeğe, giyeceği bir elbiseye ve içinde oturacağı bir binaya muhtaçtır. İnsan tabiatı gereği medenîdir (toplumsal bir varlıktır); dolayısıyla onun maslahatı ancak kendi cinsinden her birinin özel bir işle meşgul olduğu bir topluluğun bir araya gelmesiyle tamam olur. İşte o zaman bütünün eliyle herkesin maslahatları intizam bulur. Bu intizam ise mutlaka çekişmeye yol açar; bu durumda bazısının zararını bazısından defedecek bir şahıs gerekir ki o da sultandır. Böylece sabit oldu ki alemin maslahatı ancak bu dört meslekle intizam bulur. Ziraate gelince; o, arazileri sürmek ve kazmak hususunda demire muhtaçtır. Sonra bu taneler meydana gelip oluştuğunda bunların öğütülmesi ve temizlenmesi gerekir; bu da ancak demirle tamam olur. Sonra tanelerin öğütülmesi gerekir ki bu da ancak demirle tamam olur. Sonra ekmek yapılması gerekir ki bu da ancak ateşle tamam olur; ateş için de demirden çakmak gerekir. Meyvelere gelince; bunların kabuklarından temizlenmesi ve yemeye uygun şekilde kesilmesi gerekir; bu da ancak demirle tamam olur. Dokumacılığa gelince; dokuma aletlerinde demire ihtiyaç duyulduğu, sonra da elbiselerin kesilmesi ve dikilmesinde demire muhtaç olunduğu malumdur. Bina yapımına gelince; bu hususta durumun kemalinin ancak demirle elde edileceği malumdur. Yöneticilik sebeplerine gelince; bunların da ancak demirle tamamlanıp kemale ereceği malumdur. İşte bu noktada alemin maslahatlarının çoğunun ancak demirle tamam olacağı açığa çıkar. Yine açığa çıkar ki altın, bu maslahatların hiçbirinde demirin yerini tutamaz. Şayet dünyada altın bulunmasaydı dünya maslahatlarından hiçbir şey aksamazdı; fakat demir bulunmasaydı bütün dünya maslahatları aksardı. Sonra demire olan ihtiyaç son derece şiddetli olunca, [Allah] onun bulunmasını kolay ve mevcudiyetini bol kılmıştır; altına olan ihtiyaç az olunca da onu az bulunur kılmıştır. İşte bu noktada Allah Teâlâ'nın cömertliğinin ve kullarına olan rahmetinin eseri açığa çıkar; zira onların bir şeye olan ihtiyacı ne kadar çok olursa, onun bulunmasını o kadar kolay kılmıştır. Nitekim bazı hakimler (filozoflar) şöyle demiştir: Kendisine en çok ihtiyaç duyulan şey havadır; zira kalbe ulaşması bir an kesilse insan derhal ölürdü. Bundan dolayıdır ki Allah onu bulunması en kolay şey kılmış, nefes alma sebeplerini ve aletlerini hazırlamıştır; öyle ki insan külfetli bir amele ihtiyaç duymaksızın tabiatı gereği sürekli nefes alır. Havadan sonra su gelir; ancak suya olan ihtiyaç havaya olan ihtiyaçtan daha az olduğu için suyun elde edilmesini havanın elde edilmesinden biraz daha meşakkatli kılmıştır. Sudan sonra yiyecek gelir; yiyeceğe olan ihtiyaç suya olan ihtiyaçtan daha az olduğu için yiyeceğin elde edilmesini suyun elde edilmesinden daha meşakkatli kılmıştır. Sonra yiyecekler de ihtiyaç ve nadirlik derecelerine göre farklılaşır; bir şeye olan ihtiyaç ne kadar şiddetli ise bulunması o kadar kolay olur; bulunması ne kadar

وِجْدَانُهُ أَعْسَرَ كَانَتِ الْحَاجَةُ إِلَيْهِ أَقَلَّ، وَالْجَوَاهِرُ لَمَّا كَانَتِ الْحَاجَةُ إِلَيْهَا قَلِيلَةً جِدًّا، لَا جَرَمَ كَانَتْ عَزِيزَةً جِدًّا، فَعَلِمْنَا أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ كَانَتِ الْحَاجَةُ إِلَيْهِ أَكْثَرَ كَانَ وِجْدَانُهُ أَسْهَلَ، وَلَمَّا كَانَتِ الْحَاجَةُ إِلَى رَحْمَةِ اللَّه تَعَالَى أَشَدَّ مِنَ الْحَاجَةِ إِلَى كُلِّ شَيْءٍ فَنَرْجُو مِنْ فَضْلِهِ أَنْ يَجْعَلَهَا أَسْهَلَ الْأَشْيَاءِ وِجْدَانًا، قَالَ الشَّاعِرُ:

zor ise ona olan ihtiyaç o kadar azdır. Cevherlere (mücevherlere) olan ihtiyaç son derece az olduğu için şüphesiz onlar son derece nadir ve kıymetli kılınmıştır. Böylece bildik ki kendisine olan ihtiyaç ne kadar çok ise bulunması o kadar kolaydır. Allah Teâlâ'nın rahmetine olan ihtiyaç ise her şeye olan ihtiyaçtan daha şiddetli olduğu için, O'nun lütfundan o rahmeti bulunması en kolay şey kılmasını umarız. Şair şöyle demiştir:

سُبْحَانَ مَنْ خَصَّ الْعَزِيزَ بِعِزِّهِ ... وَالنَّاسُ مُسْتَغْنُونَ عَنْ أَجْنَاسِهِ

İnsanlar onun türlerine ihtiyaç duymazken... Azîz (nadir) olanı izzetiyle (nadirlikle) seçkin kılan [Allah] münezzehtir.