فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعامُ سِتِّينَ مِسْكِيناً ذلِكَ لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ (٤)
{ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعامُ سِتِّينَ مِسْكِيناً ذلِكَ لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Kim de [köle] bulamazsa, birbirleriyle temas etmeden önce peş peşe iki ay oruç tutmalıdır. Kimin de buna gücü yetmezse altmış yoksulu doyurmalıdır. Bu, Allah'a ve Resûlü'ne iman edesiniz diyedir. İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır. İnkârcılar için ise elem dolu bir azap vardır.” (4)
ثُمَّ ذَكَرَ تَعَالَى حُكْمَ الْعَاجِزِ عَنِ الرَّقَبَةِ فَقَالَ: فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعامُ سِتِّينَ مِسْكِيناً فَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ التَّتَابُعَ شَرْطٌ، وَذَكَرَ فِي تَحْرِيرِ الرَّقَبَةِ وَالصَّوْمِ أَنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يُوجَدَا مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا، ثُمَّ ذَكَرَ تَعَالَى أَنَّ مَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ ذَلِكَ فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا، وَلَمْ يَذْكُرْ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ وُقُوعِهِ قَبْلَ الْمُمَاسَّةِ، إِلَّا أَنَّهُ كَالْأَوَّلَيْنِ بِدَلَالَةِ الْإِجْمَاعِ، وَالْمَسَائِلُ الفقيهة الْمُفَرَّعَةُ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ كَثِيرَةٌ مَذْكُورَةٌ فِي كتاب الفقه.
Sonra Allah Teâlâ, köle [azat etmekten] âciz olan kimsenin hükmünü zikrederek şöyle buyurmuştur: { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعامُ سِتِّينَ مِسْكِيناً } “Kim de [köle] bulamazsa, birbirleriyle temas etmeden önce peş peşe iki ay oruç tutmalıdır. Kimin de buna gücü yetmezse altmış yoksulu doyurmalıdır.” Ayet, peş peşe olmanın şart olduğuna delalet etmiştir. Köle azadında ve oruçta, bunların mutlaka birbirleriyle temas etmeden önce gerçekleşmesi gerektiğini zikretmiştir. Sonra Allah Teâlâ buna güç yetiremeyen kimse için altmış yoksulun doyurulacağını zikretmiş, bunun temastan önce gerçekleşmesinin zorunlu olduğunu zikretmemiştir; ancak icmâın delaletiyle bu da ilk ikisi gibidir. Bu ayetten dallanıp budaklanan fıkhî meseleler çoktur ve fıkıh kitaplarında zikredilmiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ وَفِي قَوْلِهِ: ذلِكَ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّهُ فِي مَحَلِّ الرَّفْعِ، وَالْمَعْنَى الْفَرْضُ ذَلِكَ الَّذِي وَضَعْنَاهُ، الثَّانِي: فَعَلْنَا ذَلِكَ الْبَيَانَ وَالتَّعْلِيمَ لِلْأَحْكَامِ لِتُصَدِّقُوا باللَّه وَرَسُولِهِ فِي الْعَمَلِ بِشَرَائِعِهِ، وَلَا تَسْتَمِرُّوا عَلَى أَحْكَامِ الْجَاهِلِيَّةِ مِنْ جَعْلِ الظِّهَارِ أَقْوَى أَنْوَاعِ الطَّلَاقِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ.
Sonra Allah Teâlâ: { ذلِكَ لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Bu, Allah'a ve Resûlü'ne iman edesiniz diyedir. İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır. İnkârcılar için ise elem dolu bir azap vardır” buyurmuştur. O'nun { ذلِكَ } kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bu ifade ref konumundadır; mana ise "Farz kılınan, koyduğumuz şu [hükümler]dir" şeklindedir. İkincisi: Hükümlere dair bu açıklamayı ve öğretimi, şeriatının hükümleriyle amel etme hususunda Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik edesiniz, zıhârı boşanmanın en ağır türü saymak gibi Cahiliye hükümlerine devam etmeyesiniz diye yaptık. Bu ayette birtakım meseleler vardır.
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اسْتَدَلَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِاللَّامِ فِي قَوْلِهِ: لِتُؤْمِنُوا عَلَى أَنَّ فِعْلَ اللَّه مُعَلَّلٌ بِالْغَرَضِ وَعَلَى أن
Birinci Mesele: Mutezile, O'nun { لِتُؤْمِنُوا } “iman edesiniz diye” kavlindeki lâm (ل) harfinden hareketle Allah'ın fiilinin bir gaye ile illetlendirildiğine ve
غَرَضَهُ أَنْ تُؤْمِنُوا باللَّه، وَلَا تَسْتَمِرُّوا عَلَى مَا كَانُوا عَلَيْهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ مِنَ الْكُفْرِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ مِنْهُمُ الْإِيمَانَ وَعَدَمَ الْكُفْرِ.
gayesinin de Allah'a iman etmeniz ve Cahiliye döneminde içinde bulundukları küfür üzere devam etmemeniz olduğuna delil getirmiştir. Bu da Allah Teâlâ'nın onlardan imanı ve küfrün bulunmamasını murad ettiğine delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اسْتَدَلَّ مَنْ أَدْخَلَ الْعَمَلَ فِي مُسَمَّى الْإِيمَانِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ: أَمَرَهُمْ بِهَذِهِ الْأَعْمَالِ، وَبَيَّنَ أَنَّهُ أَمَرَهُمْ بِهَا لِيَصِيرُوا بِعَمَلِهَا مُؤْمِنِينَ، فَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْعَمَلَ مِنَ الْإِيمَانِ وَمَنْ أَنْكَرَ ذَلِكَ قَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَقُلْ: (ذَلِكَ لِتُؤْمِنُوا باللَّه بِعَمَلِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ) ، وَنَحْنُ نَقُولُ الْمَعْنَى ذَلِكَ لِتُؤْمِنُوا باللَّه بِالْإِقْرَارِ بِهَذِهِ الْأَحْكَامِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَكَّدَ فِي بَيَانِ أَنَّهُ لَا بُدَّ لَهُمْ مِنَ الطَّاعَةِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ أَيْ لِمَنْ جَحَدَ هَذَا وكذب به.
İkinci Mesele: Ameli imanın kapsamına dâhil eden kimseler bu ayeti delil getirerek şöyle demişlerdir: Onlara bu amelleri emretmiş ve bu amelleri işleyerek mümin olmaları için emrettiğini açıklamıştır. Dolayısıyla ayet, amelin imandan olduğuna delalet etmiştir. Bunu inkâr eden kimse ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ: "Bu, şu şeyleri yaparak Allah'a iman edesiniz diyedir" buyurmamıştır. Biz de deriz ki mana: "Bu, mezkûr hükümleri ikrar ederek Allah'a iman edesiniz diyedir." Sonra Allah Teâlâ, onların itaatinin zorunlu olduğunu { وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ } “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır. İnkârcılar için ise elem dolu bir azap vardır” yani bunu inkâr eden ve yalanlayan kimseler için [azap vardır] diyerek pekiştirmiştir.
[سورة المجادلة (٥٨) : آية ٥]
[Mücâdele Suresi (58), Âyet 5]
إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ كُبِتُوا كَما كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ بَيِّناتٍ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ (٥)
{ إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ كُبِتُوا كَما كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ بَيِّناتٍ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ } “Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelenler, kendilerinden öncekilerin alçaltılıp perişan edildiği gibi alçaltılıp perişan edilmişlerdir. Oysa biz apaçık ayetler indirmişizdir. Kâfirler için alçaltıcı bir azap vardır.” (5)
وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْمُحَادَّةِ قَوْلَانِ قَالَ الْمُبَرِّدُ: أَصْلُ المحادة الممانعة، ومنه يقال للبواب: حداد، وللمنوع الرِّزْقِ مَحْدُودٌ، قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ: الْمُحَادَّةُ مُفَاعَلَةٌ مِنْ لَفْظِ الْحَدِيدِ، وَالْمُرَادُ الْمُقَابَلَةُ بِالْحَدِيدِ سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ فِي الْحَقِيقَةِ، أَوْ كَانَ ذَلِكَ مُنَازَعَةً شَدِيدَةً شَبِيهَةً بِالْخُصُومَةِ بِالْحَدِيدِ، أَمَّا الْمُفَسِّرُونَ فَقَالُوا:
Birinci Mesele: Muhâdde (karşı gelme) hakkında iki görüş vardır: el-Müberred demiştir ki: Muhâddenin aslı engellemektir (mümânaat); bundan dolayı kapıcıya "haddâd", rızkı engellenmiş kimseye de "mahdûd" denir. Ebû Müslim el-İsfahânî ise şöyle demiştir: Muhâdde (الْمُحَادَّةُ), demir (el-hadîd) lafzından türemiş bir müfâale babıdır. Murad ise ister hakikatte olsun ister demirle çatışmaya benzeyen şiddetli bir çekişme olsun kılıçla/demirle karşı koymaktır. Müfessirler ise şöyle demişlerdir:
يُحَادُّونَ أَيْ يُعَادُونَ وَيُشَاقُّونَ، وَذَلِكَ تَارَةً بِالْمُحَارَبَةِ مَعَ أَوْلِيَاءِ اللَّه وَتَارَةً بِالتَّكْذِيبِ وَالصَّدِّ عَنْ دِينِ اللَّه.
{ يُحَادُّونَ } yani düşmanlık eder ve karşı cephe alırlar. Bu da bazen Allah'ın dostlarıyla savaşmakla, bazen de yalanlamak ve Allah'ın dininden alıkoymakla olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: يُحَادُّونَ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ رَاجِعًا إِلَى الْمُنَافِقِينَ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا يُوَادُّونَ الْكَافِرِينَ وَيُظَاهِرُونَ عَلَى الرَّسُولِ ﵇ فَأَذَلَّهُمُ اللَّه تَعَالَى، وَيَحْتَمِلُ سَائِرَ الْكُفَّارِ فَأَعْلَمَ اللَّه رَسُولَهُ أَنَّهُمْ كُبِتُوا أَيْ خُذِلُوا، قَالَ الْمُبَرِّدُ: يُقَالُ: كَبَتَ اللَّه فُلَانًا إِذَا أَذَلَّهُ، وَالْمَرْدُودُ بِالذُّلِّ يُقَالُ لَهُ: مَكْبُوتٌ، ثُمَّ قَالَ:
İkinci Mesele: O'nun { يُحَادُّونَ } kavlindeki zamirin münafıklara dönüyor olması muhtemeldir; zira onlar kâfirlere sevgi gösteriyor ve Resûl aleyhisselâm'a karşı [onlara] arka çıkıyorlardı. Bu sebeple Allah Teâlâ onları zelil kıldı. Diğer kâfirlere dönüyor olması da muhtemeldir. Allah, Resûlü'ne onların { كُبِتُوا } yani hüsrana uğratılıp zelil kılındıklarını bildirmiştir. el-Müberred şöyle demiştir: Bir kimseyi zelil kıldığı zaman "Kebetellâhu fülânen" (كَبَتَ اللَّهُ فُلَانًا) denir. Zillete uğratılarak geri çevrilen kimseye de "mekbût" (مَكْبُوتٌ) denir. Sonra şöyle buyurmuştur:
كَما كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ أَعْدَاءِ الرُّسُلِ: وَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ بَيِّناتٍ/ تَدُلُّ عَلَى صِدْقِ الرَّسُولِ:
Resullerin düşmanlarından { كَما كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “kendilerinden öncekilerin alçaltılıp perişan edildiği gibi” [alçaltılmışlardır]. { وَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ بَيِّناتٍ } “Oysa biz apaçık ayetler indirmişizdir” ki bunlar Resûl'ün doğruluğuna delalet eder.
وَلِلْكافِرِينَ بِهَذِهِ الْآيَاتِ: عَذابٌ مُهِينٌ يَذْهَبُ بِعِزِّهِمْ وَكِبْرِهِمْ، فَبَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ عَذَابَ هَؤُلَاءِ الْمُحَادِّينَ فِي الدُّنْيَا الذُّلُّ وَالْهَوَانُ، وَفِي الْآخِرَةِ الْعَذَابُ الشَّدِيدُ.
Bu ayetleri inkâr edenler için: İzzetlerini ve kibirlerini yok edecek { عَذابٌ مُهِينٌ } “alçaltıcı bir azap vardır”. Böylece Allah Teâlâ, karşı gelen bu kimselerin dünyadaki cezasının zillet ve aşağılanma, ahiretteki cezasının ise şiddetli bir azap olduğunu açıklamıştır.
ثُمَّ ذَكَرَ تَعَالَى مَا بِهِ يَتَكَامَلُ هَذَا الوعيد فقال:
Sonra Allah Teâlâ bu tehdidin kendisiyle tamamlanacağı hususu zikrederek şöyle buyurmuştur:
[سورة المجادلة (٥٨) : آية ٦]
[Mücâdele Suresi (58), Âyet 6]
يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا أَحْصاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٦)
{ يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا أَحْصاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “O gün Allah onların hepsini diriltecek ve yaptıklarını kendilerine haber verecektir. Allah onları bir bir saymış, onlar ise unutmuşlardır. Allah her şeye şahittir.” (6)
يَوْمَ منصوب بينبئهم أو بمهين أَوْ بِإِضْمَارِ اذْكُرْ، تَعْظِيمًا لِلْيَوْمِ، وَفِي قَوْلِهِ: جَمِيعاً قَوْلَانِ:
{ يَوْمَ } lafzı, günün büyüklüğünü belirtmek üzere { يُنَبِّئُهُمْ } fiiliyle, yahut { مُهِينٌ } lafzıyla veya takdiri "üzkür" (hatırla) olan gizli bir fiille mansuptur. O'nun { جَمِيعاً } kavlinde ise iki görüş vardır:
أَحَدُهُمَا: كُلَّهُمْ لَا يُتْرَكُ مِنْهُمْ أَحَدٌ غَيْرَ مَبْعُوثٍ وَالثَّانِي: مُجْتَمِعِينَ فِي حَالٍ واحدة، ثم قال: فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا تجليلا لَهُمْ، وَتَوْبِيخًا وَتَشْهِيرًا لِحَالِهِمُ، الَّذِي يَتَمَنَّوْنَ عِنْدَهُ الْمُسَارَعَةَ بِهِمْ إِلَى النَّارِ، لِمَا يَلْحَقُهُمْ مِنَ الخزي على رؤس الْأَشْهَادِ وَقَوْلُهُ: أَحْصاهُ اللَّهُ أَيْ أَحَاطَ بِجَمِيعِ أحوال تلك الأعمال من المكية وَالْكَيْفِيَّةِ، وَالزَّمَانِ وَالْمَكَانِ لِأَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِالْجُزْئِيَّاتِ، ثُمَّ قَالَ: وَنَسُوهُ لِأَنَّهُمُ اسْتَحْقَرُوهَا وَتَهَاوَنُوا بِهَا فَلَا جَرَمَ نَسُوهَا: وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ أَيْ مُشَاهِدٌ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ ألبتة.
Birincisi: Diriltilmemiş hiçbir kimse bırakılmaksızın onların hepsi [diriltilir]. İkincisi: Hepsi bir arada toplanmış halde [diriltilir]. Sonra, şahitlerin huzurunda başlarına gelecek rezillikten ötürü kendilerinin ateşe bir an önce atılmasını temenni edecekleri hallerini yüzlerine vurmak, onları kınamak ve rezil etmek amacıyla { فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا } “yaptıklarını kendilerine haber verecektir” buyurmuştur. O'nun { أَحْصاهُ اللَّهُ } “Allah onları bir bir saymıştır” kavli ise Allah Teâlâ cüzleri (ayrıntıları) bildiği için, miktar, keyfiyet, zaman ve mekân bakımından o amellerin bütün hallerini kuşatmıştır demektir. Sonra, amelleri küçük görüp hafife aldıkları ve bu sebeple de onları unuttukları için { وَنَسُوهُ } “onlar ise unutmuşlardır” buyurmuştur. { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “Allah her şeye şahittir” yani O'na kesinlikle hiçbir şey gizli kalmayan bir müşahede edicidir.
[سورة المجادلة (٥٨) : آية ٧]
[Mücâdele Suresi (58), Âyet 7]
أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلاَّ هُوَ رابِعُهُمْ وَلا خَمْسَةٍ إِلاَّ هُوَ سادِسُهُمْ وَلا أَدْنى مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْثَرَ إِلاَّ هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ مَا كانُوا ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٧)
{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلاَّ هُوَ رابِعُهُمْ وَلا خَمْسَةٍ إِلاَّ هُوَ سادِسُهُمْ وَلا أَدْنى مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْثَرَ إِلاَّ هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ مَا كانُوا ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Görmedin mi ki Allah göklerde olanı da yerde olanı da bilir. Üç kişinin gizli konuştuğu yerde dördüncüleri mutlaka O'dur; beş kişinin gizli konuştuğu yerde altıncıları mutlaka O'dur. Bunlardan daha az veya daha çok olsunlar, nerede bulunurlarsa bulunsunlar mutlaka O onlarla beraberdir. Sonra kıyamet günü yaptıklarını onlara haber verecektir. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” (7)
[في قوله تعالى أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ.]
[Allah Teâlâ'nın { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } kavli hakkında]
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَكَّدَ بَيَانَ كَوْنِهِ عَالِمًا بكل المعلومات فقال: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ.
Sonra Allah Teâlâ, bilinen her şeyi bildiği beyanını teyit ederek: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Görmedin mi ki Allah göklerde olanı da yerde olanı da bilir” buyurmuştur.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَلَمْ تَرَ أَيْ أَلَمْ تَعْلَمْ وَأَقُولُ هَذَا، حَقٌّ لِأَنَّ كَوْنَهُ تَعَالَى عَالِمًا بِالْأَشْيَاءِ لَا يُرَى، وَلَكِنَّهُ مَعْلُومٌ بِوَاسِطَةِ الدَّلَائِلِ، وَإِنَّمَا أُطْلِقَ لَفْظُ الرُّؤْيَةِ عَلَى هَذَا الْعِلْمِ، لِأَنَّ الدَّلِيلَ عَلَى كَوْنِهِ عَالِمًا، هُوَ أَنَّ أَفْعَالَهُ مُحْكَمَةٌ مُتْقَنَةٌ مُنْتَسِقَةٌ مُنْتَظِمَةٌ، وَكُلُّ مَنْ كَانَتْ أَفْعَالُهُ كَذَلِكَ فَهُوَ عَالِمٌ.
İbn Abbâs: { أَلَمْ تَرَ } "Görmedin mi" ifadesinin "Bilmedin mi" manasında olduğunu söylemiştir. Ben de derim ki: Bu haktır; zira Allah Teâlâ'nın eşyayı bilmesi gözle görülmez, bilakis deliller vasıtasıyla bilinir. Bu ilim için görme (rüyet) lafzının kullanılması şundandır: O'nun âlim olduğuna delil, fiillerinin muhkem, mükemmel, ahenkli ve intizamlı olmasıdır. Fiilleri böyle olan herkes ise âlimdir.
أَمَّا الْمُقَدِّمَةُ الْأُولَى: فَمَحْسُوسَةٌ مشاهدة في عجائب السموات وَالْأَرْضِ، وَتَرْكِيبَاتِ النَّبَاتِ وَالْحَيَوَانِ.
Birinci öncüle gelince: Bu, göklerin ve yerin harikalarında, bitki ve hayvanların yapısında duyularla algılanan ve müşahede edilen bir durumdur.
أَمَّا الْمُقَدِّمَةُ الثَّانِيَةُ: فَبَدِيهِيَّةٌ، وَلَمَّا كَانَ الدَّلِيلُ الدَّالُّ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى كَذَلِكَ ظَاهِرًا لَا جَرَمَ بَلَغَ هَذَا الْعِلْمُ وَالِاسْتِدْلَالُ إِلَى أَعْلَى دَرَجَاتِ الظُّهُورِ وَالْجَلَاءِ، وصار جَارِيًا مَجْرَى الْمَحْسُوسِ الْمُشَاهَدِ، فَلِذَلِكَ أَطْلَقَ لَفْظَ الرُّؤْيَةِ فَقَالَ: أَلَمْ تَرَ وَأَمَّا أَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ، فَلِأَنَّ عِلْمَهُ عِلْمٌ قَدِيمٌ، فَلَوْ تَعَلَّقَ بِالْبَعْضِ دُونَ الْبَعْضِ مِنْ أَنَّ جَمِيعَ الْمَعْلُومَاتِ مُشْتَرِكَةٌ فِي صِحَّةِ الْمَعْلُومِيَّةِ لَافْتَقَرَ ذَلِكَ الْعِلْمُ فِي ذَلِكَ التَّخْصِيصِ إِلَى مُخَصِّصٍ، وَهُوَ عَلَى اللَّه تَعَالَى مُحَالٌ فَلَا جَرَمَ وجب كونه تعايل عَالِمًا بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ وَاعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ قَالَ: يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَلَمْ يَقُلْ: يَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْضِ وَمَا في السموات وَفِي رِعَايَةِ هَذَا التَّرْتِيبِ سِرٌّ عَجِيبٌ.
İkinci öncüle gelince: Bu apaçıktır (bedihîdir). Allah Teâlâ'nın böyle olduğuna delalet eden delil açık olunca, bu bilgi ve istidlal zorunlu olarak açıklık ve berraklığın en üst derecesine ulaşmış, duyulup müşahede edilen şeyler hükmüne geçmiştir. İşte bu sebeple rüyet (görme) lafzını mutlak olarak kullanıp: { أَلَمْ تَرَ } buyurmuştur. Allah Teâlâ'nın bilinen her şeyi bilmesine gelince; çünkü O'nun ilmi kadîm bir ilimdir. Şayet bilinen bütün şeylerin bilinmeye elverişli olmada ortak olmasına rağmen bir kısmına taalluk edip bir kısmına taalluk etmeseydi, o ilim bu tahsis işleminde bir tahsis ediciye muhtaç olurdu. Bu ise Allah Teâlâ hakkında imkânsızdır. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın bilinen her şeyi bilmesi zorunlu olmuştur. Bil ki O celle celâluhu: { يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde olanı da yerde olanı da bilir” buyurmuş, "Yerde olanı ve göklerde olanı bilir" dememiştir. Bu tertibin gözetilmesinde hayret verici bir sır vardır.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَصَّ مَا يَكُونُ مِنَ الْعِبَادِ مِنَ النَّجْوَى فَقَالَ:
Sonra Allah Teâlâ, kullar arasında gerçekleşen fısıldaşmayı (gizli konuşmayı) özel olarak zikrederek şöyle buyurmuştur:
/ مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ، وَلا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سادِسُهُمْ، وَلا أَدْنى مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ مَا كانُوا، ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ.
{ مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ، وَلا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سادِسُهُمْ، وَلا أَدْنى مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ مَا كانُوا، ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Üç kişinin gizli konuştuğu yerde dördüncüleri mutlaka O'dur; beş kişinin gizli konuştuğu yerde altıncıları mutlaka O'dur. Bunlardan daha az veya daha çok olsunlar, nerede bulunurlarsa bulunsunlar mutlaka O onlarla beraberdir. Sonra kıyamet günü yaptıklarını onlara haber verecektir. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ ابْنُ جِنِّي: قَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ مَا تَكُونُ مِنْ نَجْوَى ثَلَاثَةٍ بِالتَّاءِ ثُمَّ قَالَ وَالتَّذْكِيرُ الَّذِي عَلَيْهِ الْعَامَّةُ هُوَ الْوَجْهُ، لِمَا هُنَاكَ مِنَ الشِّيَاعِ وَعُمُومِ الْجِنْسِيَّةِ، كَقَوْلِكَ: مَا جَاءَنِي مِنِ امْرَأَةٍ، وَمَا حَضَرَنِي مِنْ جَارِيَةٍ، وَلِأَنَّهُ وَقَعَ الْفَاصِلُ بَيْنَ الْفَاعِلِ وَالْمَفْعُولِ، وَهُوَ كَلِمَةُ مِنْ، وَلِأَنَّ النَّجْوَى تَأْنِيثُهُ لَيْسَ تَأْنِيثًا حَقِيقِيًّا، وَأَمَّا التَّأْنِيثُ فَلِأَنَّ تَقْدِيرَ الْآيَةِ: مَا تَكُونُ نَجْوَى، كَمَا يُقَالُ: مَا قَامَتِ امْرَأَةٌ وَمَا حَضَرَتْ جَارِيَةٌ.
Birinci Mesele: İbn Cinnî şöyle demiştir: Ebû Hayve, { مَا تَكُونُ مِنْ نَجْوَى ثَلَاثَةٍ } lafzını tâ (ت) harfiyle okumuştur. Sonra şöyle demiştir: Çoğunluğun benimsediği müzekker okuyuş, yaygınlık ve cinsin genelliği bulunduğu için asıl vecihtir. Tıpkı: "Bana hiçbir kadın gelmedi" (مَا جَاءَنِي مِنِ امْرَأَةٍ) ve "Bana hiçbir cariye hazır bulunmadı" (مَا حَضَرَنِي مِنْ جَارِيَةٍ) demen gibidir. Bir de fail ile meful arasına fasıla girmiştir ki o da "min" (مِنْ) kelimesidir. Ayrıca necvâ (gizli konuşma) lafzının müennesliği hakiki müenneslik değildir. Müennes okunmasına gelince; ayetin takdiri "Hiçbir gizli konuşma olmaz" (مَا تَكُونُ نَجْوَى) şeklinde olduğu içindir; tıpkı: "Hiçbir kadın kalkmadı" (مَا قَامَتِ امْرَأَةٌ) ve "Hiçbir cariye hazır bulunmadı" (مَا حَضَرَتْ جَارِيَةٌ) denilmesi gibi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: مَا يَكُونُ مِنْ كَانَ التَّامَّةِ، أَيْ مَا يُوجَدُ وَلَا يَحْصُلُ مِنْ نَجْوَى ثَلَاثَةٍ.
İkinci Mesele: O'nun { مَا يَكُونُ } kavli tam kâne (kâne-i tâmme)dendir; yani üç kişinin fısıldaşmasından hiçbir şey meydana gelmez ve vuku bulmaz [demektir].
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: النَّجْوَى التَّنَاجِي وَهُوَ مَصْدَرٌ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ [النساء:
Üçüncü Mesele: Necvâ (النَّجْوَى), fısıldaşmak (tenâcî) demektir ve mastardır. Allah Teâlâ'nın: { لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ } [en-Nisâ: 114]
١١٤] وَقَالَ الزَّجَّاجُ: النَّجْوَى مُشْتَقٌّ مِنَ النَّجْوَةِ، وَهِيَ مَا ارْتَفَعَ وَنَجَا، فَالْكَلَامُ الْمَذْكُورُ سِرًّا لَمَّا خَلَا عَنِ اسْتِمَاعِ الْغَيْرِ صَارَ كَالْأَرْضِ الْمُرْتَفِعَةِ، فَإِنَّهَا لِارْتِفَاعِهَا خَلَتْ عَنِ اتِّصَالِ الْغَيْرِ، وَيَجُوزُ أَيْضًا أَنْ تُجْعَلَ النَّجْوَى وَصْفًا، فَيُقَالُ: قَوْمٌ نجوى، وقوله تعالى: وَإِذْ هُمْ نَجْوى [الإسراء: ٤٧] وَالْمَعْنَى، هُمْ ذَوُو نَجْوَى، فَحُذِفَ الْمُضَافُ، وَكَذَلِكَ كُلُّ مَصْدَرٍ وُصِفَ بِهِ.
“Onların gizli konuşmalarının çoğunda hayır yoktur” ayeti de bundandır. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Necvâ, necve (النَّجْوَة) kelimesinden türemiştir; o da yükselen ve kurtulan şeydir. Gizlice zikredilen söz, başkasının işitmesinden uzak olduğu için yüksek bir yer gibi olmuştur; zira yüksek yer, yüksekliği sebebiyle başkalarının temasından uzaktır. Necvâ kelimesinin sıfat yapılması da caizdir; nitekim: "Gizli konuşan bir topluluk" (قَوْمٌ نجوى) denir. Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ هُمْ نَجْوى } [el-İsrâ: 47] “Hani onlar gizli gizli fısıldaşıyorlardı” kavlindeki mana da "onlar gizli konuşma sahipleridir" (هُمْ ذَوُو نَجْوَى) demektir ve muzaf hazfedilmiştir. Kendisiyle sıfat yapılan her mastar da böyledir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: جَرُّ ثَلَاثَةٍ فِي قَوْلِهِ: مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ مَجْرُورًا بِالْإِضَافَةِ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ النَّجْوَى بِمَعْنَى الْمُتَنَاجِينَ، وَيَكُونُ التَّقْدِيرُ: مَا يَكُونُ مِنْ مُتَنَاجِينَ ثَلَاثَةً فَيَكُونُ صِفَةً.
Dördüncü Mesele: { مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ } kavlindeki "selâse" (üç) kelimesinin mecrur olması iki veçhi muhtemel kılar: Birincisi: İzafet sebebiyle mecrur olmasıdır. İkincisi: Necvâ kelimesinin fısıldaşanlar (mütenâcîn) manasında olup takdirinin: "Fısıldaşan üç kişiden hiçbiri [olmaz ki]" (مَا يَكُونُ مِنْ مُتَنَاجِينَ ثَلَاثَةً) şeklinde olması ve sıfat bulunmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَرَأَ ابْنُ أَبِي عَبْلَةَ (ثَلَاثَةً) وَ (خَمْسَةً) بِالنَّصْبِ عَلَى الْحَالِ، بِإِضْمَارِ يَتَنَاجَوْنَ لِأَنَّ نَجْوَى يَدُلُّ عَلَيْهِ.
Beşinci Mesele: İbn Ebî Able, necvâ kelimesi ona delalet ettiği için gizli bir "fısıldaşıyorlar" (yetênâcevne) fiilini takdir ederek { ثَلَاثَةً } ve { خَمْسَةً } kelimelerini hal olarak nasb ile okumuştur.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الثَّلَاثَةَ وَالْخَمْسَةَ، وَأَهْمَلَ أَمْرَ الْأَرْبَعَةِ فِي الْبَيْنِ، وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا:
Altıncı Mesele: Allah Teâlâ üçü ve beşi zikretmiş, aradaki dördü ise ihmal etmiştir. Bu hususta birtakım vecihler zikretmişlerdir:
أَحَدُهَا: أَنَّ هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى كَمَالِ الرَّحْمَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الثَّلَاثَةَ إِذَا اجْتَمَعُوا، فَإِذَا أَخَذَ اثْنَانِ فِي التَّنَاجِي وَالْمُشَاوَرَةِ، بَقِيَ الْوَاحِدُ ضَائِعًا وَحِيدًا، فَيَضِيقُ قَلْبُهُ فَيَقُولُ اللَّه تَعَالَى: أَنَا جَلِيسُكَ وَأَنِيسُكَ، وَكَذَا الْخَمْسَةُ إِذَا اجْتَمَعُوا بَقِيَ الْخَامِسُ وَحِيدًا فَرِيدًا، أَمَّا إِذَا كَانُوا أَرْبَعَةً لَمْ يَبْقَ وَاحِدٌ مِنْهُمْ فَرِيدًا، / فَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ كُلَّ مَنِ انْقَطَعَ عَنِ الْخَلْقِ مَا يَتْرُكُهُ اللَّه تَعَالَى ضَائِعًا وَثَانِيهَا: أَنَّ الْعَدَدَ الْفَرْدَ أَشْرَفُ مِنَ الزَّوْجِ، لِأَنَّ اللَّه وِتْرٌ يُحِبُّ الْوِتْرَ، فَخَصَّ الْأَعْدَادَ الْفَرْدَ بِالذِّكْرِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ رِعَايَةِ الْأُمُورِ الْإِلَهِيَّةِ فِي جَمِيعِ الْأُمُورِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ أَقَلَّ مَا لَا بُدَّ مِنْهُ فِي الْمُشَاوَرَةِ الَّتِي يَكُونُ الْغَرَضُ مِنْهَا تَمْهِيدَ مَصْلَحَةِ ثَلَاثَةٍ، حَتَّى يَكُونَ الِاثْنَانِ كَالْمُتَنَازِعَيْنِ فِي النَّفْيِ وَالْإِثْبَاتِ، وَالثَّالِثُ كَالْمُتَوَسِّطِ الْحَاكِمِ بَيْنَهُمَا، فَحِينَئِذٍ تَكْمُلُ تِلْكَ الْمَشُورَةُ وَيَتِمُّ ذَلِكَ الْغَرَضُ، وَهَكَذَا فِي كُلِّ جَمْعٍ اجْتَمَعُوا لِلْمُشَاوَرَةِ، فَلَا بُدَّ فِيهِمْ مِنْ وَاحِدٍ يَكُونُ حَكَمًا مَقْبُولَ الْقَوْلِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ أَرْبَابُ الْمُشَاوَرَةِ عَدَدُهُمْ فَرْدًا، فَذَكَرَ سُبْحَانَهُ الْفَرْدَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ وَاكْتَفَى بِذِكْرِهِمَا تَنْبِيهًا عَلَى الْبَاقِي وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ مِنَ الْمُنَافِقِينَ، اجْتَمَعُوا عَلَى التناجي مغايظة للمؤمنين، وكانوا على هذين العدين، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي رَبِيعَةَ وَحَبِيبٍ ابْنَيْ عَمْرٍو، وَصَفْوَانَ بْنِ أُمَيَّةَ، كَانُوا يَوْمًا يَتَحَدَّثُونَ، فَقَالَ أَحَدُهُمْ: هَلْ يَعْلَمُ اللَّه مَا تَقُولُ؟
Birincisi: Bu, rahmetin kemaline bir işarettir. Çünkü üç kişi bir araya geldiğinde ikisi fısıldaşmaya ve danışmaya başlarsa biri yapayalnız ve tek başına kalır, bu sebeple kalbi daralır. Allah Teâlâ da: "Ben senin meclis arkadaşın ve can yoldaşınım" buyurur. Beş kişi bir araya geldiğinde de böyledir; beşincisi tek ve yalnız kalır. Dört kişi olduklarında ise onlardan hiçbiri yalnız kalmaz. Bu da mahlukattan irtibatı kesilen kimseyi Allah Teâlâ'nın zayi ve sahipsiz bırakmayacağına bir işarettir. İkincisi: Tek sayı çift sayıdan daha şereflidir; zira Allah tektir, teki sever. Bütün işlerde ilahi hususların gözetilmesi gerektiğine dikkat çekmek için tek sayıları zikretmeyi tahsis etmiştir. Üçüncüsü: Amacı bir maslahatı hazırlamak olan bir istişarede gereken en az sayı üçtür; öyle ki ikisi nefy ve ispat hususunda sanki münakaşa eden iki taraf gibi olsun, üçüncüsü de aralarında hakemlik yapan bir arabulucu gibi olsun. İşte o zaman o istişare kemale erer ve bu maksat hasıl olur. İstişare için toplanan her toplulukta da böyledir; içlerinde sözü kabul edilen bir hakemin bulunması şarttır. Bu sebeple istişare ehlinin sayısının tek olması gerekir. Bu yüzden Allah Teâlâ ilk iki tek sayıyı zikretmiş ve geri kalanına dikkat çekmek üzere bu ikisini zikretmekle yetinmiştir. Dördüncüsü: Ayet, müminleri öfkelendirmek amacıyla gizli gizli konuşmak üzere toplanan ve bu iki sayıda bulunan bir grup münafık hakkında inmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu ayet Rebîa ve Habîb b. Amr kardeşler ile Safvân b. Ümeyye hakkında inmiştir. Bir gün konuşuyorlardı; içlerinden biri: "Allah söylediklerimizi bilir mi?" dedi.
وَقَالَ الثَّانِي: يَعْلَمُ الْبَعْضَ دُونَ الْبَعْضِ، وَقَالَ الثَّالِثُ: إِنْ كَانَ يَعْلَمُ الْبَعْضَ فَيَعْلَمُ الْكُلَّ وَخَامِسُهَا: أَنَّ فِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّه: (مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوَى ثَلَاثَةٍ إِلَّا اللَّه رَابِعُهُمْ، وَلَا أَرْبَعَةٍ إِلَّا اللَّه خَامِسُهُمْ، وَلَا خَمْسَةٍ إِلَّا اللَّه سَادِسُهُمْ، وَلَا أَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْثَرَ إِلَّا اللَّه مَعَهُمْ إِذَا أَخَذُوا فِي التَّنَاجِي) .
İkincisi: "Bir kısmını bilir, bir kısmını bilmez" dedi. Üçüncüsü ise: "Eğer bir kısmını biliyorsa hepsini bilir" dedi. Beşincisi: Abdullah'ın mushafında [ayet şöyledir]: "Üç kişinin fısıldaşması olmaz ki mutlaka Allah onların dördüncüsü olmasın, dört kişinin [fısıldaşması olmaz ki] mutlaka Allah onların beşincisi olmasın, beş kişinin [fısıldaşması olmaz ki] mutlaka Allah onların altıncısı olmasın. Gizlice konuşmaya başladıklarında bundan daha az ve daha çok [kimse] olmaz ki mutlaka Allah onlarla beraber olmasın."
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: قُرِئَ: وَلا أَدْنى مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْثَرَ بِالنَّصْبِ عَلَى أَنَّ لَا لِنَفْيِ الْجِنْسِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ وَلا أَكْثَرَ بِالرَّفْعِ مَعْطُوفًا عَلَى مَحَلِّ (لَا) مَعَ (أَدْنَى) ، كَقَوْلِكَ: لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةٌ إِلَّا باللَّه، بِفَتْحِ الْحَوْلِ وَرَفْعِ الْقُوَّةِ وَالثَّالِثُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَا مَرْفُوعَيْنِ عَلَى الِابْتِدَاءِ، كَقَوْلِكَ: لَا حَوْلٌ وَلَا قُوَّةٌ إِلَّا باللَّه وَالرَّابِعُ: أَنْ يَكُونَ ارْتِفَاعُهُمَا عَطْفًا عَلَى مَحَلِّ مِنْ نَجْوى كَأَنَّهُ قِيلَ: مَا يَكُونُ أَدْنَى وَلَا أَكْثَرُ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ، وَالْخَامِسُ:
Yedinci Mesele: { وَلا أَدْنى مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْثَرَ } kavli, "lâ" (لا) harfinin cinsi nefyetmesi sebebiyle nasb ile okunmuştur. { وَلا أَكْثَرَ } ifadesinin; "lâ"nın "havl" kelimesinde fetha, "kuvvet" kelimesinde ref ile okunduğu "Lâ havle velâ kuvvetün illâ billâh" sözünde olduğu gibi, { أَدْنَى } ile birlikte { لا } lafzının mahalline atfedilerek ref ile okunması da caizdir. Üçüncüsü: "Lâ havlün velâ kuvvetün illâ billâh" sözünde olduğu gibi mübteda olarak her ikisinin merfu olması da caizdir. Dördüncüsü: Her ikisinin ref ile okunması; sanki: "Bundan daha az veya daha çok [kimse] olmaz ki mutlaka O onlarla beraberdir" denilmişçesine { مِنْ نَجْوى } mahalline atıf iledir. Beşincisi:
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَا مَجْرُورَيْنِ عَطْفًا عَلَى نَجْوى كَأَنَّهُ قِيلَ: مَا يَكُونُ مِنْ أَدْنَى وَلَا أَكْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ.
Sanki: "Daha azından ve daha çoğundan hiçbir şey olmaz ki mutlaka O onlarla beraberdir" denilmiş gibi, { نَجْوى } lafzına atfen her ikisinin mecrur olması da caizdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: قُرِئَ: ولا أكبر بالباء المنقطعة مِنْ تَحْتُ.
Sekizinci Mesele: [Bu lafız] alttan tek noktalı bâ (ب) ile "velâ ekbere" (وَلَا أَكْبَرَ) şeklinde de okunmuştur.
الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: الْمُرَادُ مِنْ كَوْنِهِ تَعَالَى رَابِعًا لَهُمْ، وَالْمُرَادُ مِنْ كَوْنِهِ تَعَالَى مَعَهُمْ كَوْنُهُ تَعَالَى عَالِمًا بِكَلَامِهِمْ وَضَمِيرِهِمْ وَسِرِّهِمْ وَعَلَنِهِمْ، وَكَأَنَّهُ تَعَالَى حَاضِرٌ مَعَهُمْ وَمَشَاهِدٌ لَهُمْ، وَقَدْ تَعَالَى عَنِ الْمَكَانِ وَالْمُشَاهَدَةِ.
Dokuzuncu Mesele: Allah Teâlâ'nın onların dördüncüsü olmasından murad ve Allah Teâlâ'nın onlarla beraber olmasından murad; Allah Teâlâ'nın onların sözlerini, iç dünyalarını, gizlilerini ve açıklarını bilmesidir. Sanki Allah Teâlâ onlarla beraber hazır ve onları müşahede ediyor gibidir; oysa O, mekândan ve [fiziki] müşahededen münezzehtir.
الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: قَرَأَ بَعْضُهُمْ: ثُمَّ يُنْبِئُهُمْ بِسُكُونِ النُّونِ، وَأَنْبَأَ وَنَبَّأَ وَاحِدٌ فِي الْمَعْنَى، وَقَوْلُهُ: ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ أَيْ يُحَاسِبُ عَلَى ذَلِكَ وَيُجَازِي عَلَى قَدْرِ الِاسْتِحْقَاقِ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ
Onuncu Mesele: Bazıları nûn harfinin sükûnu ile { ثُمَّ يُنْبِئُهُمْ } şeklinde okumuştur. "Enbee" (أَنْبَأَ) ile "nebbee" (نَبَّأَ) mana bakımından birdir. O'nun: { ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Sonra kıyamet günü yaptıklarını onlara haber verecektir” kavli, yani bunun hesabını soracak ve hak ettikleri ölçüde karşılığını verecektir demektir. Sonra: { إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ }
عَلِيمٌ
{ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir” buyurmuştur.
وَهُوَ تَحْذِيرٌ مِنَ الْمَعَاصِي وَتَرْغِيبٌ فِي الطاعات.
Bu ise günahlardan sakındırma ve taatlere teşvik etmedir.
[سورة المجادلة (٥٨) : آية ٨]
[Mücâdele Suresi (58), Âyet 8]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوى ثُمَّ يَعُودُونَ لِما نُهُوا عَنْهُ وَيَتَناجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ وَإِذا جاؤُكَ حَيَّوْكَ بِما لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ وَيَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْلا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِما نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ يَصْلَوْنَها فَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٨)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوى ثُمَّ يَعُودُونَ لِما نُهُوا عَنْهُ وَيَتَناجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ وَإِذا جاؤُكَ حَيَّوْكَ بِما لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ وَيَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْلا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِما نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ يَصْلَوْنَها فَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “Gizli konuşmaktan menedildikten sonra yine menedildikleri şeye dönen, günah, düşmanlık ve Peygamber'e isyan hususunda fısıldaşanları görmedin mi? Sana geldiklerinde, Allah'ın seni selamlamadığı bir biçimde seni selamlarlar ve kendi içlerinden, 'Söylediklerimiz yüzünden Allah'ın bize azap etmesi gerekmez miydi?' derler. Onlara cehennem yeter! Oraya gireceklerdir; ne kötü bir varış yeridir orası!” (8)
[فِي قَوْلِهِ تَعَالَى أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوى ثُمَّ يَعُودُونَ لِما نُهُوا عَنْهُ] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ حَالَ أُولَئِكَ الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوَى فَقَالَ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوى ثُمَّ/ يَعُودُونَ لِما نُهُوا عَنْهُ وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُمْ مَنْ هُمْ؟ فَقَالَ الْأَكْثَرُونَ: هُمُ الْيَهُودُ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: هُمُ الْمُنَافِقُونَ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: فَرِيقٌ مِنَ الْكُفَّارِ، وَالْأَوَّلُ أَقْرَبُ، لِأَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ فقال: وَإِذا جاؤُكَ حَيَّوْكَ بِما لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ، وَهَذَا الْجِنْسُ فِيمَا رُوِيَ وَقَعَ مِنَ الْيَهُودِ، فَقَدْ كَانُوا إِذَا سَلَّمُوا عَلَى الرَّسُولِ ﵇ قَالُوا: السَّامُ عَلَيْكَ، يَعْنُونَ الْمَوْتَ، وَالْأَخْبَارُ فِي ذلك متظاهرة، وقصة عائشة فيها مشهورة.
[Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوى ثُمَّ يَعُودُونَ لِما نُهُوا عَنْهُ } kavli hakkında] Sonra Allah Teâlâ, gizli konuşmaktan menedilen o kimselerin durumunu açıklayarak: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوى ثُمَّ يَعُودُونَ لِما نُهُوا عَنْهُ } “Gizli konuşmaktan menedildikten sonra yine menedildikleri şeye dönenleri görmedin mi?” buyurmuştur. Bunların kimler olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Çoğunluk: "Onlar Yahudilerdir" demiştir. Kimisi: "Onlar münafıklardır" demiş, kimisi de: "Kâfirlerden bir gruptur" demiştir. Birincisi gerçeğe daha yakındır; çünkü Allah Teâlâ onlardan naklederek: { وَإِذا جاؤُكَ حَيَّوْكَ بِما لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ } “Sana geldiklerinde, Allah'ın seni selamlamadığı bir biçimde seni selamlarlar” buyurmuştur. Rivayet edilen bu tür selam verme tarzı ise Yahudilerden sadır olmuştur; nitekim onlar Resûl aleyhisselâm'a selam verdiklerinde ölümü kastederek "es-Sâmu aleyk" (Ölüm üzerine olsun) derlerdi. Bu husustaki rivayetler birbirini destekler niteliktedir ve Hz. Âişe kıssası bu konuda meşhurdur.
[في قوله تعالى وَيَتَناجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ إلى قوله لَوْلا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِما نَقُولُ] ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَيَتَناجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ وَإِذا جاؤُكَ حَيَّوْكَ بِما لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ وَيَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْلا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِما نَقُولُ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
[Allah Teâlâ'nın { وَيَتَناجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ } kavlinden { لَوْلا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِما نَقُولُ } kavline kadar olan kısım hakkında] Sonra Allah Teâlâ: { وَيَتَناجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ وَإِذا جاؤُكَ حَيَّوْكَ بِما لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ وَيَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْلا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِما نَقُولُ } “Günah, düşmanlık ve Peygamber'e isyan hususunda fısıldaşırlar. Sana geldiklerinde, Allah'ın seni selamlamadığı bir biçimde seni selamlarlar ve kendi içlerinden, 'Söylediklerimiz yüzünden Allah'ın bize azap etmesi gerekmez miydi?' derler” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: إِنَّهُ صَحَّ أَنَّ أُولَئِكَ الْأَقْوَامَ كَانُوا يَتَنَاجَوْنَ فِيمَا بَيْنَهُمْ وَيُوهِمُونَ الْمُؤْمِنِينَ أَنَّهُمْ يَتَنَاجَوْنَ فِيمَا يَسُوءُهُمْ، فَيَحْزَنُونَ لِذَلِكَ، فَلَمَّا أَكْثَرُوا ذَلِكَ شَكَا الْمُسْلِمُونَ ذَلِكَ إِلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ، فَأَمَرَهُمْ أَنْ لَا يَتَنَاجَوْا دُونَ الْمُسْلِمِينَ، فَلَمْ يَنْتَهُوا عَنْ ذَلِكَ وَعَادُوا إِلَى مُنَاجَاتِهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ، وَقَوْلُهُ:
Birinci Mesele: Müfessirler şöyle demişlerdir: Sabittir ki o topluluklar kendi aralarında fısıldaşır ve müminlere kendilerini üzecek şeyler konuştukları vehmini verirlerdi; müminler de bundan dolayı üzülürlerdi. Onlar bunu çoğaltınca, Müslümanlar durumu Allah Resûlü ﷺ'e şikâyet ettiler. O da Müslümanların yanında fısıldaşmamalarını onlara emretti. Fakat onlar bundan vazgeçmediler ve gizli konuşmalarına geri döndüler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. O'nun kavli şöyledir:
وَيَتَناجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْإِثْمَ وَالْعُدْوَانَ هُوَ مُخَالَفَتُهُمْ لِلرُّسُلِ فِي النَّهْيِ عَنِ النَّجْوَى لِأَنَّ الْإِقْدَامَ عَلَى الْمَنْهِيِّ يُوجِبُ الْإِثْمَ وَالْعُدْوَانَ، سِيَّمَا إِذَا كَانَ ذَلِكَ الْإِقْدَامُ لِأَجْلِ الْمُنَاصَبَةِ وَإِظْهَارِ التَّمَرُّدِ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْإِثْمَ وَالْعُدْوَانَ هُوَ ذَلِكَ السِّرُّ الَّذِي كَانَ يَجْرِي بَيْنَهُمْ، لِأَنَّهُ إِمَّا مَكْرٌ وَكَيْدٌ بِالْمُسْلِمِينَ أَوْ شَيْءٌ يسوءهم.
{ وَيَتَناجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ } “Günah ve düşmanlık hususunda fısıldaşırlar” ifadesi iki ihtimal taşır: Birincisi: Günah ve düşmanlık, onların gizli konuşmaktan menedilme hususunda peygamberlere muhalefet etmeleridir; zira menedilen şeye kalkışmak, özellikle de bu kalkışma bir inatlaşma ve başkaldırı sergilemek amacıyla yapıldığında günahı ve düşmanlığı gerektirir. İkincisi: Günah ve düşmanlık, kendi aralarında dönen o gizli konuşmanın bizzat kendisidir; zira o ya Müslümanlara yönelik bir hile ve tuzaktır ya da onları üzecek bir şeydir.
المسألة الثانية: قرأ حمزة وحده، (ويتنجون) بِغَيْرِ أَلِفٍ، وَالْبَاقُونَ: يَتَناجَوْنَ، قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: يَنْتَجُونَ يَفْتَعِلُونَ مِنَ النَّجْوَى، وَالنَّجْوَى مَصْدَرٌ كَالدَّعْوَى وَالْعَدْوَى، فَيَنْتَجُونَ وَيَتَنَاجَوْنَ وَاحِدٌ، فَإِنَّ يَفْتَعِلُونَ، وَيَتَفَاعَلُونَ، قد يجريان مجرى واحد، كَمَا يُقَالُ: ازْدَوِجُوا، وَاعْتَوِرُوا، وَتَزَاوَجُوا وَتَعَاوَرُوا، وَقَوْلِهِ تَعَالَى:
İkinci Mesele: Hamza tek başına elifsiz olarak (ويتنجون) şeklinde okumuş, diğer [kıraat imamları] ise { يَتَناجَوْنَ } şeklinde okumuşlardır. Ebû Ali şöyle demiştir: { يَنْتَجُونَ } kelimesi, necvâdan (gizli konuşmaktan) ifti‘âl babındadır. Necvâ (نَجْوَى) ise da‘vâ (دَعْوَى) ve ‘advâ (عَدْوَى) gibi bir mastardır. Dolayısıyla { يَنْتَجُونَ } ile { يَتَنَاجَوْنَ } aynıdır; zira yefta‘ilûne (يَفْتَعِلُونَ) ile yetefâ‘alûne (يَتَفَاعَلُونَ) vezinleri bazen aynı anlama gelebilir; nitekim "izdevecû" ve "i‘teverû" denildiği gibi "tezâvecû" ve "te‘âverû" da denilir. Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi:
حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها [الْأَعْرَافِ: ٣٨] وَادَّرَكُوا فأدركوا افتعلوا، وأدركوا تفاعلوا وحجة من قرأ:
{ حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها } [el-A'râf: 38] “Nihayet hepsi orada birbiri ardınca toplanınca” [ayetinde] ve "idderekû" [kıraatinde]; zira edrekû ifti‘âl babındandır, edrekû ise tefâ‘ul babındandır. Şöyle okuyanın delili ise:
يَتَناجَوْنَ، قوله: إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ [المجادلة: ١٢] وَتَناجَوْا بِالْبِرِّ وَالتَّقْوى [المجادلة: ٩] فَهَذَا مُطَاوِعُ نَاجَيْتُمْ، وَلَيْسَ فِي هَذَا رَدٌّ لِقِرَاءَةِ حَمْزَةَ: يَنْتَجُونَ، لِأَنَّ هَذَا مِثْلُهُ فِي الْجَوَازِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ قَالَ صَاحِبُ «الكشاف» : قرئ (ومعصيات الرسول) ، والقولان هاهنا كَمَا ذَكَرْنَاهُ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَقَوْلُهُ: وَإِذا جاؤُكَ حَيَّوْكَ بِما لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ يَعْنِي أَنَّهُمْ يَقُولُونَ فِي تَحِيَّتِكَ، السَّامُ عَلَيْكَ يَا مُحَمَّدُ وَالسَّامُ الْمَوْتُ، واللَّه تَعَالَى يَقُولُ: وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى [النمل: ٥٩] ويا أَيُّهَا الرَّسُولُ ويا أَيُّهَا النَّبِيُّ ثم ذكر تعالى أنهم يَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْلا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِما نَقُولُ يَعْنِي أَنَّهُمْ/ يَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ: إِنَّهُ لَوْ كَانَ رَسُولًا فَلِمَ لَا يُعَذِّبُنَا اللَّه بِهَذَا الاستخفاف.
{ يَتَناجَوْنَ } [şeklinde okuyanın delili], O'nun: { إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ } [el-Mücâdele: 12] “Peygamber ile gizli bir şey konuşacağınız zaman” ve { وَتَناجَوْا بِالْبِرِّ وَالتَّقْوى } [el-Mücâdele: 9] “İyilik ve takva hususunda fısıldaşın” kavlidir. Bu, "nâceytüm" fiilinin mutavaat (dönüşlülük) halidir. Bunda, Hamza'nın { يَنْتَجُونَ } kıraatini reddetme anlamı yoktur; zira bu da caizlik açısından onun gibidir. Allah Teâlâ'nın: { وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ } “Ve Peygamber'e isyan hususunda” kavline gelince, el-Keşşâf sahibi: "(ومعصيات الرسول) şeklinde de okunmuştur" demiştir. Buradaki iki görüş de günah ve düşmanlık hakkında zikrettiğimiz gibidir. O'nun: { وَإِذا جاؤُكَ حَيَّوْكَ بِما لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ } “Sana geldiklerinde, Allah'ın seni selamlamadığı bir biçimde seni selamlarlar” kavli, onların senin selamında, "es-Sâmu aleyke yâ Muhammed" dedikleri anlamına gelir; sâm (سَام) ise ölümdür. Halbuki Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى } [en-Neml: 59] “Seçtiği kullarına selam olsun” ve { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ } “Ey Peygamber!”, { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ } “Ey Nebî!”. Sonra Allah Teâlâ onların, { يَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْلا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِما نَقُولُ } “Kendi içlerinden, 'Söylediklerimiz yüzünden Allah'ın bize azap etmesi gerekmez miydi?' derler” şeklinde düşündüklerini zikretmiştir; yani onlar kendi içlerinden: "Eğer o bir peygamber olsaydı, Allah bu küçümsememiz sebebiyle bizi cezalandırmaz mıydı?" derler.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ يَصْلَوْنَها فَبِئْسَ الْمَصِيرُ وَالْمَعْنَى أَنَّ تَقَدُّمَ الْعَذَابِ إِنَّمَا يَكُونُ بحسب
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ يَصْلَوْنَها فَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “Onlara cehennem yeter; oraya girecekler. Ne kötü bir dönüş yeridir orası!” Mana şudur: Azabın öne alınması ancak [İlâhî]
الْمَشِيئَةِ، أَوْ بِحَسَبِ الْمَصْلَحَةِ، فَإِذَا لَمْ تَقْتَضِ الْمَشِيئَةُ تَقْدِيمَ الْعَذَابِ، وَلَمْ يَقْتَضِ الصَّلَاحُ أَيْضًا ذَلِكَ، فَالْعَذَابُ فِي الْقِيَامَةِ كَافِيهِمْ فِي الرَّدْعِ عما هم عليه.
iradeye göre yahut maslahata göredir. İrade azabın öne alınmasını gerektirmediğinde ve maslahat da bunu iktiza etmediğinde, kıyametteki azap onları bulundukları durumdan vazgeçirmeye yeterlidir.
[سورة المجادلة (٥٨) : آية ٩]
[Mücâdele Suresi (58), Âyet 9]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَناجَيْتُمْ فَلا تَتَناجَوْا بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ وَتَناجَوْا بِالْبِرِّ وَالتَّقْوى وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٩)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَناجَيْتُمْ فَلا تَتَناجَوْا بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ وَتَناجَوْا بِالْبِرِّ وَالتَّقْوى وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٩) } “Ey iman edenler! Gizli konuştuğunuz zaman günah, düşmanlık ve Peygamber'e isyan hususunda fısıldaşmayın; iyilik ve takva hususunda fısıldaşın. Huzuruna toplanacağınız Allah'tan korkun. (9)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَناجَيْتُمْ فَلا تَتَناجَوْا بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ وَتَناجَوْا بِالْبِرِّ وَالتَّقْوى.
Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَناجَيْتُمْ فَلا تَتَناجَوْا بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ وَتَناجَوْا بِالْبِرِّ وَالتَّقْوى } “Ey iman edenler! Gizli konuştuğunuz zaman günah, düşmanlık ve Peygamber'e isyan hususunda fısıldaşmayın; iyilik ve takva hususunda fısıldaşın” kavli hakkında:
اعلم أن المخاطبين بقوله: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَوْلَيْنِ، وَذَلِكَ لِأَنَّا إِنْ حَمَلْنَا قَوْلَهُ فِيمَا تَقَدَّمَ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوى [الْمُجَادِلَةِ: ٨] عَلَى الْيَهُودِ حَمَلْنَا فِي هَذِهِ الآية قوله: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَى الْمُنَافِقِينَ، أَيْ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا بِأَلْسِنَتِهِمْ، وَإِنْ حَمَلْنَا ذَلِكَ عَلَى جَمِيعِ الْكُفَّارِ مِنَ الْيَهُودِ وَالْمُنَافِقِينَ، حَمَلْنَا هَذَا عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَمَّ الْيَهُودَ وَالْمُنَافِقِينَ عَلَى التَّنَاجِي بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ، أَتْبَعَهُ بِأَنْ نَهَى أَصْحَابَهُ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَسْلُكُوا مِثْلَ طَرِيقَتِهِمْ، فَقَالَ: فَلا تَتَناجَوْا بِالْإِثْمِ وَهُوَ مَا يَقْبُحُ مِمَّا يَخُصُّهُمْ وَالْعُدْوانِ وَهُوَ يُؤَدِّي إِلَى ظُلْمِ الْغَيْرِ وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ وَهُوَ مَا يَكُونُ خِلَافًا عَلَيْهِ، وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَتَنَاجَوْا بِالْبَرِّ الَّذِي يُضَادُّ الْعُدْوَانَ وَبِالتَّقْوَى وَهُوَ مَا يُتَّقَى بِهِ مِنَ النَّارِ مِنْ فِعْلِ الطَّاعَاتِ وَتَرْكِ الْمَعَاصِي، وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْمَ مَتَى تَنَاجَوْا بِمَا هَذِهِ صِفَتُهُ قَلَّتْ: مُنَاجَاتُهُمْ، لِأَنَّ مَا يَدْعُو إِلَى مِثْلِ هَذَا الْكَلَامِ يَدْعُو إِظْهَارَهُ، وَذَلِكَ يَقْرُبُ مِنْ قَوْلِهِ:
Bil ki { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler” hitabına muhatap olanlar hakkında iki görüş vardır. Çünkü biz daha önce geçen { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوى } [el-Mücâdele: 8] “Gizli konuşmaktan menedilenleri görmedin mi?” kavlini Yahudilere hamledersek, bu ayetteki { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } kavlini de münafıklara, yani "Ey dilleriyle iman edenler!" manasına hamlederiz. Eğer onu Yahudilerden ve münafıklardan oluşan bütün kâfirlere hamledersek, bunu da müminlere hamlederiz. Zira Allah Teâlâ Yahudileri ve münafıkları günah, düşmanlık ve Peygamber'e isyan hususunda gizlice fısıldaştıkları için kınayınca, ardından mümin ashabını da onların tuttukları yola benzer bir yola girmekten nehyederek şöyle buyurmuştur: { فَلا تَتَناجَوْا بِالْإِثْمِ } “Günah hususunda fısıldaşmayın”; bu, kendilerine has olan çirkin şeylerdir, { وَالْعُدْوانِ } “Ve düşmanlık [hususunda fısıldaşmayın]”; bu, başkasına zulmetmeye yol açan şeylerdir, { وَمَعْصِيَةِ الرَّسُولِ } “Ve Peygamber'e isyan hususunda [fısıldaşmayın]”; bu da ona muhalefet teşkil eden şeylerdir. Ve onlara düşmanlığın zıddı olan iyilikle ve taatleri yapıp masiyetleri terk etmek suretiyle ateşten korunmayı sağlayan takva ile fısıldaşmalarını emretmiştir. Bil ki insanlar bu nitelikteki şeyleri gizlice konuştuklarında fısıldaşmaları azalır; çünkü böyle bir söze sevk eden sebep, onun açığa vurulmasını da gerektirir. Bu durum O'nun şu kavline yaklaşır:
لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ [النِّسَاءِ: ١١٤] وَأَيْضًا فَمَتَى عَرَفْتَ طَرِيقَةَ الرَّجُلِ فِي هَذِهِ المناجاة لم يتأذ مِنْ مُنَاجَاتِهِ أَحَدٌ.
{ لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ } [en-Nisâ: 114] “Bir sadaka vermeyi, yahut bir iyilik yapmayı yahut da insanların arasını düzeltmeyi emredenler hariç, onların fısıldaşmalarının çoğunda hayır yoktur.” Ayrıca bir kimsenin bu gizli konuşmadaki metodunu bildiğin takdirde, onun gizli konuşmasından hiç kimse rahatsızlık duymaz.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ أَيْ إِلَى حَيْثُ يُحَاسَبُ وَيُجَازَى وَإِلَّا فَالْمَكَانُ لَا يَجُوزُ عَلَى اللَّه تعالى.
Sonra Allah Teâlâ: { وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “Huzuruna toplanacağınız Allah'tan korkun” buyurmuştur; yani hesaba çekilip cezalandırılacağınız [makama doğru toplanacaksınız]; aksi takdirde mekân Allah Teâlâ hakkında caiz değildir.
[سورة المجادلة (٥٨) : آية ١٠]
[Mücâdele Suresi (58), Âyet 10]
إِنَّمَا النَّجْوى مِنَ الشَّيْطانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَيْسَ بِضارِّهِمْ شَيْئاً إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٠)
{ إِنَّمَا النَّجْوى مِنَ الشَّيْطانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَيْسَ بِضارِّهِمْ شَيْئاً إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٠) } “O fısıldaşma ancak müminleri üzmek için şeytandandır. Oysa Allah'ın izni olmadıkça onlara hiçbir zarar veremez. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler. (10)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّمَا النَّجْوى مِنَ الشَّيْطانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا الْأَلِفُ وَاللَّامُ فِي لَفْظِ النَّجْوى لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ لِلِاسْتِغْرَاقِ، لِأَنَّ فِي النَّجْوَى مَا يَكُونُ مِنَ اللَّه وللَّه، بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ الْمَعْهُودُ السَّابِقُ وَهُوَ النَّجْوَى بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ الشَّيْطَانَ يَحْمِلُهُمْ عَلَى أَنْ يُقْدِمُوا عَلَى تِلْكَ النَّجْوَى الَّتِي/ هِيَ سَبَبٌ لِحُزْنِ الْمُؤْمِنِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا رَأَوْهُمْ مُتَنَاجِينَ، قَالُوا: مَا نَرَاهُمْ إِلَّا وَقَدْ بَلَغَهُمْ عَنْ أَقْرِبَائِنَا وَإِخْوَانِنَا الَّذِينَ خَرَجُوا إِلَى الْغَزَوَاتِ أَنَّهُمْ قُتِلُوا وَهُزِمُوا، وَيَقَعُ ذَلِكَ فِي قُلُوبِهِمْ ويحزنون له.
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّمَا النَّجْوى مِنَ الشَّيْطانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا } “O fısıldaşma ancak müminleri üzmek için şeytandandır” kavli: { النَّجْوى } lafzındaki elif ve lâm istiğrâk (bütün gizli konuşmaları kapsamak) için olamaz; çünkü gizli konuşmanın içinde Allah'tan olan ve Allah için yapılanı da vardır. Bilakis bundan murat, daha önce bilinen o malum fısıldaşmadır ki o da günah ve düşmanlık konusundaki fısıldaşmadır. Mana şudur: Şeytan onları, müminlerin hüzünlenmesine sebep olan o fısıldaşmaya girişmeye sevk eder. Bu da şundan ötürüdür: Müminler onları fısıldaşırken gördüklerinde şöyle derlerdi: "Sanırız savaşa çıkan akrabalarımız ve kardeşlerimizin öldürüldüğü veya hezimete uğradığı haberi onlara ulaştı." Bu düşünce kalplerine düşer ve bundan dolayı üzülürlerdi.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَيْسَ بِضارِّهِمْ شَيْئاً إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: لَيْسَ يَضُرُّ التَّنَاجِي بِالْمُؤْمِنِينَ شَيْئًا وَالثَّانِي: الشَّيْطَانُ لَيْسَ بِضَارِّهِمْ شَيْئًا إِلَّا بِإِذْنِ اللَّه، وَقَوْلُهُ: إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ فَقِيلَ: بِعِلْمِهِ وَقِيلَ: بِخَلْقِهِ، وَتَقْدِيرِهِ لِلْأَمْرَاضِ وَأَحْوَالِ الْقَلْبِ مِنَ الْحُزْنِ وَالْفَرَحِ، وَقِيلَ: بِأَنْ يُبَيِّنَ كَيْفِيَّةَ مُنَاجَاةِ الْكُفَّارِ حَتَّى يَزُولَ الْغَمُّ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَلَيْسَ بِضارِّهِمْ شَيْئاً إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Oysa Allah'ın izni olmadıkça onlara hiçbir zarar veremez” buyurmuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bu fısıldaşma müminlere hiçbir zarar veremez. İkincisi: Şeytan, Allah'ın izni olmadıkça onlara hiçbir zarar veremez. O'nun: { إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izni olmadıkça” kavli hakkında; "O'nun ilmiyle" denilmiş, "O'nun yaratmasıyla, hastalıkları ve hüznü ile sevinciyle kalbin hallerini takdir etmesiyle" denilmiş, "Kederin yok olması için kâfirlerin fısıldaşmasının mahiyetini açıklamasıyla" da denilmiştir.
ثُمَّ قَالَ: وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ فَإِنَّ مَنْ تَوَكَّلَ عَلَيْهِ لَا يَخِيبُ أَمَلُهُ وَلَا يبطل سعيه.
Sonra: { وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler” buyurmuştur; zira O'na tevekkül edenin ümidi boşa çıkmaz ve çabası heba olmaz.
[سورة المجادلة (٥٨) : آية ١١]
[Mücâdele Suresi (58), Âyet 11]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ وَإِذا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١١)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ وَإِذا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١١) } “Ey iman edenler! Size, 'Meclislerde yer açın' denildiği zaman yer açın ki Allah da size genişlik versin. 'Kalkın' denildiği zaman da kalkın ki Allah, içinizden iman edenlerin ve kendilerine ilim verilenlerin derecelerini yükseltsin. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (11)”
قوله تعالى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ } “Ey iman edenler! Size, 'Meclislerde yer açın' denildiği zaman yer açın ki Allah da size genişlik versin” kavli hakkında birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا نَهَى عِبَادَهُ الْمُؤْمِنِينَ عَمَّا يَكُونُ سَبَبًا لِلتَّبَاغُضِ وَالتَّنَافُرِ، أَمَرَهُمُ الْآنَ بِمَا يَصِيرُ سَبَبًا لِزِيَادَةِ الْمَحَبَّةِ وَالْمَوَدَّةِ، وَقَوْلُهُ: تَفَسَّحُوا فِي الْمَجالِسِ تَوَسَّعُوا فِيهِ وَلْيُفْسِحْ بَعْضُكُمْ عَنْ بَعْضٍ، مِنْ قَوْلِهِمُ: افْسَحْ عَنِّي، أَيْ تَنَحَّ، وَلَا تَتَضَامُّوا، يُقَالُ: بَلْدَةٌ فَسِيحَةٌ، وَمَفَازَةٌ فَسِيحَةٌ، وَلَكَ فِيهِ فُسْحَةٌ، أَيْ سِعَةٌ.
Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ, mümin kullarını buğza ve nefretleşmeye sebep olan şeylerden nehyedince, şimdi de muhabbet ve meveddetin artmasına sebep olacak şeyi emretmiştir. O'nun: { تَفَسَّحُوا فِي الْمَجالِسِ } “Meclislerde yer açın” kavli; orada genişleyin, birbirinize yer açın demektir. Bu, onların: "İfsah annî" yani "Benden kenara çekil, sıkıştırma" sözünden gelir. Nitekim "beldetün fesîhatün" (geniş belde), "mefâzetün fesîhatün" (geniş çöl) ve "leke fîhi füshetün" yani genişlik vardır denilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ الْحَسَنُ وَدَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ: (تَفَاسَحُوا) ، قَالَ ابْنُ جِنِّي: هَذَا لَائِقٌ بِالْغَرَضِ لِأَنَّهُ إِذَا قِيلَ: (تَفَسَّحُوا) ، فَمَعْنَاهُ لِيَكُنْ هُنَاكَ تَفَسُّحٌ، وَأَمَّا التَّفَاسُحُ فتفاعل، والمراد هاهنا الْمُفَاعَلَةُ، فَإِنَّهَا تَكُونُ لِمَا فَوْقَ الْوَاحِدِ كَالْمُقَاسَمَةِ وَالْمُكَايَلَةِ، وَقُرِئَ: فِي الْمَجْلِسِ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَالْوَجْهُ التَّوْحِيدُ لِأَنَّ الْمُرَادَ مَجْلِسُ النَّبِيِّ ﷺ وَهُوَ وَاحِدٌ، وَوَجْهُ الْجَمْعِ أَنْ يُجْعَلَ لِكُلِّ جَالِسٍ مَجْلِسٌ عَلَى حِدَةٍ، أَيْ مَوْضِعُ جُلُوسٍ.
İkinci Mesele: el-Hasan ve Dâvûd b. Ebî Hind (تَفَاسَحُوا) şeklinde okumuşlardır. İbn Cinnî şöyle demiştir: Bu, maksada uygundur; zira (تَفَسَّحُوا) denildiğinde bunun anlamı, orada bir yer açma olsun demektir. Tefâsuh (التَّفَاسُحُ) ise tefâ‘ul babındandır ve burada murat müşareket/karşılıklılıktır; nitekim bu, mukāseme (bölüşme) ve mükâyele (ölçüşme) gibi birden fazla kişi arasında olan durumlar için geçerlidir. Tekil olarak (فِي الْمَجْلِسِ) şeklinde de okunmuştur. el-Vâhidî şöyle demiştir: Tekil okunmasının vechi, kastedilenin Hz. Peygamber ﷺ'in meclisi olması ve onun da tek bir meclis olmasıdır. Çoğul okunmasının vechi ise her oturan için müstakil bir meclis, yani oturma yeri kılınmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ذَكَرُوا فِي الْآيَةِ أَقْوَالًا: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مَجْلِسِ رَسُولِ اللَّه ﷺ كَانُوا يَتَضَامُّونَ فِيهِ تَنَافُسًا عَلَى الْقُرْبِ مِنْهُ، وَحِرْصًا عَلَى اسْتِمَاعِ كَلَامِهِ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ ذَكَرُوا فِي سَبَبِ النُّزُولِ وُجُوهًا الْأَوَّلُ:
Üçüncü Mesele: Ayet hakkında görüşler zikretmişlerdir: Birincisi: Kastedilen, Allah Resûlü ﷺ'in meclisidir; ona yakın olma yarışından ve sözünü işitme hırsından dolayı orada birbirlerini sıkıştırırlardı. Bu görüşe göre nüzul sebebi hakkında birkaç vecih zikretmişlerdir. Birincisi:
قَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ: كَانَ ﵇ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فِي الصُّفَّةِ، وَفِي الْمَكَانِ ضِيقٌ، وَكَانَ يُكْرِمُ أَهْلَ بَدْرٍ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ، فَجَاءَ نَاسٌ مِنْ أَهْلِ بَدْرٍ، وَقَدْ سَبَقُوا إِلَى الْمَجْلِسِ، فَقَامُوا حِيَالَ النَّبِيِّ ﷺ يَنْتَظِرُونَ أَنْ يُوَسَّعَ لَهُمْ، فَعَرَفَ رَسُولُ اللَّه ﷺ مَا يَحْمِلُهُمْ عَلَى الْقِيَامِ وَشَقَّ ذَلِكَ عَلَى الرَّسُولِ، فَقَالَ لِمَنْ حَوْلَهُ مِنْ غير أهل بدر: قم يا فلان، قم يَا فُلَانُ، فَلَمْ يَزَلْ يُقِيمُ بِعِدَّةِ النَّفَرِ الَّذِينَ هُمْ قِيَامٌ بَيْنَ يَدَيْهِ، وَشَقَّ ذَلِكَ عَلَى مَنْ أُقِيمَ/ مِنْ مَجْلِسِهِ، وَعُرِفَتِ الْكَرَاهِيَةُ فِي وُجُوهِهِمْ، وَطَعَنَ الْمُنَافِقُونَ فِي ذَلِكَ، وَقَالُوا: واللَّه مَا عَدَلَ عَلَى هَؤُلَاءِ، إِنَّ قَوْمًا أَخَذُوا مَجَالِسَهُمْ، وَأَحَبُّوا الْقُرْبَ مِنْهُ فَأَقَامَهُمْ وَأَجْلَسَ مَنْ أَبْطَأَ عَنْهُ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ
Mukātil b. Hayyân şöyle demiştir: [Resûlullah] aleyhisselâm cuma günü Suffe'de bulunuyordu ve mekânda darlık vardı. Muhacir ve Ensar'dan Bedir ehline ikramda bulunurdu. Meclise daha önce başkaları oturmuşken Bedir ehlinden bazı kimseler geldi ve kendilerine yer açılmasını bekleyerek Hz. Peygamber ﷺ'in karşısında ayakta durdular. Allah Resûlü ﷺ onları ayakta tutan şeyin ne olduğunu anladı ve bu durum Resûl'e ağır geldi. Bunun üzerine Bedir ehlinden olmayan etrafındakilere: "Kalk ey filan, kalk ey filan" dedi ve karşısında ayakta duran kimselerin sayısı kadar kişiyi meclisinden kaldırmaya devam etti. Meclisinden kaldırılan kimselere bu durum ağır geldi ve yüzlerinde hoşnutsuzluk görüldü. Münafıklar bu durumu dillerine dolayıp: "Vallahi bunlara adil davranmadı; bir topluluk yerlerini almış ve ona yakın olmayı arzu etmişken onları kaldırdı ve geç kalanları oturttu" dediler. Bunun üzerine bu ayet cuma günü indirildi.
الثَّانِي: رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي ثَابِتِ بْنِ قَيْسِ بْنِ الشَّمَّاسِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ دَخَلَ الْمَسْجِدَ وَقَدْ أَخَذَ الْقَوْمُ مَجَالِسَهُمْ، وَكَانَ يُرِيدُ الْقُرْبَ مِنَ الرَّسُولِ ﵊ لِلْوَقْرِ الَّذِي كَانَ فِي أُذُنَيْهِ فَوَسَّعُوا لَهُ حَتَّى قَرَّبَ، ثُمَّ ضَايَقَهُ بَعْضُهُمْ وَجَرَى بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ كَلَامٌ، وَوَصَفَ لِلرَّسُولِ مَحَبَّةَ الْقُرْبِ مِنْهُ لِيَسْمَعَ كَلَامَهُ، وَإِنَّ فُلَانًا لَمْ يُفْسِحْ لَهُ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَأُمِرَ الْقَوْمُ بِأَنْ يُوَسِّعُوا وَلَا يَقُومَ أَحَدٌ لِأَحَدٍ، الثَّالِثُ: أَنَّهُمْ كَانُوا يُحِبُّونَ الْقُرْبَ مِنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ، وَكَانَ الرَّجُلُ مِنْهُمْ يَكْرَهُ أَنْ يُضَيَّقَ عَلَيْهِ فَرُبَّمَا سَأَلَهُ أَخُوهُ أَنْ يُفْسِحَ لَهُ فَيَأْبَى فَأَمَرَهُمُ اللَّه تَعَالَى بِأَنْ يَتَعَاطَفُوا وَيَتَحَمَّلُوا الْمَكْرُوهَ وَكَانَ فِيهِمْ مَنْ يَكْرَهُ أَنْ يَمَسَّهُ الْفُقَرَاءُ، وَكَانَ أَهْلُ الصُّفَّةِ يَلْبَسُونَ الصُّوفَ وَلَهُمْ رَوَائِحُ، الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ اخْتِيَارُ الْحَسَنِ أَنَّ الْمُرَادَ تَفَسَّحُوا فِي مَجَالِسِ الْقِتَالِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ: مَقاعِدَ لِلْقِتالِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٢١] وَكَانَ الرَّجُلُ يَأْتِي الصَّفَّ فَيَقُولُ تَفَسَّحُوا، فَيَأْبَوْنَ لِحِرْصِهِمْ عَلَى الشَّهَادَةِ وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ جَمِيعُ الْمَجَالِسِ وَالْمَجَامِعِ، قَالَ الْقَاضِي: وَالْأَقْرَبُ أَنَّ الْمُرَادَ، مِنْهُ مَجْلِسُ الرَّسُولِ ﵇، لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الْمَجْلِسَ عَلَى وَجْهٍ يَقْتَضِي كَوْنَهُ مَعْهُودًا، وَالْمَعْهُودُ فِي زَمَانِ نُزُولِ الْآيَةِ لَيْسَ إِلَّا مَجْلِسُ الرَّسُولِ ﷺ الَّذِي يَعْظُمُ التَّنَافُسُ عَلَيْهِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ لِلْقُرْبِ مِنْهُ مَزِيَّةٌ عَظِيمَةٌ لِمَا فِيهِ مِنْ سَمَاعِ حَدِيثِهِ، وَلِمَا فِيهِ مِنَ المنزلة،
İkincisi: İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayet Sâbit b. Kays b. Şemmâs hakkında indi. Şöyle ki o, insanlar yerlerini almışken mescide girdi. Kulaklarındaki ağırlıktan (ağır işitmesinden) ötürü Resûl aleyhisselâm'a yakın olmak istiyordu. Ona yaklaştırılıncaya kadar yer açtılar. Sonra bazısı ona darlık gösterdi ve aralarında bir konuşma geçti. O da sözünü işitmek için Resûl'e yakın olmayı arzu ettiğini, falancanın ise kendisine yer açmadığını Resûl'e anlattı. Bunun üzerine bu ayet indirildi ve insanlara yer açmaları, birinin bir başkası için ayağa kalkmaması emredildi. Üçüncüsü: Onlar Allah Resûlü ﷺ'e yakın olmayı severlerdi. Onlardan biri ise kendisine darlık verilmesinden hoşlanmazdı; bazen kardeşi ondan yer açmasını ister, o ise çekinirdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlara birbirlerine şefkat göstermelerini ve hoşlanmadıkları şeylere katlanmalarını emretti. İçlerinde fakirlerin kendilerine temas etmesinden hoşlanmayanlar da vardı; zira Suffe ehli yün giyerdi ve üzerlerinde kokular bulunurdu. İkinci Görüş: Bu da Hasan'ın tercihidir ki kastedilen, savaş meclislerinde / saflarında yer açmaktır; bu da O'nun: { مَقاعِدَ لِلْقِتالِ } [Âl-i İmrân: 121] “Savaş mevzileri” kavli gibidir. Adam safa gelir ve "Yer açın" derdi; onlar ise şehit olma hırsından ötürü yer vermekten çekinirlerdi. Üçüncü Görüş: Kastedilen, bütün meclisler ve toplantılardır. Kādî şöyle demiştir: En yakın olanı, bundan muradın Resûl aleyhisselâm'ın meclisi olmasıdır; zira Allah Teâlâ meclisi, bilinen (maruf) olmasını gerektirecek bir biçimde zikretmiştir. Ayetin indiği dönemde bilinen meclis ise ancak uğrunda büyük bir yarışın olduğu Resûlullah ﷺ'in meclisidir. Malumdur ki hadisini işitmek ve taşıdığı makam sebebiyle ona yakın olmanın büyük bir üstünlüğü vardır.
وَلِذَلِكَ
Bundan dolayıdır ki
قَالَ ﵇: «لِيَلِيَنِي مِنْكُمْ أُولُو الْأَحْلَامِ وَالنُّهَى»
[Resûlullah] aleyhisselâm: «İçinizden akıl ve dirayet sahipleri hemen arkamda dursun» buyurmuştur.
وَلِذَلِكَ كَانَ يُقَدِّمُ الْأَفَاضِلَ مِنْ أَصْحَابِهِ، وَكَانُوا لِكَثْرَتِهِمْ يَتَضَايَقُونَ، فَأُمِرُوا بِالتَّفَسُّحِ إِذَا أَمْكَنَ، لِأَنَّ ذَلِكَ أَدْخَلُ فِي التَّحَبُّبِ، وَفِي الِاشْتِرَاكِ فِي سَمَاعِ مَا لَا بُدَّ مِنْهُ فِي الدِّينِ، وَإِذَا صَحَّ ذَلِكَ فِي مَجْلِسِهِ، فَحَالَ الْجِهَادُ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ مِثْلَهُ، بَلْ رُبَّمَا كَانَ أَوْلَى، لِأَنَّ الشَّدِيدَ الْبَأْسِ قَدْ يَكُونُ مُتَأَخِّرًا عَنِ الصَّفِّ الْأَوَّلِ، وَالْحَاجَةُ إِلَى تَقَدُّمِهِ مَاسَّةٌ فَلَا بُدَّ مِنَ التَّفَسُّحِ، ثُمَّ يُقَاسُ عَلَى هَذَا سَائِرُ مَجَالِسِ الْعِلْمِ وَالذِّكْرِ.
Bundan dolayı o, ashabının en faziletlilerini öne geçirirdi. Onlar da çokluklarından ötürü sıkışırlardı; bu sebeple mümkün olduğunda yer açmakla emrolundular; zira bu, birbirini sevmeye ve dinde bilinmesi zorunlu olan şeyleri işitmede ortak olmaya daha elverişlidir. Bu durum onun meclisinde sabit olduğuna göre, cihad halinin de bunun gibi, hatta belki daha öncelikli olması gerekir; zira cengaver bir kimse ön safın gerisinde kalmış olabilir ve onun öne geçmesine şiddetle ihtiyaç duyulur, dolayısıyla yer açmak gerekir. Sonra diğer ilim ve zikir meclisleri de buna kıyas edilir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ فَهُوَ مُطْلَقٌ فِي كُلِّ مَا يَطْلُبُ النَّاسُ الْفُسْحَةَ فِيهِ مِنَ الْمَكَانِ وَالرِّزْقِ وَالصَّدْرِ وَالْقَبْرِ وَالْجَنَّةِ.
Allah Teâlâ'nın: { يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah da size genişlik versin” kavline gelince; bu, insanların içinde genişlik aradıkları mekân, rızık, gönül, kabir ve cennet gibi her hususta mutlaktır.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَنْ وَسَّعَ عَلَى عِبَادِ اللَّه أَبْوَابَ الْخَيْرِ وَالرَّاحَةِ، وَسَّعَ اللَّه عَلَيْهِ خَيْرَاتِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَلَا يَنْبَغِي لِلْعَاقِلِ أَنْ يُقَيِّدَ الْآيَةَ بِالتَّفَسُّحِ فِي الْمَجْلِسِ، بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ إِيصَالُ الْخَيْرِ إِلَى الْمُسْلِمِ، وَإِدْخَالُ السُّرُورِ فِي قَلْبِهِ، وَلِذَلِكَ
Bil ki bu ayet, Allah'ın kullarına hayır ve rahatlık kapılarını açıp genişleten her kimseye, Allah'ın da dünya ve ahiret hayırlarını genişleteceğine delalet etmiştir. Akıl sahibine düşen, ayeti sadece mecliste yer açmakla sınırlandırmamak, bilakis bundan maksadın Müslümana hayrı ulaştırmak ve kalbine sevinç sokmak olduğunu bilmektir. Bundan dolayıdır ki
قَالَ ﵇: «لَا يَزَالُ اللَّه فِي عَوْنِ الْعَبْدِ مَا زَالَ الْعَبْدُ فِي عون أخيه المسلم» .
[Resûlullah] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kul, Müslüman kardeşinin yardımında olduğu sürece, Allah da kulun yardımında olmaya devam eder.»
[في قوله تعالى وَإِذا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا إلى قوله وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ] ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِذا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ/ دَرَجاتٍ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın { وَإِذا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا } kavlinden { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } kavline kadar olan kısım hakkında] Sonra Allah Teâlâ: { وَإِذا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “'Kalkın' denildiği zaman da kalkın ki Allah, içinizden iman edenlerin ve kendilerine ilim verilenlerin derecelerini yükseltsin. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إذا قيل لكم: ارفعوا فَارْتَفِعُوا، وَاللَّفْظُ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا أَحَدُهَا: إِذَا قِيلَ لَكُمْ: قُومُوا لِلتَّوْسِعَةِ عَلَى الدَّاخِلِ، فَقُومُوا وَثَانِيهَا: إِذَا قِيلَ: قُومُوا مِنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّه ﷺ، وَلَا تُطَوِّلُوا فِي الْكَلَامِ، فَقُومُوا وَلَا تَرْكُزُوا مَعَهُ، كَمَا قَالَ: وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذلِكُمْ كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ [الْأَحْزَابِ: ٥٣] وَهُوَ قَوْلُ الزَّجَّاجِ وَثَالِثُهَا: إِذَا قِيلَ لَكُمْ: قُومُوا إِلَى الصَّلَاةِ وَالْجِهَادِ وَأَعْمَالِ الْخَيْرِ وَتَأَهَّبُوا لَهُ، فَاشْتَغِلُوا بِهِ وَتَأَهَّبُوا لَهُ، وَلَا تَتَثَاقَلُوا فِيهِ، قَالَ الضَّحَّاكُ وَابْنُ زَيْدٍ: إِنَّ قَوْمًا تَثَاقَلُوا عَنِ الصَّلَاةِ، فَأُمِرُوا بِالْقِيَامِ لَهَا إِذَا نُودِيَ.
Birinci Mesele: İbn Abbas şöyle demiştir: Size 'Kalkın' denildiğinde kalkın. Bu lafız birkaç veçhe ihtimal taşır: Birincisi: Size 'İçeri girene yer açmak için ayağa kalkın' denildiğinde kalkın. İkincisi: 'Allah Resûlü ﷺ'in yanından kalkın ve sözü uzatmayın' denildiğinde kalkın, onun yanında çakılıp kalmayın; nitekim: { وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذلِكُمْ كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ } [el-Ahzâb: 53] “Söze dalıp eğleşmeksizin... Doğrusu bu, Peygamber'i rahatsız ediyordu” buyurmuştur ki bu ez-Zeccâc'ın görüşüdür. Üçüncüsü: Size 'Namaza, cihada ve hayır amellerine kalkın ve buna hazırlanın' denildiğinde, onunla meşgul olun ve ona hazırlanın, bu hususta ağırlık göstermeyin. ed-Dahhâk ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: Bir topluluk namaza kalkmakta ağırlık gösterdi; bunun üzerine ezan okunduğunda namaza kalkmaları emredildi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قُرِئَ: انْشُزُوا بِكَسْرِ الشِّينِ وَبِضَمِّهَا، وَهُمَا لُغَتَانِ مِثْلُ: يَعْكُفُونَ ويعكفون [الأعراف: ١٣٨] ، ويَعْرِشُونَ ويعرشون [الأعراف: ١٣٧] .
İkinci Mesele: { انْشُزُوا } kelimesi şîn harfinin kesresiyle ve zammesiyle okunmuştur. Bunlar, { يَعْكُفُونَ } ve { يَعْكِفُونَ } [el-A'râf: 138] ile { يَعْرِشُونَ } ve { يَعْرُشُونَ } [el-A'râf: 137] gibi iki ayrı lügattir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا نَهَاهُمْ أَوَّلًا عَنْ بَعْضِ الْأَشْيَاءِ، ثُمَّ أَمَرَهُمْ ثَانِيًا بِبَعْضِ الْأَشْيَاءِ وَعَدَهُمْ عَلَى الطَّاعَاتِ، فَقَالَ: يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ أَيْ يَرْفَعُ اللَّه الْمُؤْمِنِينَ بِامْتِثَالِ أَوَامِرِ رَسُولِهِ، وَالْعَالِمِينَ مِنْهُمْ خَاصَّةً دَرَجَاتٍ، ثُمَّ فِي الْمُرَادِ مِنْ هَذِهِ الرِّفْعَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْقَوْلُ النَّادِرُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الرِّفْعَةُ فِي مَجْلِسِ الرَّسُولِ ﵇ وَالثَّانِي: وَهُوَ الْقَوْلُ الْمَشْهُورُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الرِّفْعَةُ فِي دَرَجَاتِ الثَّوَابِ، وَمَرَاتِبِ الرِّضْوَانِ.
Bil ki Allah Teâlâ ilk önce onları bazı şeylerden nehyedip, ikinci olarak da bazı şeyleri emredince taatler karşılığında onlara vaatte bulunarak: { يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ } “Allah, içinizden iman edenlerin ve kendilerine ilim verilenlerin derecelerini yükseltsin” buyurmuştur; yani Allah, Resûlü'nün emirlerine uymak suretiyle müminleri, özellikle de onlardan âlim olanları derecelerle yükseltir. Sonra bu yükselmeden muradın ne olduğu hususunda iki görüş vardır: Birincisi ve nadir olan görüş: Bundan muradın Resûl aleyhisselâm'ın meclisindeki yükselme olduğudur. İkincisi ve meşhur olan görüş: Bundan muradın sevap derecelerindeki ve rıza mertebelerindeki yükselme olduğudur.
وَاعْلَمْ أَنَّا أَطْنَبْنَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها [الْبَقَرَةِ: ٣١] فِي فَضِيلَةِ الْعِلْمِ، وَقَالَ الْقَاضِي: لَا شُبْهَةَ أَنَّ علم العالم يقتضي لطاعته من المنزلة مالا يحصل للمؤمن، ولذلك فإنه يقتدي بالعلم فِي كُلِّ أَفْعَالِهِ، وَلَا يُقْتَدَى بِغَيْرِ الْعَالِمِ، لِأَنَّهُ يَعْلَمُ مِنْ كَيْفِيَّةِ الِاحْتِرَازِ عَنِ الْحَرَامِ والشبهات، ومحاسبة النفس مالا يَعْرِفُهُ الْغَيْرُ، وَيَعْلَمُ مِنْ كَيْفِيَّةِ الْخُشُوعِ وَالتَّذَلُّلِ في العبادة مالا يَعْرِفُهُ غَيْرُهُ، وَيَعْلَمُ مِنْ كَيْفِيَّةِ التَّوْبَةِ وَأَوْقَاتِهَا وصفاتها مالا يَعْرِفُهُ غَيْرُهُ، وَيَتَحَفَّظُ فِيمَا يَلْزَمُهُ مِنَ الْحُقُوقِ مالا يَتَحَفَّظُ مِنْهُ غَيْرُهُ، وَفِي الْوُجُوهِ كَثْرَةٌ، لَكِنَّهُ كما
Bil ki biz, Allah Teâlâ'nın: { وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها } [el-Bakara: 31] “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” kavlinin tefsirinde ilmin fazileti hususunda etraflıca açıklamada bulunduk. Kādî şöyle demiştir: Âlimin ilminin, onun ibadeti için [diğer] müminde hâsıl olmayan bir mertebeyi gerektirdiğinde şüphe yoktur. Bundan dolayı o, bütün fiillerinde ilme uyar; âlim olmayana ise uyulmaz. Çünkü o, haramdan ve şüphelerden sakınmanın, nefsi hesaba çekmenin keyfiyetini başkasının bilmediği şekilde bilir; ibadetteki huşû ve tezellülün keyfiyetini başkasının bilmediği şekilde bilir; tevbenin keyfiyetini, vakitlerini ve vasıflarını başkasının bilmediği şekilde bilir; üzerine gereken haklar hususunda başkasının korunamayacağı şekilde korunur. Bu yöndeki gerekçeler pek çoktur. Lakin onun
تَعْظُمُ مَنْزِلَةُ أَفْعَالِهِ مِنَ الطَّاعَاتِ فِي دَرَجَةِ الثَّوَابِ، فَكَذَلِكَ يَعْظُمُ عِقَابُهُ فِيمَا يَأْتِيهِ مِنَ الذُّنُوبِ، لِمَكَانِ عِلْمِهِ حَتَّى لَا يَمْتَنِعَ فِي كَثِيرٍ مِنْ صَغَائِرِ غَيْرِهِ أَنْ يَكُونَ كَبِيرًا منه.
sevap derecesi bakımından taat nevinden olan amellerinin mertebesi yüce olduğu gibi, ilminin makamı sebebiyle işleyeceği günahlardaki cezası da aynı şekilde büyük olur; öyle ki başkasının küçük günahlarından sayılan pek çok şeyin ondan sadır olması durumunda büyük günah sayılması imkânsız değildir.
[سورة المجادلة (٥٨) : آية ١٢]
[Mücâdele Suresi (58), Âyet 12]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً ذلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ وَأَطْهَرُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٢)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً ذلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ وَأَطْهَرُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٢) } “Ey iman edenler! Peygamber ile gizli bir şey konuşacağınız zaman bu gizli konuşmanızdan önce bir sadaka verin. Bu sizin için daha hayırlı ve daha temizdir. Şayet bulamazsanız, şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. (12)”
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذَا التَّكْلِيفُ يَشْتَمِلُ عَلَى أَنْوَاعٍ مِنَ الْفَوَائِدِ أَوَّلُهَا: إِعْظَامُ الرَّسُولِ ﵇ وَإِعْظَامُ مُنَاجَاتِهِ فَإِنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا وَجَدَ الشَّيْءَ مَعَ الْمَشَقَّةِ اسْتَعْظَمَهُ، وَإِنْ وَجَدَهُ بِالسُّهُولَةِ، اسْتَحْقَرَهُ وَثَانِيهَا: نَفْعُ كَثِيرٍ مِنَ الْفُقَرَاءِ بِتِلْكَ الصَّدَقَةِ الْمُقَدَّمَةِ قَبْلَ الْمُنَاجَاةِ وَثَالِثُهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ الْمُسْلِمِينَ أَكْثَرُوا الْمَسَائِلَ عَلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ حَتَّى شَقُّوا عَلَيْهِ، وَأَرَادَ اللَّه أَنْ يُخَفِّفَ عَنْ نَبِيِّهِ، فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ شَحَّ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ فَكَفُّوا عَنِ الْمَسْأَلَةِ وَرَابِعُهَا: قَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ: إِنَّ الْأَغْنِيَاءَ غَلَبُوا الْفُقَرَاءَ عَلَى مَجْلِسِ النَّبِيِّ ﵊ وَأَكْثَرُوا مِنْ مُنَاجَاتِهِ حَتَّى كَرِهَ النَّبِيُّ ﷺ طُولَ جُلُوسِهِمْ، فَأَمَرَ اللَّه بِالصَّدَقَةِ عِنْدَ الْمُنَاجَاةِ، فَأَمَّا الْأَغْنِيَاءُ فَامْتَنَعُوا، وَأَمَّا الْفُقَرَاءُ فَلَمْ يَجِدُوا شَيْئًا، وَاشْتَاقُوا إِلَى مَجْلِسِ الرَّسُولِ ﵇، فَتَمَنَّوْا أَنْ لَوْ كَانُوا يَمْلِكُونَ شَيْئًا فَيُنْفِقُونَهُ وَيَصِلُونَ إِلَى مَجْلِسِ رَسُولِ اللَّه ﷺ، فَعِنْدَ هَذَا التَّكْلِيفِ ازْدَادَتْ دَرَجَةُ الْفُقَرَاءِ عِنْدَ اللَّه، وَانْحَطَّتْ دَرَجَةُ الْأَغْنِيَاءِ وَخَامِسُهَا: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ التَّخْفِيفَ عَلَيْهِ، لِأَنَّ أَرْبَابَ الْحَاجَاتِ كَانُوا يُلِحُّونَ عَلَى الرَّسُولِ، وَيَشْغَلُونَ أَوْقَاتَهُ الَّتِي هِيَ مَقْسُومَةٌ عَلَى الْإِبْلَاغِ إِلَى الْأُمَّةِ وَعَلَى الْعِبَادَةِ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ كَانَ فِي ذَلِكَ مَا يَشْغَلُ قَلْبَ بَعْضِ الْمُؤْمِنِينَ، لِظَنِّهِ أَنَّ فُلَانًا إِنَّمَا نَاجَى رَسُولَ اللَّه ﷺ لِأَمْرٍ يَقْتَضِي شَغْلَ الْقَلْبِ فِيمَا يَرْجِعُ إِلَى الدُّنْيَا وَسَادِسُهَا:
Birinci Mesele: Bu mükellefiyet çeşitli faydalar içermektedir: Birincisi: Resûl aleyhisselâm'ı ve onunla gizli konuşmayı yüceltmektir; zira insan bir şeyi meşakkatle elde ettiğinde onu yüceltir, kolaylıkla elde ettiğinde ise onu basite alır. İkincisi: Gizli konuşmadan önce takdim edilen o sadaka ile pek çok fakire fayda sağlamaktır. Üçüncüsü: İbn Abbas şöyle demiştir: Müslümanlar Allah Resûlü ﷺ'e soruları o kadar çoğalttılar ki ona meşakkat verdiler; Allah da Peygamberi'nin yükünü hafifletmek istedi. Bu ayet inince insanların çoğu cimrilik etti ve soru sormaktan vazgeçti. Dördüncüsü: Mukātil b. Hayyân şöyle demiştir: Zenginler, Peygamber aleyhisselâm'ın meclisinde fakirlere baskın çıkıp onunla gizli konuşmayı o kadar çoğalttılar ki Hz. Peygamber ﷺ onların uzun süre oturmalarından hoşlanmaz oldu. Bunun üzerine Allah, gizli konuşma esnasında sadaka verilmesini emretti. Zenginler [sadaka vermekten] kaçındılar, fakirler ise [sadaka verecek] bir şey bulamadılar ve Resûl aleyhisselâm'ın meclisini özleyerek, keşke bir şeylere sahip olsalar da onu infak edip Allah Resûlü ﷺ'in meclisine ulaşabilselerdi diye temennide bulundular. İşte bu mükellefiyetle birlikte fakirlerin Allah katındaki derecesi arttı, zenginlerin derecesi ise düştü. Beşincisi: Bundan muradın onun yükünü hafifletmek olması muhtemeldir; çünkü ihtiyaç sahipleri Resûl'e ısrarla başvuruyor, ümmete tebliğ ve ibadet arasında bölünmüş olan vakitlerini meşgul ediyorlardı. Ayrıca bunda bazı müminlerin kalbini meşgul edecek bir yön bulunması da muhtemeldir; çünkü bir kimse falancanın Allah Resûlü ﷺ ile sırf dünyayla ilgili bir meseleden ötürü fısıldaştığını zannederek kalbi meşgul olabilirdi. Altıncısı:
أَنَّهُ يَتَمَيَّزُ بِهِ مُحِبُّ الْآخِرَةِ عَنْ مُحِبِّ الدُّنْيَا، فَإِنَّ الْمَالَ مِحَكُّ الدَّوَاعِي.
Bununla ahireti seven kimsenin dünyayı sevenden ayırt edilmesidir; zira mal, niyetlerin mihenk taşıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَقْدِيمَ الصَّدَقَةِ كَانَ وَاجِبًا، لِأَنَّ الْأَمْرَ لِلْوُجُوبِ، وَيَتَأَكَّدُ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ فِي آخِرِ الْآيَةِ: فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يُقَالُ إِلَّا فِيمَا بِفَقْدِهِ يَزُولُ وُجُوبُهُ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّ ذَلِكَ مَا كَانَ وَاجِبًا، بَلْ كَانَ مَنْدُوبًا، وَاحْتُجَّ عَلَيْهِ بِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: ذلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَهَذَا إِنَّمَا يُسْتَعْمَلُ فِي التَّطَوُّعِ لَا فِي الْفَرْضِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَوْ كَانَ ذَلِكَ وَاجِبًا لَمَا أُزِيلَ وُجُوبُهُ بِكَلَامٍ مُتَّصِلٍ بِهِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا [المجادلة: ١٣] إِلَى آخِرِ الْآيَةِ وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ الْمَنْدُوبَ كَمَا يُوصَفُ بِأَنَّهُ خَيْرٌ وَأَطْهَرُ، فَالْوَاجِبُ أَيْضًا يُوصَفُ بِذَلِكَ وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي: أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ كَوْنِ الْآيَتَيْنِ مُتَّصِلَتَيْنِ فِي التِّلَاوَةِ، كَوْنُهُمَا مُتَّصِلَتَيْنِ فِي النُّزُولِ، وَهَذَا كَمَا قُلْنَا فِي الْآيَةِ الدَّالَّةِ عَلَى وُجُوبِ الِاعْتِدَادِ بأربعة أشهر وعشرا، إِنَّهَا نَاسِخَةٌ لِلِاعْتِدَادِ بِحَوْلٍ، وَإِنْ كَانَ النَّاسِخُ مُتَقَدِّمًا فِي التِّلَاوَةِ عَلَى الْمَنْسُوخِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي مِقْدَارِ تَأَخُّرِ النَّاسِخِ عَنِ الْمَنْسُوخِ، فَقَالَ الْكَلْبِيُّ: مَا بَقِيَ ذَلِكَ التَّكْلِيفُ إِلَّا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ ثُمَّ نُسِخَ، وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ: بَقِيَ ذَلِكَ التَّكْلِيفُ عَشَرَةَ أَيَّامٍ ثُمَّ نُسِخَ.
İkinci Mesele: Ayetin zahiri, sadakayı takdim etmenin vacip olduğuna delalet eder; çünkü emir vücup bildirir. Bu husus, ayetin sonundaki: { فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şayet bulamazsanız, şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” kavliyle de teyit edilmektedir; zira bu söz, ancak bulunmadığında vücubiyeti ortadan kalkan durumlar için söylenir. Onlardan bir kısmı ise bunun vacip olmadığını, bilakis mendup olduğunu söylemiş ve buna iki vecihle delil getirmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ وَأَطْهَرُ } “Bu sizin için daha hayırlı ve daha temizdir” buyurmuş olmasıdır; bu ifade ise farzda değil ancak nafilede kullanılır. İkincisi: Eğer bu vacip olsaydı, onun vücubiyeti peşinden gelen şu sözle kaldırılmazdı: { أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا } [el-Mücâdele: 13] “Sadaka vermekten çekindiniz mi?...” ayetin sonuna kadar. Birinciye cevap şudur: Mendup olan şey hayırlı ve daha temiz olarak nitelendiği gibi, vacip olan şey de bununla nitelenir. İkinciye cevap ise: İki ayetin tilavette peş peşe olmasından, inişte de peş peşe olmaları gerekmez. Bu, dört ay on gün iddet beklemenin vücubiyetine delalet eden ayetin, bir yıl iddet beklemeyi nesh ettiğini söylediğimiz husus gibidir; nitekim nâsih (hükmü kaldıran) ayet, tilavette mensuhtan (hükmü kaldırılandan) önce gelmektedir. Sonra nâsihin mensuhtan ne kadar sonra indiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: el-Kelbî: "Bu mükellefiyet günün sadece bir saati kadar kaldı, sonra nesh edildi" demiştir. Mukātil b. Hayyân ise: "Bu mükellefiyet on gün kaldı, sonra nesh edildi" demiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ:
Üçüncü Mesele:
رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵇ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ فِي كِتَابِ اللَّه لَآيَةً مَا عَمِلَ بِهَا أَحَدٌ قَبْلِي، وَلَا يَعْمَلُ بِهَا أَحَدٌ بَعْدِي، كَانَ لِي دِينَارٌ فَاشْتَرَيْتُ بِهِ عَشَرَةَ دَرَاهِمَ، فَكُلَّمَا نَاجَيْتُ رَسُولَ اللَّه ﷺ قَدَّمْتُ بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَايَ دِرْهَمًا، ثُمَّ نُسِخَتْ فَلَمْ يَعْمَلْ بِهَا أَحَدٌ،
Ali aleyhisselâm'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Allah'ın Kitabı'nda bir ayet vardır ki benden önce hiç kimse onunla amel etmedi, benden sonra da hiç kimse onunla amel etmeyecektir. Benim bir dinarım vardı, onu on dirheme bozdurdum. Allah Resûlü ﷺ ile her gizli konuştuğumda, gizli konuşmamdan önce bir dirhem takdim ettim. Sonra bu [hüküm] nesh edildi ve hiç kimse onunla amel etmedi."
وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ وَالْكَلْبِيِّ وَعَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُمْ نُهُوا عَنِ
İbn Cüreyc, el-Kelbî ve Atâ yoluyla İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre:
الْمُنَاجَاةِ حَتَّى يَتَصَدَّقُوا فَلَمْ يُنَاجِهِ أَحَدٌ إِلَّا/ عَلِيٌّ ﵇ تَصَدَّقَ بِدِينَارٍ، ثُمَّ نَزَلَتِ الرُّخْصَةُ.
Onlar sadaka verinceye kadar gizli konuşmaktan menedildiler; bunun üzerine bir dinar sadaka veren Ali aleyhisselâm müstesna hiç kimse onunla gizli konuşmadı, sonra ruhsat indi.
قَالَ الْقَاضِي وَالْأَكْثَرُ فِي الرِّوَايَاتِ: أَنَّهُ ﵇ تَفَرَّدَ بِالتَّصَدُّقِ قَبْلَ مُنَاجَاتِهِ،
Kādî şöyle demiştir: Rivayetlerin çoğunda olan, onunla gizli konuşmadan önce sadaka verme hususunda Ali aleyhisselâm'ın tek kaldığıdır;
ثُمَّ وَرَدَ النَّسْخُ، وَإِنْ كَانَ قَدْ رُوِيَ أَيْضًا أَنَّ أَفَاضِلَ الصَّحَابَةِ وَجَدُوا الْوَقْتَ وَمَا فَعَلُوا ذَلِكَ، وَإِنْ ثَبَتَ أَنَّهُ اخْتَصَّ بِذَلِكَ فَلِأَنَّ الْوَقْتَ لَمْ يَتَّسِعْ لِهَذَا الْغَرَضِ، وَإِلَّا فَلَا شُبْهَةَ أَنَّ أَكَابِرَ الصَّحَابَةِ لَا يَقْعُدُونَ عَنْ مِثْلِهِ، وَأَقُولُ عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّ أَفَاضِلَ الصَّحَابَةِ وَجَدُوا الْوَقْتَ وَمَا فَعَلُوا ذَلِكَ، فَهَذَا لَا يَجُرُّ إِلَيْهِمْ طَعْنًا، وَذَلِكَ الْإِقْدَامُ عَلَى هَذَا الْعَمَلِ مِمَّا يُضِيقُ قَلْبَ الْفَقِيرِ، فَإِنَّهُ لَا يقدر على مثله فيضيق قلبه، ويوحش قلب الْغَنِيَّ فَإِنَّهُ لَمَّا لَمْ يَفْعَلِ الْغَنِيُّ ذَلِكَ وَفَعَلَهُ غَيْرُهُ صَارَ ذَلِكَ الْفِعْلُ سَبَبًا لِلطَّعْنِ فِيمَنْ لَمْ يَفْعَلْ، فَهَذَا الْفِعْلُ لَمَّا كَانَ سَبَبًا لِحُزْنِ الْفُقَرَاءِ وَوَحْشَةِ الْأَغْنِيَاءِ، لَمْ يَكُنْ فِي تَرْكِهِ كَبِيرُ مَضَرَّةٍ، لِأَنَّ الَّذِي يَكُونُ سَبَبًا لِلْأُلْفَةِ أَوْلَى مِمَّا يَكُونُ سَبَبًا لِلْوَحْشَةِ، وَأَيْضًا فَهَذِهِ الْمُنَاجَاةُ لَيْسَتْ مِنَ الْوَاجِبَاتِ وَلَا مِنَ الطَّاعَاتِ الْمَنْدُوبَةِ، بَلْ قَدْ بَيَّنَّا أَنَّهُمْ إِنَّمَا كُلِّفُوا بِهَذِهِ الصَّدَقَةِ لِيَتْرُكُوا هَذِهِ الْمُنَاجَاةَ، وَلَمَّا كَانَ الْأَوْلَى بِهَذِهِ الْمُنَاجَاةِ أَنْ تَكُونَ مَتْرُوكَةً لَمْ يَكُنْ تَرْكُهَا سَبَبًا لِلطَّعْنِ.
Sonra nesh vârid oldu; her ne kadar sahabenin ileri gelenlerinin vakit buldukları halde bunu yapmadıkları da rivayet edilmiş olsa bile. Şayet onun buna has kılındığı sabit ise, bu durum vaktin bu maksat için elverişli olmamasından kaynaklanmıştır; aksi takdirde sahabenin büyüklerinin böyle bir amelden geri durmayacaklarında şüphe yoktur. Derim ki: Sahabenin ileri gelenlerinin vakit buldukları halde bunu yapmadıkları farz edilse bile, bu durum onlara yönelik bir kınama getirmez. Çünkü bu amele girişmek fakirin kalbini daraltan şeylerdendir; zira o bunun gibisine güç yetiremez de kalbi daralır; zenginin kalbine de ürküntü verir; zira zengin bunu yapmayıp başkası yaptığında, bu fiil yapmayan kimse hakkında kınama sebebi haline gelir. İşte bu fiil fakirlerin hüznüne, zenginlerin de ürküntüsüne sebep olduğu için, terk edilmesinde büyük bir zarar olmamıştır; zira kaynaşmaya sebep olan şey, ürküntüye sebep olandan daha evladır. Ayrıca bu gizli konuşma vaciplerden ve mendup taatlerden de değildir; bilakis biz onların bu gizli konuşmayı terk etmeleri için bu sadaka ile mükellef tutulduklarını açıklamıştık. Bu gizli konuşmanın terk edilmesi daha evla olduğuna göre, onun terki bir kınama sebebi teşkil etmemiştir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ:
Dördüncü Mesele:
رُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵇ أَنَّهُ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتِ الْآيَةُ دَعَانِي رَسُولُ اللَّه ﷺ فَقَالَ: «مَا تَقُولُ فِي دِينَارٍ؟ قُلْتُ: لَا يُطِيقُونَهُ، قَالَ: كَمْ؟ قُلْتُ: حَبَّةٌ أَوْ شَعِيرَةٌ، قَالَ: إِنَّكَ لَزَهِيدٌ»
Ali b. Ebî Tâlib aleyhisselâm'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Ayet indiğinde Allah Resûlü ﷺ beni çağırdı ve: «Bir dinar hakkında ne dersin?» buyurdu. Ben: "Buna güç yetiremezler" dedim. «Ne kadar olsun?» buyurdu. Ben: "Bir buğday veya bir arpa [ağırlığınca altın]" dedim. Resûlullah: «Doğrusu sen pek zâhid birisin!» buyurdu.