Binûn

Mâide Suresi (5) — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: أَنَّهُ اسْتِثْنَاءٌ مِنَ التَّحْرِيمِ لَا مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ، يَعْنِي حَرَّمَ عَلَيْكُمْ مَا مَضَى إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ فَإِنَّهُ لَكُمْ

Dördüncü görüş: Bunun haram kılınan şeylerden değil, bizzat haram kılma fiilinden bir istisna olmasıdır. Yani: Daha önce geçenler size haram kılındı; ancak kestikleriniz müstesnadır, zira o sizin için

حَلَالٌ. وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ الِاسْتِثْنَاءُ مُنْقَطِعًا أَيْضًا. الْعَاشِرُ: مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

helaldir. Bu takdire göre de istisna yine munkatı' olur. Bu ayette zikredilen haramlardan onuncusu: Allah Teâlâ'nın { وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ } “dikili taşlar üzerinde boğazlanan hayvanlar...” buyruğudur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: النَّصُبُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ جَمْعًا وَأَنْ يَكُونَ وَاحِدًا، فَإِنْ قُلْنَا إِنَّهُ جَمْعٌ فَفِي وَاحِدِهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ وَاحِدَهُ نِصَابٌ، فَقَوْلُنَا: نِصَابٌ وَنُصُبٌ كَقَوْلِنَا: حِمَارٌ وَحُمُرٌ. الثَّانِي: أَنَّ وَاحِدَهُ النَّصْبُ، فَقَوْلُنَا نَصْبُّ وَنُصُبٌ كَقَوْلِنَا: سَقْفٌ وَسُقُفٌ وَرَهْنٌ وَرُهُنٌ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْأَنْبَارِيِّ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ وَاحِدَهُ النَّصْبَةُ.

Birinci Mesele: Nüsüb (النُّصُبُ) kelimesinin çoğul olması da tekil olması da muhtemeldir. Eğer çoğul olduğunu söylersek, tekili hakkında üç vecih vardır: Birincisi: Tekilinin nisâb (نِصَابٌ) olmasıdır. Bizim nisâb ve nüsüb dememiz, hımâr ve humur dememiz gibidir. İkincisi: Tekilinin nasb (النَّصْبُ) olmasıdır. Nasb ve nüsüb dememiz; sakf ve sükuf ile rehn ve rühün dememiz gibidir ki bu, İbnü'l-Enbârî'nin görüşüdür. Üçüncüsü: Tekilinin nasbe (النَّصْبَةُ) olmasıdır.

قَالَ اللَّيْثُ: النُّصُبُ جَمْعُ النَّصْبَةِ، وَهِيَ عَلَامَةٌ تُنْصَبُ لِلْقَوْمِ، أَمَّا إِنْ قُلْنَا: أَنَّ النُّصُبَ وَاحِدٌ فَجَمْعُهُ أَنْصَابٌ، فَقَوْلُنَا: نُصُبٌ وَأَنْصَابٌ كَقَوْلِنَا طُنُبٌ وَأَطْنَابٌ. قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: وَقَدْ جَعَلَ الْأَعْشَى النُّصُبَ وَاحِدًا فَقَالَ:

Leys şöyle demiştir: Nüsüb, bir topluluk için dikilen işaret anlamına gelen nasbe kelimesinin çoğuludur. Şayet nüsübün tekil olduğunu söylersek, çoğulu ensâb (أَنْصَابٌ) gelir. Bizim nüsüb ve ensâb dememiz, tunub ve etnâb dememiz gibidir. Ezherî şöyle demiştir: el-A'şâ nüsüb kelimesini tekil kabul etmiş ve şöyle demiştir:

وَلَا النُّصُبُ الْمَنْصُوبُ لَا تُنْسِكَنَّهُ ... لِعَاقِبَةٍ واللَّه رَبَّكَ فَاعْبُدَا

“Dikilmiş olan nüsübe [ondan bir hayır ve] âkıbet umarak asla kurban kesme; ancak Rabbin olan Allah'a ibadet et!”

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: النُّصُبُ هِيَ الْأَوْثَانُ، وَهَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّ هَذَا مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَذَلِكَ هُوَ الذَّبْحُ عَلَى اسْمِ الْأَوْثَانِ، وَمِنْ حَقِّ الْمَعْطُوفِ أَنْ يَكُونَ مُغَايِرًا لِلْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ.

İkinci Mesele: İnsanlardan bazıları nüsübün putlar olduğunu söylemiştir. Bu uzaktır; çünkü bu [ifade], { وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } “Allah'tan başkası adına kesilenler...” buyruğuna atfedilmiştir ve o da putların ismi üzerine kesilen şeydir. Matufun (atfedilenin) kuralı ise matufun aleyhten (üzerine atfedilenden) farklı olmasıdır.

وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: النُّصُبُ لَيْسَ بِأَصْنَامٍ فَإِنَّ الْأَصْنَامَ أَحْجَارٌ مُصَوَّرَةٌ مَنْقُوشَةٌ، وَهَذِهِ النُّصُبُ أَحْجَارٌ كَانُوا يَنْصِبُونَهَا حَوْلَ الْكَعْبَةِ، وَكَانُوا يَذْبَحُونَ عِنْدَهَا لِلْأَصْنَامِ، وَكَانُوا يُلَطِّخُونَهَا بِتِلْكَ الدِّمَاءِ وَيَضَعُونَ اللُّحُومَ عَلَيْهَا، فَقَالَ الْمُسْلِمُونَ: يَا رَسُولَ اللَّه كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يُعَظِّمُونَ الْبَيْتَ بِالدَّمِ، فَنَحْنُ أَحَقُّ أَنْ نُعَظِّمَهُ، وَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ لَمْ يُنْكِرْهُ، فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى: لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها [الْحَجِّ: ٣٧] .

İbn Cüreyc şöyle demiştir: Nüsüb, sanemler (heykeller) değildir. Çünkü sanemler şekil verilmiş, yontulmuş taşlardır; bu nüsüb ise Kâbe'nin etrafına diktikleri taşlardı ve onların yanında putlar için kurban keserlerdi. O kanları bu taşlara sürer ve etleri üzerlerine koyarlardı. Bunun üzerine Müslümanlar: “Ey Allah'ın Resulü! Câhiliye ehli Beyt'i kanla tazim ediyordu; biz onu tazim etmeye daha lâyıkız” dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu nehyetmedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها } [el-Hac: 37] “Onların ne etleri ne de kanları Allah'a ulaşır...” [ayetini] indirdi.

وَاعْلَمْ أَنَّ (مَا) فِي قَوْلِهِ وَما ذُبِحَ فِي مَحَلِّ الرَّفْعِ لِأَنَّهُ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ إِلَى قَوْلِهِ وَما أَكَلَ السَّبُعُ.

Bil ki { وَما ذُبِحَ } buyruğundaki { مَا } merfû konumundadır; çünkü { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ } buyruğundan { وَما أَكَلَ السَّبُعُ } buyruğuna kadar geçenlerin üzerine matuftur.

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: وَمَا ذُبِحَ عَلَى اعْتِقَادِ تَعْظِيمِ النُّصُبِ، وَالثَّانِي: وَمَا ذُبِحَ لِلنُّصُبِ، وَ (اللَّامُ) وَ (عَلَى) يَتَعَاقَبَانِ، قَالَ تَعَالَى: فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ [الْوَاقِعَةِ: ٩١] أَيْ فَسَلَامٌ عَلَيْكَ مِنْهُمْ، وَقَالَ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها [الْإِسْرَاءِ: ٧] أَيْ فَعَلَيْهَا.

Bil ki { وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ } buyruğunda iki vecih vardır: Birincisi: Nüsübün tazimine inanarak kesilen şeylerdir. İkincisi: Nüsüb için kesilen şeylerdir. Lâm (اللام) harfi ile alâ (على) harfi birbirinin yerine kullanılabilir. Nitekim Allah Teâlâ: { فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ } [el-Vâkıa: 91] “...sana selâm olsun ashâb-ı yemînden” yani onlardan sana selâm olsun buyurmuştur. Yine: { وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها } [el-İsrâ: 7] “...kötülük ederseniz o da kendinedir” yani onun aleyhinedir buyurmuştur.

النَّوْعُ الْحَادِيَ عَشَرَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلامِ قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: ذُكِرَ هَذَا فِي جُمْلَةِ الْمَطَاعِمِ لِأَنَّهُ مِمَّا أَبْدَعَهُ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ وَكَانَ مُوَافِقًا لِمَا كَانُوا فَعَلُوهُ فِي الْمَطَاعِمِ، وَذَلِكَ أَنَّ الذَّبْحَ عَلَى النُّصُبِ إِنَّمَا كَانَ يَقَعُ عِنْدَ الْبَيْتِ، وَكَذَا الِاسْتِقْسَامُ بِالْأَزْلَامِ كَانُوا يُوقِعُونَهُ عِنْدَ الْبَيْتِ إِذَا كَانُوا هُنَاكَ، وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

On birinci tür: Allah Teâlâ'nın { وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلامِ } “...fal oklarıyla kısmet aramanız [da haram kılındı]” buyruğudur. Kaffâl rahimehullâh şöyle demiştir: Bu [hüküm], yiyecekler meyanında zikredilmiştir; çünkü bu, Câhiliye ehlinin uydurduğu bir şeydi ve yiyecekler hususunda yaptıklarına uygundu. Şöyle ki nüsüb üzerinde kurban kesmek ancak Beyt'in yanında yapılıyordu; aynı şekilde fal oklarıyla kısmet aramayı da orada bulunduklarında Beyt'in yanında yapıyorlardı. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْآيَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: كَانَ أَحَدُهُمْ إِذَا أَرَادَ سَفَرًا أَوْ غَزْوًا أَوْ تِجَارَةً أَوْ نِكَاحًا أَوْ أَمْرًا آخَرَ مِنْ مَعَاظِمِ الْأُمُورِ ضَرَبَ بِالْقِدَاحِ، وَكَانُوا قَدْ كَتَبُوا عَلَى بَعْضِهَا: أَمَرَنِي رَبِّي، وَعَلَى بَعْضِهَا: نَهَانِي رَبِّي، وَتَرَكُوا بَعْضَهَا خَالِيًا عَنِ الْكِتَابَةِ، فَإِنْ خَرَجَ الْأَمْرُ أَقْدَمَ عَلَى الْفِعْلِ، وَإِنْ خَرَجَ النَّهْيُ أَمْسَكَ، وَإِنْ خَرَجَ الْغُفْلُ أَعَادَ الْعَمَلَ مَرَّةً أُخْرَى، فَمَعْنَى الِاسْتِقْسَامِ بِالْأَزْلَامِ طَلَبُ مَعْرِفَةِ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ بِوَاسِطَةِ ضَرْبِ الْقِدَاحِ. الثَّانِي: قَالَ الْمُؤَرِّجُ وَكَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ: الِاسْتِقْسَامُ هُنَا هُوَ الْمَيْسِرُ الْمَنْهِيُّ عَنْهُ، وَالْأَزْلَامُ قِدَاحُ الْمَيْسِرِ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ اخْتِيَارُ الْجُمْهُورِ.

Birinci Mesele: Ayet hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Onlardan biri yolculuğa çıkmak, savaşa gitmek, ticaret yapmak, evlenmek veya önemli işlerden başka bir şeye girişmek istediğinde ok çekerdi. Bu okların bazısının üzerine “Rabbim bana emretti”, bazısının üzerine “Rabbim beni nehyetti” yazmışlar, bazısını da yazısız boş bırakmışlardı. Şayet emir çıkarsa o işe girişir, nehiy çıkarsa vazgeçer, yazısız olan çıkarsa işi bir kere daha tekrarlardı. Dolayısıyla fal oklarıyla kısmet aramanın anlamı, ok çekme vasıtasıyla hayır ve şerri bilmeyi talep etmektir. İkincisi: Müerric ve birçok dil bilgini şöyle demiştir: Buradaki istiksâm, yasaklanan kumardır; ezlâm ise kumar oklarıdır. Birinci görüş ise cumhurun tercihidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْأَزْلَامُ الْقِدَاحُ وَاحِدُهَا زَلَمٌ، ذَكَرَهُ الْأَخْفَشُ. وَإِنَّمَا سُمِّيَتِ الْقِدَاحُ بِالْأَزْلَامِ لِأَنَّهَا زُلِّمَتْ أَيْ سُوِّيَتْ. وَيُقَالُ: رَجُلٌ مُزَلَّمٌ وَامْرَأَةٌ مُزَلَّمَةٌ إِذَا كَانَ خَفِيفًا قَلِيلَ الْعَلَائِقِ، وَيُقَالُ قَدَحٌ مُزَلَّمٌ وَزَلَمٌ إِذَا ظُرِفَ وَأُجِيدَ

İkinci Mesele: Ezlâm (الْأَزْلَامُ), oklar demektir; tekili Ahfeş'in zikrettiği üzere zelem (زَلَمٌ)dir. Oklara ezlâm denilmesi, onların düzeltilip yontulması (züllimet) sebebiyledir. Hafif meşrep ve bağları az olan kimse için “racülün müzellemün” (رَجُلٌ مُزَلَّمٌ) ve “imraetün müzellemetün” (وَامْرَأَةٌ مُزَلَّمَةٌ) denir. Şekli ve yapımı güzel ve ince yapıldığında

قَدُّهُ وَصَنْعَتُهُ، وَمَا أَحْسَنَ مَا زُلِّمَ سَهْمُهُ، أَيْ سَوَّاهُ، وَيُقَالُ لِقَوَائِمِ الْبَقَرِ أَزْلَامٌ، شُبِّهَتْ بِالْقِدَاحِ لِلَطَافَتِهَا.

“kadehun müzellemün ve zelemün” (قَدَحٌ مُزَلَّمٌ وَزَلَمٌ) denir. “Mâ ahsene mâ züllime sehmuhû” yani okunu ne kadar da güzel düzeltti/yonttu demektir. İneklerin bacaklarına da zarafetlerinden ötürü oklara benzetilerek ezlâm denir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكُمْ فِسْقٌ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ رَاجِعًا إِلَى الِاسْتِقْسَامِ بِالْأَزْلَامِ فَقَطْ وَمُقْتَصِرًا عَلَيْهِ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ رَاجِعًا إِلَى جَمِيعِ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنَ التَّحْلِيلِ وَالتَّحْرِيمِ، فَمَنْ خَالَفَ فِيهِ رَادًّا عَلَى اللَّه تَعَالَى كَفَرَ.

Sonra Allah Teâlâ: { ذلِكُمْ فِسْقٌ } “Bunlar yoldan çıkmaktır” buyurmuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Sadece fal oklarıyla kısmet aramaya râci ve onunla sınırlı olmasıdır. İkincisi: Helal kılma ve haram kılma hususunda daha önce zikri geçenlerin tamamına râci olmasıdır; dolayısıyla bunlarda Allah Teâlâ'ya karşı gelerek muhalefet eden kimse kâfir olur.

فَإِنْ قِيلَ: عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ لِمَ صَارَ الِاسْتِقْسَامُ بِالْأَزْلَامِ فِسْقًا؟ أَلَيْسَ أَنَّهُ ﷺ كَانَ يُحِبُّ الْفَأْلَ، وَهَذَا أَيْضًا مِنْ جُمْلَةِ الْفَأْلِ فَلِمَ صَارَ فِسْقًا؟

Eğer: “Birinci görüşe göre fal oklarıyla kısmet aramak niçin fısk oldu? sallallâhu aleyhi ve sellem hayra yormayı (fe'l) sevmez miydi? Bu da fe'l cümlesindendir, öyleyse niçin fısk oldu?” denilirse,

قُلْنَا: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: إِنَّمَا يَحْرُمُ ذَلِكَ لِأَنَّهُ طَلَبٌ لِمَعْرِفَةِ الْغَيْبِ، وَذَلِكَ حَرَامٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَداً [لُقْمَانَ: ٣٤] وَقَالَ قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ [النَّمْلِ: ٦٥]

Deriz ki: Vâhidî şöyle demiştir: Bunun haram kılınması ancak gaybı bilmeyi talep etmek olduğundandır. Bu ise Allah Teâlâ'nın: { وَما تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَداً } [Lokmân: 34] “Hiçbir nefis yarın ne kazanacağını bilemez” ve { قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ } [en-Neml: 65] “De ki: Göklerde ve yerde olanlar gaybı bilmezler, ancak Allah bilir” buyrukları sebebiyle haramdır.

وَرَوَى أَبُو الدَّرْدَاءِ عَنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ تَكَهَّنَ أَوِ اسْتَقْسَمَ أَوْ تَطَيَّرَ طِيَرَةً تَرُدُّهُ عَنْ سَفَرِهِ لَمْ يَنْظُرْ إِلَى الدَّرَجَاتِ الْعُلَى مِنَ الْجَنَّةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ» .

Ebû'd-Derdâ Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Kim kâhinlik yapar veya fal oku çeker yahut kendisini yolculuğundan alıkoyacak şekilde uğursuzluğa inanırsa, kıyamet gününde cennetin yüksek derecelerine bakamaz.”

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: لَوْ كَانَ طَلَبُ الظَّنِّ بِنَاءً عَلَى الْأَمَارَاتِ الْمُتَعَارَفَةِ طَلَبًا لِمَعْرِفَةِ الْغَيْبِ لَزِمَ أَنْ يَكُونَ عِلْمُ التَّعْبِيرِ غَيْبًا أَوْ كُفْرًا لِأَنَّهُ طَلَبٌ لِلْغَيْبِ، وَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ التَّمَسُّكُ بِالْفَأْلِ كُفْرًا لِأَنَّهُ طَلَبٌ لِلْغَيْبِ، وَيَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ أَصْحَابُ الْكَرَامَاتِ الْمُدَّعُونَ لِلْإِلْهَامَاتِ كُفَّارًا، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ كُلُّهُ بَاطِلٌ، وَأَيْضًا فَالْآيَاتُ إِنَّمَا وَرَدَتْ فِي الْعِلْمِ، وَالْمُسْتَقْسِمُ بِالْأَزْلَامِ نُسَلِّمُ أَنَّهُ لَا يَسْتَفِيدُ مِنْ ذَلِكَ عِلْمًا وَإِنَّمَا يَسْتَفِيدُ مِنْ ذَلِكَ ظَنًّا ضَعِيفًا، فَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ دَاخِلًا تَحْتَ هَذِهِ الْآيَاتِ. وَقَالَ قَوْمٌ آخَرُونَ إِنَّهُمْ كَانُوا يَحْمِلُونَ تِلْكَ الْأَزْلَامَ عِنْدَ الْأَصْنَامِ وَيَعْتَقِدُونَ أَنَّ مَا يَخْرُجُ مِنَ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ عَلَى تِلْكَ الْأَزْلَامِ فَبِإِرْشَادِ الْأَصْنَامِ وَإِعَانَتِهِمْ، فَلِهَذَا السَّبَبِ كَانَ ذَلِكَ فِسْقًا وَكُفْرًا، وَهَذَا الْقَوْلُ عِنْدِي أَوْلَى وأقرب.

Bir kimse şöyle diyebilir: Şayet bilinen emâreler üzerinden zannı aramak gaybı bilmeyi talep etmek sayılsaydı, rüya tabiri ilminin gayb yahut küfür olması gerekirdi; zira o da gaybı aramaktır. Yine fe'le (hayra yormaya) sarılmanın küfür olması gerekirdi; çünkü o da gaybı aramaktır. İlham sahibi olduğunu iddia eden keramet ehlinin de kâfir olması gerekirdi. Bunların hepsinin bâtıl olduğu ise mâlumdur. Ayrıca ayetler ancak kesin bilgi (ilim) hakkında vârid olmuştur; fal oku çeken kimsenin ise bundan bir ilim elde etmediğini, bilakis zayıf bir zan elde ettiğini kabul ediyoruz; binaenaleyh bu, söz konusu ayetlerin kapsamına girmez. Başka bir topluluk ise şöyle demiştir: Onlar bu okları putların yanına götürür ve o oklarda çıkan emir ve nehyin putların irşadı ve yardımıyla olduğuna inanırlardı; işte bu sebepten dolayı bu iş fısk ve küfür olmuştur. Bu görüş bana göre daha evlâ ve daha yakındır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ.

Allah Teâlâ'nın: { الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ } “Bugün inkâr edenler, dininizden ümitlerini kesmişlerdir. Artık onlardan korkmayın, benden korkun” buyruğu.

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَدَّدَ فِيمَا مَضَى مَا حَرَّمَهُ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ وَمَا أَحَلَّهُ مِنْهَا خَتَمَ الْكَلَامَ فِيهَا بِقَوْلِهِ ذلِكُمْ فِسْقٌ وَالْغَرَضُ مِنْهُ تَحْذِيرُ الْمُكَلَّفِينَ عَنْ مِثْلِ تِلْكَ الْأَعْمَالِ، ثُمَّ حَرَّضَهُمْ عَلَى التَّمَسُّكِ/ بِمَا شَرَعَ لَهُمْ بِأَكْمَلِ مَا يَكُونُ فَقَالَ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ أَيْ فَلَا تَخَافُوا الْمُشْرِكِينَ فِي خِلَافِكُمْ إِيَّاهُمْ فِي الشَّرَائِعِ وَالْأَدْيَانِ، فَإِنِّي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ بِالدَّوْلَةِ الْقَاهِرَةِ وَالْقُوَّةِ الْعَظِيمَةِ وَصَارُوا مَقْهُورِينَ لَكُمْ ذَلِيلِينَ عِنْدَكُمْ، وَحَصَلَ لَهُمُ الْيَأْسُ مِنْ أَنْ يَصِيرُوا قَاهِرِينَ لَكُمْ مُسْتَوْلِينَ عَلَيْكُمْ، فَإِذَا صَارَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَيَجِبُ عَلَيْكُمْ أَنْ لَا تَلْتَفِتُوا إِلَيْهِمْ، وَأَنْ تُقْبِلُوا عَلَى طَاعَةِ اللَّه تَعَالَى وَالْعَمَلِ بِشَرَائِعِهِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ daha önce kurbanlık hayvanlardan haram kıldıklarını ve helal kıldıklarını saydıktan sonra, bunlara dair sözünü { ذلِكُمْ فِسْقٌ } “Bunlar yoldan çıkmaktır” buyruğuyla noktalamıştır; bundan maksat, mükellefleri bu gibi amellerden sakındırmaktır. Sonra kendileri için meşru kıldığı şeylere en mükemmel şekilde sarılmaya onları teşvik ederek: { الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ } “Bugün inkâr edenler, dininizden ümitlerini kesmişlerdir. Artık onlardan korkmayın...” buyurmuştur. Yani şeriatlar ve dinler hususunda onlara muhalefet etmeniz sebebiyle müşriklerden korkmayın; zira ben size üstün bir hâkimiyet ve büyük bir güç ihsan ettim; onlar sizin karşınızda yenik ve zelil duruma düştüler, size galebe çalıp üzerinizde hâkimiyet kurmaktan yana ümitsizliğe kapıldılar. Durum böyle olunca, artık onlara iltifat etmemeniz, Allah Teâlâ'ya itaate ve O'nun şeriatlarıyla amel etmeye yönelmeniz vacip olur. Ayette meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلِهِ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ هُوَ ذَلِكَ الْيَوْمَ بِعَيْنِهِ حَتَّى يُقَالَ إِنَّهُمْ مَا يَئِسُوا قَبْلَهُ بِيَوْمٍ أَوْ يَوْمَيْنِ، وَإِنَّمَا هُوَ كَلَامٌ خَارِجٌ عَلَى عَادَةِ أَهْلِ اللِّسَانِ مَعْنَاهُ لَا حَاجَةَ بِكُمُ الْآنَ إِلَى مُدَاهَنَةِ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ لِأَنَّكُمُ الْآنَ صِرْتُمْ بِحَيْثُ لَا يَطْمَعُ أَحَدٌ مِنْ أَعْدَائِكُمْ فِي تَوْهِينِ أَمْرِكُمْ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: كُنْتَ بِالْأَمْسِ شَابًّا وَالْيَوْمَ قَدْ صِرْتَ شَيْخًا، وَلَا يُرِيدُ بِالْأَمْسِ الْيَوْمَ الَّذِي قَبْلَ يَوْمِكَ، وَلَا بِالْيَوْمِ يَوْمَكَ الَّذِي أَنْتَ فِيهِ.

Birinci Mesele: { الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ } “Bugün inkâr edenler, dininizden ümitlerini kesmişlerdir...” buyruğu hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Ondan bir veya iki gün önce ümitsizliğe düşmedikleri söylenecek şekilde bizzat o günün kastedilmemiş olmasıdır; bilakis bu, dil ehlinin âdeti üzere cereyan eden bir sözdür; manası: “Artık şu kâfirlere dalkavukluk etmenize gerek kalmamıştır; zira siz artık düşmanlarınızdan hiçbirinin davanızı zayıflatmaya tamah edemeyeceği bir duruma geldiniz” demektir. Bunun benzeri: “Dün gençtin, bugün ise ihtiyar oldun” sözüdür; burada dün ile senin gününden önceki gün, bugün ile de içinde bulunduğun gün kastedilmemektedir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ يَوْمُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَقَدْ نَزَلَتْ يَوْمَ الْجُمُعَةَ وَكَانَ يَوْمَ عَرَفَةَ بَعْدَ الْعَصْرِ فِي

İkinci görüş: Bununla bu ayetin indiği günün kastedilmesidir. Bu ayet cuma günü ve arefe günü ikindiden sonra,

حَجَّةِ الْوَدَاعِ سَنَةَ عَشْرٍ وَالنَّبِيُّ ﷺ وَاقِفٌ بِعَرَفَاتٍ عَلَى نَاقَتِهِ الْعَضْبَاءِ.

hicri onuncu yılda Veda Haccı'nda, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Arafat'ta devesi Adbâ'nın üzerinde vakfedeyken inmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: يَئِسُوا مِنْ أَنْ تُحَلِّلُوا هَذِهِ الْخَبَائِثَ بَعْدَ أَنْ جَعَلَهَا اللَّه مُحَرَّمَةً. وَالثَّانِي: يَئِسُوا مِنْ أَنْ يَغْلِبُوكُمْ عَلَى دِينِكُمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى كَانَ قَدْ وَعَدَ بِإِعْلَاءِ هَذَا الدِّينِ عَلَى كُلِّ الْأَدْيَانِ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ [التَّوْبَةِ: ٣٣] [الفتح: ٢٨] [الصف: ٩] فَحَقَّقَ تِلْكَ النُّصْرَةَ وَأَزَالَ الْخَوْفَ بِالْكُلِّيَّةِ وَجَعَلَ الْكُفَّارَ مَغْلُوبِينَ بَعْدَ أَنْ كَانُوا غَالِبِينَ، وَمَقْهُورِينَ بَعْدَ أَنْ كَانُوا قَاهِرِينَ، وَهَذَا الْقَوْلُ أَوْلَى.

İkinci Mesele: { يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ } “...inkâr edenler, dininizden ümitlerini kesmişlerdir...” buyruğu hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Allah'ın bunları haram kılmasından sonra bu murdar şeyleri helal kılmanızdan ümitlerini kestiler. İkincisi: Dininiz hususunda size üstün gelmekten ümitlerini kestiler. Zira Allah Teâlâ bu dini bütün dinlere üstün kılacağını vaad etmişti ki o da Allah Teâlâ'nın: { لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ } [et-Tevbe: 33, el-Feth: 28, es-Saf: 9] “...onu bütün dinlere üstün kılmak için” buyruğudur. Böylece o yardımı gerçekleştirdi, korkuyu bütünüyle giderdi; kâfirleri üstünken mağlup, galiptirlerken mağlup ve zelil kıldı. Bu görüş daha evlâdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ قَوْمٌ: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ التَّقِيَّةَ جَائِزَةٌ عِنْدَ الْخَوْفِ، قَالُوا لِأَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُمْ بِإِظْهَارِ هَذِهِ الشَّرَائِعِ وَإِظْهَارِ الْعَمَلِ بِهَا وَعَلَّلَ ذَلِكَ بِزَوَالِ الْخَوْفِ مِنْ جِهَةِ الْكُفَّارِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قِيَامَ الْخَوْفِ يُجَوِّزُ تَرْكَهَا.

Üçüncü Mesele: Bir topluluk şöyle demiştir: Ayet, korku anında takiyyenin caiz olduğuna delalet etmektedir. Şöyle dediler: Zira Allah Teâlâ onlara bu şeriatları ve bunlarla amel etmeyi açıkça izhar etmelerini emretmiş ve bunu kâfirler cihetinden olan korkunun zeval bulmasıyla illetlendirmiştir. Bu da korkunun mevcut olmasının bu hükümleri terk etmeyi caiz kılacağına delalet eder.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً } “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim, size nimetimi tamamladım ve sizin için din olarak İslâm'ı seçip razı oldum” buyurmuştur. Bunda meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْآيَةِ سُؤَالٌ وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ يَقْتَضِي أَنَّ الدِّينَ كَانَ نَاقِصًا قَبْلَ ذَلِكَ، وَذَلِكَ يُوجِبُ أَنَّ الدِّينَ الَّذِي كَانَ ﷺ مُوَاظِبًا عَلَيْهِ أَكْثَرَ عُمُرِهِ كَانَ نَاقِصًا، وَأَنَّهُ إِنَّمَا وَجَدَ الدِّينَ الْكَامِلَ فِي آخِرِ عُمُرِهِ مُدَّةً قَلِيلَةً.

Birinci Mesele: Ayette şöyle bir soru vardır: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim...” buyruğu, bundan önce dinin noksan olduğunu iktiza eder; bu da sallallâhu aleyhi ve sellem'in ömrünün çoğunda devam ettiği dinin noksan olmasını ve kâmil dini ancak ömrünün sonunda az bir süre bulmuş olmasını gerektirir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُفَسِّرِينَ لِأَجْلِ الِاحْتِرَازِ عَنْ هَذَا الْإِشْكَالِ ذَكَرُوا وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ/ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ هُوَ إِزَالَةُ الْخَوْفِ عَنْهُمْ وَإِظْهَارُ الْقُدْرَةِ لَهُمْ عَلَى أَعْدَائِهِمْ، وَهَذَا كما يقول الملك عند ما يَسْتَوْلِي عَلَى عَدُوِّهِ وَيَقْهَرُهُ قَهْرًا كُلِّيًّا: الْيَوْمَ كَمُلَ مَلْكُنَا، وَهَذَا الْجَوَابُ ضَعِيفٌ لِأَنَّ مُلْكَ ذَلِكَ الْمَلِكِ كَانَ قَبْلَ قَهْرِ الْعَدُوِّ نَاقِصًا. الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ: إِنِّي أَكْمَلْتُ لَكُمْ مَا تَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ فِي تَكَالِيفِكُمْ مِنْ تَعَلُّمِ الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ، وَهَذَا أَيْضًا ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يُكْمِلْ لَهُمْ قَبْلَ هَذَا الْيَوْمِ مَا كَانُوا مُحْتَاجِينَ إِلَيْهِ مِنَ الشَّرَائِعِ كَانَ ذَلِكَ تَأْخِيرًا لِلْبَيَانِ عَنْ وَقْتِ الْحَاجَةِ، وَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ. الثَّالِثُ: وَهُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ الْقَفَّالُ وَهُوَ الْمُخْتَارُ: أَنَّ الدِّينَ مَا كَانَ نَاقِصًا الْبَتَّةَ، بَلْ كَانَ أَبَدًا كَامِلًا، يَعْنِي كَانَتِ الشَّرَائِعُ النَّازِلَةُ مِنْ عِنْدِ اللَّه فِي كُلِّ وَقْتٍ كَافِيَةً فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى كَانَ عَالِمًا فِي أَوَّلِ وَقْتِ الْمَبْعَثِ بِأَنَّ مَا هُوَ كَامِلٌ فِي هَذَا الْيَوْمِ لَيْسَ بِكَامِلٍ فِي الْغَدِ وَلَا صَلَاحَ فِيهِ، فَلَا جَرَمَ كَانَ يَنْسَخُ بَعْدَ الثُّبُوتِ وَكَانَ يَزِيدُ بَعْدَ الْعَدَمِ، وَأَمَّا فِي آخِرِ زَمَانِ الْمَبْعَثِ فَأَنْزَلَ اللَّه شَرِيعَةً كَامِلَةً وَحَكَمَ بِبَقَائِهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَالشَّرْعُ أَبَدًا كَانَ كَامِلًا، إِلَّا أَنَّ الْأَوَّلَ كَمَالٌ إِلَى زَمَانٍ مَخْصُوصٍ، وَالثَّانِي كَمَالٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلِأَجْلِ هَذَا الْمَعْنَى قَالَ: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ.

Bil ki müfessirler bu müşkilden kaçınmak için vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: { أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } “...sizin için dininizi kemale erdirdim” buyruğundan maksadın, onlardan korkuyu gidermek ve düşmanlarına karşı onlara üstünlük izhar etmek olmasıdır. Bu, hükümdarın düşmanına galebe çalıp onu tamamen hezimete uğrattığında: “Bugün hükümdarlığımız kemale erdi” demesi gibidir. Bu cevap zayıftır; çünkü o hükümdarın mülkü düşmanı hezimete uğratmadan önce noksandı. İkincisi: Maksadın: “Helal ve haramı öğrenme hususunda mükellefiyetleriniz için ihtiyaç duyduğunuz şeyleri sizin için kemale erdirdim” demek olmasıdır. Bu da zayıftır; çünkü şayet bu günden önce ihtiyaç duydukları şeriatları onlar için tamamlamamış olsaydı, bu durum beyanın ihtiyaç vaktinden sonraya tehir edilmesi olurdu ve bu ise caiz değildir. Üçüncüsü: Kaffâl'in zikrettiği ve muhtar olan görüştür: Din katiyen noksan değildi; bilakis daima kâmildi. Yani Allah katından her vakitte inen şeriatlar o vakit için kâfi idi. Şu var ki Allah Teâlâ, peygamberliğin başlangıç vaktinde bugün kâmil olan şeyin yarın kâmil olmayacağını ve onda maslahat bulunmadığını biliyordu. Bundan dolayı sübut bulduktan sonra neshediyor ve yokluktan sonra ziyade ediyordu. Peygamberlik zamanının sonunda ise Allah kâmil bir şeriat indirdi ve kıyamet gününe kadar baki kalmasına hükmetti. Dolayısıyla şeriat daima kâmildi; ancak birincisi belirli bir zamana kadar kemal idi, ikincisi ise kıyamet gününe kadar kemaldir. İşte bu manadan ötürü: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim...” buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ نُفَاةُ الْقِيَاسِ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْقِيَاسَ بَاطِلٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ نَصَّ عَلَى الْحُكْمِ فِي جَمِيعِ الْوَقَائِعِ، إِذْ لَوْ بَقِيَ بَعْضُهَا غَيْرَ مُبَيَّنِ الْحُكْمِ لَمْ يَكُنِ الدِّينُ كَامِلًا، وَإِذَا حَصَلَ النَّصُّ فِي جَمِيعِ الْوَقَائِعِ فَالْقِيَاسُ إِنْ كَانَ عَلَى وَفْقِ ذَلِكَ النَّصِّ كَانَ عَبَثًا، وَإِنْ كَانَ عَلَى خِلَافِهِ كَانَ بَاطِلًا.

İkinci Mesele: Kıyası reddedenler şöyle demiştir: Ayet, kıyasın bâtıl olduğuna delalet etmiştir. Zira ayet, Allah Teâlâ'nın bütün olaylardaki hükmü nass ile bildirdiğine delalet etmiştir; çünkü şayet bazısının hükmü açıklanmamış kalsaydı din kâmil olmazdı. Bütün olaylar hakkında nass mevcut olunca da kıyas şayet o nassa muvafık olursa abes, şayet ona muhalif olursa bâtıl olur.

أَجَابَ مُثْبِتُو الْقِيَاسِ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِإِكْمَالِ الدِّينِ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ حُكْمَ جَمِيعِ الْوَقَائِعِ بَعْضَهَا بِالنَّصِّ وَبَعْضَهَا بِأَنْ بَيَّنَ طَرِيقَ مَعْرِفَةِ الْحُكْمِ فِيهَا عَلَى سَبِيلِ الْقِيَاسِ، فَإِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا جَعَلَ الْوَقَائِعَ قِسْمَيْنِ أَحَدُهُمَا الَّتِي نُصَّ عَلَى

Kıyası ispat edenler ise şöyle cevap vermişlerdir: Dinin ikmal edilmesinden murat, Allah Teâlâ'nın bütün olayların hükmünü, bir kısmını nass ile, bir kısmını da kıyas yoluyla hükmü bilme metodunu açıklayarak beyan etmiş olmasıdır. Zira Allah Teâlâ olayları iki kısma ayırınca; bunlardan birincisi hükümleri nass ile bildirilenler,

أَحْكَامِهَا، وَالْقِسْمُ الثَّانِي أَنْوَاعٌ يُمْكِنُ اسْتِنْبَاطُ الْحُكْمِ فِيهَا بِوَاسِطَةِ قِيَاسِهَا عَلَى الْقِسْمِ الْأَوَّلِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِالْقِيَاسِ وَتَعَبَّدَ الْمُكَلَّفِينَ بِهِ كَانَ ذَلِكَ فِي الْحَقِيقَةِ بَيَانًا لِكُلِّ الْأَحْكَامِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ ذَلِكَ إِكْمَالًا للدين.

ikinci kısım ise birinci kısma kıyas edilerek haklarında hüküm istinbat edilmesi mümkün olan neviler olunca; ardından da Allah Teâlâ kıyası emredip mükellefleri bununla yükümlü tutunca, bu durum hakikatte bütün hükümlerin beyanı olmuş olur. Böyle olunca da bu, dinin ikmali demektir.

قال نفاة القياس: الطريق الْمُقْتَضِيَةُ لِإِلْحَاقِ غَيْرِ الْمَنْصُوصِ بِالْمَنْصُوصِ إِمَّا أَنْ تَكُونَ دَلَائِلَ قَاطِعَةً أَوْ غَيْرَ قَاطِعَةٍ، فَإِنْ كَانَ الْقِسْمُ الْأَوَّلُ فَلَا نِزَاعَ فِي صِحَّتِهِ، فَإِنَّا نُسَلِّمُ أَنَّ الْقِيَاسَ الْمَبْنِيَّ عَلَى الْمُقَدِّمَاتِ الْيَقِينِيَّةِ حُجَّةٌ، إِلَّا أَنَّ مِثْلَ هَذَا الْقِيَاسِ يَكُونُ الْمُصِيبُ فِيهِ وَاحِدًا، وَالْمُخَالِفُ يَكُونُ مُسْتَحِقًّا لِلْعِقَابِ، وَيُنْقَضُ قَضَاءُ الْقَاضِي فِيهِ وَأَنْتُمْ لَا تَقُولُونَ بِذَلِكَ، وَإِنْ كَانَ الْحَقُّ هُوَ الْقِسْمَ الثَّانِيَ كَانَ ذَلِكَ تَمْكِينًا لِكُلِّ أَحَدٍ أَنْ يَحْكُمَ بِمَا غَلَبَ عَلَى ظَنِّهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَعْلَمَ أَنَّهُ هَلْ هُوَ دِينُ اللَّه أَمْ لَا، وَهَلْ هُوَ الْحُكْمُ الَّذِي حَكَمَ بِهِ اللَّه أَمْ لَا، وَمَعْلُومٌ أَنَّ مِثْلَ هَذَا لَا يَكُونُ إِكْمَالًا لِلدِّينِ، بَلْ يَكُونُ ذَلِكَ إِلْقَاءً لِلْخَلْقِ فِي وَرْطَةِ الظُّنُونِ وَالْجَهَالَاتِ، قَالَ/ مُثْبِتُو الْقِيَاسِ: إِذَا كَانَ تَكْلِيفُ كُلِّ مُجْتَهِدٍ أَنْ يَعْمَلَ بِمُقْتَضَى ظَنِّهِ كَانَ ذَلِكَ إِكْمَالًا لِلدِّينِ، وَيَكُونُ كُلُّ مُكَلَّفٍ قَاطِعًا بِأَنَّهُ عَامِلٌ بِحُكْمِ اللَّه فَزَالَ السُّؤَالُ.

Kıyası reddedenler şöyle demiştir: Hakkında nass bulunmayanı nass bulunana ilhak etmeyi gerektiren yol, ya kat'î delillerdir ya da kat'î olmayan delillerdir. Şayet birinci kısım ise, bunun sıhhatinde ihtilaf yoktur; zira biz yakînî mukaddimelere dayanan kıyasın hüccet olduğunu kabul ederiz. Ne var ki böyle bir kıyasta isabet eden tek bir kişidir; muhalif olan cezayı hak eder ve hâkimin onun hakkındaki hükmü bozulur; oysa siz bunu söylemiyorsunuz. Şayet hak olan ikinci kısım ise, bu durum her bir kimsenin onun Allah'ın dini olup olmadığını, Allah'ın verdiği hüküm olup olmadığını bilmeksizin zann-ı galibine göre hükmetmesine imkân vermek olur. Mâlumdur ki böylesi bir şey dinin kemali olamaz; aksine bu, mahlûkatı zanlar ve cehaletler girdabına atmak olur. Kıyası ispat edenler ise şöyle demiştir: Her müçtehidin mükellefiyeti zannının gereğiyle amel etmek olunca, bu durum dinin ikmali olur ve her mükellef Allah'ın hükmüyle amel ettiğini kesin olarak bilmiş olur; böylece soru ortadan kalkmış olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ أَصْحَابُنَا: هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِ الرَّافِضَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَئِسُوا مِنْ تَبْدِيلِ الدِّينِ، وَأَكَّدَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ فَلَوْ كَانَتْ إمامة عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ مَنْصُوصًا عَلَيْهَا مِنْ قِبَلِ اللَّه تَعَالَى وقبل رسول ﷺ نَصًّا وَاجِبَ الطَّاعَةِ لَكَانَ مَنْ أَرَادَ إِخْفَاءَهُ وَتَغْيِيرَهُ آيِسًا مِنْ ذَلِكَ بِمُقْتَضَى هَذِهِ الْآيَةِ، فَكَانَ يَلْزَمُ أَنْ لَا يَقْدِرَ أَحَدٌ مِنَ الصَّحَابَةِ عَلَى إِنْكَارِ ذَلِكَ النَّصِّ وَعَلَى تَغْيِيرِهِ وَإِخْفَائِهِ، وَلَمَّا لَمْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، بَلْ لَمْ يَجْرِ لِهَذَا النَّصِّ ذِكْرٌ، وَلَا ظَهَرَ مِنْهُ خَبَرٌ وَلَا أَثَرٌ، عَلِمْنَا أَنَّ ادِّعَاءَ هَذَا النَّصِّ كَذِبٌ، وَأَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ ﵁ مَا كَانَ مَنْصُوصًا عَلَيْهِ بِالْإِمَامَةِ.

Üçüncü Mesele: Ashabımız şöyle demiştir: Bu ayet, Râfızîlerin sözünün bâtıl olduğuna delalet eder. Zira Allah Teâlâ inkâr edenlerin dini değiştirmekten ümitlerini kestiklerini beyan etmiş ve bunu: { فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ } “...artık onlardan korkmayın, benden korkun” buyruğuyla pekiştirmiştir. Şayet Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'ın imameti Allah Teâlâ tarafından ve Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem tarafından itaati vacip bir nass ile tayin edilmiş olsaydı, bunu gizlemek ve değiştirmek isteyen kimse bu ayetin gereğince bundan ümitsiz olurdu; dolayısıyla sahabeden hiçbir kimsenin o nassı inkâr etmeye, onu değiştirmeye ve gizlemeye gücü yetmemesi gerekirdi. Durum böyle olmayıp, aksine bu nassa dair hiçbir zikir geçmediği gibi ondan ne bir haber ne de bir iz ortaya çıkmadığına göre, bu nass iddiasının yalan olduğunu ve Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'ın imametinin nass ile bildirilmiş olmadığını anladık.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ أَصْحَابُ الْآثَارِ: إِنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ لَمْ يُعَمَّرْ بَعْدَ نُزُولِهَا إِلَّا أَحَدًا وَثَمَانِينَ يَوْمًا، أَوِ اثْنَيْنِ وَثَمَانِينَ يَوْمًا، وَلَمْ يَحْصُلْ فِي الشَّرِيعَةِ بَعْدَهَا زِيَادَةٌ وَلَا نَسْخٌ وَلَا تَبْدِيلٌ الْبَتَّةَ، وَكَانَ ذَلِكَ جَارِيًا مَجْرَى إِخْبَارِ النَّبِيِّ ﷺ عَنْ قُرْبِ وَفَاتِهِ، وَذَلِكَ إِخْبَارٌ عَنِ الْغَيْبِ فَيَكُونُ مُعْجِزًا، وَمِمَّا يُؤَكِّدُ ذَلِكَ مَا

Dördüncü Mesele: Rivayet ehli şöyle demiştir: Bu ayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e indiğinde, nüzulünden sonra ancak seksen bir gün yahut seksen iki gün yaşadı; ondan sonra şeriatta katiyen hiçbir artma, nesih ve tebdil meydana gelmedi. Bu durum, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatının yaklaştığını haber vermesi mesabesinde oldu; bu ise gaybtan haber vermektir ve mucizedir. Bunu pekiştiren hususlardan biri de

رُوِيَ أَنَّهُ ﷺ لَمَّا قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى الصَّحَابَةِ فَرِحُوا جِدًّا وَأَظْهَرُوا السُّرُورَ الْعَظِيمَ إِلَّا أَبَا بَكْرٍ ﵁ فَإِنَّهُ بَكَى فَسُئِلَ عَنْهُ فَقَالَ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى قُرْبِ وَفَاةِ رَسُولِ اللَّه ﷺ فَإِنَّهُ لَيْسَ بَعْدَ الْكَمَالِ إِلَّا الزَّوَالُ،

şöyle rivayet edilmesidir: sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti ashabına okuduğunda çok sevindiler ve büyük bir neşe izhar ettiler; ancak Ebû Bekir radıyallâhu anh müstesna. Zira o ağladı; bunun sebebi sorulunca şöyle dedi: “Bu ayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatının yaklaştığına delalet etmektedir; zira kemalden sonra ancak zeval vardır.”

فَكَانَ ذَلِكَ دَلِيلًا عَلَى كَمَالِ عِلْمِ الصِّدِّيقِ حَيْثُ وَقَفَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى سِرٍّ لَمْ يَقِفْ عَلَيْهِ غَيْرُهُ.

Bu da Sıddîk'ın ilminin kemaline delil olmuştur; zira o, bu ayetten başkasının vâkıf olamadığı bir sırra vâkıf olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ أَصْحَابُنَا: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الدِّينَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِخَلْقِ اللَّه تَعَالَى وَإِيجَادِهِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ أَضَافَ إِكْمَالَ الدِّينِ إِلَى نَفْسِهِ فَقَالَ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَلَنْ يَكُونَ إِكْمَالُ الدِّينِ مِنْهُ إِلَّا وَأَصْلُهُ أَيْضًا مِنْهُ.

Beşinci Mesele: Ashabımız şöyle demiştir: Ayet, dinin ancak Allah Teâlâ'nın yaratması ve var etmesiyle hâsıl olduğuna delalet etmiştir. Bunun delili, O'nun dinin ikmal edilmesini bizzat kendisine izafe ederek: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim...” buyurmasıdır. Dinin ikmali O'ndan olunca, aslı da elbette O'ndan olacaktır.

وَاعْلَمْ أَنَّا سَوَاءٌ قُلْنَا: الدِّينُ عِبَارَةٌ عَنِ الْعَمَلِ، أَوْ قُلْنَا إِنَّهُ عِبَارَةٌ عَنِ الْمَعْرِفَةِ، أَوْ قُلْنَا إِنَّهُ عِبَارَةٌ عَنْ مَجْمُوعِ الِاعْتِقَادِ وَالْإِقْرَارِ وَالْفِعْلِ فَالِاسْتِدْلَالُ ظَاهِرٌ.

Bil ki biz dinin amelden ibaret olduğunu söylesek de, marifetten ibaret olduğunu söylesek de, yahut itikat, ikrar ve fiilin toplamından ibaret olduğunu söylesek de istidlal açıktır.

وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَإِنَّهُمْ يَحْمِلُونَ ذَلِكَ عَلَى إِكْمَالِ بَيَانِ الدِّينِ وَإِظْهَارِ شَرَائِعِهِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الَّذِي ذَكَرُوهُ عُدُولٌ عَنِ الْحَقِيقَةِ إِلَى الْمَجَازِ.

Mutezile ise bunu dinin beyanının tamamlanmasına ve şeriatlarının izhar edilmesine hamletmektedir; onların bu zikrettiklerinin hakikatten mecaza sapma olduğunda ise şüphe yoktur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَمَعْنَى أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي بِإِكْمَالِ أَمْرِ الدِّينِ وَالشَّرِيعَةِ كَأَنَّهُ

Sonra Allah Teâlâ: { وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي } “...size nimetimi tamamladım...” buyurmuştur. { أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي } buyruğunun manası, din ve şeriat işini ikmal etmek suretiyledir. Sanki O,

قَالَ: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي بِسَبَبِ ذَلِكَ الْإِكْمَالِ لِأَنَّهُ لَا نِعْمَةَ أَتَمُّ مِنْ نِعْمَةِ الْإِسْلَامِ.

şöyle buyurmuştur: “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim ve bu ikmal sebebiyle de üzerinizdeki nimetimi tamamladım”; zira İslâm nimetinden daha tam bir nimet yoktur.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ أَيْضًا دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ خَالِقَ الْإِيمَانِ هُوَ اللَّه تَعَالَى، وَذَلِكَ لِأَنَّا نَقُولُ: الدِّينُ الَّذِي هُوَ الْإِسْلَامُ نِعْمَةٌ، وَكُلُّ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّه، فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ دِينُ الْإِسْلَامِ مِنَ اللَّه.

Bil ki bu ayet aynı zamanda imanın yaratıcısının Allah Teâlâ olduğuna da delalet eder. Şöyle ki biz deriz: İslâm olan din bir nimettir ve her nimet Allah'tandır; dolayısıyla İslâm dininin de Allah'tan olması gerekir.

إِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ الْإِسْلَامَ نِعْمَةٌ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: الْكَلِمَةُ الْمَشْهُورَةُ عَلَى لِسَانِ الْأُمَّةِ وَهِيَ قَوْلُهُمْ: الْحَمْدُ للَّه عَلَى نِعْمَةِ الْإِسْلَامِ.

İslâm'ın bir nimet olduğunu iki vecihten ötürü söyledik: Birincisi: Ümmetin dilinde meşhur olan sözdür ki o da onların “İslâm nimetine hamdolsun” demeleridir.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي ذَكَرَ لَفْظَ النِّعْمَةِ مُبْهَمَةً، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ النِّعْمَةِ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ وَهُوَ الدِّينُ.

İkinci vecih: Allah Teâlâ'nın bu ayette: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي } “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim, size nimetimi tamamladım...” buyurmasıdır. Nimet lafzını müphem olarak zikretmiştir; zahir olan ise bu nimetten muradın daha önce zikri geçen şey, yani din olmasıdır.

فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِإِتْمَامِ النِّعْمَةِ جَعْلَهُمْ قَاهِرِينَ لِأَعْدَائِهِمْ، أَوِ الْمُرَادُ بِهِ جَعْلَ هَذَا الشَّرْعِ بِحَيْثُ لَا يَتَطَرَّقُ إِلَيْهِ نَسْخٌ.

Eğer: “Nimetin tamamlanmasından muradın onları düşmanlarına galip kılmak olması veya bununla bu şeriatın kendisine neshin yol bulamayacağı bir hale getirilmesinin kastedilmiş olması niçin caiz olmasın?” denilirse,

قُلْنَا: أَمَّا الْأَوَّلُ فَقَدْ عُرِفَ بِقَوْلِهِ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَحَمْلُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَيْهِ أَيْضًا يَكُونُ تَكْرِيرًا.

Deriz ki: Birincisi { الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ } “Bugün inkâr edenler, dininizden ümitlerini kesmişlerdir...” buyruğu ile zaten bilinmiştir; dolayısıyla bu ayeti de ona hamletmek tekrar olur.

وَأَمَّا الثَّانِي فَلِأَنَّ إِبْقَاءَ هَذَا الدِّينِ لَمَّا كَانَ إِتْمَامًا لِلنِّعْمَةِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَصْلُ هَذَا الدِّينِ نِعْمَةً لَا مَحَالَةَ، فَثَبَتَ أَنَّ دِينَ الْإِسْلَامِ نِعْمَةٌ.

İkincisine gelince; bu dinin bekası nimetin tamamlanması olunca, bu dinin aslının da şüphesiz bir nimet olması vacip olur; böylece İslâm dininin bir nimet olduğu sabit olur.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: كُلُّ نِعْمَةٍ فَهِيَ مِنَ اللَّه تَعَالَى، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَإِذَا ثَبَتَ هَاتَانِ الْمُقَدِّمَتَانِ لَزِمَ الْقَطْعُ بِأَنَّ دِينَ الْإِسْلَامِ إِنَّمَا حَصَلَ بِتَخْلِيقِ اللَّه تَعَالَى وَتَكْوِينِهِ وَإِيجَادِهِ.

Bu sabit olunca deriz ki: Her bir nimet Allah Teâlâ'dandır. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } “Nimet olarak size ne ulaşmışsa hepsi Allah'tandır” buyruğudur. Bu iki mukaddime sabit olunca, İslâm dininin ancak Allah Teâlâ'nın yaratması, var etmesi ve icadıyla meydana geldiğini kesin olarak kabul etmek gerekir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً وَالْمَعْنَى أَنَّ هَذَا هُوَ الدِّينُ الْمَرْضِيُّ عِنْدَ اللَّه تَعَالَى وَيُؤَكِّدُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً } “...ve sizin için din olarak İslâm'ı seçip razı oldum” buyurmuştur. Manası: Allah Teâlâ katında razı olunan dinin bu din olmasıdır. Bunu Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ } “Kim İslâm'dan başka bir din ararsa, bilsin ki kendisinden asla kabul edilmeyecektir” buyruğu pekiştirmektedir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ.

Sonra Allah Teâlâ: { فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Kim bir açlık ve darlık anında, günaha meyletmeksizin mecbur kalırsa, şüphesiz ki Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” buyurmuştur.

وَهَذَا مِنْ تَمَامِ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ فِي الْمَطَاعِمِ الَّتِي حَرَّمَهَا اللَّه تَعَالَى، يَعْنِي أَنَّهَا وَإِنْ كَانَتْ مُحَرَّمَةً إِلَّا أَنَّهَا تَحِلُّ فِي حَالَةِ الِاضْطِرَارِ، وَمِنْ قَوْلِهِ ذلِكُمْ فِسْقٌ إِلَى هاهنا اعْتِرَاضٌ وَقَعَ فِي الْبَيْنِ، وَالْغَرَضُ مِنْهُ تَأْكِيدُ مَا ذُكِرَ مِنْ مَعْنَى التَّحْرِيمِ، فَإِنَّ تَحْرِيمَ هَذِهِ الْخَبَائِثِ مِنْ جُمْلَةِ الدِّينِ الْكَامِلِ وَالنِّعْمَةِ التَّامَّةِ وَالْإِسْلَامِ الَّذِي هُوَ الدِّينُ الْمَرْضِيُّ عِنْدَ اللَّه تَعَالَى، وَمَعْنَى اضْطُرَّ أُصِيبَ بِالضُّرِّ الَّذِي لَا يُمْكِنُهُ الِامْتِنَاعُ مَعَهُ مِنَ الْمَيْتَةِ، وَالْمَخْمَصَةُ المجاعة. قال أهل اللغة: الخمص والمخمصة خُلُوُّ الْبَطْنِ مِنَ الطَّعَامِ عِنْدَ الْجُوعِ، وَأَصْلُهُ مِنَ الْخَمْصِ الَّذِي هُوَ ضُمُورُ الْبَطْنِ. يُقَالُ: رَجُلٌ خَمِيصٌ وَخَمْصَانٌ وَامْرَأَةٌ خَمِيصَةٌ وَخَمْصَانَةٌ وَالْجَمْعُ خَمَائِصُ وَخَمْصَانَاتٌ، وَقَوْلُهُ غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ أَيْ غَيْرَ مُتَعَمِّدٍ، وَأَصْلُهُ فِي اللُّغَةِ مِنَ الْجَنَفِ الَّذِي هُوَ الْمَيْلُ، قَالَ تَعَالَى: فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً [الْبَقَرَةِ: ١٨٢] أَيْ مَيْلًا، فَقَوْلُهُ غَيْرَ مُتَجانِفٍ أَيْ غَيْرَ/ مَائِلٍ وَغَيْرَ مُنْحَرِفٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَنْتَصِبَ غَيْرَ بِمَحْذُوفٍ مُقَدَّرٍ عَلَى مَعْنَى فَتَنَاوَلَ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يُنْصَبَ بِقَوْلِهِ اضْطُرَّ وَيَكُونُ الْمُقَدَّرُ مُتَأَخِّرًا على معنى: فمن اضطر غير متجانف لا ثم فَتَنَاوَلَ فَإِنَّ اللَّه غَفُورٌ رَحِيمٌ، وَمَعْنَى الْإِثْمِ هاهنا فِي قَوْلِ أَهْلِ الْعِرَاقِ أَنْ يَأْكُلَ فَوْقَ الشِّبَعِ تَلَذُّذًا، وَفِي قَوْلِ أَهْلِ الْحِجَازِ أَنْ يَكُونَ عَاصِيًا بِسَفَرِهِ، وَقَدِ اسْتَقْصَيْنَا الْكَلَامَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فِي تَفْسِيرِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي قَوْلِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ [الْبَقَرَةِ: ١٧٣] وَقَوْلُهُ فَإِنَّ اللَّهَ

Bu [ifade], Allah Teâlâ'nın haram kıldığı yiyecekler hakkında daha önce geçen açıklamaların bir tamamlayıcısıdır. Yani her ne kadar bunlar haram kılınmış olsalar da zaruret halinde helal olurlar. { ذلِكُمْ فِسْقٌ } “...bu bir fısktır...” buyruğundan buraya kadar olan kısım araya giren bir itiraziyye (ara cümle)dir. Bundan maksat, haram kılma manasında zikredilen hususu pekiştirmektir. Çünkü bu pis ve murdar şeylerin haram kılınması; kâmil olan dinin, tamamlanmış nimetin ve Allah Teâlâ katında razı olunan din olan İslâm'ın kapsamındadır. Izturra (اضْطُرَّ) kelimesinin manası: Kendisiyle birlikte ölü etinden kaçınması mümkün olmayan bir zarurete ve darlığa maruz kalmaktır. Mahmasa (الْمَخْمَصَةُ) ise açlık demektir. Dilciler şöyle demiştir: el-Hams (الخمص) ve el-mahmasa (المخمصة), açlık anında karnın yiyecekten boş olmasıdır. Aslı, karnın içeri çekilmesi ve zayıflaması anlamındaki el-hams (الْخَمْص) kelimesindendir. Karnı aç olan erkeğe raculün hamîsun (رَجُلٌ خَمِيصٌ) ve hamsân (خَمْصَانٌ); kadına ise imraetün hamîsatün (امْرَأَةٌ خَمِيصَةٌ) ve hamsâne (خَمْصَانَةٌ) denir. Çoğulu ise hamâis (خَمَائِصُ) ve hamsânât (خَمْصَانَاتٌ) şeklinde gelir. Ayetteki { غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ } “...günaha meyletmeksizin...” ifadesi, yani kasten [bunu] yapmaksızın demektir. Kelimenin dildeki aslı, meyil anlamındaki el-cenef (الْجَنَف) kelimesinden gelir. Allah Teâlâ: { فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً } [Bakara 182] “Kim bir vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından veya bir günaha girmesinden endişe ederse...” buyurmuştur; yani meyil [yapmasından endişe ederse demektir]. Dolayısıyla O'nun gayra mütecânifin (غَيْرَ مُتَجانِفٍ) buyruğu, meyletmeksizin ve haktan sapmaksızın demektir. Gayra (غَيْرَ) kelimesinin, “günaha meyletmeksizin yedi” takdirinde mahzuf bir fiille mansub olması caiz olduğu gibi; uzturra (اضْطُرَّ) fiiliyle mansub olup takdir edilen cümlenin “Kim günaha meyletmeksizin mecbur kalır da [ondan] yerse, şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” manasında sonraya bırakılması da caizdir. Buradaki “günah”tan maksat; Irak ehlinin görüşüne göre zevk ve lezzet almak amacıyla tokluk sınırının üzerinde yemek, Hicaz ehlinin görüşüne göre ise yolculuğunun günah bir yolculuk olmasıdır. Biz bu meseleye dair açıklamayı Bakara Suresi'nde yer alan: { فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ } [Bakara 173] “Kim mecbur kalırsa, saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın...” ayetinin tefsirinde en ince ayrıntısına kadar yapmıştık. Allah Teâlâ'nın:

غَفُورٌ رَحِيمٌ

{ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “...şüphesiz ki Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.” buyruğu ise;

يَعْنِي يَغْفِرُ لَهُمْ أَكْلَ الْمُحَرَّمِ عند ما اضْطُرَّ إِلَى أَكْلِهِ، وَرَحِيمٌ بِعِبَادِهِ حَيْثُ أَحَلَّ لَهُمْ ذَلِكَ الْمُحَرَّمَ عِنْدَ احْتِيَاجِهِمْ إِلَى أَكْلِهِ.

Onu yemeye mecbur kaldıklarında haram olan şeyi yemelerini bağışlar; kullarının onu yemeye ihtiyaçları olduğu anda o haramı kendilerine helal kıldığı için de onlara çok merhamet edicidir, demektir.

[سورة المائدة (٥) : آية ٤]

[Mâide Suresi (5), Ayet 4]

يَسْئَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٤)

{ يَسْئَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ } “Sana kendilerine neyin helal kılındığını soruyorlar. De ki: Size temiz ve hoş şeyler helal kılınmıştır. Bir de Allah'ın size öğrettiğinden öğreterek yetiştirdiğiniz avcı hayvanların [tuttukları helal kılındı]. O halde onların sizin için tuttuklarından yiyin ve üzerine Allah'ın adını anın. Allah'tan sakının; şüphesiz Allah, hesabı pek çabuk görendir. (4)”

قوله تعالى: يَسْئَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ وَهَذَا أَيْضًا مُتَّصِلٌ بِمَا تَقَدَّمَ مِنْ ذِكْرِ الْمَطَاعِمِ وَالْمَآكِلِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { يَسْئَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ } “Sana kendilerine neyin helal kılındığını soruyorlar. De ki: Size temiz ve hoş şeyler helal kılınmıştır...” buyruğu da daha önce geçen yiyecek ve içeceklerin zikriyle bağlantılıdır. Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فِي السُّؤَالِ مَعْنَى الْقَوْلِ، فَلِذَلِكَ وَقَعَ بَعْدَهُ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ كَأَنَّهُ قِيلَ: يَقُولُونَ لَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ، وَإِنَّمَا لَمْ يَقُلْ مَاذَا أُحِلَّ لَنَا حِكَايَةً لِمَا قَالُوهُ.

Birinci Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Soruda söz (kavl) manası vardır; bundan dolayı ardından { مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ } “...kendilerine neyin helal kılındığını...” ifadesi gelmiştir. Sanki “Sana, kendilerine neyin helal kılındığını söylüyorlar” denilmiş gibidir. Söyledikleri sözü naklen aktarmak için “bize ne helal kılındı” dememiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ هَذَا حِكَايَةً لِكَلَامِهِمْ لَكَانُوا قَدْ قَالُوا مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا بَاطِلٌ لِأَنَّهُمْ لَا يَقُولُونَ ذَلِكَ، بَلْ إِنَّمَا يَقُولُونَ مَاذَا أُحِلَّ لَنَا، بَلِ الصَّحِيحُ أَنَّ هَذَا لَيْسَ حِكَايَةً لِكَلَامِهِمْ بِعِبَارَتِهِمْ، بَلْ هُوَ بَيَانٌ لِكَيْفِيَّةِ الْوَاقِعَةِ.

Bil ki bu görüş zayıftır. Çünkü eğer bu onların sözünün bir hikâyesi (nakli) olsaydı, bizzat “onlara ne helal kılındı” demiş olurlardı. Bunun ise batıl olduğu malumdur; zira onlar böyle demezler, bilakis “bize ne helal kılındı” derler. Doğru olan şudur ki bu ifade, onların sözlerinin kendi lafızlarıyla bir hikâyesi değil, olayın keyfiyetinin beyanıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: مَاذَا إِنْ جَعَلْتَهُ اسْمًا وَاحِدًا فَهُوَ رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ، وَخَبَرُهُ أُحِلَّ وَإِنْ شِئْتَ جَعَلْتَ (مَا) وَحْدَهَا اسْمًا، وَيَكُونُ خَبَرُهَا (ذَا) وَ (أُحِلَّ) مِنْ صِلَةِ (ذَا) لِأَنَّهُ بِمَعْنَى: مَا الَّذِي أُحِلَّ لَهُمْ.

İkinci Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: Mâzâ (مَاذَا) ifadesini tek bir isim kabul edersen mübteda olarak merfû olur, haberi ise uhille (أُحِلَّ) fiilidir. Şayet dilersen sadece mâ (مَا) lafzını isim yaparsın; bu takdirde haberi zâ (ذَا) olur, uhille (أُحِلَّ) fiili de zâ'nın sılası olur. Çünkü bu, “Kendilerine helal kılınan şey nedir?” manasındadır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ الْعَرَبَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا يُحَرِّمُونَ أَشْيَاءَ مِنَ الطَّيِّبَاتِ كَالْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ وَالْوَصِيلَةِ وَالْحَامِ. فَهُمْ كَانُوا يَحْكُمُونَ بِكَوْنِهَا طَيِّبَةً إِلَّا أَنَّهُمْ كَانُوا يُحَرِّمُونَ أَكْلَهَا لِشُبُهَاتٍ ضَعِيفَةٍ، فَذَكَرَ تَعَالَى أَنَّ كُلَّ مَا يُسْتَطَابُ فَهُوَ حَلَالٌ، وَأَكَّدَ هَذِهِ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ/ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ [الْأَعْرَافِ: ٣٢] وَبِقَوْلِهِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ [الْأَعْرَافِ: ١٥٧] .

Üçüncü Mesele: Araplar Cahiliye döneminde bahîre, sâibe, vasîle ve hâm gibi temiz ve hoş şeylerden olan bazı hayvanları haram sayarlardı. Onlar bunların temiz ve hoş olduğuna hükmederler, fakat zayıf şüphelere dayanarak yenilmelerini haram kılarlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ temiz ve hoş bulunan her şeyin helal olduğunu zikretmiş ve bu ayeti şu buyruklarıyla pekiştirmiştir: { قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ } [A'râf 32] “De ki: Allah'ın kulları için yarattığı süsü ve temiz rızıkları kim haram kıldı?” ve { وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ } [A'râf 157] “...onlara temiz şeyleri helal kılar, murdar şeyleri de haram kılar...”

وَاعْلَمْ أَنَّ الطَّيِّبَ فِي اللُّغَةِ هُوَ الْمُسْتَلَذُّ، وَالْحَلَالُ الْمَأْذُونُ فِيهِ يُسَمَّى أَيْضًا طَيِّبًا تَشْبِيهًا بِمَا هُوَ مُسْتَلَذٌّ، لِأَنَّهُمَا اجْتَمَعَا فِي انْتِفَاءِ الْمَضَرَّةِ، فَلَا يُمْكِنُ أن يكون المراد بالطيبات هاهنا الْمُحَلَّلَاتِ، وَإِلَّا لَصَارَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ:

Bil ki dilde et-tayyib (الطَّيِّبُ), lezzetli ve hoş bulunan şeydir. Helal olan ve izin verilen şeye de lezzetli ve hoş olana benzetilerek tayyib denilir; çünkü her ikisi de zararın bulunmaması noktasında birleşirler. Bu sebeple burada tayyibât ile kastedilenin [doğrudan] helal kılınan şeyler olması mümkün değildir; aksi takdirde ayetin takdiri şöyle olurdu:

قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الْمُحَلَّلَاتُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا رَكِيكٌ، فَوَجَبَ حَمْلُ الطَّيِّبَاتِ عَلَى الْمُسْتَلَذِّ الْمُشْتَهَى، فَصَارَ التَّقْدِيرُ:

“De ki: Helal kılınanlar size helal kılındı.” Bunun ise anlamsız ve tutarsız olduğu malumdur. Dolayısıyla tayyibât kelimesini lezzetli bulunan ve iştah duyulan şeylere hamletmek vacip olmuştur. Böylece cümlenin takdiri:

أُحِلَّ لَكُمْ كُلُّ مَا يَسْتَلَذُّ وَيُشْتَهَى.

“Lezzetli bulunan ve iştah duyulan her şey size helal kılındı” şeklinde olur.

ثُمَّ اعْلَمْ أَنَّ الْعِبْرَةَ فِي الِاسْتِلْذَاذِ وَالِاسْتِطَابَةِ بِأَهْلِ الْمُرُوءَةِ وَالْأَخْلَاقِ الْجَمِيلَةِ، فَإِنَّ أَهْلَ الْبَادِيَةِ يَسْتَطِيبُونَ أَكْلَ جَمِيعِ الْحَيَوَانَاتِ، وَيَتَأَكَّدُ دَلَالَةُ هَذِهِ الْآيَاتِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً

Daha sonra bil ki lezzetli ve hoş bulmada itibar, mürüvvet ve güzel ahlak sahiplerinedir. Zira bedeviler bütün hayvanların etini yemeyi hoş ve güzel bulurlar. Bu ayetlerin delaleti, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu ile de pekişmektedir: { خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً }

[الْبَقَرَةِ: ٢٩] فَهَذَا يَقْتَضِي التَّمَكُّنَ مِنَ الِانْتِفَاعِ بِكُلِّ مَا فِي الْأَرْضِ، إِلَّا أَنَّهُ أَدْخَلَ التَّخْصِيصَ فِي ذَلِكَ الْعُمُومِ فَقَالَ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ [الْأَعْرَافِ: ١٥٧] وَنَصَّ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ الْكَثِيرَةِ عَلَى إِبَاحَةِ الْمُسْتَلَذَّاتِ وَالطَّيِّبَاتِ فَصَارَ هَذَا أَصْلًا كَبِيرًا، وَقَانُونًا مَرْجُوعًا إِلَيْهِ فِي مَعْرِفَةِ مَا يَحِلُّ وَيَحْرُمُ مِنَ الْأَطْعِمَةِ، مِنْهَا أَنَّ لَحْمَ الْخَيْلِ مُبَاحٌ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵀. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ لَيْسَ بِمُبَاحٍ. حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵀ أَنَّهُ مُسْتَلَذٌّ مُسْتَطَابٌ، وَالْعِلْمُ بِهِ ضَرُورِيٌّ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ حَلَالًا لِقَوْلِهِ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ وَمِنْهَا أَنَّ مَتْرُوكَ التَّسْمِيَةِ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵀ مُبَاحٌ، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ حَرَامٌ، حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵀ أَنَّهُ مُسْتَطَابٌ مُسْتَلَذٌّ، فَوَجَبَ أَنْ يحل

[Bakara 29] “Yeryüzünde olanların hepsini sizin için yarattı...” Bu buyruk, yeryüzündeki her şeyden faydalanma imkânını gerektirir. Ancak Allah Teâlâ: { وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ } [A'râf 157] “...ve onlara murdar şeyleri haram kılar...” buyurarak bu umumi hükme bir tahsis getirmiş ve bu pek çok ayette lezzetli ve hoş şeylerin mubah kılındığını açıkça ifade etmiştir. Böylece bu durum, yiyeceklerden nelerin helal ve nelerin haram olduğunu bilmede kendisine başvurulan büyük bir asıl ve temel bir kural haline gelmiştir. Bunlardan biri şudur: Şâfiî'ye (rahimehullâh) göre at eti mubahtır. Ebû Hanîfe (rahimehullâh) ise mubah olmadığını söylemiştir. Şâfiî'nin (rahimehullâh) hücceti, at etinin lezzetli ve hoş bulunması ve bunun bilinmesinin zaruri olmasıdır. Durum böyle olunca, { أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ } “Size temiz ve hoş şeyler helal kılınmıştır...” buyruğu gereğince helal olması vacip olur. Bu meselelerden bir diğeri de şudur: Şâfiî'ye (rahimehullâh) göre üzerine besmele çekilmesi unutulmuş ya da kasten terk edilmiş hayvan mubahtır, Ebû Hanîfe'ye göre ise haramdır. Şâfiî'nin (rahimehullâh) hücceti, onun hoş ve lezzetli olmasıdır; dolayısıyla helal olması vaciptir;

لِقَوْلِهِ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ وَيَدُلُّ أَيْضًا عَلَى صِحَّةِ قَوْلِ الشَّافِعِيِّ ﵀ فِي هَاتَيْنِ الْمَسْأَلَتَيْنِ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Zira { أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ } “Size temiz ve hoş şeyler helal kılınmıştır...” buyrulmuştur. Şâfiî'nin (rahimehullâh) bu iki meseledeki görüşünün sıhhatine Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da delalet eder:

إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ اسْتَثْنَى الْمُذَكَّاةَ ثُمَّ فَسَّرَ الذَّكَاةَ بِمَا بَيْنَ اللَّبَّةِ وَالصَّدْرِ، وَقَدْ حَصَلَ ذَلِكَ فِي الْخَيْلِ، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ مُذَكَّاةً، فَوَجَبَ أَنْ تَحِلَّ لِعُمُومِ قوله إِلَّا ما ذَكَّيْتُمْ. [المائدة: ٣] وَأَمَّا فِي مَتْرُوكِ التَّسْمِيَةِ فَالذَّكَاةُ أَيْضًا حَاصِلَةٌ لِأَنَّا أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّهُ لَوْ تَرَكَ التَّسْمِيَةَ نَاسِيًا فَهِيَ مُذَكَّاةٌ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذِكْرَ اللَّه تَعَالَى بِاللِّسَانِ لَيْسَ جُزْءًا مِنْ مَاهِيَّةِ الذَّكَاةِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ الْإِتْيَانُ بِالذَّكَاةِ بِدُونِ الْإِتْيَانِ بِالتَّسْمِيَةِ مُمْكِنًا، فَنَحْنُ مِثْلُكُمْ فِيمَا إِذَا وُجِدَ ذَلِكَ، وَإِذَا حَصَلَتِ الذَّكَاةُ دَخَلَ تَحْتَ قَوْلِهِ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ وَمِنْهَا أَنَّ لَحْمَ الْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ مُبَاحٌ عِنْدَ مَالِكٍ وَعِنْدَ بِشْرٍ الْمَرِيسِيِّ وَقَدِ احْتَجَّا بِهَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ، إِلَّا أَنَّا نَعْتَمِدُ فِي تَحْرِيمِ ذَلِكَ عَلَى مَا

{ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ } [Mâide 3] “...ancak usulünce kestikleriniz müstesnadır...” [Allah Teâlâ] usulünce kesilenleri istisna etmiş, sonra da tezkiye (kesim)yi gırtlak ile göğüs arasındaki yeri kesmek olarak açıklamıştır. Bu durum atta da gerçekleşmiştir; dolayısıyla onun usulünce kesilmiş olması ve { إِلَّا ما ذَكَّيْتُمْ } [Mâide 3] buyruğunun umumiyeti gereği helal olması vaciptir. Üzerine besmele terk edilen hayvana gelince; tezkiye onda da gerçekleşmiştir. Çünkü biz, kişi besmeleyi unuttuğunda hayvanın usulünce kesilmiş sayılacağı hususunda icma ettik. Bu durum, Allah Teâlâ'nın adını dille anmanın tezkiyenin mahiyetinden bir cüz olmadığına delalet eder. Durum böyle olunca, besmele getirilmeden de tezkiyenin yapılması mümkündür. Dolayısıyla bu durum gerçekleştiğinde biz de sizin gibi hükmederiz. Tezkiye gerçekleştiğinde ise { إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ } “...ancak usulünce kestikleriniz müstesnadır...” buyruğunun kapsamına girer. Bu meselelerden bir diğeri de şudur: Evcil eşek eti Mâlik'e ve Bişr el-Merîsî'ye göre mubahtır; onlar bu iki ayeti delil getirmişlerdir. Ancak biz bunun haramlığı hususunda,

رُوِيَ عَنِ الرَّسُولِ ﷺ أَنَّهُ حَرَّمَ لُحُومَ الْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ يَوْمَ خَيْبَرَ.

Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) Hayber günü evcil eşeklerin etini haram kıldığına dair rivayet edilen hadise dayanmaktayız.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ } “...Bir de Allah'ın size öğrettiğinden öğreterek yetiştirdiğiniz avcı hayvanların [tuttukları helal kılındı]...” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ فِيهَا إِضْمَارًا، وَالتَّقْدِيرُ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ وَصَيْدُ مَا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ، فحذف الصيد وهو المراد فِي الْكَلَامِ لِدَلَالَةِ الْبَاقِي عَلَيْهِ، وَهُوَ/ قَوْلُهُ فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ. الثَّانِي: أَنْ يُقَالَ إِنَّ قَوْلَهُ وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُكَلِّبِينَ ابْتِدَاءُ كَلَامٍ، وَخَبَرُهُ هُوَ قَوْلُهُ فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَصِحُّ الْكَلَامُ مِنْ غَيْرِ حَذْفٍ وَإِضْمَارٍ.

Birinci Mesele: Bu ayet hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Ayette bir hazif (gizli kelime) vardır. Cümlenin takdiri: “Size temiz ve hoş şeyler ile eğiterek yetiştirdiğiniz avcı hayvanların avı helal kılındı” şeklindedir. Sözde asıl kastedilen olan “av” kelimesi, cümlenin geriye kalan kısmının, yani { فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ } “...onların sizin için tuttuklarından yiyin...” buyruğunun ona delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir. İkincisi: { وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُكَلِّبِينَ } ifadesinin yeni bir cümlenin başlangıcı (mübteda), haberinin ise { فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ } “...onların sizin için tuttuklarından yiyin...” buyruğu olduğu söylenir. Bu takdire göre cümle hiçbir hazif ve gizli kelime olmaksızın sahih olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي الْجَوَارِحِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهَا الْكَوَاسِبُ مِنَ الطَّيْرِ وَالسِّبَاعِ، وَاحِدُهَا جَارِحَةٌ، سُمِّيَتْ جَوَارِحَ لِأَنَّهَا كَوَاسِبُ مِنْ جَرَحَ وَاجْتَرَحَ إِذَا اكْتَسَبَ، قَالَ تَعَالَى: الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ

İkinci Mesele: el-Cevârih (الْجَوَارِحِ) hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bunlar kuşlardan ve yırtıcı hayvanlardan av yakalayan (kazanan)lardır. Tekili câriha (جَارِحَةٌ)dır. Bunlara av yakalayan ve kazanan oldukları için cevârih denilmiştir; bu kelime, kazandı anlamına gelen cereha (جَرَحَ) ve ictereha (اجْتَرَحَ) fiillerinden gelir. Nitekim Allah Teâlâ: { الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ }

[الجاثية: ٢١] أي اكتسبوا، وقال وَيَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ [الأنعام: ٦٠] أي ما كسبتم. والثاني: أن الجوارح هي التي تجرح، وَقَالُوا: إِنَّ مَا أُخِذَ مِنَ الصَّيْدِ فَلَمْ يَسِلْ مِنْهُ دَمٌ لَمْ يَحِلَّ.

[Câsiye 21] “...o kötülükleri işleyenler (kazananlar)...” yani kazananlar buyurmuş; yine: { وَيَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ } [En'âm 60] “...gündüzün ne kazandığınızı bilir...” yani ne kazandığınızı [bilir] buyurmuştur. İkincisi: Cevârih, yaralayan hayvanlardır. Demişlerdir ki: Avdan yakalanıp da kendisinden kan akıtılmayan hayvan helal olmaz.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: نُقِلَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَالضَّحَّاكِ وَالسُّدِّيِّ، أَنَّ مَا صَادَهُ غَيْرُ الْكِلَابِ فَلَمْ يُدْرَكْ ذَكَاتُهُ لَمْ يَجُزْ أَكْلُهُ، وَتَمَسَّكُوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: مُكَلِّبِينَ قالوا: لأن التخصيص يذل عَلَى كَوْنِ هَذَا الْحُكْمِ مَخْصُوصًا بِهِ، وَزَعَمَ الْجُمْهُورُ أَنَّ قَوْلَهُ وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ يَدْخُلُ فِيهِ كُلُّ مَا يُمْكِنُ الِاصْطِيَادُ بِهِ، كَالْفَهْدِ وَالسِّبَاعِ مِنَ الطَّيْرِ:

Üçüncü Mesele: İbn Ömer, Dahhâk ve Süddî'den, köpek dışındaki hayvanların avladığı ve usulünce kesilmesine yetişilemeyen avın yenilmesinin caiz olmadığı nakledilmiştir. Onlar Allah Teâlâ'nın { مُكَلِّبِينَ } “...yetiştirdiğiniz köpekler / avcı hayvanlar...” buyruğuna sarılmışlar ve şöyle demişlerdir: Çünkü tahsis, bu hükmün sadece ona has olduğuna delalet eder. Cumhur ise { وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ } “...ve avcı hayvanlardan öğrettikleriniz...” buyruğuna pars ve yırtıcı kuşlar gibi kendisiyle avlanılması mümkün olan her şeyin girdiğini savunmuştur:

مِثْلَ الشَّاهِينِ وَالْبَاشِقِ وَالْعُقَابِ، قَالَ اللَّيْثُ: سُئِلَ مُجَاهِدٌ عَنِ الصَّقْرِ وَالْبَازِي وَالْعُقَابِ وَالْفَهْدِ وَمَا يَصْطَادُ بِهِ مِنَ السِّبَاعِ، فَقَالَ: هَذِهِ كُلُّهَا جَوَارِحُ. وَأَجَابُوا عَنِ التَّمَسُّكِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: مُكَلِّبِينَ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُكَلِّبَ هُوَ مُؤَدِّبُ الْجَوَارِحِ وَمُعَلِّمُهَا أَنْ تَصْطَادَ لِصَاحِبِهَا، وَإِنَّمَا اشْتُقَّ هَذَا الِاسْمُ مِنَ الْكَلْبِ لِأَنَّ التَّأْدِيبَ أَكْثَرُ مَا يَكُونُ فِي الْكِلَابِ، فَاشْتُقَّ مِنْهُ هَذَا اللَّفْظُ لِكَثْرَتِهِ فِي جِنْسِهِ. الثَّانِي: أَنَّ كُلَّ سَبْعٍ فَإِنَّهُ يُسَمَّى كَلْبًا، وَمِنْهُ

Şahin, atmaca ve kartal gibi. Leys şöyle demiştir: Mücâhid'e doğan, doğan kuşu (bâzî), kartal, pars ve kendisiyle avlanılan diğer yırtıcı hayvanlar soruldu da o: “Bunların hepsi cevârih (avcı hayvanlar)dir” dedi. Âlimler, Allah Teâlâ'nın { مُكَلِّبِينَ } buyruğuna sarılanlara birkaç vecihten cevap vermişlerdir: Birincisi: el-Mükellib (الْمُكَلِّبُ), avcı hayvanları terbiye eden ve onları sahipleri için av tutmaya alıştıran kimsedir. Bu isim köpeğe (kelb) nispetle türetilmiştir; çünkü terbiye en çok köpeklerde olur. Dolayısıyla bu lafız, kendi cinsinde çok bulunması sebebiyle ondan türetilmiştir. İkincisi: Her yırtıcı hayvana kelb denilir. Nitekim

قَوْلُهُ ﵊: «اللَّهُمَّ سَلِّطْ عَلَيْهِ كَلْبًا مِنْ كِلَابِكَ فَأَكَلَهُ الْأَسَدُ» .

Hz. Peygamber'in (aleyhisselâm): “Allahım, onun üzerine köpeklerinden bir köpeği musallat et!” buyurması da bundandır; nitekim onu aslan yemiştir.

الثَّالِثُ: أَنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنَ الْكَلَبِ الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى الضَّرَاوَةِ، يُقَالُ فُلَانٌ: كَلِبٌ بِكَذَا إِذَا كَانَ حَرِيصًا عَلَيْهِ. وَالرَّابِعُ: هَبْ أَنَّ الْمَذْكُورَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِبَاحَةُ الصَّيْدِ بِالْكَلْبِ، لَكِنَّ تَخْصِيصَهُ بِالذِّكْرِ لَا يَنْفِي حِلَّ غَيْرِهِ، بِدَلِيلِ أَنَّ الِاصْطِيَادَ بِالرَّمْيِ وَوَضْعِ الشَّبَكَةِ جَائِزٌ، وَهُوَ غَيْرُ مَذْكُورٍ فِي الْآيَةِ واللَّه أَعْلَمُ.

Üçüncüsü: Bu kelime, düşkünlük ve hırs manasındaki el-keleb (الْكَلَب) kökünden alınmıştır; bir şeye çok düşkün ve hırslı olduğunda “falan kimse falan şeye kelibün (كَلِبٌ) oldu” denilir. Dördüncüsü: Farz edelim ki bu ayette zikredilen husus köpekle avlanmanın mubahlığı olsun; ancak onun özellikle zikredilmesi, başkasıyla avlanmanın helalliğini ortadan kaldırmaz. Bunun delili ise ok atmakla ve ağ kurmakla avlanmanın caiz olmasıdır; oysa bunlar ayette zikredilmemiştir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الِاصْطِيَادَ بِالْجَوَارِحِ إِنَّمَا يَحِلُّ إِذَا كَانَتِ الْجَوَارِحُ مُعَلَّمَةً، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ

Dördüncü Mesele: Ayet, avcı hayvanlarla avlanmanın ancak bu hayvanların eğitilmiş olması halinde helal olacağına delalet etmiştir. Çünkü Allah Teâlâ: { وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ } “...Bir de Allah'ın size öğrettiğinden öğreterek yetiştirdiğiniz avcı hayvanların [tuttukları helal kılındı]...” buyurmuştur.

وَقَالَ ﷺ لِعَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ: «إِذَا أَرْسَلْتَ كَلْبَكَ الْمُعَلَّمَ وَذَكَرْتَ اسْمَ اللَّه فَكُلْ» ،

Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de Adiy b. Hâtim'e: “Eğitilmiş köpeğini saldığında ve üzerine Allah'ın adını andığında [onun tuttuğundan] ye” buyurmuştur.

قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: وَالْكَلْبُ لَا يَصِيرُ مُعَلَّمًا إِلَّا عِنْدَ أُمُورٍ، وَهِيَ إِذَا أُرْسِلَ

Şâfiî (rahimehullâh) şöyle demiştir: Köpek ancak şu hususların bulunması halinde eğitilmiş olur: Salındığında

اسْتَرْسَلَ، وَإِذَا أُخِذَ حُبِسَ وَلَا يَأْكُلُ، وَإِذَا دَعَاهُ أَجَابَهُ، وَإِذَا أَرَادَهُ لَمْ يَفِرَّ مِنْهُ، فَإِذَا فَعَلَ ذَلِكَ مَرَّاتٍ فَهُوَ مُعَلَّمٌ، وَلَمْ يَذْكُرْ ﵀ فِيهِ حَدًّا مُعَيَّنًا، بَلْ قَالَ: إِنَّهُ مَتَى غَلَبَ عَلَى الظَّنِّ أَنَّهُ تَعَلَّمَ حُكِمَ بِهِ قَالَ لِأَنَّ الِاسْمَ إِذَا لَمْ يَكُنْ مَعْلُومًا مِنَ النَّصِّ أَوِ الْإِجْمَاعِ وَجَبَ الرُّجُوعُ فِيهِ إِلَى الْعُرْفِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ فِي أَظْهَرِ الرِّوَايَاتِ.

Gider; yakaladığında [avı] tutar ve yemez; çağrıldığında icabet eder; sahibi ona yöneldiğinde ondan kaçmaz. Bunu defalarca yaparsa o eğitilmiştir. Şâfiî (rahimehullâh) bu hususta belirli bir sınır zikretmemiş, bilakis şöyle demiştir: Onun eğitildiğine dair zann-ı galip hasıl olduğunda buna hükmedilir. Zira bir ismin sınırı nass veya icma ile bilinmediğinde, bu konuda örfe başvurmak vacip olur. Bu, en zahir rivayette Ebû Hanîfe'nin (rahimehullâh) de görüşüdür.

وَقَالَ/ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ ﵀: يَصِيرُ مُعَلَّمًا بِمَرَّةٍ وَاحِدَةٍ، وَعَنْ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى أَنَّهُ يَصِيرُ مُعَلَّمًا بِتَكْرِيرِ ذَلِكَ مَرَّتَيْنِ، وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ ﵀، وَعَنْ أَبِي يُوسُفَ وَمُحَمَّدٍ رَحِمَهُمَا اللَّه: أَنَّهُ يَصِيرُ مُعَلَّمًا بِثَلَاثِ مَرَّاتٍ.

Hasan-ı Basrî (rahimehullâh): “Bir defa yapmasıyla eğitilmiş olur” demiştir. Ebû Hanîfe'den (rahimehullâh) gelen diğer bir rivayette ise bunun iki defa tekrarlanmasıyla eğitilmiş olacağı belirtilmiştir; bu aynı zamanda Ahmed'in (rahimehullâh) de görüşüdür. Ebû Yûsuf ve Muhammed'den (rahimehumallâh) ise bunun üç defa tekrarlanmasıyla eğitilmiş olacağı rivayet edilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْكَلَّابُ وَالْمُكَلِّبُ هُوَ الَّذِي يُعَلِّمُ الْكِلَابَ الصَّيْدَ، فَمُكَلِّبٌ صَاحِبُ التَّكْلِيبِ كَمُعَلِّمٍ صَاحِبِ التَّعْلِيمِ، وَمُؤَدِّبٍ صَاحِبِ التَّأْدِيبِ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَقُرِئَ مُكْلِبِينَ بِالتَّخْفِيفِ، وَأَفْعَلَ وَفَعَلَ يَشْتَرِكَانِ كَثِيرًا.

Beşinci Mesele: el-Kellâb (الْكَلَّابُ) ve el-mükellib (الْمُكَلِّبُ), köpeklere avı öğreten kimsedir. Tıpkı muallimin öğretim sahibi, müeddibin edep/terbiye sahibi olması gibi, mükellib de av hayvanı eğitme işinin sahibidir. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Bu kelime şeddesiz olarak müklibîn (مُكْلِبِينَ) şeklinde de okunmuştur; nitekim ef'ale (أَفْعَلَ) ile fa'ale (فَعَّلَ) vezinleri birbirinin yerine pek çok kez kullanılır.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: انْتِصَابُ مُكَلِّبِينَ عَلَى الْحَالِ مِنْ عَلَّمْتُمْ.

Altıncı Mesele: Mükellibîn (مُكَلِّبِينَ) lafzının nasbı, allemtüm (عَلَّمْتُمْ)deki zamirden hâl olması sebebiyledir.

فَإِنْ قِيلَ: مَا فَائِدَةُ هَذِهِ الْحَالِ وَقَدِ اسْتَغْنَى عَنْهَا بِعَلَّمْتُمْ؟

Eğer: “Allemtüm (öğrettiniz) ifadesi varken buna ihtiyaç duyulmadığı halde bu hâlin getirilmesindeki fayda nedir?” denilirse,

قُلْنَا: فَائِدَتُهَا أَنْ يَكُونَ مَنْ يُعَلِّمُ الْجَوَارِحَ نِحْرِيرًا فِي عِلْمِهِ مُدَرَّبًا فِيهِ مَوْصُوفًا بِالتَّكْلِيبِ وتُعَلِّمُونَهُنَّ حَالٌ ثَانِيَةٌ أَوِ اسْتِئْنَافٌ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ الْمُبَالَغَةُ فِي اشْتِرَاطِ التَّعْلِيمِ.

Deriz ki: Bunun faydası, avcı hayvanları eğiten kimsenin bu ilminde son derece mahir, onda tecrübe kazanmış ve av hayvanı eğitme vasfıyla nitelenmiş biri olmasıdır. { تُعَلِّمُونَهُنَّ } “...onlara öğreterek...” cümlesi ise ikinci bir hâl veya istînâf (yeni bir başlangıç cümlesi)dir; bundan maksat, eğitme şartını pekiştirmede mübalağa yapmaktır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra Allah Teâlâ: { فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ } “...O halde onların sizin için tuttuklarından yiyin...” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ إِذَا كَانَ الْكَلْبُ مُعَلَّمًا ثُمَّ صَادَ صَيْدًا وَجَرَحَهُ وَقَتَلَهُ وَأَدْرَكَهُ الصَّائِدُ مَيِّتًا فَهُوَ حَلَالٌ، وَجُرْحُ الْجَارِحَةِ كَالذَّبْحِ، وَكَذَا الْحُكْمُ فِي سَائِرِ الْجَوَارِحِ الْمُعَلَّمَةِ. وَكَذَا فِي السَّهْمِ وَالرُّمْحِ، أَمَّا إِذَا صَادَهُ الْكَلْبُ فَجَثَمَ عَلَيْهِ وَقَتَلَهُ بِالْفَمِ مِنْ غَيْرِ جُرْحٍ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا يَجُوزُ أَكْلُهُ لِأَنَّهُ مَيْتَةٌ. وَقَالَ آخَرُونَ: يَحِلُّ لِدُخُولِهِ تَحْتَ قَوْلِهِ فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ وَهَذَا كُلُّهُ إِذَا لَمْ يَأْكُلْ، فَإِنْ أَكَلَ مِنْهُ فَقَدِ اخْتَلَفَ فِيهِ الْعُلَمَاءُ، فَعِنْدَ ابْنِ عَبَّاسٍ وَطَاوُسٍ وَالشَّعْبِيِّ وَعَطَاءٍ وَالسُّدِّيِّ أَنَّهُ لَا يَحِلُّ، وَهُوَ أَظْهَرُ أَقْوَالِ الشَّافِعِيِّ، قَالُوا: لِأَنَّهُ أَمْسَكَ الصَّيْدَ عَلَى نَفْسِهِ، وَالْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا يَحِلُّ إِذَا أَمْسَكَهُ عَلَى صَاحِبِهِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَيْضًا مَا

Birinci Mesele: Bil ki köpek eğitilmiş olur da bir avı yakalar, yaralar ve öldürürse; avcı da ona ölmüş olarak yetişirse o av helaldir. Avcı hayvanın yaralaması boğazlamak gibidir. Diğer eğitilmiş avcı hayvanlardaki hüküm de böyledir. Ok ve mızrakta da hüküm aynıdır. Ancak köpek avı yakalayıp üzerine çöker ve yaralamaksızın ağzıyla [boğarak] öldürürse, bazı âlimler: “Yenilmesi caiz değildir, çünkü o leştir” demişlerdir. Diğerleri ise: “{ فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ } ‘...onların sizin için tuttuklarından yiyin...’ buyruğunun kapsamına girdiği için helal olur” demişlerdir. Bütün bu hükümler hayvanın avdan yememesi halindedir. Şayet avdan yerse, âlimler bu hususta ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs, Tâvûs, Şa'bî, Atâ ve Süddî'ye göre helal olmaz; bu, Şâfiî'nin görüşlerinin de en zahir olanıdır. Demişlerdir ki: Çünkü o, avı kendi nefsi için tutmuştur; oysa ayet, avın ancak sahibi için tutulması halinde helal olacağına delalet etmiştir. Buna ayrıca şu rivayet de delalet eder:

رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لعدي ابن حَاتِمٍ: «إِذَا أَرْسَلْتَ كَلْبَكَ فَاذْكُرِ اسْمَ اللَّه فَإِنْ أَدْرَكْتَهُ وَلَمْ يَقْتُلْ فَاذْبَحْ وَاذْكُرِ اسْمَ اللَّه عَلَيْهِ، وَإِنْ أَدْرَكْتَهُ وَقَدْ قَتَلَ وَلَمْ يَأْكُلْ فَكُلْ فَقَدْ أَمْسَكَ عَلَيْكَ، وَإِنْ وَجَدْتَهُ قَدْ أَكَلَ فَلَا تَطْعَمْ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنَّمَا أَمْسَكَ عَلَى نَفْسِهِ»

Rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Adiy b. Hâtim'e şöyle buyurmuştur: “Köpeğini saldığın zaman Allah'ın adını an. Eğer ava [canlı olarak] yetişirsen ve henüz öldürmemişse onu boğazla ve üzerine Allah'ın adını an. Eğer öldürmüş olarak yetişir ve [köpek ondan] yememişse ye; zira o senin için tutmuştur. Şayet ondan yediğini görürsen hiçbir şey yeme; çünkü o ancak kendi nefsi için tutmuştur.”

وَقَالَ سَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ وَسَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ وَابْنُ عُمَرَ وَأَبُو هُرَيْرَةَ ﵃: إِنَّهُ يَحِلُّ وَإِنْ أَكَلَ، وَهُوَ الْقَوْلُ الثَّانِي لِلشَّافِعِيِّ ﵀. وَاخْتَلَفُوا فِي الْبَازِي إِذَا أَكَلَ، فَقَالَ قَائِلُونَ: إِنَّهُ

Selmân-ı Fârisî, Sa'd b. Ebî Vakkâs, İbn Ömer ve Ebû Hüreyre (radıyallâhu anhum) ise: “Köpek yemiş olsa bile helaldir” demişlerdir; bu, Şâfiî'nin (rahimehullâh) ikinci görüşüdür. Avcı doğan (bâzî) yediğinde ise ihtilaf etmişlerdir; bazıları şöyle demiştir:

لَا فَرْقَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْكَلْبِ، فَإِنْ أَكَلَ شَيْئًا مِنَ الصَّيْدِ لَمْ يُؤْكَلْ ذَلِكَ الصَّيْدُ وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁.

Onunla köpek arasında hiçbir fark yoktur; eğer avdan bir şey yerse o av yenilmez. Bu görüş Ali b. Ebî Tâlib'den (radıyallâhu anh) rivayet edilmiştir.

وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَالْمُزَنِيُّ: يُؤْكَلُ مَا بَقِيَ مِنْ جَوَارِحِ الطَّيْرِ وَلَا يُؤْكَلُ مَا بَقِيَ مِنَ الْكَلْبِ، الْفَرْقُ أَنَّهُ يُمْكِنُ أَنْ يُؤَدَّبَ الْكَلْبُ عَلَى الْأَكْلِ بِالضَّرْبِ، وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يُؤَدَّبَ الْبَازِي عَلَى الْأَكْلِ.

Saîd b. Cübeyr, Ebû Hanîfe ve Müzenî ise şöyle demişlerdir: Yırtıcı kuşlardan arta kalan yenilir, fakat köpekten arta kalan yenilmez. Aralarındaki fark şudur: Köpeğin avı yememesi için vurularak terbiye edilmesi mümkündür; doğanın ise yememesi için terbiye edilmesi mümkün değildir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: (مِنْ) فِي قَوْلِهِ مِمَّا أَمْسَكْنَ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ صِلَةٌ زَائِدَةٌ كَقَوْلِهِ/ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ [الْأَنْعَامِ: ١٤١] وَالثَّانِي: أَنَّهُ لِلتَّبْعِيضِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الصَّيْدَ كُلَّهُ لَا يُؤْكَلُ فَإِنَّ لَحْمَهُ يُؤْكَلُ، أَمَّا عَظْمُهُ وَدَمُهُ وَرِيشُهُ فَلَا يُؤْكَلُ. الثَّانِي: أَنَّ الْمَعْنَى كُلُوا مِمَّا تُبْقِي لَكُمُ الْجَوَارِحُ بَعْدَ

İkinci Mesele: { مِمَّا أَمْسَكْنَ } “...tuttuklarından...” buyruğundaki min (مِنْ) edatında iki vecih vardır: Birincisi: Tıpkı { كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ } [En'âm 141] “...ürün verdiğinde ürününden yiyin...” ayetinde olduğu gibi fazladan bir sıla (harf-i cer)dir. İkincisi: Teb'îz (bir kısmını bildirme) içindir. Bu takdire göre de iki vecih söz konusudur: Birincisi: Avın tamamı yenilmez; zira eti yenilir, fakat kemiği, kanı ve tüyleri yenilmez. İkincisi: Mananın “Avcı hayvanların kendileri

أَكْلِهَا مِنْهُ، قَالُوا: فَالْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْكَلْبَ إِذَا أَكَلَ مِنَ الصَّيْدِ كَانَتِ الْبَقِيَّةُ حَلَالًا، قَالُوا وَإِنْ أَكَلَهُ مِنَ الصَّيْدِ لَا يَقْدَحُ فِي أَنَّهُ أَمْسَكَهُ عَلَى صَاحِبِهِ لِأَنَّ صِفَةَ الْإِمْسَاكِ هُوَ أَنْ يَأْخُذَ الصَّيْدَ وَلَا يَتْرُكَهُ حَتَّى يَذْهَبَ، وَهَذَا الْمَعْنَى حَاصِلٌ سَوَاءٌ أَكَلَ مِنْهُ أَوْ لَمْ يَأْكُلْ مِنْهُ.

yedikten sonra sizin için geriye bıraktıklarından yiyin” şeklinde olmasıdır. Demişlerdir ki: Ayet, köpek avdan yese bile geriye kalanın helal olduğuna delalet etmektedir. Ayrıca demişlerdir ki: Onun avdan yemesi, avı sahibi için tutmuş olmasına halel getirmez; çünkü tutmanın vasfı, avı yakalayıp kaçıp gitmesine fırsat vermeden zaptetmesidir. Bu mana ise köpek ondan yese de yemese de gerçekleşmiş olur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ وَفِيهِ أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَعْنَى: سَمِّ اللَّه إِذَا أَرْسَلْتَ كَلْبَكَ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ } “...ve üzerine Allah'ın adını anın...” buyurmuştur. Bunda birkaç görüş vardır: Birincisi: Manası, “Köpeğini saldığın zaman besmele çek” demektir.

وَرُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «إِذَا أَرْسَلْتَ كَلْبَكَ وَذَكَرْتَ اسْمَ اللَّه فَكُلْ»

Rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Köpeğini saldığın ve üzerine Allah'ın adını andığın zaman [avladığından] ye” buyurmuştur.

وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالضَّمِيرُ في قوله عَلَيْهِ عائد إلى ما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ أَيْ سَمُّوا عَلَيْهِ عِنْدَ إِرْسَالِهِ.

Bu takdire göre { عَلَيْهِ } “...üzerine...” ifadesindeki zamir, { ما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ } “...avcı hayvanlardan eğittikleriniz...” ifadesine döner; yani onu saldığınız zaman üzerine besmele çekin demektir.

الْقَوْلُ الثَّانِي: الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى مَا أَمْسَكْنَ، يَعْنِي سَمُّوا عَلَيْهِ إِذَا أَدْرَكْتُمْ ذَكَاتَهُ. الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَى الْأَكْلِ، يَعْنِي وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّه عَلَى الْأَكْلِ.

İkinci Görüş: Zamir, tuttukları ava (mâ emsekne) döner; yani canlı olarak yetişip kestiğinizde üzerine besmele çekin, demektir. Üçüncüsü: Zamirin yemeye dönmesidir; yani yerken üzerine Allah'ın adını anın, demektir.

رُوِيَ أَنَّهُ ﷺ قَالَ لِعُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ: «سَمِّ اللَّه وَكُلْ مِمَّا يَلِيكَ» .

Rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ömer b. Ebî Seleme'ye: “Besmele çek ve önünden ye!” buyurmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّ مَذْهَبَ الشَّافِعِيِّ ﵀ أَنَّ مَتْرُوكَ التَّسْمِيَةِ عَامِدًا يَحِلُّ أَكْلُهُ، فَإِنْ حَمَلْنَا هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى الْوَجْهِ الثَّالِثِ فَلَا كَلَامَ، وَإِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الْأَوَّلِ وَالثَّانِي كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْأَمْرِ النَّدْبَ تَوْفِيقًا بَيْنَهُ وَبَيْنَ النُّصُوصِ الدَّالَّةِ عَلَى حِلِّهِ، وَسَنَذْكُرُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ إِنْ شَاءَ اللَّه تَعَالَى فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ [الْأَنْعَامِ: ١٢١] .

Bil ki Şâfiî'nin (rahimehullâh) mezhebine göre üzerine kasten besmele çekilmeyen hayvanın yenilmesi helaldir. Şayet biz bu ayeti üçüncü veche hamledersek zaten bir tartışma kalmaz. Eğer birinci ve ikinci veche hamledersek, ayetteki emirden muradın mendupluk olduğu anlaşılır; bu da onun helal olduğuna delalet eden nasslarla arasını uzlaştırmak içindir. Bu meseleyi inşallah Teâlâ { وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } [En'âm 121] “Üzerine Allah'ın adı anılmayanlardan yemeyin...” ayetinin tefsirinde zikredeceğiz.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ أَيْ وَاحْذَرُوا مُخَالَفَةَ أَمْرِ اللَّه فِي تَحْلِيلِ مَا أَحَلَّهُ وَتَحْرِيمِ ما حرمه.

Sonra Allah Teâlâ: { وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ } “...Allah'tan sakının; şüphesiz Allah, hesabı pek çabuk görendir” buyurmuştur; yani Allah'ın helal kıldığını helal sayma ve haram kıldığını haram sayma konusunda O'nun emrine muhalefet etmekten sakının, [demektir].