Binûn

Mâide Suresi (5) — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سورة المائدة (٥) : آية ٥]

[Mâide Suresi (5): Ayet 5]

الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ وَطَعامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ وَلا مُتَّخِذِي أَخْدانٍ وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ (٥)

{ الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ وَطَعامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ وَلا مُتَّخِذِي أَخْدانٍ وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ (٥) } “Bugün size temiz olanlar helal kılındı. Kendilerine kitap verilenlerin yiyecekleri size helal, sizin yiyeceğiniz de onlara helaldir. İffetli mümin kadınlar ile sizden önce kendilerine kitap verilenlerden iffetli kadınlar da, namuslu olmanız, fuhuş yapmamanız ve gizli dostlar edinmemeniz şartıyla mehirlerini verdiğiniz takdirde [size helaldir]. Kim imanı inkâr ederse, şüphesiz ameli boşa gitmiştir ve o, ahirette hüsrana uğrayanlardandır. (5)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ.

Allah Teâlâ'nın: { الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ } “Bugün size temiz olanlar helal kılındı...” buyruğu:

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ أَنَّهُ أَحَلَّ الطَّيِّبَاتِ، وَكَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِهِ الْإِخْبَارَ عَنْ هَذَا الْحُكْمِ، ثُمَّ أَعَادَ ذِكْرَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَالْغَرَضُ مِنْ ذِكْرِهِ أَنَّهُ قَالَ: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي فبين أنه كما أكمل الدين وأتمم النِّعْمَةَ فِي كُلِّ مَا يَتَعَلَّقُ بِالدِّينِ، فَكَذَلِكَ أَتَمَّ النِّعْمَةَ فِي كُلِّ مَا يَتَعَلَّقُ بِالدُّنْيَا، وَمِنْهَا إِحْلَالُ الطَّيِّبَاتِ، وَالْغَرَضُ مِنَ الْإِعَادَةِ رِعَايَةُ هَذِهِ النُّكْتَةِ.

Bil ki Allah Teâlâ bundan önceki ayette temiz şeyleri helal kıldığını haber vermişti; bunu zikretmekten maksat bu hükmü bildirmekti. Sonra bu ayette onu tekrar zikretti; bunu zikretmekteki gaye şudur: O, [daha önce]: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي } “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim ve üzerinizdeki nimetimi tamamladım...” buyurmuştu. Böylece dinle ilgili her hususta dini kemale erdirip nimeti tamamladığı gibi, dünya ile ilgili her hususta da nimeti tamamladığını açıklamıştır ki temiz şeylerin helal kılınması da bunlardandır. Tekrar edilmesindeki gaye bu ince nüktedir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ وَفِي الْمُرَادِ بِالطَّعَامِ هاهنا وُجُوهٌ ثَلَاثَةٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ الذَّبَائِحُ، يَعْنِي أَنَّهُ يَحِلُّ لَنَا أَكْلُ ذَبَائِحِ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَأَمَّا الْمَجُوسُ فَقَدْ سُنَّ فِيهِمْ سُنَّةُ أَهْلِ الْكِتَابِ فِي أَخْذِ الْجِزْيَةِ مِنْهُمْ دُونَ أَكْلِ ذَبَائِحِهِمْ وَنِكَاحِ نِسَائِهِمْ،

Sonra Allah Teâlâ: { وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ } “...Kendilerine kitap verilenlerin yiyecekleri size helaldir...” buyurmuştur. Burada “yiyecek” (taâm) ile ne kastedildiği konusunda üç görüş vardır: Birincisi: Bunun boğazlanan hayvanlar (zebâih) olduğudur; yani Ehl-i Kitab'ın boğazladıklarını yemek bize helaldir. Mecûsîlere gelince, boğazladıklarını yemek ve kadınlarıyla evlenmek değil, sadece kendilerinden cizye almak konusunda onlara Ehl-i Kitap muamelesi yapılmıştır.

وَعَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ اسْتَثْنَى نَصَارَى بَنِي تَغْلِبَ، وَقَالَ: لَيْسُوا عَلَى النَّصْرَانِيَّةِ وَلَمْ يَأْخُذُوا مِنْهَا إِلَّا شُرْبَ الْخَمْرِ،

Ali'den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre o, Benî Tağlib Hristiyanlarını istisna etmiş ve: “Onlar Hristiyanlık üzere değillerdir; ondan şarap içmekten başka bir şey almamışlardır” demiştir.

وَبِهِ أَخَذَ الشَّافِعِيُّ ﵀. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ ذَبَائِحِ نَصَارَى الْعَرَبِ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهِ، وَبِهِ أَخَذَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀.

Şâfiî (rahimehullâh) bu görüşü benimsemiştir. İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre, kendisine Arap Hristiyanlarının kestikleri sorulmuş, o da: “Bunda bir sakınca yoktur” demiştir. Ebû Hanîfe (rahimehullâh) de bu görüşü benimsemiştir.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ الْخَبْزُ وَالْفَاكِهَةُ وَمَا لَا يُحْتَاجُ فِيهِ إِلَى الذَّكَاةِ، وَهُوَ مَنْقُولٌ عَنْ بَعْضِ أَئِمَّةِ

İkinci Görüş: Bundan muradın ekmek, meyve ve boğazlanmaya (zekât) ihtiyaç duyulmayan şeyler olduğudur; bu, bazı Zeydiyye

الزيدية، والثالث: أن المراد جميع الْمَطْعُومَاتِ، وَالْأَكْثَرُونَ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ وَرَجَّحُوا ذَلِكَ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا:

imamlarından nakledilmiştir. Üçüncüsü: Muradın bütün yiyecekler olduğudur. Çoğunluk ise birinci görüştedir ve bunu birkaç yönden tercih etmişlerdir: Birincisi:

أَنَّ الذَّبَائِحَ هِيَ الَّتِي تَصِيرُ طَعَامًا بِفِعْلِ الذَّابِحِ، فَحَمْلُ قَوْلِهِ وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ عَلَى الذَّبَائِحِ أَوْلَى، وَثَانِيهَا: أَنَّ مَا سِوَى الذَّبَائِحِ فَهِيَ مُحَلَّلَةٌ قَبْلَ أَنْ كَانَتْ لِأَهْلِ الْكِتَابِ وَبَعْدَ أَنْ صَارَتْ لَهُمْ، فَلَا يَبْقَى لِتَخْصِيصِهَا بِأَهْلِ الْكِتَابِ فَائِدَةٌ، وَثَالِثُهَا: مَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ فِي بَيَانِ الصَّيْدِ وَالذَّبَائِحِ، فَحَمْلُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الذَّبَائِحِ أَوْلَى.

Kesen kimsenin fiiliyle yiyecek haline gelen şey boğazlanan hayvanlardır (zebâih); dolayısıyla { وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “...Kendilerine kitap verilenlerin yiyecekleri...” buyruğunu boğazlanan hayvanlara hamletmek daha evladır. İkincisi: Boğazlanan hayvanlar dışındakiler, Ehl-i Kitab'a ait olmadan önce de, onların eline geçtikten sonra da helaldir; binaenaleyh bunların Ehl-i Kitab'a tahsis edilmesinin bir faydası kalmazdı. Üçüncüsü: Bu ayetten önceki kısım av ve boğazlanan hayvanların beyanı hakkındadır; dolayısıyla bu ayeti boğazlanan hayvanlara hamletmek daha uygundur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَطَعامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ أَيْ وَيَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تُطْعِمُوهُمْ مِنْ طَعَامِكُمْ لِأَنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يُحَرِّمَ اللَّه أَنْ نُطْعِمَهُمْ مِنْ ذَبَائِحِنَا، وَأَيْضًا فَالْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِ ذَلِكَ أَنَّ إِبَاحَةَ الْمُنَاكَحَةِ غَيْرُ حَاصِلَةٍ فِي الْجَانِبَيْنِ، وَإِبَاحَةَ الذَّبَائِحِ كَانَتْ حَاصِلَةً فِي الْجَانِبَيْنِ، لَا جَرَمَ ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى ذَلِكَ تَنْبِيهًا عَلَى التَّمْيِيزِ بَيْنَ النَّوْعَيْنِ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَطَعامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ } “...sizin yiyeceğiniz de onlara helaldir...” buyurmuştur; yani yiyeceğinizden onlara yedirmeniz size helaldir. Çünkü Allah'ın, boğazladığımız hayvanlardan onlara yedirmemizi haram kılması imkânsız değildi. Ayrıca bunu zikretmenin faydası şudur: Karşılıklı evlenme müsaadesi her iki taraf için geçerli değildir; fakat kesilen hayvanların müsaadesi her iki taraf için de geçerlidir. Kuşkusuz Allah Teâlâ bu iki tür arasındaki farka dikkat çekmek üzere bunu zikretmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ وَفِي الْمُحْصَنَاتِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهَا الْحَرَائِرُ، وَالثَّانِي:

Sonra Allah Teâlâ: { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ } “...İffetli mümin kadınlar...” buyurmuştur. Muhsanat (el-muhsanât) hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bunların hür kadınlar olduğudur. İkincisi:

أَنَّهَا الْعَفَائِفُ، وَعَلَى التَّقْدِيرِ الثَّانِي يَدْخُلُ فِيهِ نِكَاحُ الْأَمَةِ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَمَهْرُ الْأَمَةِ لَا يُدْفَعُ إِلَيْهَا بَلْ إِلَى سَيِّدِهَا، وَثَانِيهَا: أَنَّا بَيَّنَّا فِي تَفْسِيرِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ [النِّسَاءِ: ٢٥] أَنَّ نِكَاحَ الْأَمَةِ إِنَّمَا يَحِلُّ بِشَرْطَيْنِ: عَدَمُ طَوْلِ الْحُرَّةِ، وَحُصُولُ الْخَوْفِ مِنَ الْعَنَتِ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ تَخْصِيصَ الْعَفَائِفِ بِالْحِلِّ يَدُلُّ ظَاهِرًا عَلَى تَحْرِيمِ نِكَاحِ/ الزَّانِيَةِ، وَقَدْ ثَبَتَ أَنَّهُ غَيْرُ مُحَرَّمٍ، أَمَّا لَوْ حَمَلْنَا الْمُحْصَنَاتِ عَلَى الْحَرَائِرِ يَلْزَمُ تَحْرِيمُ نِكَاحِ الْأَمَةِ وَنَحْنُ نَقُولُ بِهِ عَلَى بَعْضِ التَّقْدِيرَاتِ، وَرَابِعُهَا: أَنَا بَيَّنَّا أَنَّ اشْتِقَاقَ الْإِحْصَانِ مِنَ التَّحَصُّنِ، وَوَصْفُ التَّحَصُّنِ فِي حَقِّ الْحُرَّةِ أَكْثَرُ ثُبُوتًا مِنْهُ فِي حَقِّ الْأَمَةِ لِمَا بَيَّنَّا أَنَّ الْأَمَةَ وَإِنْ كانت عفيفة إلا أنها لا تخلوا مِنَ الْخُرُوجِ وَالْبُرُوزِ وَالْمُخَالَطَةِ مَعَ النَّاسِ بِخِلَافِ الْحُرَّةِ، فَثَبَتَ أَنَّ تَفْسِيرَ الْمُحْصَنَاتِ بِالْحَرَائِرِ أَوْلَى مِنْ تَفْسِيرِهَا بِغَيْرِهَا.

Bunların iffetli kadınlar olduğudur; bu ikinci takdire göre cariye ile evlenmek de buna dâhil olur. Birinci görüş şu yönlerden daha evladır: Birincisi: Allah Teâlâ bu ayetin devamında { إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ } “...mehirlerini verdiğiniz takdirde...” buyurmuştur; cariyenin mehri ise kendisine değil, efendisine verilir. İkincisi: Biz Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ } [Nisâ 25] “Sizden kim hür ve mümin kadınlarla evlenmeye güç yetiremezse, sahip olduğunuz mümin cariyelerinizden [alsın]...” buyruğunun tefsirinde cariye ile evlenmenin ancak iki şartla helal olacağını açıklamıştık: Hür kadına güç yetirememe ve günaha girme korkusu. Üçüncüsü: Helalliğin iffetli kadınlara tahsis edilmesi, zahiri itibarıyla zina eden kadınla evlenmenin haram olduğuna delalet eder; halbuki onun haram olmadığı sabittir. Muhsanatı hür kadınlara hamledersek cariye ile evlenmenin haram olması gerekir ki biz de bazı durumlarda bunu söylemekteyiz. Dördüncüsü: Biz ihsan (el-ihsân) kelimesinin korunma ve kale içine alma (tahassun) kökünden türediğini açıklamıştık. Korunma vasfı hür kadın hakkında cariye hakkındakinden daha sabittir; zira cariye her ne kadar iffetli olsa da hür kadının aksine dışarı çıkmaktan, görünmekten ve insanlarla karışmaktan uzak kalamaz. Böylece muhsanat kelimesini hür kadınlar olarak tefsir etmenin başka bir şekilde tefsir etmekten daha evla olduğu sabit olmuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “...ile sizden önce kendilerine kitap verilenlerden iffetli kadınlar da...” buyurmuştur. Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَهَبَ أَكْثَرُ الْفُقَهَاءِ إِلَى أَنَّهُ يَحِلُّ التَّزَوُّجُ بِالذِّمِّيَّةِ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَتَمَسَّكُوا فِيهِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ ﵄ لَا يَرَى ذَلِكَ وَيَحْتَجُّ بِقَوْلِهِ وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ [الْبَقَرَةِ: ٢٢١] وَيَقُولُ: لَا أَعْلَمُ شِرْكًا أَعْظَمَ مِنْ قَوْلِهَا: إِنَّ رَبَّهَا عِيسَى، وَمَنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ أَجَابُوا عَنِ التَّمَسُّكِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْهُمْ، فَإِنَّهُ كَانَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَخْطُرَ بِبَالِ بَعْضِهِمْ أَنَّ الْيَهُودِيَّةَ إِذَا آمَنَتْ فَهَلْ يَجُوزُ لِلْمُسْلِمِ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِهَا أَمْ لَا؟ فَبَيَّنَ تَعَالَى بِهَذِهِ الْآيَةِ جَوَازَ ذَلِكَ، وَالثَّانِي: رُوِيَ عَنْ عَطَاءٍ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّمَا رَخَّصَ اللَّه تَعَالَى فِي التَّزَوُّجِ بِالْكِتَابِيَّةِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ لِأَنَّهُ كَانَ فِي الْمُسْلِمَاتِ قِلَّةٌ، وَأَمَّا الْآنَ فَفِيهِنَّ الْكَثْرَةُ الْعَظِيمَةُ، فَزَالَتِ الْحَاجَةُ فَلَا جَرَمَ زَالَتِ الرُّخْصَةُ، وَالثَّالِثُ: الْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى وُجُوبِ الْمُبَاعَدَةِ عَنِ الْكُفَّارِ، كَقَوْلِهِ لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ [الْمُمْتَحِنَةِ: ١] وَقَوْلِهِ لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١١٨] وَلِأَنَّ عِنْدَ حُصُولِ الزَّوْجِيَّةِ رُبَّمَا قَوِيَتِ الْمَحَبَّةُ وَيَصِيرُ ذَلِكَ سَبَبًا لِمَيْلِ الزَّوْجِ إِلَى دِينِهَا، وَعِنْدَ حُدُوثِ الْوَلَدِ فَرُبَّمَا مَالَ الْوَلَدُ إِلَى دِينِهَا، وَكُلُّ ذَلِكَ إِلْقَاءٌ لِلنَّفْسِ فِي الضَّرَرِ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ. الرَّابِعُ: قَوْلُهُ تَعَالَى فِي خَاتِمَةِ هَذِهِ الْآيَةِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ وَهَذَا مِنْ أَعْظَمِ الْمُنَفِّرَاتِ عَنِ التَّزَوُّجِ بِالْكَافِرَةِ، فَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ إِبَاحَةَ التَّزَوُّجِ بِالْكِتَابِيَّةِ لَكَانَ ذِكْرُ هَذِهِ الْآيَةِ عَقِيبَهَا كَالتَّنَاقُضِ وَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ.

Birinci Mesele: Fakihlerin çoğu Yahudi ve Hristiyanlardan olan zimmî kadınlarla evlenmenin helal olduğu görüşüne varmış ve bu hususta bu ayete tutunmuşlardır. İbn Ömer (radıyallâhu anhümâ) ise bu görüşte değildi; o, { وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ } [Bakara 221] “Müşrik kadınlarla iman edinceye kadar evlenmeyin...” buyruğunu delil getirir ve: “Bir kadının ‘Rabbi İsa'dır’ demesinden daha büyük bir şirk bilmiyorum” derdi. Bu görüşü savunanlar, Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “...kendilerine kitap verilenlerden iffetli kadınlar da...” buyruğuna tutunulmasına şu yönlerden cevap vermişlerdir: Birincisi: Kastedilen kimseler, onlardan iman edenlerdir. Çünkü bazılarının aklına “Yahudi bir kadın iman ettiğinde Müslümanın onunla evlenmesi caiz midir, değil midir?” diye bir düşünce gelmesi muhtemeldi; Allah Teâlâ bu ayetle bunun caiz olduğunu açıklamıştır. İkincisi: Atâ'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Allah Teâlâ o dönemde Kitap ehli kadınlarla evlenmeye ancak Müslüman kadınlar az olduğu için ruhsat vermişti; şimdi ise onlar pek çoktur. Dolayısıyla ihtiyaç ortadan kalkmış, böylece ruhsat da zail olmuştur.” Üçüncüsü: { لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ } [Mümtehine 1] “Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları dost edinmeyin...” ve { لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ } [Âl-i İmrân 118] “Sizden olmayanı sırdaş edinmeyin...” ayetleri gibi kâfirlerden uzak durmanın vacip olduğuna delalet eden ayetlerdir. Çünkü evlilik meydana geldiğinde sevgi kuvvetlenebilir ve bu da kocanın onun dinine meyletmesine sebep olur; çocuk dünyaya geldiğinde ise çocuk onun dinine meyledebilir. Bütün bunlar bir ihtiyaç olmaksızın nefsi tehlikeye atmaktır. Dördüncüsü: Allah Teâlâ'nın bu ayetin sonunda yer alan: { وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Kim imanı inkâr ederse, şüphesiz ameli boşa gitmiştir ve o, ahirette hüsrana uğrayanlardandır” buyruğudur. Bu ise kâfir bir kadınla evlenmekten nefret ettiren en büyük unsurlardandır. Şayet Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “...ile sizden önce kendilerine kitap verilenlerden iffetli kadınlar da...” buyruğundan murat Kitap ehli kadınlarla evlenmenin mubahlığı olsaydı, hemen peşinden bu ayetin zikredilmesi bir nevi çelişki olurdu ki bu da caiz değildir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنْ قُلْنَا: الْمُرَادُ بِالْمُحْصَنَاتِ: الْحَرَائِرُ، لَمْ تَدْخُلِ الْأَمَةُ الْكِتَابِيَّةُ تَحْتَ الْآيَةِ، وَإِنْ قُلْنَا:

İkinci Mesele: Şayet “Muhsanattan murat hür kadınlardır” dersek, Kitap ehli cariye bu ayetin altına girmez. Şayet:

الْمُرَادُ بِالْمُحْصَنَاتِ: الْعَفَائِفُ دَخَلَتْ، وَعَلَى هَذَا الْبَحْثِ وَقَعَ الْخِلَافُ بَيْنَ الشَّافِعِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ فَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ لَا يَجُوزُ التَّزَوُّجُ بِالْأَمَةِ الْكِتَابِيَّةِ. قَالَ: لِأَنَّهُ اجْتَمَعَ فِي حَقِّهَا نَوْعَانِ مِنَ النُّقْصَانِ: الْكُفْرُ وَالرِّقُّ، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ يَجُوزُ، وَتَمَسَّكَ بِهَذِهِ الْآيَةِ بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْمُحْصَنَاتِ الْعَفَائِفُ وَقَدْ سَبَقَ الْكَلَامُ فِيهِ.

“Muhsanattan murat iffetli kadınlardır” dersek, [o zaman ayetin altına] girer. Bu inceleme üzerine Şâfiî ile Ebû Hanîfe arasında ihtilaf meydana gelmiştir. Şâfiî'ye göre Kitap ehli bir cariye ile evlenmek caiz değildir. O: “Çünkü onda iki tür noksanlık bir araya gelmiştir: Küfür ve kölelik” demiştir. Ebû Hanîfe'ye (rahimehullâh) göre ise caizdir; o, muhsanat kelimesinden muradın iffetli kadınlar olduğu esasına dayanarak bu ayete tutunmuştur ki bunun açıklaması daha önce geçmişti.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيِّبِ وَالْحَسَنُ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ يَدْخُلُ فِيهِ الذِّمِّيَّاتُ وَالْحَرْبِيَّاتُ، فَيَجُوزُ التَّزَوُّجُ بِكُلِّهِنَّ، وَأَكْثَرُ الْفُقَهَاءِ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ مَخْصُوصٌ بِالذِّمِّيَّةِ فَقَطْ، وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ، فَإِنَّهُ قَالَ: مِنْ نِسَاءِ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَحِلُّ لَنَا، وَمِنْهُنَّ مَنْ لَا يَحِلُّ لَنَا، وَقَرَأَ قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ إِلَى قَوْلِهِ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ [التَّوْبَةِ: ٢٩] فَمَنْ أَعْطَى الْجِزْيَةَ حَلَّ، وَمَنْ لَمْ يُعْطِ لَمْ يَحِلَّ.

Üçüncü Mesele: Saîd b. el-Müseyyeb ve el-Hasan: “{ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } ‘...ile kendilerine kitap verilenlerden iffetli kadınlar da...’ ifadesine hem zimmî hem de harbî kadınlar dâhildir; dolayısıyla hepsiyle evlenmek caizdir” demişlerdir. Fakihlerin çoğu ise bunun sadece zimmî kadına mahsus olduğu görüşündedir. Bu aynı zamanda İbn Abbâs'ın da görüşüdür; nitekim o şöyle demiştir: “Ehl-i Kitap kadınlarından bize helal olanı da vardır, helal olmayanı da.” Sonra: { قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } “Allah'a inanmayanlarla savaşın...” ayetinden { حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ } [Tevbe 29] “...kendi elleriyle cizyeyi verinceye kadar...” kısmına kadar okumuş ve: “Cizyeyi veren helaldir, vermeyen ise helal değildir” demiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْمَجُوسَ قَدْ سُنَّ بِهِمْ سُنَّةَ أَهْلِ الْكِتَابِ فِي أَخْذِ الْجِزْيَةِ مِنْهُمْ دُونَ أَكْلِ ذَبَائِحِهِمْ وَنِكَاحِ نِسَائِهِمْ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ الْمُسَيِّبِ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا كَانَ الْمُسْلِمُ مَرِيضًا فَأَمَرَ الْمَجُوسِيَّ أَنْ يَذْكُرَ اللَّه وَيَذْبَحَ فَلَا بَأْسَ، وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ: وَإِنْ أَمَرَهُ بِذَلِكَ فِي الصِّحَّةِ فَلَا بَأْسَ.

Dördüncü Mesele: [Âlimler], Mecûsîlerin boğazladıklarını yemek ve kadınlarıyla evlenmek değil, sadece kendilerinden cizye almak hususunda onlara Ehl-i Kitap muamelesi yapıldığı konusunda icma etmişlerdir. İbnü'l-Müseyyeb'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Müslüman hasta olduğunda bir Mecûsî'ye Allah'ın adını anmasını ve hayvanı kesmesini emrederse bunda bir sakınca yoktur.” Ebû Sevr ise: “Sağlıklıyken de ona bunu emretse bir sakınca yoktur” demiştir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ الْكَثِيرُ مِنَ الْفُقَهَاءِ: إِنَّمَا يَحِلُّ نِكَاحُ الْكِتَابِيَّةِ الَّتِي دَانَتْ بِالتَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ قَبْلَ نُزُولِ الْقُرْآنِ، قَالُوا: وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ فَقَوْلُهُ مِنْ قَبْلِكُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ دَانَ الْكِتَابَ بَعْدَ نُزُولِ الْفُرْقَانِ خَرَجَ عَنْ حُكْمِ الْكِتَابِ.

Beşinci Mesele: Fakihlerin birçoğu şöyle demiştir: “Ancak Kur'an inmeden önce Tevrat ve İncil'e tabi olmuş Kitap ehli kadınla evlenmek helaldir.” Onlar şöyle demişlerdir: “Buna delil, Allah'ın { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ } ‘...sizden önce kendilerine kitap verilenlerden iffetli kadınlar da...’ buyruğudur. O'nun { مِنْ قَبْلِكُمْ } ‘...sizden önce...’ buyruğu, Furkan (Kur'an) indikten sonra Ehl-i Kitap dinini benimseyen kimsenin Kitap ehli hükmünden çıktığına delalet eder.”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَتَقْيِيدُ التَّحْلِيلِ بِإِيتَاءِ الْأُجُورِ يَدُلُّ عَلَى تَأَكُّدِ وُجُوبِهَا وَأَنَّ مَنْ تَزَوَّجَ امْرَأَةً وَعَزَمَ عَلَى أَنْ لَا يُعْطِيَهَا صَدَاقَهَا كَانَ فِي صُورَةِ الزَّانِي، وَتَسْمِيَةُ الْمَهْرِ بِالْأَجْرِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الصَّدَاقَ لَا يَتَقَدَّرُ، كَمَا أَنَّ أَقَلَّ الْأَجْرِ لَا يَتَقَدَّرُ فِي الْإِجَارَاتِ.

Sonra Allah Teâlâ: { إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ } “...mehirlerini verdiğiniz takdirde...” buyurmuştur. Helal kılmanın mehirlerin verilmesiyle kayıtlanması, mehre vücubiyetinin kesinliğine ve bir kadınla evlenip ona mehrini vermemeye azmeden kimsenin zina eden konumunda olduğuna delalet eder. Mehrin “ücret” (ecr) olarak isimlendirilmesi ise, icare akitlerinde en az ücretin takdir edilmediği gibi mehrin de muayyen bir miktarla sınırlandırılmadığına delalet eder.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ وَلا مُتَّخِذِي أَخْدانٍ قَالَ الشَّعْبِيُّ: الزِّنَا ضَرْبَانِ: السِّفَاحُ وَهُوَ الزِّنَا عَلَى سَبِيلِ الْإِعْلَانِ، وَاتِّخَاذُ الْخِدْنِ وَهُوَ الزِّنَا فِي السِّرِّ، واللَّه تَعَالَى حَرَّمَهُمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَأَبَاحَ التَّمَتُّعَ بِالْمَرْأَةِ عَلَى جِهَةِ الْإِحْصَانِ وَهُوَ التَّزَوُّجُ.

Sonra Allah Teâlâ: { مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ وَلا مُتَّخِذِي أَخْدانٍ } “...namuslu olmanız, fuhuş yapmamanız ve gizli dostlar edinmemeniz şartıyla...” buyurmuştur. Şa'bî şöyle demiştir: “Zina iki çeşittir: Sifâh, yani aleni olarak yapılan zina; gizli dost tutmak (ihdân), yani gizlice yapılan zina. Allah Teâlâ bu ayette her ikisini de haram kılmış ve kadından iffetli bir şekilde yararlanmayı, yani evlenmeyi helal kılmıştır.”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ } “...Kim imanı inkâr ederse, şüphesiz ameli boşa gitmiştir...” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَعَلُّقِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ التَّرْغِيبُ فِيمَا تَقَدَّمَ مِنَ التَّكَالِيفِ وَالْأَحْكَامِ، يَعْنِي وَمَنْ يَكْفُرْ بِشَرَائِعِ اللَّه وَبِتَكَالِيفِهِ فَقَدْ خَابَ وَخَسِرَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَالثَّانِي: قَالَ الْقَفَّالُ: الْمَعْنَى أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ وَإِنْ حَصَلَتْ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا فَضِيلَةُ الْمُنَاكَحَةِ وَإِبَاحَةُ الذَّبَائِحِ فِي الدُّنْيَا إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ لَا يُفَرِّقُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْمُشْرِكِينَ فِي أَحْوَالِ الْآخِرَةِ وَفِي الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ، بَلْ كُلُّ مَنْ كَفَرَ باللَّه فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ فِي الدُّنْيَا وَلَمْ يَصِلْ إِلَى شَيْءٍ مِنَ السَّعَادَاتِ فِي الْآخِرَةِ الْبَتَّةَ.

Birinci Mesele: Bu ayetin önceki kısımla irtibatı hakkında iki vecih vardır: Birincisi: Maksadın daha önce geçen yükümlülük ve hükümlere teşvik etmek olduğudur; yani kim Allah'ın şeriatlarını ve yükümlülüklerini inkâr ederse dünyada ve ahirette hüsrana ve kayba uğramıştır. İkincisi: Kaffâl şöyle demiştir: Manası şudur: Ehl-i Kitap dünyada evlenme ve kestiklerinin helal kılınması faziletini elde etmiş olsalar bile bu durum ahiret hallerinde, mükâfat ve cezada onları müşriklerden ayırt etmez; aksine Allah'ı inkâr eden herkesin dünyadaki ameli boşa çıkmıştır ve ahirette hiçbir saadete kesinlikle ulaşamayacaktır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ فِيهِ إِشْكَالٌ، وَهُوَ أَنَّ الْكُفْرَ إِنَّمَا/ يُعْقَلُ باللَّه وَرَسُولِهِ، فَأَمَّا الْكُفْرُ بِالْإِيمَانِ فَهُوَ مُحَالٌ، فَلِهَذَا السَّبَبِ اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ أَيْ وَمَنْ يَكْفُرْ باللَّه، إِنَّمَا حَسُنَ هَذَا الْمَجَازُ لِأَنَّهُ تَعَالَى رَبُّ الْإِيمَانِ، وَرَبُّ الشَّيْءِ قَدْ يُسَمَّى بَاسِمِ ذَلِكَ الشَّيْءِ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ. وَالثَّانِي: قَالَ الْكَلْبِيُّ وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ أَيْ بِشَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ

İkinci Mesele: O'nun { وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ } “Kim imanı inkâr ederse, şüphesiz ameli boşa gitmiştir” buyruğunda bir müşkül vardır. O da şudur: Küfür ancak Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr etmekle akla uygun düşer; imanı inkâr etmek ise imkânsızdır. İşte bu sebepten dolayı müfessirler çeşitli vecihler üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: İbn Abbâs ve Mücâhid: “{ وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ } yani ‘Kim Allah'ı inkâr ederse’ demektir. Bu mecaz güzel düşmüştür; çünkü Allah Teâlâ imanın sahibidir ve bir şeyin sahibi bazen mecaz yoluyla o şeyin adıyla anılabilir” demişlerdir. İkincisi: Kelbî: “{ وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ } yani ‘Lâ ilâhe

إِلَّا اللَّه، فَجَعَلَ كَلِمَةَ التَّوْحِيدِ إِيمَانًا، فَإِنَّ الْإِيمَانَ بِهَا لَمَّا كَانَ وَاجِبًا كَانَ الْإِيمَانُ مِنْ لَوَازِمِهَا بِحَسَبِ أَمْرِ الشَّرْعِ، وَإِطْلَاقُ اسْمِ الشيء على لا زمه مَجَازٌ مَشْهُورٌ، وَالثَّالِثُ: قَالَ قَتَادَةُ: إِنَّ نَاسًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ قَالُوا: كَيْفَ نَتَزَوَّجُ نِسَاءَهُمْ مَعَ كَوْنِهِمْ عَلَى غَيْرِ دِينِنَا! فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ أَيْ، وَمَنْ يَكْفُرْ بِمَا نَزَلَ فِي الْقُرْآنِ فَهُوَ كَذَا وَكَذَا، فَسَمَّى الْقُرْآنَ إِيمَانًا لِأَنَّهُ هُوَ الْمُشْتَمِلُ عَلَى بَيَانِ كُلِّ مَا لَا بُدَّ مِنْهُ فِي الْإِيمَانِ.

illallâh’ şehadetini inkâr ederse’ demektir; böylece tevhit kelimesini ‘iman’ kılmıştır. Zira ona iman etmek vacip olunca, şeriatın emrine göre iman onun ayrılmaz bir vasfı (lazımı) haline gelmiştir; bir şeyin adını onun lazımı için kullanmak meşhur bir mecazdır” demiştir. Üçüncüsü: Katâde şöyle demiştir: Müslümanlardan bazı kimseler: ‘Bizim dinimizden başka bir dinde olmalarına rağmen onların kadınlarıyla nasıl evleniriz!’ dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi; yani ‘Kim Kur'an'da inenleri inkâr ederse o şöyle ve şöyledir’ demektir. Kur'an'ı iman olarak isimlendirmiştir; çünkü imanda bulunması zorunlu olan her şeyin beyanını içeren odur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْقَائِلُونَ بِالْإِحْبَاطِ قَالُوا: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ أَيْ عِقَابُ كُفْرِهِ يُزِيلُ مَا كَانَ حَاصِلًا لَهُ مِنْ ثَوَابِ إِيمَانِهِ، وَالَّذِينَ يُنْكِرُونَ الْقَوْلَ بِالْإِحْبَاطِ قَالُوا: مَعْنَاهُ أَنَّ عَمَلَهُ الَّذِي أَتَى بِهِ بَعْدَ ذَلِكَ الْإِيمَانِ فَقَدْ هَلَكَ وَضَاعَ، فَإِنَّهُ إِنَّمَا يَأْتِي بِتِلْكَ الْأَعْمَالِ بَعْدَ الْإِيمَانِ لِاعْتِقَادِهِ أَنَّهَا خَيْرٌ مِنَ الْإِيمَانِ، فَإِذَا لَمْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ بَلْ كَانَ ضَائِعًا بَاطِلًا كَانَتْ تِلْكَ الْأَعْمَالُ بَاطِلَةً فِي أَنْفُسِهَا، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ من قوله فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ.

Üçüncü Mesele: İhbat (amellerin boşa gitmesi) görüşünü savunanlar şöyle demişlerdir: { وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ } ‘Kim imanı inkâr ederse, şüphesiz ameli boşa gitmiştir’ buyruğundan murat, küfrünün cezasının daha önce sahip olduğu imanının sevabını yok etmesidir. İhbat görüşünü reddedenler ise şöyle demişlerdir: Bunun manası, o imandan sonra yaptığı amelinin heba olup zayi olmasıdır. Çünkü o, bu amelleri imandan sonra, onların imandan daha hayırlı olduğuna inandığı için yapmaktadır. Durum böyle olmayıp bilakis zayi ve bâtıl olunca, o amellerin bizzat kendileri de bâtıl olmuş olur. İşte { فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ } “...şüphesiz ameli boşa gitmiştir” buyruğundan murat budur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ مَشْرُوطٌ بِشَرْطٍ غَيْرِ مَذْكُورٍ فِي الْآيَةِ، وَهُوَ أَنْ يَمُوتَ عَلَى ذَلِكَ الْكُفْرِ، إِذْ لَوْ تَابَ عَنِ الْكُفْرِ لَمْ يَكُنْ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ هَذَا الشَّرْطِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ [البقرة: ٢١٧] الآية.

Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ } “...ve o, ahirette hüsrana uğrayanlardandır” buyruğu, ayette zikredilmeyen bir şarta bağlıdır ki o da o küfür üzere ölmesidir. Zira küfürden tövbe ederse ahirette hüsrana uğrayanlardan olmaz. Bu şartın zorunlu olduğuna delil Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ } [Bakara 217] “Sizden kim dininden döner de kâfir olarak ölürse...” ayetidir.

[سورة المائدة (٥) : آية ٦]

[Mâide Suresi (5): Ayet 6]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٦)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٦) } “Ey iman edenler! Namaza kalkacağınız zaman yüzlerinizi ve dirseklere kadar ellerinizi yıkayın; başlarınızı meshedin ve topuklara kadar ayaklarınızı [yıkayın]. Eğer cünüp iseniz iyice temizlenin (yıkanın). Şayet hasta veya yolculukta iseniz yahut biriniz abdest bozmaktan gelmişse ya da kadınlara dokunmuşsanız ve su bulamamışsanız, temiz bir toprağa yönelin (teyemmüm edin); onunla yüzlerinizi ve ellerinizi meshedin. Allah size herhangi bir güçlük çıkarmak istemez; fakat sizi tertemiz kılmak ve üzerinizdeki nimetini tamamlamak ister, ta ki şükredesiniz. (6)”

ثم قال تعالى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ.

Sonra Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ } “Ey iman edenler! Namaza kalkacağınız zaman yüzlerinizi ve dirseklere kadar ellerinizi yıkayın; başlarınızı meshedin ve topuklara kadar ayaklarınızı [yıkayın]...” buyurmuştur.

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى افْتَتَحَ السورة بقوله يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ [المائدة: ١] وَذَلِكَ لِأَنَّهُ حَصَلَ بَيْنَ/ الرَّبِّ وَبَيْنَ الْعَبْدِ عَهْدُ الرُّبُوبِيَّةِ وَعَهْدُ الْعُبُودِيَّةِ، فَقَوْلُهُ أَوْفُوا بِالْعُقُودِ طَلَبَ تَعَالَى مِنْ عِبَادِهِ أَنْ يَفُوا بِعَهْدِ الْعُبُودِيَّةِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: إِلَهُنَا الْعَهْدُ نَوْعَانِ: عَهْدُ الرُّبُوبِيَّةِ مِنْكَ، وَعَهْدُ الْعُبُودِيَّةِ مِنَّا، فَأَنْتَ أَوْلَى بِأَنْ تُقَدِّمَ الْوَفَاءَ بِعَهْدِ الرُّبُوبِيَّةِ وَالْإِحْسَانِ. فَقَالَ تَعَالَى: نَعَمْ أَنَا أُوفِي أَوَّلًا بِعَهْدِ الرُّبُوبِيَّةِ وَالْكَرَمِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَنَافِعَ الدُّنْيَا مَحْصُورَةٌ فِي نَوْعَيْنِ: لَذَّاتِ الْمَطْعَمِ، وَلَذَّاتِ الْمَنْكَحِ، فَاسْتَقْصَى سُبْحَانَهُ فِي بَيَانِ مَا يَحِلُّ وَيَحْرُمُ مِنَ الْمَطَاعِمِ وَالْمُنَاكِحِ، وَلَمَّا كَانَتِ الْحَاجَةُ إِلَى الْمَطْعُومِ فَوْقَ الْحَاجَةِ إِلَى الْمَنْكُوحِ، لَا جَرَمَ قَدَّمَ بَيَانَ الْمَطْعُومِ عَلَى الْمَنْكُوحِ، وَعِنْدَ تَمَامِ هَذَا الْبَيَانِ كَأَنَّهُ يَقُولُ: قَدْ وَفَّيْتُ بِعَهْدِ الرُّبُوبِيَّةِ فِيمَا يُطْلَبُ فِي الدُّنْيَا مِنَ الْمَنَافِعِ وَاللَّذَّاتِ، فَاشْتَغِلْ أَنْتَ فِي الدُّنْيَا بِالْوَفَاءِ بِعَهْدِ الْعُبُودِيَّةِ وَلَمَّا كَانَ أَعْظَمُ الطَّاعَاتِ بَعْدَ الْإِيمَانِ الصَّلَاةَ، وَكَانَتِ الصَّلَاةُ لَا يُمْكِنُ إِقَامَتُهَا إِلَّا بِالطَّهَارَةِ، لَا جَرَمَ بَدَأَ تَعَالَى بِذِكْرِ شَرَائِطِ الْوُضُوءِ فَقَالَ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ sureye: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ } [Mâide 1] “Ey iman edenler! Akitleri yerine getirin...” buyruğuyla başlamıştır. Çünkü Rab ile kul arasında rubûbiyet ahdi ve ubûdiyet (kulluk) ahdi gerçekleşmiştir. Dolayısıyla O'nun: { أَوْفُوا بِالْعُقُودِ } “Akitleri yerine getirin” buyruğu, Allah Teâlâ'nın kullarından kulluk ahdine vefa göstermelerini istemesidir. Sanki şöyle denilmiştir: “Ey Rabbimiz! Ahit iki çeşittir: Senden olan rubûbiyet ahdi ve bizden olan kulluk ahdi. Sen ise rubûbiyet ve ihsan ahdine vefayı öne almaya daha layıksın.” Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Evet, Ben öncelikle rubûbiyet ve kerem ahdini yerine getiririm.” Bilindiği üzere dünya menfaatleri iki türe münhasırdır: Yiyecek lezzetleri ve evlilik (cinsellik) lezzetleri. Bu sebeple Yüce Allah yiyeceklerden ve evliliklerden helal ve haram olanları açıklamayı eksiksizce tamamlamıştır. Yiyeceğe olan ihtiyaç evlenmeye olan ihtiyaçtan daha üstün olduğu için, yiyeceğin beyanını evliliğin [beyanının] önüne geçirmiştir. Bu beyan tamamlandığında sanki şöyle buyurmaktadır: “Dünyada arzu edilen menfaatler ve lezzetler hususunda rubûbiyet ahdimi yerine getirdim; artık sen de dünyada kulluk ahdini yerine getirmekle meşgul ol.” İmandan sonra en büyük ibadet namaz olduğu ve namaz da ancak taharetle ikame edilebildiği için, Allah Teâlâ abdestin şartlarını zikretmeye başlayarak: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ } “Ey iman edenler! Namaza kalkacağınız zaman yüzlerinizi ve dirseklere kadar ellerinizi yıkayın...” buyurmuştur. Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ لَيْسَ نَفْسَ الْقِيَامِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ:

Birinci Mesele: Bil ki O'nun: { إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ } “...Namaza kalkacağınız zaman...” buyruğundan murat bizzat kıyamın (ayakta durmanın) kendisi değildir. Buna iki vecih delalet eder:

الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ ذَلِكَ لَزِمَ تَأْخِيرُ الْوُضُوءِ عَنِ الصَّلَاةِ، وَأَنَّهُ بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ. الثَّانِي: أَنَّهُمْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ لَوْ غَسَلَ الْأَعْضَاءَ قَبْلَ الصَّلَاةِ قَاعِدًا أَوْ مُضْطَجِعًا لَكَانَ قَدْ خَرَجَ عَنِ الْعُهْدَةِ، بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ: إِذَا شَمَّرْتُمْ لِلْقِيَامِ إِلَى الصَّلَاةِ وَأَرَدْتُمْ ذَلِكَ، وَهَذَا وَإِنْ كَانَ مَجَازًا إِلَّا أَنَّهُ مَشْهُورٌ مُتَعَارَفٌ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْإِرَادَةَ الْجَازِمَةَ سَبَبٌ لِحُصُولِ الْفِعْلِ، وَإِطْلَاقُ اسْمِ السَّبَبِ عَلَى الْمُسَبِّبِ مَجَازٌ مَشْهُورٌ. الثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ [النِّسَاءِ: ٣٤] وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْقِيَامَ الَّذِي هُوَ الِانْتِصَابُ، يُقَالُ: فُلَانٌ قَائِمٌ بِذَلِكَ الْأَمْرِ، قَالَ تَعَالَى: قائِماً بِالْقِسْطِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٨] وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْبَتَّةَ الِانْتِصَابَ، بَلِ الْمُرَادُ كَوْنُهُ مُرِيدًا لِذَلِكَ الْفِعْلِ مُتَهَيِّئًا لَهُ مُسْتَعِدًّا لِإِدْخَالِهِ فِي الْوُجُودِ، فكذا هاهنا قَوْلُهُ إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ مَعْنَاهُ إِذَا أَرَدْتُمْ أَدَاءَ الصَّلَاةِ وَالِاشْتِغَالَ بِإِقَامَتِهَا.

Birincisi: Şayet kastedilen bu olsaydı, abdestin namazdan sonraya bırakılması gerekirdi ki bu icma ile bâtıldır. İkincisi: [Âlimler], bir kimse namazdan önce oturarak veya yatarak azalarını yıkasa [abdest borcundan] kurtulmuş olacağı konusunda icma etmişlerdir. Aksine bundan murat: “Namaza kalkmaya hazırlandığınız ve bunu irade ettiğiniz zaman” [demektir]. Bu, her ne kadar mecaz olsa da meşhur ve bilinen bir kullanımdır. Buna iki vecih delalet eder: Birincisi: Kesin irade fiilin meydana gelmesinin sebebidir; sebebin adını müsebbebe vermek ise meşhur bir mecazdır. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ } [Nisâ 34] “Erkekler kadınlar üzerinde hâkimdirler (yöneticidirler)...” buyruğudur; burada kastedilen dikilmek anlamındaki kıyam değildir. Nitekim “Falan kimse o işi yürütmektedir (kâimün bi zâlike'l-emr)” denir. Allah Teâlâ: { قائِماً بِالْقِسْطِ } [Âl-i İmrân 18] “...adaleti ayakta tutarak...” buyurmuştur; burada da murat kesinlikle dikilmek değildir, bilakis o fiili irade eden, ona hazırlanan ve onu varlık sahasına çıkarmaya hazır olan kimse olmasıdır. İşte burada da: { إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ } “...Namaza kalkacağınız zaman...” buyruğunun manası: “Namazı eda etmek ve onu ikame etmekle meşgul olmak istediğiniz zaman” demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ قَوْمٌ: الْأَمْرُ بِالْوُضُوءِ تَبَعٌ لِلْأَمْرِ بِالصَّلَاةِ، وَلَيْسَ ذَلِكَ تَكْلِيفًا مُسْتَقِلًّا بِنَفْسِهِ، وَاحْتَجُّوا بِأَنَّ قَوْلَهُ إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا جُمْلَةٌ شَرْطِيَّةٌ، الشَّرْطُ فِيهَا الْقِيَامُ إِلَى الصَّلَاةِ، وَالْجَزَاءُ الْأَمْرُ بِالْغَسْلِ، وَالْمُعَلَّقُ عَلَى الشَّيْءِ بِحَرْفِ الشَّرْطِ عَدَمٌ عِنْدَ عَدَمِ الشَّرْطِ، فَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ الْأَمْرَ بِالْوُضُوءِ تَبَعٌ لِلْأَمْرِ بِالصَّلَاةِ.

İkinci Mesele: Bir grup şöyle demiştir: “Abdest emri, namaz emrine tâbidir; müstakil başlı başına bir teklif değildir.” Onlar şu delili getirmişlerdir: { إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا } “Namaza kalkacağınız zaman yıkayın...” buyruğu şartlı bir cümledir; oradaki şart namaza kalkmak, ceza (şartın cevabı) ise yıkama emridir. Şart harfiyle bir şeye bağlanan hüküm, şartın yokluğunda yok olur. Bu da abdest emrinin namaz emrine tâbi olduğunu iktiza eder.

وَقَالَ آخَرُونَ: المقصود من الوضوء الطهارة، والطاهرة مَقْصُودَةٌ بِذَاتِهَا بِدَلِيلِ الْقُرْآنِ وَالْخَبَرِ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي آخِرِ الْآيَةِ وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَأَمَّا الْحَدِيثُ

Diğerleri ise şöyle demiştir: Abdestten maksat taharettir; taharet ise Kur'an ve hadis deliliyle bizzat kendisi kastedilen bir ibadettir. Kur'an'dan [delil], Allah Teâlâ'nın ayetin sonundaki: { وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ } “...fakat sizi tertemiz kılmak... ister...” buyruğudur. Hadise gelince,

فَقَوْلُهُ ﵊: «بُنِيَ الدِّينُ عَلَى النَّظَافَةِ»

Aleyhisselâm'ın: “Din temizlik üzerine kurulmuştur” buyruğudur.

وَقَالَ: «أُمَّتِي غُرٌّ مُحَجَّلُونَ مِنْ آثَارِ/ الْوُضُوءِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»

Ve yine: “Ümmetim kıyamet gününde abdestin izlerinden dolayı yüzleri ve ayakları ak olarak [çağrılacaklardır]” buyurmuştur.

وَلِأَنَّ الْأَخْبَارَ الْكَثِيرَةَ وَارِدَةٌ فِي كَوْنِ الْوُضُوءِ سَبَبًا لِغُفْرَانِ الذُّنُوبِ واللَّه أَعْلَمُ.

Ayrıca abdestin günahların bağışlanmasına sebep olduğuna dair pek çok haber varid olmuştur. Allah en iyisini bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ دَاوُدُ: يَجِبُ الْوُضُوءُ لِكُلِّ صَلَاةٍ، وَقَالَ أَكْثَرُ الْفُقَهَاءِ: لَا يَجِبُ. احْتَجَّ دَاوُدُ بِهَذِهِ الْآيَةِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ ظَاهِرَ لَفْظِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ، فَإِنَّ قَوْلَهُ إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ

Üçüncü Mesele: Dâvûd: “Her namaz için abdest almak vaciptir” demiştir. Fakihlerin çoğu ise: “Vacip değildir” demiştir. Dâvûd bu ayeti iki vecihle delil getirmiştir: Birincisi: Ayetin lafzının zahiri buna delalet eder; çünkü O'nun { إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ } “Namaza kalkacağınız zaman...” buyruğu,

إِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ قِيَامًا وَاحِدًا وَصَلَاةً وَاحِدَةً، فَيَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْخُصُوصَ، أَوْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْعُمُومَ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَصِيرُ الْآيَةُ مُجْمَلَةً لِأَنَّ تَعْيِينَ تِلْكَ الْمَرَّةِ غَيْرُ مَذْكُورٍ فِي الْآيَةِ، وَحَمْلُ الْآيَةِ عَلَى الْإِجْمَالِ إِخْرَاجٌ لَهَا عَنِ الْفَائِدَةِ، وَذَلِكَ خِلَافُ الْأَصْلِ، وَثَانِيهَا: أَنَّهُ يَصِحُّ إِدْخَالُ الِاسْتِثْنَاءِ عَلَيْهِ، وَمِنْ شَأْنِهِ إِخْرَاجُ مَا لَوْلَاهُ لَدَخَلَ، وَذَلِكَ يُوجِبُ الْعُمُومَ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْأُمَّةَ مُجْمِعَةٌ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ بِالْوُضُوءِ غَيْرُ مَقْصُورٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى مَرَّةٍ وَاحِدَةٍ وَلَا عَلَى شَخْصٍ وَاحِدٍ، وَإِذَا بَطَلَ هَذَا وَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى الْعُمُومِ عِنْدَ كُلِّ قِيَامٍ إِلَى الصَّلَاةِ، إِذْ لَوْ لَمْ تُحْمَلْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى هَذَا الْمَحْمَلِ لَزِمَ احْتِيَاجُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي دَلَالَتِهَا عَلَى مَا هُوَ مُرَادُ اللَّه تَعَالَى إِلَى سَائِرِ الدَّلَائِلِ، فَتَصِيرُ هَذِهِ الْآيَةُ وَحْدَهَا مُجْمَلَةً، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّهُ خِلَافُ الْأَصْلِ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ ظَاهِرَ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ الْوُضُوءِ عِنْدَ كُلِّ قِيَامٍ إِلَى الصَّلَاةِ.

ya tek bir kalkış ve tek bir namaz murat edilmiştir ki o zaman hususi bir mana kastedilmiş olur, ya da umumi mana kastedilmiştir. Birincisi şu yönlerden bâtıldır: Birincisi: Bu takdirde ayet mücmel hale gelir; çünkü o bir defanın tayini ayette zikredilmemiştir. Ayeti icmale hamletmek ise onu faydalı olmaktan çıkarmaktır ki bu da asıl kurala aykırıdır. İkincisi: Ayete istisna dâhil edilmesi sahihtir; istisnanın işi ise o olmasaydı dâhil olacak şeyi dışarı çıkarmaktır, bu da umumiliği (genelliği) gerektirir. Üçüncüsü: Ümmet bu ayetteki abdest emrinin tek bir defaya ve tek bir şahsa hasredilmediği konusunda icma etmiştir. Bu bâtıl olunca, ayeti namaza her kalkışta umuma hamletmek vacip olur. Zira şayet bu ayet bu manaya hamledilmezse, bu ayetin Allah Teâlâ'nın muradına delalet etmesi hususunda diğer delillere muhtaç olması gerekir ki böylece bu ayet tek başına mücmel kalır; biz bunun asıl kurala aykırı olduğunu açıklamıştık. Böylece zikrettiğimiz şeylerle bu ayetin zahirinin namaza her kalkışta abdestin vacip olduğuna delalet ettiği sabit olmuştur.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّا نَسْتَفِيدُ هَذَا الْعُمُومَ مِنْ إِيمَاءِ اللَّفْظِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الصَّلَاةَ اشْتِغَالٌ بِخِدْمَةِ الْمَعْبُودِ، وَالِاشْتِغَالُ بِالْخِدْمَةِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَقْرُونًا بِأَقْصَى مَا يَقْدِرُ الْعَبْدُ عَلَيْهِ مِنَ التَّعْظِيمِ، وَمِنْ وُجُوهِ التَّعْظِيمِ كَوْنُهُ آتِيًا بِالْخِدْمَةِ حَالَ كَوْنِهِ فِي غَايَةِ النَّظَافَةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ تَجْدِيدَ الْوُضُوءِ عِنْدَ كُلِّ قِيَامٍ إِلَى الصَّلَاةِ مُبَالَغَةٌ فِي النَّظَافَةِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذِكْرَ الْحُكْمِ عَقِيبَ الْوَصْفِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ ذَلِكَ الْحُكْمِ مُعَلَّلًا بِذَلِكَ الْوَصْفِ الْمُنَاسِبِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي عُمُومَ الْحُكْمِ لِعُمُومِهِ، فَيَلْزَمُ وُجُوبُ الْوُضُوءِ عِنْدَ كُلِّ قِيَامٍ إِلَى الصَّلَاةِ. ثُمَّ قَالَ دَاوُدُ: وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ وَرَدَ فِي

İkinci Vecih: Biz bu umumiliği lafzın ima ve işaretinden (îmâü'l-lafz) anlıyoruz. Çünkü namaz Ma'bûd'un hizmetiyle meşgul olmaktır; hizmetle meşguliyet ise kulun gücünün yettiği en son tazimle beraber olmalıdır. Tazim vecihlerinden biri de kişinin bu hizmeti son derece temiz bir halde yerine getirmesidir. Namaza her kalkışta abdesti tazelemenin temizlikte mübalağa olduğunda şüphe yoktur. Bilinmektedir ki hükmün bir vasfın peşinden zikredilmesi, o hükmün o münasip vasıfla illetli olduğuna delalet eder. Bu da vasfın umumi olması sebebiyle hükmün de umumi olmasını iktiza eder; dolayısıyla namaza her kalkışta abdestin vacip olması gerekir. Sonra Dâvûd şöyle demiştir: Şöyle denilmesi caiz değildir:

الْقِرَاءَةِ الشَّاذَّةِ: إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ وَأَنْتُمْ مُحْدِثُونَ، أَوْ يُقَالُ: إِنَّا نَتْرُكُ ظَاهِرَ هَذِهِ الْآيَةِ لِوُرُودِ خَبَرِ الْوَاحِدِ عَلَى خِلَافِهِ، قَالَ: أَمَّا الْقِرَاءَةُ الشَّاذَّةُ فَمَرْدُودَةٌ قَطْعًا، لِأَنَّا إِنْ جَوَّزْنَا ثُبُوتَ قُرْآنٍ غَيْرِ مَنْقُولٍ بِالتَّوَاتُرِ لَزِمَ الطَّعْنُ فِي كُلِّ الْقُرْآنِ، وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الْقُرْآنَ كَانَ أَكْثَرَ مِمَّا هُوَ الْآنَ بِكَثِيرٍ إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يُنْقَلْ، وَأَيْضًا فَلِأَنَّ مَعْرِفَةَ أَحْوَالِ الْوُضُوءِ مِنْ أَعْظَمِ مَا عَمَّ بِهِ الْبَلْوَى، وَمِنْ أَشَدِّ الْأُمُورِ الَّتِي يَحْتَاجُ كُلُّ أَحَدٍ إِلَى مَعْرِفَتِهَا، فَلَوْ كَانَ ذَلِكَ قُرْآنًا لَامْتَنَعَ بَقَاؤُهُ فِي حَيِّزِ الشُّذُوذِ، وَأَمَّا التَّمَسُّكُ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ فَقَالَ: هَذَا يَقْتَضِي نَسْخَ الْقُرْآنِ بِالْخَبَرِ، وَذَلِكَ لَا يَجُوزُ.

Şaz kıraatte: ‘Namaza kalktığınızda ve abdestsiz (muhdis) olduğunuzda’ şeklinde gelmiştir veya ‘Ahad haberin buna aykırı gelmesi sebebiyle bu ayetin zahirini terk ederiz’ denilemez. O şöyle demiştir: Şaz kıraat kesinlikle merduttur; çünkü mütevâtir olarak nakledilmeyen bir Kur'an'ın sübûtunu caiz görürsek, Kur'an'ın tamamına ta'n etmek gerekirdi; o da Kur'an'ın şu ankinden çok daha fazla olduğu ancak nakledilmediğinin söylenmesidir. Ayrıca abdest hallerinin bilinmesi umumi bir ihtiyaç (umûm-i belvâ) olan ve herkesin bilmeye en çok muhtaç olduğu hususlardandır; şayet bu Kur'an olsaydı şazlık sahasında kalması imkânsız olurdu. Ahad habere tutunmaya gelince, o şöyle demiştir: Bu, Kur'an'ın haber ile neshedilmesini iktiza eder ki bu da caiz değildir.

قَالَ الْفُقَهَاءُ: إِنَّ كَلِمَةَ (إِذَا) لَا تُفِيدُ الْعُمُومَ بِدَلِيلِ أنه لو قال لا مرأته: إِذَا دَخَلْتِ الدَّارَ فَأَنْتِ طَالِقٌ فَدَخَلَتْ مَرَّةً طُلِّقَتْ، ثُمَّ لَوْ دَخَلَتْ ثَانِيًا لَمْ تُطَلَّقْ ثَانِيًا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى/ أَنَّ كَلِمَةَ (إِذَا) لَا تُفِيدُ الْعُمُومَ، وَأَيْضًا إِنَّ السَّيِّدَ إِذَا قَالَ لِعَبْدِهِ: إِذَا دَخَلْتَ السُّوقَ فَادْخُلْ عَلَى فُلَانٍ وَقُلْ لَهُ كَذَا وَكَذَا، فَهَذَا لَا يُفِيدُ الْأَمْرَ بِالْفِعْلِ إِلَّا مَرَّةً وَاحِدَةً.

Fakihler şöyle demişlerdir: ‘İzâ’ (إِذَا) kelimesi umumilik ifade etmez. Nitekim bir kimse hanımına: ‘Eve girdiğinde (izâ dehalte'd-dâre) boşsun’ dese ve kadın bir kere girse boşanır; sonra ikinci kez girse tekrar boşanmış olmaz. Bu da ‘izâ’ kelimesinin umumilik ifade etmediğine delalet eder. Ayrıca efendi kölesine: ‘Çarşıya girdiğinde falanın yanına gir ve ona şöyle şöyle de’ dese, bu da fiili sadece bir defa yapmayı emreder.

وَاعْلَمْ أَنَّ مَذْهَبَ دَاوُدَ فِي مَسْأَلَةِ الطَّلَاقِ غَيْرُ مَعْلُومٍ: فَلَعَلَّهُ يَلْتَزِمُ الْعُمُومَ، وَأَيْضًا فَلَهُ أَنْ يَقُولَ: إِنَّا قَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ كَلِمَةَ (إِذَا) فِي هَذِهِ الْآيَةِ تُفِيدُ الْعُمُومَ لِأَنَّ التَّكَالِيفَ الْوَارِدَةَ فِي الْقُرْآنِ مَبْنَاهَا عَلَى التَّكْرِيرِ، وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فِي الصُّوَرِ الَّتِي ذَكَرْتُمْ، فَإِنَّ الْقَرَائِنَ الظَّاهِرَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ مَبْنَى الْأَمْرِ فِيهَا عَلَى التَّكْرِيرِ، وَأَمَّا الْفُقَهَاءُ فَإِنَّهُمُ اسْتَدَلُّوا عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ بِمَا

Bil ki Dâvûd'un talak meselesindeki mezhebi bilinmemektedir; belki de o umumiliği iltizam etmektedir. Ayrıca onun şöyle deme hakkı vardır: Biz bu ayetteki ‘izâ’ kelimesinin umumilik ifade ettiğine delil getirdik; çünkü Kur'an'da varid olan mükellefiyetlerin esası tekrara dayanır. Sizin zikrettiğiniz suretlerde ise durum böyle değildir; zira zahir karineler onlardaki emir konusunun tekrara dayalı olmadığını göstermiştir. Fakihlere gelince, onlar görüşlerinin sıhhatine şu delili getirmişlerdir:

رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كان يَتَوَضَّأُ لِكُلِّ صَلَاةٍ إِلَّا يَوْمَ الْفَتْحِ فَإِنَّهُ صَلَّى الصَّلَوَاتِ كُلَّهَا بِوُضُوءٍ وَاحِدٍ. قَالَ عُمَرُ ﵁: فَقُلْتُ لَهُ فِي ذَلِكَ فَقَالَ: عَمْدًا فَعَلْتُ ذَلِكَ يَا عُمَرُ.

Rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem), Fetih günü hariç her namaz için abdest alırdı; Fetih günü ise bütün namazları tek bir abdestle kıldı. Ömer (radıyallâhu anh) şöyle dedi: ‘Ona bunu sordum, o da: Bunu bilerek yaptım ey Ömer! buyurdu.’

أَجَابَ دَاوُدُ بِأَنَّا ذَكَرْنَا أَنَّ خَبَرَ الْوَاحِدِ لَا يَنْسَخُ الْقُرْآنَ، وَأَيْضًا فَهَذَا الْخَبَرُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﷺ كَانَ مُوَاظِبًا عَلَى تَجْدِيدِ الْوُضُوءِ لِكُلِّ صَلَاةٍ، وَهَذَا يَقْتَضِي وجوب ذلك علينا لقوله تعالى: فَاتَّبِعُوهُ [سبأ: ٢٠] بَقِيَ أَنْ يُقَالَ:

Dâvûd buna şöyle cevap vermiştir: Biz ahad haberin Kur'an'ı neshetmeyeceğini belirttik. Ayrıca bu haber, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) her namaz için abdesti tazelemeye devam ettiğine delalet eder; bu da Allah Teâlâ'nın: { فَاتَّبِعُوهُ } [Sebe 20] “...ona uyun...” buyruğu gereğince bunun bize vacip olmasını iktiza eder. Geriye şöyle denilmesi kalır:

قَدْ جَاءَ فِي هَذَا الْخَبَرِ أَنَّهُ تَرَكَ ذَلِكَ يَوْمَ الْفَتْحِ، فَنَقُولُ: لَمَّا وَقَعَ التَّعَارُضُ فَالتَّرْجِيحُ مَعَنَا مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: هَبْ أَنَّ التَّجْدِيدَ لِكُلِّ صَلَاةٍ لَيْسَ بِوَاجِبٍ لَكِنَّهُ مَنْدُوبٌ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الرَّسُولَ ﷺ كَانَ يَزِيدُ فِي يَوْمِ الْفَتْحِ فِي الطَّاعَاتِ وَلَا يَنْقُصُ مِنْهَا، لِأَنَّ ذَلِكَ الْيَوْمَ هُوَ يَوْمُ إِتْمَامِ النِّعْمَةِ عَلَيْهِ، وَزِيَادَةُ النِّعْمَةِ مِنَ اللَّه تُنَاسِبُ زِيَادَةَ الطَّاعَاتِ لَا نُقْصَانَهَا. وَالثَّانِي: أَنَّ الِاحْتِيَاطَ لَا شَكَّ أَنَّهُ مِنْ جَانِبِنَا فَيَكُونُ رَاجِحًا

Bu haberde onun bunu Fetih günü terk ettiği geçmiştir. Biz de deriz ki: Teâruz meydana geldiğinde tercihi gerektiren sebepler birkaç yönden bizim tarafımızdadır: Birincisi: Farz edelim ki her namaz için abdest tazelemek vacip değil de menduptur; ancak zahir olan şu ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Fetih gününde ibadetleri artırırdı, eksiltmezdi. Çünkü o gün, üzerindeki nimetin tamamlandığı gündür; Allah'tan gelen nimetin artması ise ibadetlerin eksiltilmesine değil, artırılmasına uygundur. İkincisi: İhtiyatın bizim tarafımızda olduğunda şüphe yoktur; dolayısıyla tercih edilen de bu olur,

لِقَوْلِهِ ﵊: «دَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لَا يُرِيبُكَ» .

çünkü Aleyhisselâm: “Sana şüphe vereni bırak, şüphe vermeyene bak!” buyurmuştur.

الثَّالِثُ: أَنَّ ظَاهِرَ الْقُرْآنِ أَوْلَى مِنْ خَبَرِ الْوَاحِدِ. وَالرَّابِعُ: أَنَّ دَلَالَةَ الْقُرْآنِ عَلَى قَوْلِنَا لَفْظِيَّةٌ، وَدَلَالَةَ الْخَبَرِ الَّذِي رَوَيْتُمْ عَلَى قَوْلِكُمْ فِعْلِيَّةٌ، وَالدَّلَالَةُ الْقَوْلِيَّةُ أَقْوَى مِنَ الدَّلَالَةِ الْفِعْلِيَّةِ، لِأَنَّ الدَّلَالَةَ الْقَوْلِيَّةَ غَنِيَّةٌ عَنِ الْفِعْلِيَّةِ وَلَا يَنْعَكِسُ، فَهَذَا مَا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ واللَّه أَعْلَمُ.

Üçüncüsü: Kur'an'ın zahiri ahad haberden daha evladır. Dördüncüsü: Kur'an'ın bizim görüşümüze delaleti lafzîdir; rivayet ettiğiniz haberin sizin görüşünüze delaleti ise fiilîdir. Sözlü delalet fiilî delaletten daha kuvvetlidir; çünkü sözlü delalet fiilî delalete muhtaç değildir, aksine fiilî delalet sözlüye muhtaçtır. İşte bu meseledeki durum bundan ibarettir. Allah en iyisini bilir.

وَالْأَقْوَى فِي إِثْبَاتِ الْمَذْهَبِ الْمَشْهُورِ أَنْ يُقَالَ: لَوْ وَجَبَ الْوُضُوءُ لِكُلِّ صَلَاةٍ لَكَانَ الْمُوجِبُ لِلْوُضُوءِ هُوَ الْقِيَامَ إِلَى الصَّلَاةِ وَلَمْ يَكُنْ لِغَيْرِهِ تَأْثِيرٌ فِي إِيجَابِ الْوُضُوءِ، لَكِنَّ ذَلِكَ بَاطِلٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي آخِرِ هَذِهِ الْآيَةِ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا [النِّسَاءِ: ٤٣] أَوْجَبَ التَّيَمُّمَ عَلَى الْمُتَغَوِّطِ وَالْمُجَامِعِ إِذَا لَمْ يَجِدِ الْمَاءَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا سَبَبًا لِوُجُوبِ الطَّهَارَةِ عِنْدَ وُجُودِ الْمَاءِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ وُجُوبُ الْوُضُوءِ قَدْ يَكُونُ بِسَبَبٍ آخَرَ سِوَى الْقِيَامِ إِلَى الصَّلَاةِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى مَا قُلْنَاهُ.

Meşhur mezhebi ispatlamada en kuvvetli [delil] şöyle denilmesidir: Eğer her namaz için abdest vacip olsaydı, abdesti vacip kılan şey namaza kalkmak olurdu ve bunun dışında hiçbir şeyin abdesti vacip kılmada bir tesiri bulunmazdı. Fakat bu batıldır; çünkü Allah Teâlâ bu ayetin devamında: { أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا } [en-Nisâ 43] “...yahut biriniz tuvaletten gelirse ya da kadınlara dokunup da su bulamazsanız, teyemmüm edin...” buyurarak, su bulamadıklarında tuvaletten gelene ve cinsel ilişkide bulunana teyemmümü vacip kılmıştır. Bu da her ikisinin, su bulunduğu takdirde temizliğin vacip olmasının sebebi olduğuna delalet eder. Bu ise abdestin vacip oluşunun, namaza kalkmaktan başka bir sebeple de olabileceğini iktiza eder; bu da söylediğimiz şeye delalet etmektedir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ هَلْ تَدُلُّ عَلَى كَوْنِ الْوُضُوءِ شَرْطًا لِصِحَّةِ الصَّلَاةِ؟ وَالْأَصَحُّ أَنَّهَا تَدُلُّ عَلَيْهِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى عَلَّقَ فِعْلَ الصَّلَاةِ عَلَى الطَّهُورِ بِالْمَاءِ، ثُمَّ بَيَّنَ/ أَنَّهُ مَتَى عُدِمَ لَا تَصِحُّ إِلَّا بِالتَّيَمُّمِ، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ شَرْطًا لَمَا صَحَّ ذَلِكَ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَمَرَ بِالصَّلَاةِ مَعَ الْوُضُوءِ، فَالْآتِي بِالصَّلَاةِ بِدُونِ

Dördüncü Mesele: Bu ayetin, abdestin namazın sıhhat şartı olduğuna delalet edip etmediği hususunda ihtilaf etmişlerdir. En sahih olan, ayetin buna iki yönden delalet ettiğidir: Birincisi: Allah Teâlâ namaz kılmayı suyla temizlenmeye bağlamış, sonra / su bulunmadığında [namazın] ancak teyemmümle sahih olacağını beyan etmiştir. Eğer [abdest] şart olmasaydı bu sahih olmazdı. İkincisi: Allah Teâlâ namazı ancak abdestle birlikte emretmiştir; dolayısıyla namazı abdest olmaksızın

الْوُضُوءِ تَارِكٌ لِلْمَأْمُورِ بِهِ، وَتَارِكُ الْمَأْمُورِ بِهِ يَسْتَحِقُّ الْعِقَابَ، وَلَا مَعْنَى لِلْبَقَاءِ فِي عُهْدَةِ التَّكْلِيفِ إِلَّا ذَلِكَ، فَإِذَا ثَبَتَ هَذَا ظَهَرَ كَوْنُ الْوُضُوءِ شَرْطًا لِصِحَّةِ الصَّلَاةِ بِمُقْتَضَى هَذِهِ الْآيَةِ.

kılan kimse, emredilen şeyi terk etmiş olur. Emredileni terk eden de cezayı hak eder. Sorumluluk zimmetinde kalmanın bundan başka bir anlamı yoktur. Bu sabit olunca, bu ayetin muktezası gereğince abdestin namazın sıhhati için bir şart olduğu açığa çıkar.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: النِّيَّةُ شَرْطٌ لِصِحَّةِ الْوُضُوءِ وَالْغُسْلِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀:

Beşinci Mesele: Şâfiî (rahimehullâh) şöyle demiştir: Niyet, abdestin ve guslün sıhhat şartıdır. Ebû Hanîfe (rahimehullâh) ise şöyle demiştir:

لَيْسَ كَذَلِكَ.

Böyle değildir.

وَاعْلَمْ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَسْتَدِلُّ لِذَلِكَ بِظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ أَمَّا الشَّافِعِيُّ ﵀ فَإِنَّهُ قَالَ: الْوُضُوءُ مَأْمُورٌ بِهِ، وَكُلُّ مَأْمُورٍ بِهِ فَإِنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَنَوِيًّا فَالْوُضُوءُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَنَوِيًّا، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ شَرْطًا لِأَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ الْوُضُوءَ مَأْمُورٌ بِهِ لِقَوْلِهِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ [المائدة: ٦] وَلَا شَكَّ أَنَّ قَوْلَهُ فَاغْسِلُوا وَامْسَحُوا أَمْرٌ، وإنما قلنا: إن كل مأمور به أَنْ يَكُونَ مَنَوِيًّا لِقَوْلِهِ تَعَالَى:

Bil ki her ikisi de buna bu ayetin zahiriyle delil getirmiştir. Şâfiî (rahimehullâh)’a gelince, o şöyle demiştir: Abdest emredilmiş bir şeydir ve her emredilen şeye niyet edilmesi vaciptir; öyleyse abdeste de niyet edilmesi vaciptir. Bu sabit olunca, [niyetin] şart olması vacip olur; çünkü aksini ayırt eden hiçbir kimse yoktur. Abdestin emredilmiş olduğunu söylememizin sebebi, Allah'ın: { فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ } [el-Mâide 6] “...yüzlerinizi, dirseklere kadar ellerinizi yıkayın; başlarınızı mesh edip iki topuğa kadar ayaklarınızı da [yıkayın]...” buyruğudur. Şüphe yoktur ki { فَاغْسِلُوا } “...yıkayın...” ve { وَامْسَحُوا } “...mesh edin...” buyrukları birer emirdir. Her emredilen şeye niyet edilmesi gerektiğini söylememizin sebebi ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:

وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ [الْبَيِّنَةِ: ٥] وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ لِيَعْبُدُوا ظَاهِرٌ لِلتَّعْلِيلِ، لَكِنَّ تَعْلِيلَ أَحْكَامِ اللَّه تَعَالَى مُحَالٌ، فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى الْبَاءِ لِمَا عُرِفَ مِنْ جَوَازِ إِقَامَةِ حُرُوفِ الْجَرِّ بَعْضِهَا مَقَامَ بَعْضٍ، فَيَصِيرُ التَّقْدِيرُ: وَمَا أُمِرُوا إِلَّا بِأَنْ يَعْبُدُوا اللَّه مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ، وَالْإِخْلَاصُ عِبَارَةٌ عَنِ النِّيَّةِ الْخَالِصَةِ، وَمَتَى كَانَتِ النِّيَّةُ الْخَالِصَةُ مُعْتَبَرَةً كَانَ أَصْلُ النِّيَّةِ مُعْتَبَرًا. وَقَدْ حَقَّقْنَا الْكَلَامَ فِي هَذَا الدَّلِيلِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلْيُرْجَعْ إِلَيْهِ فِي طَلَبِ زِيَادَةِ الْإِتْقَانِ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ كُلَّ وُضُوءٍ مَأْمُورٌ بِهِ، وَثَبَتَ أَنَّ كُلَّ مَأْمُورٍ بِهِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَنَوِيًّا، فَلَزِمَ الْقَطْعُ بِأَنَّ كُلَّ وُضُوءٍ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَنَوِيًّا أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّ قَوْلَنَا: كُلُّ مَأْمُورٍ بِهِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَنَوِيًّا مَخْصُوصٌ فِي بَعْضِ الصُّوَرِ، لَكِنَّا إِنَّمَا أَثْبَتْنَا هَذِهِ الْمُقَدِّمَةَ بِعُمُومِ النَّصِّ، وَالْعَامُّ حُجَّةٌ فِي غَيْرِ مَحَلِّ التَّخْصِيصِ.

{ وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } [el-Beyyine 5] “Halbuki onlara ancak dini yalnız O'na has kılarak Allah'a kulluk etmeleri emrolunmuştu.” { لِيَعْبُدُوا } “...kulluk etmeleri...” ifadesindeki lâm (ل) harfi zahirde illet (gerekçe) bildirmektedir; fakat Allah Teâlâ'nın hükümlerinin illetlendirilmesi imkânsızdır. Bu yüzden cer harflerinin birbirinin yerine geçebileceğinin bilinmesi sebebiyle bu harfin bâ (ب) harfine hamledilmesi vacip olmuştur. Böylece takdirî anlam: "Onlara ancak dini yalnız O'na has kılarak Allah'a kulluk etmeleri emrolunmuştu" şeklinde olur. İhlas ise halis niyetten ibarettir; halis niyet muteber olunca, niyetin aslı da muteber olur. Bu delil hakkındaki sözü Allah Teâlâ'nın: { وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “Halbuki onlara ancak dini yalnız O'na has kılarak Allah'a kulluk etmeleri emrolunmuştu.” buyruğunun tefsirinde tahkik etmiştik; daha fazla vukufiyet için oraya başvurulsun. Böylece zikrettiğimiz şeylerle her abdestin emredilmiş olduğu sabit olmuştur; her emredilene niyet edilmesinin vacip olduğu da sabit olmuştur. Dolayısıyla her abdeste niyet edilmesinin vacip olduğu kesinlik kazanmıştır. Bu konuda söylenebilecek en ileri şey, "Her emredilene niyet edilmesi vaciptir" sözümüzün bazı durumlarda tahsis edilmiş olmasıdır; fakat biz bu önermeyi nassın umumiyetiyle ispat ettik; amm (genel) [lafız] ise tahsis mahalli dışındaki yerlerde hüccettir.

وَأَمَّا أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ فَإِنَّهُ احْتَجَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ النِّيَّةَ لَيْسَتْ شَرْطًا لِصِحَّةِ الْوُضُوءِ، فَقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ غَسْلَ الْأَعْضَاءِ الْأَرْبَعَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَلَمْ يُوجِبِ النِّيَّةَ فِيهَا، فَإِيجَابُ النِّيَّةِ زِيَادَةٌ عَلَى النَّصِّ، وَالزِّيَادَةُ عَلَى النَّصِّ نَسْخٌ، وَنَسْخُ الْقُرْآنِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ وَبِالْقِيَاسِ لَا يَجُوزُ.

Ebû Hanîfe (rahimehullâh)’a gelince, o bu ayetle niyetin abdestin sıhhat şartı olmadığına delil getirmiş ve şöyle demiştir: Allah Teâlâ bu ayette dört uzvun yıkanmasını vacip kılmış, ayette niyeti vacip kılmamıştır. Dolayısıyla niyeti vacip kılmak nassa ziyadedir; nassa ziyade ise nesihtir (hükmü kaldırmaktır). Kur'an'ın ahad haberle ve kıyasla neshedilmesi ise caiz değildir.

وَجَوَابُنَا: أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّهُ إِنَّمَا أَوْجَبْنَا النِّيَّةَ فِي الْوُضُوءِ بِدَلَالَةِ الْقُرْآنِ.

Cevabımız şudur: Biz abdestte niyeti ancak Kur'an'ın delaletiyle vacip kıldığımızı beyan ettik.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: التَّرْتِيبُ شَرْطٌ لِصِحَّةِ الْوُضُوءِ، وَقَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ رَحِمَهُمَا اللَّه: لَيْسَ كَذَلِكَ، احْتَجَّ الشَّافِعِيُّ ﵀ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى قَوْلِهِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ يَقْتَضِي وُجُوبَ الِابْتِدَاءِ بِغَسْلِ الْوَجْهِ لِأَنَّ الْفَاءَ لِلتَّعْقِيبِ، وَإِذَا وَجَبَ التَّرْتِيبُ فِي هَذَا الْعُضْوِ وَجَبَ فِي غَيْرِهِ لِأَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ.

Altıncı Mesele: Şâfiî (rahimehullâh): "Tertip, abdestin sıhhati için şarttır" demiştir. Mâlik ve Ebû Hanîfe (rahimehumallâh) ise: "Böyle değildir" demişlerdir. Şâfiî (rahimehullâh) bu ayetle görüşüne birkaç yönden delil getirmiştir: Birincisi: { إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ } “Namaza kalktığınız zaman yüzlerinizi yıkayın...” buyruğu, yıkamaya yüz ile başlamanın vacip olmasını iktiza eder; çünkü fâ (ف) harfi ta'kîb (ardışıklık) içindir. Bu uzuvda tertip vacip olunca, diğer uzuvlarda da vacip olur; zira aralarını ayıran hiçbir kimse yoktur.

فَإِنْ قَالُوا: فَاءُ التَّعْقِيبِ إِنَّمَا دَخَلَتْ فِي جُمْلَةِ هَذِهِ الْأَعْمَالِ فَجَرَى الْكَلَامُ مَجْرَى أَنْ يُقَالَ: إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَأْتُوا بِمَجْمُوعِ هَذِهِ الْأَفْعَالِ.

Eğer: "Ta'kîb fâ'sı ancak bu amellerin bütününe dâhil olmuştur; dolayısıyla bu söz 'Namaza kalktığınız zaman bu fiillerin toplamını yerine getirin' denilmiş gibi cereyan etmiştir" derlerse,

قُلْنَا: فَاءُ التَّعْقِيبِ إِنَّمَا دَخَلَتْ عَلَى الْوَجْهِ لِأَنَّ هَذِهِ الْفَاءَ مُلْتَصِقَةٌ بِذِكْرِ الْوَجْهِ، ثُمَّ إِنَّ هَذِهِ الْفَاءَ بِوَاسِطَةِ دُخُولِهَا عَلَى الْوَجْهِ دَخَلَتْ عَلَى سَائِرِ الْأَعْمَالِ، وَعَلَى هَذَا دُخُولُ الْفَاءِ فِي غَسْلِ الْوَجْهِ أَصْلٌ، وَدُخُولُهَا عَلَى مَجْمُوعِ هَذِهِ الْأَفْعَالِ تَبَعٌ لِدُخُولِهَا عَلَى غَسْلِ الْوَجْهِ، وَلَا مُنَافَاةَ بَيْنَ إِيجَابِ تَقْدِيمِ غَسْلِ الْوَجْهِ وَبَيْنَ إِيجَابِ

[şöyle] deriz: Ta'kîb fâ'sı bilakis yüzün üzerine dâhil olmuştur; çünkü bu fâ, yüzün zikredilmesine bitişiktir. Sonra bu fâ, yüzün üzerine dâhil olması vasıtasıyla diğer amellerin de üzerine dâhil olmuştur. Buna göre fâ'nın yüzün yıkanmasına dâhil oluşu asıldır; bu fiillerin bütününe dâhil oluşu ise yüzün yıkanmasına dâhil oluşuna tabidir. Yüzün yıkanmasının öne alınmasını vacip kılmak ile bu fiillerin toplamını

مَجْمُوعِ هَذِهِ الْأَفْعَالِ، فَنَحْنُ اعْتَبَرْنَا دَلَالَةَ هَذِهِ الْفَاءِ فِي الْأَصْلِ وَالتَّبَعِ، وَأَنْتُمْ أَلْغَيْتُمُوهَا فِي الْأَصْلِ وَاعْتَبَرْتُمُوهَا فِي التَّبَعِ، فَكَانَ قَوْلُنَا أَوْلَى.

vacip kılmak arasında bir zıtlık yoktur. Biz bu fâ'nın delaletini hem asılda hem tebada muteber saydık; siz ise onu asılda iptal edip tebada muteber saydınız. Dolayısıyla bizim görüşümüz daha evladır.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ نَقُولَ: وَقَعَتِ الْبَدَاءَةُ فِي الذِّكْرِ بِالْوَجْهِ، فَوَجَبَ أَنْ تَقَعَ الْبَدَاءَةُ بِهِ فِي الْعَمَلِ لِقَوْلِهِ فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ [هُودٍ: ١١٢]

İkinci yön: [Şöyle] dememizdir: Zikirde (metinde) başlama yüz ile vaki olmuştur; öyleyse Allah Teâlâ'nın: { فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ } [Hûd 112] “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol!” buyruğu gereğince amelde de başlama onunla vaki olmalıdır.

وَلِقَوْلِهِ ﵊: «ابْدَءُوا بِمَا بَدَأَ اللَّه بِهِ»

Ve Aleyhisselâm'ın: “Allah'ın başladığı şeyle başlayın!” buyruğu gereğince [de böyledir].

وَهَذَا الْخَبَرُ وَإِنْ وَرَدَ فِي قِصَّةِ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ إِلَّا أَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ، أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّهُ مَخْصُوصٌ فِي بَعْضِ الصُّوَرِ لَكِنَّ الْعَامَّ حُجَّةٌ فِي غَيْرِ مَحَلِّ التَّخْصِيصِ، وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ هَذِهِ الْأَعْضَاءَ لَا عَلَى وَفْقِ التَّرْتِيبِ الْمُعْتَبَرِ فِي الْحِسِّ، وَلَا عَلَى وَفْقِ التَّرْتِيبِ الْمُعْتَبَرِ فِي الشَّرْعِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّرْتِيبَ وَاجِبٌ. بَيَانُ الْمُقَدِّمَةِ الْأُولَى أَنَّ التَّرْتِيبَ الْمُعْتَبَرَ فِي الْحِسِّ أَنْ يَبْدَأَ مِنَ الرَّأْسِ نَازِلًا إِلَى الْقَدَمِ، أَوْ مِنَ الْقَدَمِ صَاعِدًا إِلَى الرَّأْسِ، وَالتَّرْتِيبُ الْمَذْكُورُ فِي الْآيَةِ لَيْسَ كَذَلِكَ، وَأَمَّا التَّرْتِيبُ الْمُعْتَبَرُ فِي الشَّرْعِ فَهُوَ أَنْ يَجْمَعَ بَيْنَ الْأَعْضَاءِ الْمَغْسُولَةِ، وَيُفْرِدَ الْمَمْسُوحَةَ عَنْهَا، وَالْآيَةُ لَيْسَتْ كَذَلِكَ، فَإِنَّهُ تَعَالَى أَدْرَجَ الْمَمْسُوحَ فِي أَثْنَاءِ الْمَغْسُولَاتِ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّرْتِيبَ وَاجِبٌ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ إِهْمَالَ التَّرْتِيبِ فِي الْكَلَامِ مُسْتَقْبَحٌ، فَوَجَبَ تَنْزِيهُ كَلَامِ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ، تُرِكَ الْعَمَلُ بِهِ فِيمَا إِذَا صَارَ ذَلِكَ مُحْتَمِلًا لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ التَّرْتِيبَ وَاجِبٌ، فَيَبْقَى فِي غَيْرِ هَذِهِ الصُّورَةِ عَلَى وَفْقِ الْأَصْلِ. الرَّابِعُ: أَنَّ إِيجَابَ الْوُضُوءِ غَيْرُ مَعْقُولِ الْمَعْنَى، وَذَلِكَ يَقْتَضِي وُجُوبَ الْإِتْيَانِ بِهِ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي وَرَدَ فِي النَّصِّ، بَيَانُ الْمَقَامِ الْأَوَّلِ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْحَدَثَ يَخْرُجُ مِنْ مَوْضِعٍ وَالْغَسْلَ يَجِبُ مِنْ مَوْضِعٍ آخَرَ وَهُوَ خِلَافُ الْمَعْقُولِ، وَثَانِيهَا: أَنَّ أَعْضَاءَ الْمُحْدِثِ طَاهِرَةٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ [التَّوْبَةِ: ٢٨] وَكَلِمَةُ إِنَّمَا لِلْحَصْرِ،

Bu haber Safâ ve Merve kıssasında varit olmuşsa da itibar sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğinedir. Bu husustaki en ileri iddia, onun bazı durumlarda tahsis edilmiş olmasıdır; fakat amm (genel) olan, tahsis mahalli dışındaki yerlerde hüccettir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ bu uzuvları ne hissen muteber olan tertibe ne de şer'an muteber olan tertibe uygun olarak zikretmiştir; bu da tertibin vacip olduğuna delalet eder. Birinci önermenin beyanı şudur: Hissen muteber olan tertip, baştan başlayıp ayağa doğru inmek veya ayaktan başlayıp başa doğru çıkmaktır; ayette zikredilen tertip ise böyle değildir. Şer'an muteber olan tertip ise yıkanacak uzuvları bir araya getirmek ve mesh edilecek olanı onlardan ayırmaktır; ayet ise böyle değildir; çünkü Allah Teâlâ mesh edileni yıkananların arasına yerleştirmiştir. Bu sabit olunca deriz ki: Bu, tertibin vacip olduğuna delalet eder. Bunun delili şudur: Sözde tertibi ihmal etmek çirkin görülmüştür, dolayısıyla Allah Teâlâ'nın kelamını bundan tenzih etmek vaciptir. Bununla amel etmek, bu durumun söz konusu tertibin vacip olduğuna dikkat çekmeye ihtimalli olduğu yerde terk edilmiştir; dolayısıyla bu durumun dışındaki hallerde aslına uygun kalır. Dördüncüsü: Abdestin vacip kılınması gayr-i ma'kulü'l-ma'nâdır (akılla kavranabilir bir illetten uzaktır); bu da onun nasta geldiği vechile yerine getirilmesinin vacip olmasını iktiza eder. Birinci makamın beyanı birkaç yöndendir: Birincisi: Hades (abdesti bozan şey) bir yerden çıkar, yıkamak ise başka bir yerden vacip olur ki bu akla aykırıdır. İkincisi: Abdesti bozulan kimsenin uzuvları temizdir; çünkü Allah Teâlâ: { إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ } [et-Tevbe 28] “Müşrikler ancak bir pisliktir...” buyurmuştur ve { إِنَّمَا } kelimesi hasr (sınırlama) içindir.

وَقَوْلِهِ ﵊: «الْمُؤْمِنُ لَا يَنْجُسُ حَيًّا وَلَا مَيِّتًا»

Aleyhisselâm'ın da: “Mümin diriyken de ölüyken de necis olmaz” buyruğu [vardır].

وَتَطْهِيرُ الطَّاهِرِ مُحَالٌ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ الشَّرْعَ أَقَامَ التَّيَمُّمَ مَقَامَ الْوُضُوءِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ ضِدُّ النَّظَافَةِ وَالْوَضَاءَةِ، وَرَابِعُهَا: أَنَّ الشَّرْعَ أَقَامَ الْمَسْحَ عَلَى الْخُفَّيْنِ مَقَامَ/ الْغَسْلِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا يُفِيدُ الْبَتَّةَ فِي نَفْسِ الْعُضْوِ نَظَافَةً، وَخَامِسُهَا: أَنَّ الْمَاءَ الْكَدِرَ الْعَفِنَ يُفِيدُ الطَّهَارَةَ، وَمَاءَ الْوَرْدِ لَا يُفِيدُهَا، فَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّ الْوُضُوءَ غَيْرُ مَعْقُولِ الْمَعْنَى، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ الِاعْتِمَادُ فِيهِ عَلَى مَوْرِدِ النَّصِّ، لِاحْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ التَّرْتِيبُ الْمَذْكُورُ مُعْتَبَرًا إِمَّا لِمَحْضِ التَّعَبُّدِ أَوْ لِحِكَمٍ خَفِيَّةٍ لَا نَعْرِفُهَا، فَلِهَذَا السَّبَبِ أَوْجَبْنَا رِعَايَةَ التَّرْتِيبِ الْمُعْتَبَرِ الْمَذْكُورِ فِي أركان الصلاة، بل هاهنا أَوْلَى، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَرْكَانَ الصَّلَاةِ فِي كِتَابِهِ مُرَتَّبَةً وَذَكَرَ أَعْضَاءَ الْوُضُوءِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَرْتَبَةً فَلَمَّا وَجَبَ التَّرْتِيبُ هُنَاكَ فَهَهُنَا أَوْلَى.

Temiz olanı temizlemek ise muhaldir (imkânsızdır). Üçüncüsü: Şeriat teyemmümü abdestin yerine koymuştur; şüphe yok ki o, temizliğin ve parlaklığın zıddıdır. Dördüncüsü: Şeriat mestler üzerine meshi / yıkamanın yerine koymuştur; malumdur ki bu, uzvun kendisinde asla bir temizlik sağlamaz. Beşincisi: Bulanık ve kokmuş su temizlik sağlar da gül suyu temizlik sağlamaz. Böylece abdestin gayr-i ma'kulü'l-ma'nâ olduğu sabit olmuştur. Bu sabit olunca, söz konusu tertibin sırf taabbüdî (ibadet amaçlı) veya bilmediğimiz gizli hikmetler sebebiyle muteber kılınmış olması ihtimalinden dolayı, abdest hususunda nassın geldiği şekle dayanmak vacip olmuştur. İşte bu sebepten dolayı, namazın rükünlerinde zikredilen muteber tertibe riayet etmeyi vacip kıldık; hatta burada [buna riayet etmek] daha evladır. Çünkü Allah Teâlâ Kitabında namazın rükünlerini tertipli olarak zikrettiği gibi, bu ayette de abdestin uzuvlarını tertipli olarak zikretmiştir; orada tertip vacip olunca burada öncelikle [vacip olur].

وَاحْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى قَوْلِهِ فَقَالَ: الْوَاوُ لَا تُوجِبُ التَّرْتِيبَ، فَكَانَتِ الْآيَةُ خَالِيَةً عَنْ إِيجَابِ التَّرْتِيبِ، فَلَوْ قُلْنَا بِوُجُوبِ التَّرْتِيبِ كَانَ ذَلِكَ زِيَادَةً عَلَى النَّصِّ، وَهُوَ نَسْخٌ وَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ.

Ebû Hanîfe (rahimehullâh) bu ayetle kendi görüşüne delil getirerek şöyle demiştir: Vâv (و) harfi tertibi gerektirmez; dolayısıyla ayet tertibin vacip kılınmasından uzaktır. Eğer tertibin vacip olduğunu söyleseydik bu nassa ziyade olurdu; bu ise nesihtir ve caiz değildir.

وَجَوَابُنَا: أَنَّا بَيَّنَّا دَلَالَةَ الْآيَةِ عَلَى وُجُوبِ التَّرْتِيبِ مِنْ جِهَاتٍ أُخَرَ غَيْرِ التَّمَسُّكِ بِأَنَّ الْوَاوَ تُوجِبُ التَّرْتِيبَ واللَّه أَعْلَمُ.

Bizim cevabımız: Biz ayetin tertibin vücubuna delaletini, vâv harfinin tertip gerektirdiğine tutunmanın dışındaki diğer yönlerden beyan ettik. Allah en iyisini bilir.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: مُوَالَاةُ أَفْعَالِ الْوُضُوءِ لَيْسَتْ شَرْطًا لِصِحَّتِهِ فِي الْقَوْلِ الْجَدِيدِ لِلشَّافِعِيِّ ﵀، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀، وَقَالَ مَالِكٌ ﵀: إِنَّهُ شَرْطٌ لَنَا أَنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ هَذِهِ الْأَعْمَالَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ إِيجَابَهَا قَدْرٌ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ إِيجَابِهَا عَلَى سَبِيلِ الْمُوَالَاةِ وَإِيجَابِهَا عَلَى سَبِيلِ التَّرَاخِي ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ فِي آخِرِ هَذِهِ الْآيَةِ بِأَنَّ هَذَا الْقَدْرَ يُفِيدُ حُصُولَ الطَّهَارَةِ، وَهُوَ قَوْلُهُ وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ فَثَبَتَ أَنَّ الْوُضُوءَ بِدُونِ الْمُوَالَاةِ

Yedinci Mesele: Abdest fiillerinin muvâlâtı (ara vermeden peş peşe yapılması), Şâfiî (rahimehullâh)’ın kavl-i cedîdinde (yeni görüşünde) onun sıhhat şartı değildir; bu aynı zamanda Ebû Hanîfe (rahimehullâh)’ın da görüşüdür. Mâlik (rahimehullâh) ise bunun şart olduğunu söylemiştir. Bizim delilimiz şudur: Allah Teâlâ bu amelleri vacip kılmıştır; şüphe yok ki bunları vacip kılmak, muvâlât yoluyla vacip kılmak ile aralıklı olarak vacip kılmak arasında ortak bir paydadır. Sonra Allah Teâlâ bu ayetin sonunda bu miktarın temizliğin hasıl olmasını sağladığına hükmetmiştir ki bu da O'nun: { وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ } “...fakat O sizi tertemiz kılmak... ister.” buyruğudur. Böylece muvâlât olmaksızın alınan abdestin

يُفِيدُ حُصُولَ الطَّهَارَةِ، فَوَجَبَ أَنْ نَقُولَ بِجَوَازِ الصَّلَاةِ بِهَا لِقَوْلِهِ ﵊: «مِفْتَاحُ الصَّلَاةِ الطَّهَارَةُ» .

temizliğin hasıl olmasını sağladığı sabit olmuştur; binaenaleyh Aleyhisselâm'ın: “Namazın anahtarı temizliktir” buyruğu gereğince onunla namaz kılmanın caiz olduğunu söylememiz vacip olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: الْخَارِجُ مِنْ غَيْرِ السَّبِيلَيْنِ يَنْقُضُ الْوُضُوءَ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀ لَا يَنْقُضُ، احْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: ظَاهِرُهَا يَقْتَضِي الْإِتْيَانَ بِالْوُضُوءِ لِكُلِّ صَلَاةٍ عَلَى مَا بَيَّنَّا ذَلِكَ فِيمَا تَقَدَّمَ، تُرِكَ العمل به عند ما لَمْ يَخْرُجِ الْخَارِجُ النَّجِسُ مِنَ الْبَدَنِ فَيَبْقَى مَعْمُولًا بِهِ عِنْدَ خُرُوجِ الْخَارِجِ النَّجِسِ، وَالشَّافِعِيُّ ﵀ عَوَّلَ عَلَى مَا

Sekizinci Mesele: Ebû Hanîfe (rahimehullâh): "İki yol (önden ve arkadan) dışından çıkan şey abdesti bozar" demiştir; Şâfiî (rahimehullâh) ise bozmayacağını söylemiştir. Ebû Hanîfe (rahimehullâh) bu ayetle delil getirip şöyle demiştir: Daha önce beyan ettiğimiz üzere ayetin zahiri her namaz için abdest almayı iktiza etmektedir. Bedenden necis bir madde çıkmadığı durumda bununla amel terk edilmiştir; dolayısıyla necis bir madde çıktığı takdirde bununla amel edilmiş olarak kalır. Şâfiî (rahimehullâh) ise şu

رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ احْتَجَمَ وَصَلَّى وَلَمْ يَزِدْ عَلَى غَسْلِ أَثَرِ مَحَاجِمِهِ.

rivayete dayanmıştır: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) hacamat yaptırmış, namaz kılmış ve hacamat yerlerinin eserini yıkamaktan fazlasını yapmamıştır.

الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: قَالَ مَالِكٌ ﵀: لَا وُضُوءَ فِي الْخَارِجِ مِنَ السَّبِيلَيْنِ إِذَا كَانَ غَيْرَ مُعْتَادٍ وَسَلَّمَ فِي دَمِ الِاسْتِحَاضَةِ، وَقَالَ رَبِيعَةُ: لَا وُضُوءَ أَيْضًا فِي دَمِ الِاسْتِحَاضَةِ، لَنَا التَّمَسُّكُ بِعُمُومِ الْآيَةِ.

Dokuzuncu Mesele: Mâlik (rahimehullâh) şöyle demiştir: İki yoldan çıkan şey alışılmadık olduğunda abdest gerekmez; istihaze (özür) kanında ise [abdestin gerekliliğini] kabul etmiştir. Rebîa ise: "İstihaze kanında da abdest gerekmez" demiştir. Bizim delilimiz ayetin umumiliğine tutunmaktır.

الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: الْقَهْقَهَةُ فِي الصَّلَاةِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى الرُّكُوعِ/ وَالسُّجُودِ تَنْقُضُ الْوُضُوءَ، وَقَالَ الْبَاقُونَ: لَا تَنْقُضُ، وَلِأَبِي حَنِيفَةَ ﵀ التَّمَسُّكُ بِعُمُومِ الْآيَةِ عَلَى مَا قَرَّرْنَاهُ.

Onuncu Mesele: Ebû Hanîfe (rahimehullâh): "Rükû / ve secde içeren namazda kahkaha atmak abdesti bozar" demiştir. Diğerleri ise: "Bozmaz" demiştir. Ebû Hanîfe (rahimehullâh)’ın takrir ettiğimiz vechile ayetin umumiliğine tutunma imkânı vardır.

الْمَسْأَلَةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: لَمْسُ الْمَرْأَةِ يَنْقُضُ الْوُضُوءَ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ لَا يَنْقُضُهُ. لِلشَّافِعِيِّ أَنْ يَتَمَسَّكَ بِعُمُومِ الْآيَةِ، قَالَ: وَهَذَا الْعُمُومُ مُتَأَكِّدٌ بِظَاهِرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ وَحُجَّةُ الْخَصْمِ خَبَرُ وَاحِدٍ، أَوْ قِيَاسٌ، فَلَا يَصِيرُ مُعَارِضًا لَهُ.

On Birinci Mesele: Şâfiî (rahimehullâh): "Kadına dokunmak abdesti bozar" demiştir; Ebû Hanîfe (rahimehullâh) ise: "Bozmaz" demiştir. Şâfiî'nin ayetin umumiliğine tutunma hakkı vardır; o şöyle demiştir: Bu umumilik, Allah Teâlâ'nın: { أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ } “...yahut kadınlara dokunmuşsanız...” buyruğunun zahiriyle de tekit edilmiştir. Karşı tarafın hücceti ise ahad bir haber veya kıyastır; dolayısıyla ona muarız olamaz.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: مَسُّ الْفَرْجِ يَنْقُضُ الْوُضُوءَ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵀، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ لَا يَنْقُضُهُ، لِلشَّافِعِيِّ ﵀ أَنْ يَتَمَسَّكَ بِعُمُومِ الْآيَةِ، وَهَذَا الْعُمُومُ مُتَأَكِّدٌ

On İkinci Mesele: Şâfiî (rahimehullâh)’a göre avret yerine dokunmak abdesti bozar. Ebû Hanîfe (rahimehullâh) ise: "Bozmaz" demiştir. Şâfiî (rahimehullâh)’ın ayetin umumiliğine tutunma hakkı vardır; bu umumilik ise

بِقَوْلِهِ ﵊: «مَنْ مَسَّ ذَكَرَهُ فَلْيَتَوَضَّأْ»

Aleyhisselâm'ın: “Kim zekerine dokunursa abdest alsın” buyruğuyla pekişmiştir.

وَالْخَبَرُ الَّذِي يَتَمَسَّكُ بِهِ الْخَصْمُ عَلَى خِلَافِ عُمُومِ الْآيَةِ فَكَانَ التَّرْجِيحُ مَعَنَا.

Karşı tarafın tutunduğu haber ise ayetin umumiliğine aykırıdır; dolayısıyla tercih bizim tarafımızdadır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ: لَوْ كَانَ عَلَى بَدَنِهِ أَوْ وَجْهِهِ نَجَاسَةٌ فَغَسَلَهَا وَنَوَى الطَّهَارَةَ عَنِ الْحَدَثِ بِذَلِكَ الغسل هل يصح وضوؤه؟ مَا رَأَيْتُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ مَوْضُوعَةً فِي كُتُبِ أَصْحَابِنَا. وَالَّذِي أَقُولُهُ: إِنَّهُ يَكْفِي لِأَنَّهُ أَمَرَ بِالْغَسْلِ فِي قَوْلِهِ فَاغْسِلُوا وَقَدْ أَتَى بِهِ فَيَخْرُجُ عَنِ الْعُهْدَةِ لِأَنَّهُ عِنْدَ احْتِيَاجِهِ إِلَى التبرد والتنظف لو نوى فإنه يصح وضوؤه، كذا هاهنا. وَأَيْضًا

On Üçüncü Mesele: Bedeninde yahut yüzünde necis bir şey olsa da onu yıkasa ve bu yıkama ile hadesten temizlenmeye niyet etse abdesti sahih olur mu? Bu meselenin mezhebimiz âlimlerinin kitaplarında ele alındığını görmedim. Benim söylediğim şudur: Bu yeterlidir; çünkü Allah { فَاغْسِلُوا } “...yıkayın...” buyruğunda yıkamayı emretmiştir, o da bunu yerine getirmiştir; dolayısıyla sorumluluktan kurtulur. Zira serinlemeye ve temizlenmeye ihtiyaç duyduğunda niyet etse abdesti sahih olur; burada da böyledir. Ayrıca

قَالَ ﵊: «لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى»

Aleyhisselâm: “Her kişiye niyet ettiği şey vardır” buyurmuştur;

وَهَذَا الْإِنْسَانُ نَوَى فَيَجِبُ أَنْ يَحْصُلَ لَهُ الْمَنْوِيُّ واللَّه أَعْلَمُ.

bu kimse de niyet etmiştir, dolayısıyla niyet ettiği şeyin ona hasıl olması vacip olur. Allah en iyisini bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةَ عشر: لَوْ وَقَفَ تَحْتَ مِيزَابٍ حَتَّى سَالَ عَلَيْهِ الماء ونوى رفع الحدث هل يصح وضوؤه أَمْ لَا؟ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: لَا يَصِحُّ، لِأَنَّهُ أَمَرَ بِالْغَسْلِ، وَالْغَسْلُ عَمَلٌ وَهُوَ لَمْ يَأْتِ بِالْعَمَلِ، وَيُمْكِنْ أَنْ يُقَالَ: يَصِحُّ لِأَنَّ الْغَسْلَ عِبَارَةٌ عَنِ الْفِعْلِ الْمُفْضِي إِلَى الِانْغِسَالِ، وَالْوُقُوفُ تَحْتَ الْمِيزَابِ يُفْضِي إِلَى الِانْغِسَالِ فَكَانَ ذَلِكَ الْوُقُوفُ غَسْلًا.

On Dördüncü Mesele: Bir kimse oluğun altında durup üzerine su aksa ve hadesi kaldırmaya niyet etse abdesti sahih olur mu olmaz mı? Şöyle denilmesi mümkündür: Sahih olmaz; çünkü [ayette] yıkamak emredilmiştir, yıkamak bir ameldir, o ise amelde bulunmamıştır. Şöyle denilmesi de mümkündür: Sahih olur; çünkü yıkamak (gasl), yıkanmaya (ınğisâl) ulaştıran fiilden ibarettir; oluğun altında durmak da yıkanmaya ulaştırmaktadır, dolayısıyla o duruş bir yıkama sayılır.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ: إِذَا غَسَلَ هَذِهِ الْأَعْضَاءَ ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ تَقَشَّرَتِ الْجِلْدَةُ عَنْهَا فَلَا شَكَّ أَنَّ مَا ظَهَرَ تَحْتَ الْجَلْدَةِ غَيْرُ مَغْسُولٍ، إِنَّمَا الْمَغْسُولُ هُوَ تِلْكَ الْجَلْدَةُ وَقَدْ تَقَلَّصَتْ وَسَقَطَتْ.

On Beşinci Mesele: Bu uzuvları yıkayıp ardından onlardan deri soyulursa, şüphe yok ki derinin altında açığa çıkan kısım yıkanmamıştır; yıkanmış olan ancak büzüşüp düşen o deridir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةَ عَشْرَةَ: الْغَسْلُ عِبَارَةٌ عَنْ إِمْرَارِ الْمَاءِ عَلَى الْعُضْوِ، فَلَوْ رَطَّبَ هَذِهِ الْأَعْضَاءَ وَلَكِنْ مَا سَالَ الْمَاءُ عَلَيْهَا لَمْ يَكْفِ، لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى أَمَرَ بِإِمْرَارِ الْمَاءِ عَلَى الْعُضْوِ، وَفِي غُسْلِ الْجَنَابَةِ احْتِمَالٌ أَنْ يَكْفِيَ ذَلِكَ، وَالْفَرْقُ أَنَّ الْمَأْمُورَ بِهِ فِي الْوُضُوءِ الْغَسْلُ، وَذَلِكَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ إِمْرَارِ الْمَاءِ، وَفِي الْجَنَابَةِ الْمَأْمُورُ بِهِ الطُّهْرُ، وَهُوَ قَوْلُهُ وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَذَلِكَ حَاصِلٌ بِمُجَرَّدِ التَّرْطِيبِ.

On Altıncı Mesele: Yıkamak (gasl), suyu uzvun üzerinden akıtmaktan ibarettir. Dolayısıyla bu uzuvları ıslatsa fakat üzerlerinden su akmasa bu kâfi gelmez; çünkü Allah Teâlâ suyu uzvun üzerinden akıtmayı emretmiştir. Cünüplük guslünde ise bunun kâfi gelmesi ihtimali vardır. Aralarındaki fark şudur: Abdestte emredilen şey yıkamaktır ve bu ancak suyun akıtılmasıyla hasıl olur; cünüplükte ise emredilen şey temizlenmektir ki bu da O'nun: { وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ } “...fakat O sizi tertemiz kılmak... ister.” buyruğudur ve bu da sırf ıslatmakla hasıl olur.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةَ عَشْرَةَ: لَوْ أَخَذَ الثَّلْجَ وَأَمَرَّهُ عَلَى وَجْهِهِ، فَإِنْ كَانَ الْهَوَاءُ حَارًّا يُذِيبُ الثَّلْجَ/ وَيُسِيلُ جَازَ، وَإِنْ كَانَ بِخِلَافِهِ لَمْ يَجُزْ خِلَافًا لِمَالِكٍ وَالْأَوْزَاعِيِّ. لَنَا أَنَّ قَوْلَهُ فَاغْسِلُوا يَقْتَضِي كَوْنَهُ مَأْمُورًا بِالْغَسْلِ، وَهَذَا لَا يسمى غسلا، فوجب أن لا يجزئ.

On Yedinci Mesele: Karı alıp yüzünün üzerinde gezdirecek olsa, şayet hava kârı eritecek / ve akıtacak kadar sıcaksa caiz olur; aksi takdirde Mâlik ve Evzâî'nin hilafına caiz olmaz. Bizim delilimiz şudur: { فَاغْسِلُوا } “...yıkayın...” buyruğu onun yıkamakla emrolunduğunu iktiza eder; bu ise yıkama olarak adlandırılmaz, bu sebeple yeterli olmaması vacip olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ: التَّثْلِيثُ فِي أَعْمَالِ الْوُضُوءِ سُنَّةٌ لَا وَاجِبٌ، إِنَّمَا الْوَاجِبُ هُوَ الْمَرَّةُ الْوَاحِدَةُ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِالْغَسْلِ فَقَالَ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ وَمَاهِيَّةُ الْغَسْلِ تَدْخُلُ فِي الْوُجُودِ بِالْمَرَّةِ الْوَاحِدَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى رَتَّبَ عَلَى هَذَا الْقَدْرِ حُصُولَ الطِّهَارَةِ فَقَالَ: وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ فَثَبَتَ أَنَّ الْمَرَّةَ الْوَاحِدَةَ كَافِيَةٌ فِي صِحَّةِ الْوُضُوءِ ثُمَّ تَأَكَّدَ هَذَا بِمَا

On Sekizinci Mesele: Abdest amellerini üçer defa yapmak vacip değil sünnettir; vacip olan ise sadece bir defadır. Bunun delili şudur: Allah Teâlâ yıkamayı emrederek: { فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ } “...yüzlerinizi ve ellerinizi yıkayın...” buyurmuştur; yıkama mahiyeti ise bir defa ile varlık alanına girer. Sonra Allah Teâlâ bu miktara temizliğin hasıl oluşunu bağlamış ve: { وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ } “...fakat O sizi tertemiz kılmak... ister.” buyurmuştur. Böylece bir defanın abdestin sıhhati için kâfi olduğu sabit olmuştur. Sonra bu durum şu

رُوِيَ أَنَّهُ ﷺ توضأ مرة مَرَّةً ثُمَّ قَالَ: هَذَا وُضُوءٌ لَا يَقْبَلُ اللَّه الصَّلَاةَ إِلَّا بِهِ.

rivayetle tekit edilmiştir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) birer defa [yıkayarak] abdest almış, sonra da: “Bu, Allah'ın kendisi olmadan namazı kabul etmeyeceği abdesttir” buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةَ عَشْرَةَ: السِّوَاكُ سُنَّةٌ، وَقَالَ دَاوُدُ: وَاجِبٌ وَلَكِنْ تَرْكُهُ لَا يَقْدَحُ فِي الصَّلَاةِ. لَنَا أَنَّ السِّوَاكَ غَيْرُ مَذْكُورٍ فِي الْآيَةِ، ثُمَّ حَكَمَ بِحُصُولِ الطَّهَارَةِ بِقَوْلِهِ وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَإِذَا حَصَلَتِ الطَّهَارَةُ حَصَلَ جَوَازُ الصَّلَاةِ

On Dokuzuncu Mesele: Misvak kullanmak sünnettir; Dâvûd ise: "Vaciptir, fakat terk edilmesi namaza zarar vermez" demiştir. Bizim delilimiz şudur: Misvak ayette zikredilmemiştir; sonra Allah: { وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ } “...fakat O sizi tertemiz kılmak... ister.” buyruğuyla temizliğin hasıl olduğuna hükmetmiştir. Temizlik hasıl olunca da namazın caiz oluşu hasıl olur,

لِقَوْلِهِ ﵊: «مِفْتَاحُ الصَّلَاةِ الطَّهَارَةُ» .

zira Aleyhisselâm: “Namazın anahtarı temizliktir” buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الْعِشْرُونَ: التَّسْمِيَةُ فِي أَوَّلِ الْوُضُوءِ سُنَّةٌ، وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ: وَاجِبَةٌ، وَإِنْ تَرَكَهَا عَامِدًا بَطَلَتِ الطَّهَارَةُ. لَنَا أَنَّ التَّسْمِيَةَ غَيْرُ مَذْكُورَةٍ فِي الْآيَةِ، ثُمَّ حَكَمَ بِحُصُولِ الطَّهَارَةِ وَقَدْ سَبَقَ تَقْرِيرُ هَذِهِ الدَّلَالَةِ، ثُمَّ تَأَكَّدَ هَذَا بِمَا

Yirminci Mesele: Abdestin başında besmele çekmek sünnettir; Ahmed ve İshak ise: "Vaciptir, kasten terk ederse temizlik batıl olur" demişlerdir. Bizim delilimiz şudur: Besmele ayette zikredilmemiştir; sonra Allah temizliğin hasıl olduğuna hükmetmiştir. Bu delaletin takriri daha önce geçmişti. Sonra bu durum şu

رُوِيَ أَنَّهُ ﷺ قَالَ: «مَنْ تَوَضَّأَ فَذَكَرَ اسْمَ اللَّه عَلَيْهِ كَانَ طَهُورًا لِجَمِيعِ بَدَنِهِ وَمَنْ تَوَضَّأَ وَلَمْ يَذْكُرِ اسْمَ اللَّه عَلَيْهِ كَانَ طَهُورًا لِأَعْضَاءِ وُضُوئِهِ» .

rivayetle tekit edilmiştir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kim abdest alır da üzerine Allah'ın adını anarsa, bu onun bütün bedeni için temizlik olur. Kim de abdest alır fakat üzerine Allah'ın adını anmazsa, bu sadece abdest uzuvları için temizlik olur.”

الْمَسْأَلَةُ الْحَادِيَةُ وَالْعِشْرُونَ: قَالَ بَعْضُ الْفُقَهَاءِ: تَقْدِيمُ غَسْلِ الْيَدَيْنِ عَلَى الْوُضُوءِ وَاجِبٌ، وَعِنْدَنَا أَنَّهُ سُنَّةٌ وَلَيْسَ بِوَاجِبٍ، وَالِاسْتِدْلَالُ بِالْآيَةِ كَمَا قَرَّرْنَاهُ فِي السِّوَاكِ وَفِي التَّسْمِيَةِ.

Yirmi Birinci Mesele: Bazı fakihler: "Abdestten önce iki eli yıkamayı öne almak vaciptir" demiştir; bize göre ise sünnettir, vacip değildir. Ayetle istidlal de misvakta ve besmelede takrir ettiğimiz gibidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ وَالْعِشْرُونَ: حَدُّ الْوَجْهِ مِنْ مَبْدَأِ سَطْحِ الْجَبْهَةِ إِلَى مُنْتَهَى الذَّقَنِ طُولًا، وَمِنَ الْأُذُنِ إِلَى الْأُذُنِ عَرْضًا، وَلَفْظُ الْوَجْهِ مَأْخُوذٌ مِنَ الْمُوَاجَهَةِ فَيَجِبُ غَسْلُ كُلِّ ذَلِكَ.

Yirmi İkinci Mesele: Yüzün sınırı, uzunlamasına alnın başladığı yerden çenenin bittiği yere kadar; enlemesine ise kulaktan kulağa kadardır. Vech (yüz) lafzı muvâcehe (karşı karşıya gelme) kökünden türetilmiştir; dolayısıyla bütün bunların yıkanması vaciptir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ وَالْعِشْرُونَ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يَجِبُ إِيصَالُ الْمَاءِ إِلَى دَاخِلِ الْعَيْنِ، وَقَالَ الْبَاقُونَ لَا يَجِبُ، حُجَّةُ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ وَجَبَ غَسْلُ كُلِّ الْوَجْهِ لِقَوْلِهِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَالْعَيْنُ جُزْءٌ مِنَ الْوَجْهِ، فَوَجَبَ أَنْ يَجِبَ غَسْلُهُ. حُجَّةُ الْفُقَهَاءِ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي آخِرِ الْآيَةِ مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَا شَكَّ أَنَّ فِي إِدْخَالِ الْمَاءِ فِي الْعَيْنِ حَرَجًا واللَّه أَعْلَمُ.

Yirmi Üçüncü Mesele: İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ): "Gözün içine su ulaştırmak vaciptir" demiştir; diğerleri ise: "Vacip değildir" demiştir. İbn Abbâs'ın delili, Allah'ın: { فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ } “...yüzlerinizi yıkayın...” buyruğu gereğince bütün yüzün yıkanmasının vacip olmasıdır; göz de yüzün bir parçasıdır, dolayısıyla onun yıkanmasının da vacip olması gerekmiştir. Fakihlerin delili ise Allah Teâlâ'nın ayetin sonunda: { مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ } “Allah size herhangi bir güçlük çıkarmak istemez...” buyurmuş olmasıdır; şüphe yok ki gözün içine su sokmakta güçlük vardır. Allah en iyisini bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ وَالْعِشْرُونَ: الْمَضْمَضَةُ وَالِاسْتِنْشَاقُ لَا يَجِبَانِ فِي الْوُضُوءِ وَالْغُسْلِ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵀، وَعِنْدَ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ رَحِمَهُمَا اللَّه وَاجِبَانِ فِيهِمَا، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ وَاجِبٌ فِي الْغُسْلِ، غَيْرُ وَاجِبٍ فِي الْوُضُوءِ. لَنَا أَنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ غَسْلَ الْوَجْهِ، وَالْوَجْهُ هُوَ الَّذِي يَكُونُ مُوَاجِهًا وَدَاخِلَ الْأَنْفِ وَالْفَمُ غَيْرُ مُوَاجِهٍ فَلَا يَكُونُ مِنَ الْوَجْهِ.

Yirmi Dördüncü Mesele: Ağza ve burna su vermek (mazmaza ve istinşak), Şâfiî (rahimehullâh)’a göre abdestte de gusülde de vacip değildir. Ahmed ve İshak (rahimehumallâh)’a göre her ikisinde de vaciptir. Ebû Hanîfe (rahimehullâh)’a göre ise gusülde vacip, abdestte vacip değildir. Bizim delilimiz şudur: Allah Teâlâ yüzün yıkanmasını vacip kılmıştır; yüz ise karşı karşıya gelinen kısımdır. Burnun ve ağzın içi ise karşı karşıya gelinen kısım değildir; dolayısıyla yüzden sayılmaz.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِيصَالُ الْمَاءِ إِلَى الْأَعْضَاءِ الْأَرْبَعَةِ يُفِيدُ الطَّهَارَةَ لِقَوْلِهِ وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَالطَّهَارَةُ تُفِيدُ جَوَازَ الصَّلَاةِ كَمَا بَيَّنَّاهُ.

Bu sabit olunca deriz ki: Dört uzva su ulaştırmak, Allah'ın: { وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ } “...fakat O sizi tertemiz kılmak... ister.” buyruğu gereğince temizliği temin eder; temizlik de beyan ettiğimiz üzere namazın caiz olmasını sağlar.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ وَالْعِشْرُونَ: غَسْلُ الْبَيَاضِ الَّذِي بَيْنَ الْعِذَارِ وَالْأُذُنِ وَاجِبٌ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ وَمُحَمَّدٍ وَالشَّافِعِيِّ ﵏، وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ ﵀ لَا يَجِبُ. لَنَا أَنَّهُ مِنَ الْوَجْهِ، وَالْوَجْهُ يَجِبُ غَسْلُهُ بِالْآيَةِ، وَلِأَنَّا

Yirmi Beşinci Mesele: Favori ile kulak arasındaki beyazlığın yıkanması Ebû Hanîfe, Muhammed ve Şâfiî (rahimehumullâh)’a göre vaciptir. Ebû Yûsuf (rahimehullâh) ise: "Vacip değildir" demiştir. Bizim delilimiz şudur: Orası yüzdendir; yüzün yıkanması ise ayetle vaciptir. Ayrıca biz,

أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ غَسْلُهُ قَبْلَ نَبَاتِ الشَّعْرِ، فَحَيْلُولَةُ الشَّعْرِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْوَجْهِ لَا تَسْقُطُ كَالْجَبْهَةِ لَمَّا وَجَبَ غَسْلُهَا قَبْلَ نَبَاتِ شَعْرِ الْحَاجِبِ وَجَبَ أَيْضًا بَعْدَهُ.

kıl bitmeden önce oranın yıkanmasının vacip olduğu hususunda icma ettik; dolayısıyla kılın orasıyla yüz arasına girmesi [bu hükmü] düşürmez. Nitekim alın da kaş kılları bitmeden önce yıkanması vacip olduğu gibi, ondan sonra da [yıkanması] vaciptir.