الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ قَرَأَ الْكِسَائِيُّ هَلْ تَسْتَطِيعُ بِالتَّاءِ رَبَّكَ بِالنَّصْبِ/ وَبِإِدْغَامِ اللَّامِ فِي التَّاءِ، وَسَبَبُ الْإِدْغَامِ أَنَّ اللَّامَ قَرِيبُ الْمَخْرَجِ مِنَ التَّاءِ لِأَنَّهُمَا مِنْ حُرُوفِ طَرَفِ اللِّسَانِ وَأُصُولِ الثَّنَايَا وَبِحَسَبَ قُرْبِ الْحَرْفِ مِنَ الْحَرْفِ يَحْسُنُ الْإِدْغَامُ، وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ مَرْوِيَّةٌ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ. وَعَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا قَالَتْ: كَانُوا أَعْلَمَ باللَّه مِنْ أَنْ يَقُولُوا هَلْ يَسْتَطِيعُ وَإِنَّمَا قَالُوا هَلْ تَسْتَطِيعُ أَنْ تَسْأَلَ رَبَّكَ.
İkinci Mesele: { هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ } ifadesini el-Kisâî, [fiili] te ile { هَلْ تَسْتَطِيعُ }, [rab kelimesini] nasb ile { رَبَّكَ } ve lâm harfini te harfine idgam ederek okumuştur. İdgamın sebebi, lâm ile te harflerinin mahreçlerinin birbirine yakın olmasıdır; çünkü ikisi de dil ucu ile ön dişlerin diplerinden çıkan harflerdendir. Harfin harfe yakınlığı nispetinde idgam güzelleşir. Bu kıraat Ali ve İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Âişe radıyallâhu anhâ'dan da şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Onlar, 'Güç yetirebilir mi?' diyecek durumdan Allah'ı daha iyi bilirlerdi; onlar sadece: 'Rabbinden istemeye güç yetirebilir misin (isteyebilir misin)?' demişlerdir."
وَعَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ: أَقْرَأَنِي رَسُولُ اللَّه ﷺ هَلْ تَسْتَطِيعُ بِالتَّاءِ رَبَّكَ بِالنَّصْبِ
Muâz b. Cebel'den de şöyle rivayet edilmiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana [bu ayeti] te ile { هَلْ تَسْتَطِيعُ } ve nasb ile { رَبَّكَ } şeklinde okuttu."
وَالْبَاقُونَ يَسْتَطِيعُ بِالْيَاءِ رَبُّكَ بِرَفْعِ الْبَاءِ وبالإظهار فأما القراءة الأولى فمعناها: هل تسطيع سُؤَالَ رَبِّكَ؟ قَالُوا وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ أَوْلَى مِنَ الثَّانِيَةِ لِأَنَّ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ تُوجِبُ شَكَّهُمْ فِي اسْتِطَاعَةِ عِيسَى، وَالثَّانِيَةُ تُوجِبُ شَكَّهُمْ فِي اسْتِطَاعَةِ اللَّه، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْأُولَى أَوْلَى،
Diğer kurrâ ise ye ile { يَسْتَطِيعُ }, be harfinin ref'i ile { رَبُّكَ } ve izhar ile okumuşlardır. Birinci kıraatin manası: "Rabbinden istemeye gücün yeter mi?" demektir. Dediler ki: Bu kıraat ikincisinden daha evlâdır; çünkü bu kıraat onların İsa'nın gücü hakkında şüphe etmelerini gerektirir, ikinci kıraat ise Allah'ın kudretinde şüphe etmelerini gerektirir. Şüphesiz ki birincisi daha evlâdır.
وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ فَفِيهَا إِشْكَالٌ، وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قالُوا آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنا مُسْلِمُونَ [المائدة: ١١١] وَبَعْدَ الْإِيمَانِ كَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمْ بَقُوا شَاكِّينَ فِي اقْتِدَارِ اللَّه تَعَالَى عَلَى ذَلِكَ.
İkinci kıraate gelince, onda bir müşkil bulunmaktadır; o da şudur: Yüce Allah onlardan naklen { قالُوا آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنا مُسْلِمُونَ } [Mâide 111] “'İman ettik, bizim müslüman olduğumuza şahit ol' demişlerdi” buyurmuştur. İmandan sonra, onların Yüce Allah'ın buna güç yetirebileceğinden şüphe içinde kaldıklarının söylenmesi nasıl caiz olabilir?
وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى مَا وَصَفَهُمْ بِالْإِيمَانِ وَالْإِسْلَامِ بَلْ حَكَى عَنْهُمُ ادِّعَاءَهُمْ لَهُمَا ثُمَّ أَتْبَعَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ حِكَايَةً عَنْهُمْ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا شَاكِّينَ مُتَوَقِّفِينَ فَإِنَّ هَذَا الْقَوْلَ لَا يَصْدُرُ عَمَّنْ كَانَ كَامِلًا فِي الْإِيمَانِ وَقَالُوا: وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنَا وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى مَرَضٍ فِي الْقَلْبِ وَكَذَلِكَ قَوْلُ عِيسَى ﵇ لَهُمْ اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ مَا كَانُوا كَامِلِينَ فِي الْإِيمَانِ.
Buna birkaç vecihle cevap verilir: Birincisi: Yüce Allah onları iman ve İslâm ile nitelememiş, aksine onların bu ikisini iddia ettiklerini nakletmiş, ardından da onlardan naklen { هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ } “Rabbin bize gökten bir sofra indirebilir mi?” sözünü zikretmiştir. Bu da onların şüphe ve tereddüt içinde olduklarına delalet eder; zira bu söz, imanı kâmil olan bir kimseden sadır olmaz. Nitekim onlar: "Ve bize doğru söylediğini bilelim" demişlerdir ki bu da kalpte bir hastalığın bulunduğunu gösterir. Aynı şekilde İsa aleyhisselâm'ın onlara: { اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer inanıyorsanız Allah'tan korkun” demesi de onların imanda kâmil olmadıklarına delalet eder.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ أَنَّهُمْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ إِلَّا أَنَّهُمْ طَلَبُوا هَذِهِ الْآيَةَ لِيَحْصُلَ لَهُمْ مَزِيدُ الطُّمَأْنِينَةِ كَمَا قَالَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي [البقرة: ٢٦٠] فَإِنَّ مُشَاهَدَةَ مِثْلِ هَذِهِ الْآيَةِ لَا شَكَّ أَنَّهَا تُورِثُ الطُّمَأْنِينَةَ وَلِهَذَا السَّبَبِ قَالُوا وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا.
Cevaptaki ikinci vecih: Onlar mümin idiler, ancak İbrahim aleyhisselâm'ın { وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } [Bakara 260] “Fakat kalbimin mutmain olması için” dediği gibi, itminanlarının artması için bu mucizeyi istediler. Çünkü böyle bir mucizeyi müşahede etmenin kalbe itminan vereceğinde şüphe yoktur. İşte bu sebepten ötürü: "Kalplerimiz mutmain olsun" demişlerdir.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي الْجَوَابِ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ اسْتِفْهَامُ أَنَّ ذَلِكَ هَلْ هُوَ جَائِزٌ فِي الْحِكْمَةِ أَمْ لَا وَذَلِكَ لِأَنَّ أَفْعَالَ اللَّه تَعَالَى لَمَّا كَانَتْ مَوْقُوفَةً عَلَى رِعَايَةِ وُجُوهِ الْحِكْمَةِ فَفِي الْمَوْضِعِ الَّذِي لَا يَحْصُلُ فِيهِ شَيْءٌ مِنْ وُجُوهِ الْحِكْمَةِ يَكُونُ الْفِعْلُ مُمْتَنِعًا فَإِنَّ الْمُنَافِيَ مِنْ جِهَةِ الْحِكْمَةِ كَالْمُنَافِي مِنْ جِهَةِ الْقُدْرَةِ، وَهَذَا الْجَوَابُ يَتَمَشَّى عَلَى قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ، وَأَمَّا عَلَى قَوْلِنَا فَهُوَ مَحْمُولٌ عَلَى أَنَّ اللَّه تَعَالَى هَلْ قَضَى بِذَلِكَ وَهَلْ عَلِمَ وُقُوعَهُ فَإِنَّهُ إِنْ لَمْ يَقْضِ بِهِ وَلَمْ يَعْلَمْ وُقُوعَهُ كَانَ ذَلِكَ مُحَالًا غَيْرَ مَقْدُورٍ لِأَنَّ خِلَافَ الْمَعْلُومِ غَيْرُ مَقْدُورٍ.
Cevaptaki üçüncü vecih: Bu sözden maksat, bunun hikmet açısından caiz olup olmadığını sormaktır. Çünkü Yüce Allah'ın fiilleri hikmet cihetlerinin gözetilmesine bağlı olduğundan, içinde hikmet cihetlerinden hiçbir şey bulunmayan bir yerde fiil imkânsız olur. Zira hikmet cihetinden engel olan şey, kudret cihetinden engel olan şey gibidir. Bu cevap Mutezile'nin görüşüne göre geçerlidir. Bizim görüşümüze göre ise bu, Yüce Allah'ın bunu takdir edip etmediğine ve vuku bulacağını bilip bilmediğine hamledilir. Çünkü eğer O bunu takdir etmemişse ve vuku bulacağını bilmemişse, bu imkânsız ve kudret dahilinde olmayan bir şey olur; zira malumun (ezeli bilginin) hilafı kudret dahilinde değildir.
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: قَالَ السُّدِّيُّ: هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَيْ هَلْ يُطِيعُكَ رَبُّكَ إِنْ سَأَلْتَهُ، وَهَذَا تَفْرِيعٌ عَلَى أَنَّ اسْتَطَاعَ بِمَعْنَى أطاع والسين زائدة.
Dördüncü vecih: es-Süddî şöyle demiştir: { هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ }, yani "Ondan istersen Rabbin sana icabet eder mi (itaat eder mi)?" demektir. Bu, istatâa (اسْتَطَاعَ) fiilinin itaat etti (أطاع) manasında olup sin harfinin zaid olduğu esasına dayanır.
والوجه الْخَامِسُ: لَعَلَّ الْمُرَادَ بِالرَّبِّ: هُوَ جِبْرِيلُ ﵇، لِأَنَّهُ كَانَ يُرَبِّيهِ وَيَخُصُّهُ بِأَنْوَاعِ/ الْإِعَانَةِ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى فِي أَوَّلِ الْآيَةِ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ [المائدة: ١١٠] يَعْنِي أَنَّكَ تَدَّعِي أَنَّهُ يُرَبِّيكَ وَيَخُصُّكَ بِأَنْوَاعِ الْكَرَامَةِ، فَهَلْ يَقْدِرُ عَلَى إِنْزَالِ مَائِدَةٍ مِنَ السَّمَاءِ عَلَيْكَ.
Beşinci vecih: Muhtemelen "Rab" ile kastedilen Cebrail aleyhisselâm'dır; çünkü o, onu terbiye ediyor ve ona türlü yardımlarda bulunuyordu. Nitekim Yüce Allah ayetin başında { إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ } [Mâide 110] “Hani seni Rûhu'l-Kudüs ile desteklemiştim” buyurmuştur. Yani: 'Sen onun seni terbiye ettiğini ve sana türlü ikramlarda bulunduğunu iddia ediyorsun; peki o senin üzerine gökten bir sofra indirmeye güç yetirebilir mi?' [demek istemişlerdir].
وَالْوَجْهُ السَّادِسُ: أَنَّهُ لَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا السُّؤَالِ كَوْنَهُمْ شَاكِّينَ فِيهِ بَلِ الْمَقْصُودُ تَقْرِيرُ أَنَّ ذَلِكَ فِي غَايَةِ الظُّهُورِ كَمَنْ يَأْخُذُ بِيَدِ ضَعِيفٍ وَيَقُولُ هَلْ يَقْدِرُ السُّلْطَانُ عَلَى إِشْبَاعِ هَذَا وَيَكُونُ غَرَضُهُ مِنْهُ أَنَّ ذَلِكَ أَمْرٌ جَلِيٌّ وَاضِحٌ، لَا يَجُوزُ لِعَاقِلٍ أَنْ يَشُكَّ فِيهِ، فَكَذَا هَاهُنَا.
Altıncı vecih: Bu sorudan maksat onların bundan şüphe etmeleri değil, bilakis bunun son derece açık bir durum olduğunu teyit etmektir. Tıpkı zayıf bir kimsenin elinden tutup: "Hükümdar bunu doyurmaya güç yetirebilir mi?" diyen ve bununla meselenin akıl sahibi hiç kimsenin şüphe edemeyeceği kadar açık ve net bir iş olduğunu kasteden kimse gibi; burada da durum böyledir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَائِدَةُ فَاعِلَةٌ مِنْ مَادَ يَمِيدُ، إِذَا تَحَرَّكَ فَكَأَنَّهَا تَمِيدُ بِمَا عَلَيْهَا وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ سُمِّيَتْ مَائِدَةً لِأَنَّهَا عَطِيَّةٌ مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ: مَادَ فُلَانٌ فُلَانًا يَمِيدُهُ مَيْدًا إِذَا أَحْسَنَ إِلَيْهِ، فَالْمَائِدَةُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ، فَاعِلَةٌ مِنَ الْمَيْدِ بِمَعْنَى مُعْطِيَةٍ، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْمَائِدَةُ فَاعِلَةٌ بِمَعْنَى مَفْعُولَةٍ مِثْلُ عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ، وَأَصْلُهَا مُمِيدَةٌ مِيدَ بِهَا صَاحِبُهَا، أَيْ أُعْطِيهَا وَتَفَضَّلَ عَلَيْهِ بِهَا، وَالْعَرَبُ تَقُولُ مَادَنِي فُلَانٌ يَمِيدُنِي إِذَا أَحْسَنَ إِلَيْهِ.
Üçüncü Mesele: ez-Zeccâc şöyle demiştir: Mâide (الْمَائِدَةُ), hareket etti anlamındaki mâde yemîdü (مَادَ يَمِيدُ) fiilinden fâile veznindedir; sanki o üzerindekilerle birlikte hareket etmektedir. İbnü'l-Enbârî ise şöyle demiştir: Mâide bir ihsan ve bağış olduğu için bu ismi almıştır; bu da Arapların bir kimseye iyilik ve ihsanda bulunduğunda kullandıkları: "Mâde fulânun fulânen yemîduhû meyden" (مَادَ فُلَانٌ فُلَانًا يَمِيدُهُ مَيْدًا) sözünden gelir. Bu görüşe göre mâide, meydden fâile olup ihsan eden ve veren anlamındadır. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: Mâide, fâile vezninde olup { عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ } [tabirinde olduğu gibi] mef'ûle anlamındadır; aslı mumîdedir (مُمِيدَةٌ), yani sahibine kendisiyle ihsan ve lütufta bulunulan demektir. Araplar bir kimse birine iyilik yaptığında: "Mâdenî fulânun yemîdunî" (مَادَنِي فُلَانٌ يَمِيدُنِي) derler.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قالَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ عِيسَى اتَّقُوا اللَّه فِي تَعْيِينِ الْمُعْجِزَةِ، فَإِنَّهُ جَارٍ مَجْرَى التَّعَنُّتِ وَالتَّحَكُّمِ، وَهَذَا مِنَ الْعَبْدِ فِي حَضْرَةِ الرَّبِّ جُرْمٌ عَظِيمٌ، وَلِأَنَّهُ أَيْضًا اقْتِرَاحُ مُعْجِزَةٍ بَعْدَ تَقَدُّمِ مُعْجِزَاتٍ كَثِيرَةٍ، وَهُوَ جُرْمٌ عَظِيمٌ. الثَّانِي: أَنَّهُ أَمَرَهُمْ بِالتَّقْوَى لِتَصِيرَ التَّقْوَى سَبَبًا لحصول هذا
Sonra Yüce Allah: { قالَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “O da: 'Eğer inanıyorsanız Allah'tan korkun' demişti” buyurmuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: İsa, "Mucize tayin etme hususunda Allah'tan korkun; çünkü bu inatlaşma ve keyfi dayatma yerine geçer. Bir kulun Rabbinin huzurunda bunu yapması büyük bir cürümdür. Ayrıca bu, geçmişteki birçok mucizeden sonra yeni bir mucize teklifinde bulunmaktır ki bu da büyük bir cürümdür" demiştir. İkincisi: Takvanın bu istenen şeyin gerçekleşmesine bir sebep olması için onlara takvayı emretmiştir;
الْمَطْلُوبِ، كَمَا قَالَ: وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ [الطلاق: ٢، ٣] وقال:
nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ } [Talâk 2-3] “Kim Allah'tan korkarsa, Allah ona bir çıkış yolu ihsan eder ve onu beklemediği yerden rızıklandırır.” Ve yine şöyle buyurmuştur:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ [الْمَائِدَةِ: ٣٥] وَقَوْلُهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ يَعْنِي إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ بِكَوْنِهِ ﷾ قَادِرًا عَلَى إِنْزَالِ الْمَائِدَةِ فَاتَّقُوا اللَّه لِتَصِيرَ تقواكم وسيلة إلى حصول هذا المطلوب.
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ } [Mâide 35] “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve O'na [yaklaşmaya] vesile arayın.” O'nun: { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer inanıyorsanız” kavli ise; yani eğer siz O celle celâluhû'nun sofra indirmeye kadir olduğuna inanıyorsanız, takvanızın bu matlubun hasıl olmasına bir vesile kılması için Allah'tan korkun demektir.
ثم قال تعالى:
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة المائدة (٥) : آية ١١٣]
[Mâide Suresi (5), Âyet 113]
قالُوا نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْها وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنا وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنا وَنَكُونَ عَلَيْها مِنَ الشَّاهِدِينَ (١١٣)
{ قالُوا نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْها وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنا وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنا وَنَكُونَ عَلَيْها مِنَ الشَّاهِدِينَ (١١٣) } “Dediler ki: 'İstiyoruz ki ondan yiyelim, kalplerimiz mutmain olsun, bize doğru söylediğini bilelim ve ona şahitlik edenlerden olalım.'”
وَالْمَعْنَى كَأَنَّهُمْ لَمَّا طَلَبُوا ذَلِكَ قَالَ عِيسَى لَهُمْ: إِنَّهُ قَدْ تَقَدَّمَتِ الْمُعْجِزَاتُ الْكَثِيرَةُ فَاتَّقُوا اللَّه فِي طَلَبِ هَذِهِ الْمُعْجِزَةِ بَعْدَ تَقَدُّمِ تِلْكَ الْمُعْجِزَاتِ الْقَاهِرَةِ، فَأَجَابُوا وَقَالُوا إِنَّا لَا نَطْلُبُ هَذِهِ الْمَائِدَةَ لِمُجَرَّدِ أَنْ/ تَكُونَ مُعْجِزَةً بَلْ لِمَجْمُوعِ أُمُورٍ كَثِيرَةٍ: أَحَدُهَا: أَنَّا نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْهَا فَإِنَّ الْجُوعَ قَدْ غَلَبَنَا وَلَا نَجِدُ طَعَامًا آخَرَ، وَثَانِيهَا: أَنَّا وَإِنْ عَلِمْنَا قُدْرَةَ اللَّه تَعَالَى بِالدَّلِيلِ، وَلَكِنَّا إِذَا شَاهَدْنَا نُزُولَ هَذِهِ الْمَائِدَةِ ازْدَادَ الْيَقِينُ وَقَوِيَتِ الطُّمَأْنِينَةُ، وَثَالِثُهَا: أَنَّا وَإِنْ عَلِمْنَا بِسَائِرِ المعجزات صدقك، ولكن إِذَا شَاهَدْنَا هَذِهِ الْمُعْجِزَةَ ازْدَادَ الْيَقِينُ وَالْعِرْفَانُ وَتَأَكَّدَتِ الطُّمَأْنِينَةُ.
Manası şöyledir: Sanki onlar bunu istediklerinde İsa onlara şöyle demiştir: 'Daha önce pek çok mucize gerçekleşti; o ezici mucizeler geçtikten sonra bu mucizeyi isteme hususunda Allah'tan korkun.' Onlar da cevap verip dediler ki: 'Biz bu sofrayı sadece bir mucize olsun diye değil, pek çok şeyin bütünü için istiyoruz: Birincisi: Ondan yemek istiyoruz; çünkü açlık bize galebe çaldı ve başka yiyecek bulamıyoruz. İkincisi: Bizler Allah Teâlâ'nın kudretini delille bilsek de, bu sofranın inişini müşahede ettiğimizde yakînimiz artacak ve itminanımız kuvvetlenecektir. Üçüncüsü: Diğer mucizelerle senin doğruluğunu bilsek de, bu mucizeyi müşahede ettiğimizde yakînimiz ve marifetimiz artacak, itminanımız pekişecektir.
وَرَابِعُهَا: أَنَّ جَمِيعَ تِلْكَ الْمُعْجِزَاتِ الَّتِي أَوْرَدْتَهَا كَانَتْ مُعْجِزَاتٍ أَرْضِيَّةً، وَهَذِهِ مُعْجِزَةٌ سَمَاوِيَّةٌ وَهِيَ أَعْجَبُ وَأَعْظَمُ، فَإِذَا شَاهَدْنَاهَا كُنَّا عَلَيْهَا مِنَ الشَّاهِدِينَ، نَشْهَدُ عَلَيْهَا عِنْدَ الَّذِينَ لَمْ يَحْضُرُوهَا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَنَكُونُ عَلَيْهَا مِنَ الشَّاهِدِينَ للَّه بِكَمَالِ الْقُدْرَةِ وَلَكَ بِالنُّبُوَّةِ. ثم قال تعالى:
Dördüncüsü: Senin getirdiğin bütün o mucizeler yeryüzüne ait mucizelerdi; bu ise semavî bir mucizedir, daha hayret verici ve daha büyüktür. Onu müşahede ettiğimizde ona şahitlik edenlerden oluruz; İsrâiloğulları'ndan orada hazır bulunmayanların yanında buna şahitlik eder, Allah için tam bir kudrete, senin için de peygamberliğe şahitlik edenlerden oluruz.' Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة المائدة (٥) : آية ١١٤]
[Mâide Suresi (5), Âyet 114]
قالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنا أَنْزِلْ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ تَكُونُ لَنا عِيداً لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا وَآيَةً مِنْكَ وَارْزُقْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (١١٤)
{ قالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنا أَنْزِلْ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ تَكُونُ لَنا عِيداً لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا وَآيَةً مِنْكَ وَارْزُقْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (١١٤) } “Meryem oğlu İsa: 'Ey Allah'ımız, Rabbimiz! Bize gökten bir sofra indir ki, bizim için, öncemiz ve sonramız için bir bayram ve Senden bir ayet (mucize) olsun. Bizi rızıklandır; Sen rızık verenlerin en hayırlısısın' dedi.”
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَمَّا الْكَلَامُ فِي اللَّهُمَّ فَقَدْ تَقَدَّمَ بِالِاسْتِقْصَاءِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ فِي قَوْلِهِ قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ [آلِ عِمْرَانَ: ٢٦] فَقَوْلُهُ اللَّهُمَّ نِدَاءٌ، وَقَوْلُهُ رَبَّنا نِدَاءٌ ثَانٍ وَأَمَّا قَوْلُهُ تَكُونُ لَنا صِفَةٌ لِلْمَائِدَةِ وَلَيْسَ بِجَوَابٍ لِلْأَمْرِ، وَفِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّه تَكُنْ لِأَنَّهُ جَعَلَهُ جَوَابَ الْأَمْرِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَمَا كَانَ مِنْ نَكِرَةٍ قَدْ وَقَعَ عَلَيْهَا أَمْرٌ جَازَ فِي الْفِعْلِ بَعْدَهُ الْجَزْمُ وَالرَّفْعُ، وَمِثَالُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي [مَرْيَمَ: ٥- ٦] بِالْجَزْمِ وَالرَّفْعِ فَأَرْسِلْهُ مَعِي رِدْءاً يُصَدِّقُنِي [الْقَصَصِ: ٣٤] بِالْجَزْمِ وَالرَّفْعِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ عِيداً لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا أَيْ نَتَّخِذُ الْيَوْمَ الَّذِي تَنْزِلُ فِيهِ الْمَائِدَةُ عِيدًا نُعَظِّمُهُ نَحْنُ وَمَنْ يَأْتِي بَعْدَنَا، وَنَزَلَتْ يَوْمَ الْأَحَدِ فَاتَّخَذَهُ النَّصَارَى عِيدًا، وَالْعِيدُ فِي اللُّغَةِ اسْمٌ لِمَا عَادَ إِلَيْكَ فِي وَقْتٍ مَعْلُومٍ، وَاشْتِقَاقُهُ مِنْ عَادَ يَعُودُ فَأَصْلُهُ هُوَ الْعَوْدُ، فَسُمِّيَ الْعِيدُ عِيدًا لِأَنَّهُ يَعُودُ كُلَّ سَنَةٍ بِفَرَحٍ جَدِيدٍ، وَقَوْلُهُ وَآيَةً مِنْكَ أَيْ دَلَالَةً عَلَى تَوْحِيدِكَ وَصِحَّةِ نُبُوَّةِ رَسُولِكَ وَارْزُقْنا أَيْ وَارْزُقْنَا طَعَامًا نَأْكُلُهُ وَأَنْتَ خَيرُ الرَّازِقِينَ.
Birinci Mesele: { اللَّهُمَّ } kelimesi hakkındaki açıklama, Âl-i İmrân Suresi'ndeki { قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ } [Âl-i İmrân 26] ayetinde etraflıca geçmişti. O'nun { اللَّهُمَّ } sözü bir nida, { رَبَّنا } sözü ise ikinci bir nidadır. O'nun { تَكُونُ لَنا } sözüne gelince, bu sofra için bir sıfattır, emrin cevabı değildir. Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraatinde ise, emrin cevabı kılındığı için cezimle { تَكُنْ } şeklindedir. el-Ferrâ şöyle demiştir: Bir emrin taalluk ettiği her belirsiz (nekre) isimden sonra gelen fiilde hem cezim hem de ref caizdir. Bunun misali Yüce Allah'ın şu kavilleridir: Cezim ve ref ile { فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي } [Meryem 5-6]; ve yine cezim ve ref ile { فَأَرْسِلْهُ مَعِي رِدْءاً يُصَدِّقُنِي } [Kasas 34]. O'nun: { عِيداً لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا } kavline gelince; yani 'sofranın indiği günü biz ve bizden sonra gelecek olanlar tazim edeceğimiz bir bayram kılalım' demektir. Sofra pazar günü indi ve Hristiyanlar bugünü bayram edindiler. Lügatte ıyd (الْعِيدُ), belirli bir vakitte sana dönüp gelen şeyin adıdır. Türeyişi âde yeûdu (عَادَ يَعُودُ) fiilindendir ve aslı avddır (الْعَوْدُ). Her yıl yeni bir sevinçle dönüp geldiği için bayrama ıyd denilmiştir. O'nun: { وَآيَةً مِنْكَ } kavli, yani 'Senin birliğine ve Resûlünün peygamberliğinin sıhhatine bir delil olsun' demektir. { وَارْزُقْنا } kavli, yani 'bize yiyeceğimiz bir rızık ver'; { وَأَنْتَ خَيرُ الرَّازِقِينَ } 'Sen rızık verenlerin en hayırlısısın' demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: تَأَمَّلْ فِي هَذَا التَّرْتِيبِ فَإِنَّ الْحَوَارِيِّينَ لَمَّا سَأَلُوا الْمَائِدَةَ ذَكَرُوا فِي طَلَبِهَا أَغْرَاضًا، فَقَدَّمُوا ذِكْرَ الْأَكْلِ فَقَالُوا نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْها [المائدة: ١١٣] وَأَخَّرُوا الْأَغْرَاضَ الدِّينِيَّةَ الرُّوحَانِيَّةَ، فَأَمَّا عِيسَى فَإِنَّهُ لَمَّا طَلَبَ الْمَائِدَةَ وَذَكَرَ أَغْرَاضَهُ فِيهَا قَدَّمَ الْأَغْرَاضَ الدِّينِيَّةَ وَأَخَّرَ غَرَضَ الْأَكْلِ حَيْثُ قَالَ وَارْزُقْنا وَعِنْدَ هَذَا يَلُوحُ لَكَ مَرَاتِبُ دَرَجَاتِ الْأَرْوَاحِ فِي كَوْنِ بَعْضِهَا رُوحَانِيَّةً وَبَعْضِهَا جُسْمَانِيَّةً، ثُمَّ إِنَّ عِيسَى ﵇ لِشِدَّةِ صَفَاءِ
İkinci Mesele: Bu tertip üzerinde düşün! Zira Havariler sofrayı istediklerinde, bu taleplerinde birtakım gayeler zikrettiler; yeme zikrini öne alarak { نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْها } [Mâide 113] “Ondan yemek istiyoruz” dediler, dinî ve ruhanî gayeleri ise sonraya bıraktılar. İsa'ya gelince; o sofrayı talep edip bundaki gayelerini zikrettiğinde dinî gayeleri öne aldı, yeme gayesini ise { وَارْزُقْنا } diyerek sonraya bıraktı. İşte bu noktada, bazısının ruhanî bazısının cismanî olması bakımından ruhların mertebelerinin dereceleri sana belirir. Sonra İsa aleyhisselâm, dininin son derece safiyeti
دِينِهِ وَإِشْرَاقِ رُوحِهِ لَمَّا ذَكَرَ الرِّزْقَ بِقَوْلِهِ وَارْزُقْنا لَمْ يَقِفْ عَلَيْهِ بَلِ انْتَقَلَ مِنَ الرزق إلى الرازق فَقَالَ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ فَقَوْلُهُ رَبَّنا ابْتِدَاءٌ مِنْهُ بِذِكْرِ الْحَقِّ ﷾، وَقَوْلُهُ أَنْزِلْ عَلَيْنا انْتِقَالٌ مِنَ الذَّاتِ إِلَى الصِّفَاتِ، وَقَوْلُهُ تَكُونُ لَنا عِيداً لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا إِشَارَةٌ إِلَى ابْتِهَاجِ الرُّوحِ بِالنِّعْمَةِ لَا مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا نِعْمَةٌ، بَلْ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا صَادِرَةٌ عَنِ الْمُنْعِمِ وَقَوْلُهُ وَآيَةً مِنْكَ إِشَارَةٌ إِلَى كَوْنِ هَذِهِ الْمَائِدَةِ دَلِيلًا لِأَصْحَابِ النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ وَقَوْلُهُ وَارْزُقْنا إِشَارَةٌ إِلَى حِصَّةِ النَّفْسِ وَكُلُّ ذَلِكَ نُزُولٌ مِنْ حَضْرَةِ الْجَلَالِ. فَانْظُرْ كَيْفَ ابْتَدَأَ بِالْأَشْرَفِ فَالْأَشْرَفِ نَازِلًا إِلَى الْأَدْوَنِ فَالْأَدْوَنِ. ثُمَّ قَالَ: وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ وَهُوَ عُرُوجٌ مَرَّةً أُخْرَى مِنَ الْخَلْقِ إِلَى الْخَالِقِ وَمِنْ غَيْرِ اللَّه إِلَى اللَّه وَمِنَ الْأَخَسِّ إِلَى الْأَشْرَفِ، وَعِنْدَ ذَلِكَ تَلُوحُ لَكَ شَمَّةٌ مِنْ كَيْفِيَّةِ عُرُوجِ الْأَرْوَاحِ الْمُشْرِقَةِ النُّورَانِيَّةِ الْإِلَهِيَّةِ وَنُزُولِهَا اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا مِنْ أَهْلِهِ.
ve ruhunun parlaklığı sebebiyle, { وَارْزُقْنا } sözüyle rızkı zikrettiğinde orada durmayıp rızıktan Rezzâk'a intikal ederek { وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } demiştir. Onun { رَبَّنا } sözü Hakk celle celâluhû'yu zikirle bir başlangıçtır; { أَنْزِلْ عَلَيْنا } sözü zâttan sıfatlara bir intikaldir; { تَكُونُ لَنا عِيداً لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا } sözü nimetin nimet olması cihetiyle değil, nimeti Veren'den sadır olması cihetiyle ruhun sevinç duymasına bir işarettir; { وَآيَةً مِنْكَ } sözü bu sofranın nazar ve istidlâl ehli için bir delil olmasına işarettir; { وَارْزُقْنا } sözü nefsin payına bir işarettir ki bütün bunlar celâl huzurundan aşağı iniştir. Bak, en şerefliden başlayarak aşağıya, en değersize doğru nasıl inmiştir! Sonra: { وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } buyurmuştur ki bu da mahluktan Hâlık'a, Allah'tan başkasından Allah'a, en değersizden en şerefli olana yeniden bir yükseliştir. İşte o vakit, aydınlık, nuranî ve ilahî ruhların yükseliş ve iniş keyfiyetinden sana bir koku belirir. Allah'ım, bizi o ehlinden eyle!
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي قِرَاءَةِ زَيْدٍ يَكُونُ لَنَا عِيدًا لِأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا وَالتَّأْنِيثُ بمعنى الآية. ثم قال تعالى:
Üçüncü Mesele: Zeyd'in kıraatinde [müzekker olarak] { يَكُونُ لَنَا عِيدًا لِأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا } şeklindedir; müennes kılınması ise ayet (mucize) anlamında olmasındandır. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة المائدة (٥) : آية ١١٥]
[Mâide Suresi (5), Âyet 115]
قالَ اللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُها عَلَيْكُمْ فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذاباً لَا أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ (١١٥)
{ قالَ اللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُها عَلَيْكُمْ فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذاباً لَا أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ (١١٥) } “Allah buyurdu ki: 'Şüphesiz Ben onu sizin üzerinize indireceğim. Artık bundan sonra sizden kim inkâr ederse, Ben onu âlemlerden hiç kimseye yapmayacağım bir azap ile azaplandırırım.'”
فيه مَسَائِلُ:
Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ وَنَافِعٌ مُنَزِّلُها بِالتَّشْدِيدِ، وَالْبَاقُونَ بِالتَّخْفِيفِ وَهُمَا لُغَتَانِ نَزَلَ وَأَنْزَلَ وَقِيلَ: بِالتَّشْدِيدِ أَيْ مُنَزِّلُهَا مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى، وَبِالتَّخْفِيفِ مَرَّةً وَاحِدَةً.
Birinci Mesele: İbn Âmir, Âsım ve Nâfi teşdit ile { مُنَزِّلُها }, diğerleri ise tahfif ile okumuşlardır. Bunlar nezele (نَزَلَ) ve enzele (أَنْزَلَ) olmak üzere iki ayrı lügattir. Teşdit ile olanın 'onu peyderpey indireceğim', tahfif ile olanın ise 'bir defada indireceğim' anlamına geldiği söylenmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قوله فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ أَيْ بَعْدَ إِنْزَالِ الْمَائِدَةِ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذاباً لَا أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي مَسْخَهُمْ خَنَازِيرَ وَقِيلَ: قِرَدَةً وَقِيلَ: جِنْسًا مِنَ الْعَذَابِ لَا يُعَذَّبُ بِهِ غَيْرُهُمْ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْعَذَابُ مُعَجَّلًا لَهُمْ فِي الدُّنْيَا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُؤَخَّرًا إِلَى الْآخِرَةِ، وَقَوْلُهُ مِنَ الْعالَمِينَ يَعْنِي عَالَمِي زَمَانِهِمْ.
İkinci Mesele: O'nun { فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ } kavli, yani 'sofranın indirilmesinden sonra sizden kim inkâr ederse' demektir. { فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذاباً لَا أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ } İbn Abbâs şöyle demiştir: Yani onların domuza dönüştürülmesidir; maymuna dönüştürülmeleri olduğu da, onlardan başkasına yapılmayacak bir azap türü olduğu da söylenmiştir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bu azabın onlar için dünyada peşin verilmiş olması da caizdir, ahirete tehir edilmiş olması da caizdir. O'nun: { مِنَ الْعالَمِينَ } kavli ise kendi zamanlarının âlemleri demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قِيلَ: إِنَّهُمْ سَأَلُوا عِيسَى ﵇ هَذَا السُّؤَالَ عِنْدَ نُزُولِهِمْ فِي مَفَازَةٍ عَلَى غَيْرِ مَاءٍ وَلَا طَعَامٍ وَلِذَلِكَ قَالُوا نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْهَا.
Üçüncü Mesele: Şöyle denilmiştir: Onlar İsa aleyhisselâm'a bu soruyu susuz ve yemeksiz bir çöle indikleri zaman sordular; bundan dolayı da: "Ondan yemek istiyoruz" dediler.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ عِيسَى ﵇ هَلْ سَأَلَ الْمَائِدَةَ لِنَفْسِهِ أَوْ سَأَلَهَا لِقَوْمِهِ وَإِنْ كَانَ قَدْ أَضَافَهَا إِلَى نَفْسِهِ فِي الظَّاهِرِ وَكِلَاهُمَا مُحْتَمَلٌ واللَّه أَعْلَمُ.
Dördüncü Mesele: İsa aleyhisselâm'ın sofrayı kendisi için mi istediği yoksa zâhirde kendine nispet etmiş olsa da kavmi için mi istediği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Her ikisi de muhtemeldir; en doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ هَلْ نَزَلَتِ الْمَائِدَةُ. فَقَالَ الْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ: مَا نَزَلَتْ وَاحْتَجُّوا/ عَلَيْهِ بِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا سَمِعُوا قَوْلَهُ أُعَذِّبُهُ عَذاباً لَا أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ اسْتَغْفَرُوا وَقَالُوا لَا نُرِيدُهَا. والثاني: أنه وصف المائدة بكونها عيدا لأولهم وآخرهم فلو نزلت لَبَقِيَ ذَلِكَ الْعِيدُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ.
Beşinci Mesele: Sofranın inip inmediği hususunda ihtilaf etmişlerdir. el-Hasan ve Mücâhid: "İnmedi" demişler ve buna iki vecihle delil getirmişlerdir: Birincisi: Kavim { أُعَذِّبُهُ عَذاباً لَا أُعَذِّbُهُ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ } sözünü işitince istiğfar edip: 'Biz onu istemiyoruz' dediler. İkincisi: Sofranın öncekiler ve sonrakiler için bir bayram olacağı nitelenmiştir; şayet inseydi bu bayram kıyamet gününe kadar baki kalırdı.
وَقَالَ الْجُمْهُورُ الْأَعْظَمُ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ إِنِّي مُنَزِّلُها عَلَيْكُمْ وَهَذَا وَعْدٌ بِالْإِنْزَالِ جَزْمًا مِنْ غَيْرِ تَعْلِيقٍ عَلَى شَرْطٍ، فَوَجَبَ حُصُولُ هَذَا النُّزُولِ وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ قَوْلَهُ فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ شَرْطٌ وَجَزَاءٌ لَا تَعَلُّقَ لَهُ بِقَوْلِهِ إِنِّي مُنَزِّلُها عَلَيْكُمْ وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي: أَنَّ يَوْمَ نُزُولِهَا كَانَ عِيدًا لَهُمْ وَلِمَنْ بَعْدَهُمْ مِمَّنْ كَانَ عَلَى شَرْعِهِمْ
Müfessirlerin büyük çoğunluğu ise şöyle demiştir: O sofra inmiştir; zira Yüce Allah: { إِنِّي مُنَزِّلُها عَلَيْكُمْ } buyurmuştur ve bu, bir şarta bağlanmaksızın kesin olarak indirme vaadidir. Dolayısıyla bu inişin gerçekleşmesi vacip olmuştur. Birinciye cevap şudur: O'nun { فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ } sözü bir şart ve cezadır; O'nun { إِنِّي مُنَزِّلُها عَلَيْكُمْ } sözüyle bir bağı yoktur. İkinciye cevap ise: Sofranın indiği gün hem kendileri için hem de kendilerinden sonra gelip şeriatları üzere olanlar için bir bayram olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ:
Altıncı Mesele:
رُوِيَ أَنَّ عِيسَى ﵇ لَمَّا أَرَادَ الدُّعَاءَ لَبِسَ صُوفًا، ثُمَّ قَالَ: اللهم أَنْزِلْ عَلَيْنَا فَنَزَلَتْ سُفْرَةٌ حَمْرَاءُ بَيْنَ غَمَامَتَيْنِ غَمَامَةٌ فَوْقَهَا وَأُخْرَى تَحْتَهَا، وَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْهَا حَتَّى سَقَطَتْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ فَبَكَى ﵇ وَقَالَ: اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي مِنَ الشَّاكِرِينَ اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا رَحْمَةً وَلَا تَجْعَلْهَا مُثْلَةً وَعُقُوبَةً، وَقَالَ لَهُمْ لِيَقُمْ أَحْسَنُكُمْ عَمَلًا يَكْشِفُ عَنْهَا وَيَذْكُرُ اسْمَ اللَّه عَلَيْهَا وَيَأْكُلُ مِنْهَا. فَقَالَ شَمْعُونُ رَأْسُ الْحَوَارِيِّينَ: أَنْتَ أَوْلَى بِذَلِكَ، فَقَامَ عِيسَى وَتَوَضَّأَ وَصَلَّى وَبَكَى ثُمَّ كَشَفَ الْمِنْدِيلَ. وَقَالَ: بِسْمِ اللَّه خَيْرِ الرَّازِقِينَ، فَإِذَا سَمَكَةٌ مَشْوِيَّةٌ بِلَا شَوْكٍ وَلَا فُلُوسٍ تَسِيلُ دَسَمًا. وَعِنْدَ رَأْسِهَا مِلْحٌ وَعِنْدَ ذَنَبِهَا خَلٌّ، وَحَوْلَهَا مِنْ أَلْوَانِ الْبُقُولِ مَا خَلَا الْكُرَّاثَ وَإِذَا خَمْسَةُ أَرْغِفَةٍ عَلَى وَاحِدٍ مِنْهَا زَيْتُونٌ وَعَلَى الثَّانِي عَسَلٌ، وَعَلَى الثَّالِثِ سَمْنٌ، وَعَلَى الرَّابِعِ جُبْنٌ، وَعَلَى الْخَامِسِ قَدِيدٌ، فَقَالَ شَمْعُونُ: يَا رُوحَ اللَّه: أمن طعام الدنيا أمن طَعَامِ الْآخِرَةِ؟ فَقَالَ: لَيْسَ مِنْهُمَا وَلَكِنَّهُ شَيْءٌ اخْتَرَعَهُ اللَّه بِالْقُدْرَةِ الْعَالِيَةِ كُلُوا مَا سَأَلْتُمْ وَاشْكُرُوا يُمْدِدْكُمُ اللَّه وَيَزِدْكُمْ مِنْ فَضْلِهِ، فَقَالَ الْحَوَارِيُّونَ: يَا رُوحَ اللَّه لَوْ أَرَيْتَنَا مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ آيَةً أُخْرَى فَقَالَ يَا سَمَكَةُ احْيَيْ بِإِذْنِ اللَّه فَاضْطَرَبَتْ، ثُمَّ قَالَ لَهَا عُودِي كَمَا كُنْتِ فَعَادَتْ مَشْوِيَّةً، ثُمَّ طَارَتِ الْمَائِدَةُ ثُمَّ عَصَوْا مِنْ بَعْدِهَا، فَمُسِخُوا قِرَدَةً وخنازير.
Rivayet edildiğine göre İsa aleyhisselâm dua etmek istediğinde yün elbise giydi, sonra: "Allah'ım, üzerimize indir!" dedi. Bunun üzerine biri üstünde diğeri altında iki bulut arasında kırmızı bir sofra indi; onlar sofraya bakarken sofra önlerine kadar indi. Bunun üzerine [İsa] aleyhisselâm ağladı ve: "Allah'ım, beni şükredenlerden eyle! Allah'ım, onu bir rahmet kıl; bir ibretlik ceza ve azap kılma!" dedi ve onlara: "Ameli en güzel olanınız kalksın, üzerini açsın, üzerine Allah'ın adını ansın ve ondan yesin" buyurdu. Havarilerin reisi olan Şem'ûn: "Buna sen daha layıksın" dedi. Bunun üzerine İsa kalktı, abdest aldı, namaz kıldı, ağladı ve sonra örtüyü açtı. "Rızık verenlerin en hayırlısı olan Allah'ın adıyla" dedi. Bir de baktılar ki kılçıksız ve pulsuz, yağı damlayan kızarmış bir balık! Baş ucunda tuz, kuyruk ucunda sirke ve etrafında pırasa hariç türlü türlü sebzeler vardı. Ayrıca beş çörek vardı; birinin üzerinde zeytin, ikincisinde bal, üçüncüsünde sadeyağ, dördüncüsünde peynir ve beşincisinde kurutulmuş et bulunuyordu. Şem'ûn: "Ey Rûhullah! Bu dünya yiyeceğinden mi yoksa ahiret yiyeceğinden midir?" dedi. İsa: "İkisinden de değildir; lakin o, Allah'ın yüce kudretiyle yoktan var ettiği bir şeydir. İstediğinizi yiyin ve şükredin ki Allah size yardım etsin ve lütfundan artırsın" dedi. Havariler: "Ey Rûhullah! Bu mucizeden bize başka bir mucize daha göstersen!" dediler. Bunun üzerine İsa: "Ey balık, Allah'ın izniyle diril!" dedi ve balık çırpınmaya başladı. Sonra ona: "Eski haline dön!" dedi, balık tekrar kızarmış haline döndü. Sonra sofra uçup gitti. Daha sonra ise isyan ettiler ve maymunlara, domuzlara dönüştürüldüler.
[سورة المائدة (٥) : آية ١١٦]
[Mâide Suresi (5), Âyet 116]
وَإِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالَ سُبْحانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (١١٦)
{ وَإِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالَ سُبْحانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (١١٦) } “Hani Allah: 'Ey Meryem oğlu İsa! İnsanlara: 'Beni ve annemi Allah'ın yanı sıra iki ilah edinin' diye sen mi söyledin?' buyurmuştu. [İsa] dedi ki: 'Seni tenzih ederim! Hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz. Eğer ben onu söylemişsem muhakkak Sen onu bilmişsindir. Sen benim nefsimde olanı bilirsin, ben ise Senin zâtında olanı bilmem. Şüphesiz Sen, gaybları hakkıyla bilensin.'”
[في قوله تعالى وَإِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ] فيه مَسَائِلُ:
[Yüce Allah'ın: { وَإِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ } kavli hakkında] birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذَا مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ [المائدة: ١١٠] وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَهَذَا الْكَلَامُ إِنَّمَا يَذْكُرُهُ لِعِيسَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ هَذَا الْكَلَامَ لِعِيسَى ﵇ حِينَ رَفَعَهُ إِلَيْهِ وَتَعَلَّقَ بِظَاهِرِ قَوْلِهِ وَإِذْ قالَ اللَّهُ وإذ تُسْتَعْمَلُ لِلْمَاضِي، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ، لِأَنَّ اللَّه تعالى عقيب هَذِهِ الْقِصَّةَ بِقَوْلِهِ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ [الْمَائِدَةِ: ١١٩] وَالْمُرَادُ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَأَمَّا التَّمَسُّكُ بِكَلِمَةِ إِذْ فَقَدَ سَبَقَ الْجَوَابُ عَنْهُ.
Birinci Mesele: Bu, O'nun { إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ } [Mâide 110] “Hani Allah: 'Ey Meryem oğlu İsa! Senin üzerindeki nimetimi hatırla!' buyurmuştu” kavline matuftur. Bu görüşe göre Allah bu sözü kıyamet gününde İsa'ya söyleyecektir. Onlardan bazıları ise: Yüce Allah bu sözü İsa aleyhisselâm'a onu kendisine yükselttiği vakit söyledi demişler ve { وَإِذْ قالَ اللَّهُ } ifadesinin zâhirine tutunmuşlardır; zira iz (إِذْ) kelimesi geçmiş zaman için kullanılır. Birinci görüş daha sahihtir; çünkü Yüce Allah bu kıssanın hemen ardından { هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ } [Mâide 119] “Bu, doğrulara doğruluklarının fayda vereceği gündür” buyurmuştur ki bununla kastedilen kıyamet günüdür. İz (إِذْ) kelimesine tutunmaya gelince, bunun cevabı daha önce geçmişti.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي قَوْلِهِ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ سُؤَالَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الِاسْتِفْهَامَ كَيْفَ يَلِيقُ بِعَلَّامِ الْغُيُوبِ. وَثَانِيهِمَا: أَنَّهُ كَانَ عَالِمًا بِأَنَّ عِيسَى ﵇ لَمْ يَقُلْ ذَلِكَ فَلِمَ خَاطَبَهُ بِهِ؟
İkinci Mesele: O'nun { أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ } kavlinde iki soru vardır: Birincisi: Soru sormak Gaybları Bilen'e nasıl layık olur? İkincisi: O, İsa aleyhisselâm'ın bunu söylemediğini biliyordu; o halde ona niçin böyle hitap etti?
فَإِنْ قُلْتُمُ الْغَرَضُ مِنْهُ تَوْبِيخُ النَّصَارَى وَتَقْرِيعُهُمْ فَنَقُولُ: إِنَّ أَحَدًا مِنَ النَّصَارَى لَمْ يَذْهَبْ إِلَى الْقَوْلِ بِإِلَهِيَّةِ عِيسَى وَمَرْيَمَ مَعَ الْقَوْلِ بِنَفْيِ إِلَهِيَّةِ اللَّه تَعَالَى فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يُنْسَبَ هَذَا الْقَوْلُ إِلَيْهِمْ مَعَ أَنَّ أَحَدًا مِنْهُمْ لَمْ يَقُلْ بِهِ.
Eğer: 'Bundan maksat Hristiyanları azarlamak ve paylamaktır' derseniz, biz de deriz ki: Hristiyanlardan hiç kimse Yüce Allah'ın ilahlığını nefyetmekle birlikte İsa ve Meryem'in ilahlığı görüşüne gitmemiştir; o halde onlardan hiçbiri bunu söylemediği halde bu sözün onlara nispet edilmesi nasıl caiz olabilir?
وَالْجَوَابُ: عَنِ السُّؤَالِ الْأَوَّلِ أَنَّهُ اسْتِفْهَامٌ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ.
Cevap: Birinci soruya cevap şudur: Bu, inkâr (kınama ve reddetme) yoluyla sorulmuş bir istifhamdır.
وَالْجَوَابُ: عَنِ السُّؤَالِ الثَّانِي أَنَّ الْإِلَهَ هُوَ الْخَالِقُ وَالنَّصَارَى يَعْتَقِدُونَ أَنَّ خَالِقَ الْمُعْجِزَاتِ الَّتِي ظَهَرَتْ عَلَى يَدِ عِيسَى وَمَرْيَمَ هُوَ عِيسَى ﵇ وَمَرْيَمُ واللَّه تَعَالَى مَا خَلَقَهَا الْبَتَّةَ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَالنَّصَارَى قَدْ قَالُوا إِنَّ خَالِقَ تِلْكَ الْمُعْجِزَاتِ هُوَ عِيسَى وَمَرْيَمُ واللَّه تَعَالَى لَيْسَ خَالِقَهَا، فَصَحَّ أَنَّهُمْ أَثْبَتُوا فِي حَقِّ بَعْضِ الْأَشْيَاءِ كَوْنَ عِيسَى وَمَرْيَمَ إِلَهَيْنِ لَهُ مَعَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى لَيْسَ إِلَهًا لَهُ فَصَحَّ بِهَذَا التَّأْوِيلِ هَذِهِ الْحِكَايَةُ وَالرِّوَايَةُ.
İkinci soruya cevap: İlah, yaratıcıdır. Hristiyanlar ise İsa ve Meryem'in elinde zuhur eden mucizelerin yaratıcısının İsa aleyhisselâm ve Meryem olduğuna, Yüce Allah'ın ise bunları kesinlikle yaratmadığına inanmaktadırlar. Durum böyle olunca Hristiyanlar, o mucizelerin yaratıcısının İsa ve Meryem olduğunu, Yüce Allah'ın ise onların yaratıcısı olmadığını söylemiş olurlar. Böylece onların bazı şeyler hakkında, Yüce Allah onun ilahı olmadığı halde İsa ve Meryem'in onun iki ilahı olduğunu kabul ettikleri sabit olmuş olur. Bu teville bu nakil ve rivayet sahihlik kazanır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قالَ سُبْحانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ أَمَّا قَوْلُهُ سُبْحانَكَ فَقَدْ فَسَّرْنَاهُ فِي قَوْلِهِ سُبْحانَكَ لَا عِلْمَ لَنا [الْبَقَرَةِ: ٣٢] .
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { قالَ سُبْحانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ } “[İsa] dedi ki: 'Seni tenzih ederim! Hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz.'” O'nun { سُبْحانَكَ } sözüne gelince, biz bunu { سُبْحانَكَ لَا عِلْمَ لَنا } [Bakara 32] kavlinde tefsir etmiştik.
وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى لَمَّا سَأَلَ عِيسَى أَنَّكَ هَلْ قُلْتَ كَذَا لَمْ يَقُلْ عِيسَى بِأَنِّي قُلْتُ أَوْ مَا قُلْتُ بَلْ قَالَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ، وَهَذَا لَيْسَ بِحَقٍّ يُنْتِجُ أَنَّهُ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ هَذَا الْكَلَامَ وَلَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ أَنْ يَقُولَ هَذَا الْكَلَامَ شَرَعَ فِي بَيَانِ أَنَّهُ هَلْ وَقَعَ هَذَا الْقَوْلُ مِنْهُ أَمْ لَا فَلَمْ يَقُلْ بِأَنِّي مَا قُلْتُ هَذَا الْكَلَامَ لِأَنَّ هَذَا يَجْرِي مَجْرَى دَعْوَى الطَّهَارَةِ وَالنَّزَاهَةِ، وَالْمَقَامُ مَقَامُ الْخُضُوعِ وَالتَّوَاضُعِ، وَلَمْ يَقُلْ بِأَنِّي قُلْتُهُ بَلْ فَوَّضَ ذَلِكَ إِلَى عِلْمِهِ الْمُحِيطِ بِالْكُلِّ.
Bil ki Yüce Allah İsa'ya: 'Bunu sen mi söyledin?' diye sorduğunda, İsa: 'Söyledim' veya 'Söylemedim' dememiş, aksine: 'Hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz' demiştir. Bunun hak olmaması, bu sözü söylemenin bana yakışmayacağı sonucunu doğurur. Kendisinin bu sözü söylemeye hakkı olmadığını beyan ettikten sonra, bu sözün kendisinden sadır olup olmadığını beyan etmeye giriştiğinde de 'Ben bu sözü söylemedim' dememiştir; çünkü bu, nefsi temize çıkarma ve masumiyet iddiası yerine geçer, makam ise boyun eğme ve tevazu makamıdır. 'Söyledim' de dememiş, bilakis bu hususu O'nun her şeyi kuşatan ilmine havale etmiştir.
فَقَالَ: إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ وَهَذَا مُبَالَغَةٌ فِي الْأَدَبِ وَفِي إِظْهَارِ الذُّلِّ وَالْمَسْكَنَةِ فِي حَضْرَةِ الْجَلَالِ وَتَفْوِيضِ الْأُمُورِ بِالْكُلِّيَّةِ إِلَى الْحَقِّ سُبْحَانَهُ.
Böylece: { إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ } “Eğer ben onu söylemişsem muhakkak Sen onu bilmişsindir” demiştir. Bu, celâl huzurunda edepte, zillet ve acziyet göstermede ve bütün işleri bütünüyle Hak Teâlâ'ya havale etmede ileri derecedir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Yüce Allah: { تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ } “Sen benim nefsimde olanı bilirsin, ben ise Senin zâtında olanı bilmem” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمُفَسِّرُونَ ذَكَرُوا فِيهِ عِبَارَاتِ تَعْلَمُ مَا أُخْفِي وَلَا أَعْلَمُ مَا تُخْفِي وَقِيلَ: تَعْلَمُ مَا عِنْدِي وَلَا أَعْلَمُ مَا عِنْدَكَ، وَقِيلَ: تَعْلَمُ مَا فِي غَيْبِي وَلَا أَعْلَمُ مَا فِي غَيْبِكَ، وَقِيلَ: تَعْلَمُ مَا كَانَ مِنِّي فِي الدُّنْيَا وَلَا أَعْلَمُ مَا كَانَ مِنْكَ فِي الْآخِرَةِ، وَقِيلَ: تَعْلَمُ مَا أَقُولُ وَأَفْعَلُ، وَلَا أَعْلَمُ مَا تَقُولُ وَتَفْعَلُ.
Birinci Mesele: Müfessirler bu hususta şu ifadeleri zikretmişlerdir: 'Benim gizlediğimi Sen bilirsin, ben ise Senin gizlediğini bilmem.' 'Benim katımda olanı Sen bilirsin, ben ise Senin katında olanı bilmem' de denilmiştir. 'Benim gaybımda olanı Sen bilirsin, ben ise Senin gaybında olanı bilmem' de denilmiştir. 'Dünyada benden sadır olanı Sen bilirsin, ben ise ahirette Senden sadır olanı bilmem' de denilmiştir. 'Benim söylediğimi ve yaptığımı Sen bilirsin, ben ise Senin söylediğini ve yaptığını bilmem' de denilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: تَمَسَّكَتِ الْمُجَسِّمَةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَقَالُوا: النَّفْسُ هُوَ الشَّخْصُ وَذَلِكَ يَقْتَضِي كَوْنَهُ تَعَالَى جِسْمًا.
İkinci Mesele: Mücessime bu ayete tutunmuş ve şöyle demiştir: 'Nefis şahıstır, bu da Yüce Allah'ın cisim olmasını gerektirir.'
وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ النَّفْسَ عِبَارَةٌ عَنِ الذَّاتِ، يُقَالُ نَفْسُ الشَّيْءِ وَذَاتُهُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَالثَّانِي:
Buna iki vecihle cevap verilir: Birincisi: Nefis, zâttan ibarettir; bir şeyin nefsi ile zâtı aynı anlamda kullanılır. İkincisi:
أَنَّ الْمُرَادَ تَعْلَمُ مَعْلُومِي وَلَا أَعْلَمُ مَعْلُومَكَ وَلَكِنَّهُ ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ عَلَى طَرِيقِ الْمُطَابَقَةِ وَالْمُشَاكَلَةِ وَهُوَ مِنْ فَصِيحِ الْكَلَامِ.
Buradaki murad, 'Sen benim bildiğimi bilirsin, ben ise Senin bildiğini bilmem' demektir. Fakat o, bu sözü mutabakat ve müşâkele yoluyla zikretmiştir ki bu, fasih kelamın [özelliklerindendir].
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ وَهَذَا تَأْكِيدٌ لِلْجُمْلَتَيْنِ الْمُتَقَدِّمَتَيْنِ أَعْنِي قَوْلَهُ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ وَقَوْلَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ } “Şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak Sensin.” Bu, geçen iki cümlenin yani O'nun { إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ } “Eğer ben onu söylemişsem muhakkak Sen onu bilmişsindir” ve { تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ } “Sen benim nefsimde olanı bilirsin, ben ise Senin zâtında olanı bilmem” sözlerinin tekididir.
[سورة المائدة (٥) : آية ١١٧]
[Mâide Suresi (5): Ayet 117]
مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلاَّ مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (١١٧)
{ مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلاَّ مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (١١٧) } “Onlara, bana emrettiğin 'Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin' sözünden başkasını söylemedim. Aralarında bulunduğum sürece onlar üzerinde bir şahit idim. Beni vefat ettirdiğinde (aralarından aldığında) ise onları gözetleyen yalnız Sen oldun. Sen her şeye hakkıyla şahitsin. (117)”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ عِيسَى مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ أَنْ مُفَسِّرَةٌ وَالْمُفَسَّرُ هُوَ الْهَاءُ فِي بِهِ الرَّاجِعِ إِلَى الْقَوْلِ الْمَأْمُورِ بِهِ وَالْمَعْنَى مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا قَوْلًا أَمَرْتَنِي بِهِ وَذَلِكَ الْقَوْلُ هُوَ أَنْ أَقُولَ لَهُمْ: اعْبُدُوا اللَّه رَبِّي وَرَبَّكُمْ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ كَانَ الْأَصْلُ أَنْ يُقَالَ: مَا أَمَرْتُهُمْ إِلَّا بِمَا أَمَرْتَنِي بِهِ إِلَّا أَنَّهُ وَضَعَ الْقَوْلَ مَوْضِعَ الْأَمْرِ، نُزُولًا عَلَى مُوجِبِ الْأَدَبِ الْحَسَنِ، لِئَلَّا يَجْعَلَ نَفْسَهُ وَرَبَّهُ آمِرَيْنِ مَعًا، وَدَلَّ عَلَى الْأَصْلِ بِذِكْرِ أَنِ الْمُفَسِّرَةِ.
Sonra Yüce Allah İsa'dan hikâye ederek şöyle buyurdu: { مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ } “Onlara, bana emrettiğin 'Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin' sözünden başkasını söylemedim.” [Buradaki] 'en' (أَنْ), müfessiredir (açıklama edatıdır). Açıklanan ise { بِهِ } lafzındaki emredilen söze dönen 'hâ' (هـ) zamiridir. Anlam şudur: 'Onlara ancak bana emrettiğin bir sözü söyledim; o söz de onlara: { اعْبُدُوا اللَّه رَبِّي وَرَبَّكُمْ } “Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin” dememdir.' Bil ki asıl olan [ifadenin] 'Bana ne emrettiysen onlara ancak onu emrettim' şeklinde söylenmesiydi. Fakat güzel edebin gereğine boyun eğerek, kendisini ve Rabbini birlikte emrediciler kılmamak için 'emir' yerine 'söz' lafzını koydu ve müfessire olan 'en' edatını zikrederek asıl manaya delalet etti.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً مَا دُمْتُ فِيهِمْ أَيْ كُنْتُ أَشْهَدُ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ مَا دُمْتُ مُقِيمًا فِيهِمْ.
Sonra Yüce Allah: { وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً مَا دُمْتُ فِيهِمْ } “Aralarında bulunduğum sürece onlar üzerinde bir şahit idim” buyurdu; yani 'Aralarında ikamet ettiğim müddetçe yaptıklarına şahitlik ediyordum.'
فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي وَالْمُرَادُ مِنْهُ، وَفَاةُ الرَّفْعِ إِلَى السَّمَاءِ، مِنْ قَوْلِهِ إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرافِعُكَ إِلَيَّ [آلِ عِمْرَانَ: ٥٥] .
{ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي } “Beni vefat ettirdiğinde” ifadesinden murad, { إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرافِعُكَ إِلَيَّ } [Âl-i İmrân 55] “Seni vefat ettirecek (aralarından alacak) ve kendime yükselteceğim” kavlinde olduğu gibi göğe yükseltilme vefatıdır.
كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ قَالَ الزَّجَّاجُ: الْحَافِظُ عَلَيْهِمُ المراقب لأحوالهم.
{ كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ } “onları gözetleyen yalnız Sen oldun”. Zeccâc: 'Onları koruyan ve hallerini gözetleyen [Sen oldun]' demiştir.
وَأَنْتَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ يَعْنِي أَنْتَ الشَّهِيدُ لِي حِينَ كُنْتُ فِيهِمْ وَأَنْتَ الشَّهِيدُ عَلَيْهِمْ بَعْدَ مُفَارَقَتِي لَهُمْ، فَالشَّهِيدُ الشَّاهِدُ وَيَجُوزُ حَمْلُهُ عَلَى الرُّؤْيَةِ، وَيَجُوزُ حَمْلُهُ عَلَى الْعِلْمِ، وَيَجُوزُ حَمْلُهُ عَلَى الْكَلَامِ بِمَعْنَى الشَّهَادَةِ فَالشَّهِيدُ مِنْ أَسْمَاءِ الصِّفَاتِ الْحَقِيقِيَّةِ عَلَى جَمِيعِ التَّقْدِيرَاتِ ثم قال تعالى:
{ وَأَنْتَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “Sen her şeye hakkıyla şahitsin” yani aralarında iken benim lehime şahit olan da Sen idin, onlardan ayrıldıktan sonra onlar aleyhine şahit olan da Sensin. Şehîd, şahit (gören/bilen) demektir; görmeye hamledilmesi caiz olduğu gibi ilme hamledilmesi de caizdir, şahitlik manasında kelama hamledilmesi de caizdir. Dolayısıyla Şehîd, her ihtimale göre hakiki sıfat isimlerindendir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة المائدة (٥) : آية ١١٨]
[Mâide Suresi (5): Ayet 118]
إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١١٨)
{ إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١١٨) } “Eğer onlara azap edersen, şüphesiz onlar Senin kullarındır. Eğer onları bağışlarsan, şüphesiz Sen mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin. (118)”
فيه مَسَائِلُ:
Bunda meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَعْنَى الْآيَةِ ظَاهِرٌ، وَفِيهِ سُؤَالٌ: وَهُوَ أَنَّهُ كَيْفَ جَازَ لِعِيسَى ﵇ أَنْ يَقُولَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ واللَّه لَا يَغْفِرُ الشِّرْكَ.
Birinci Mesele: Ayetin anlamı açıktır. Ancak bunda şöyle bir soru vardır: Allah şirki bağışlamadığı halde, İsa aleyhisselâm'ın { وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ } “Eğer onları bağışlarsan” demesi nasıl caiz olmuştur?
وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ لِعِيسَى ﵇: أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ [الْمَائِدَةِ: ١١٦] عُلِمَ أَنَّ قَوْمًا مِنَ النَّصَارَى حَكَوْا هَذَا الْكَلَامَ عَنْهُ، وَالْحَاكِي لِهَذَا الْكُفْرِ عَنْهُ لَا يَكُونُ كَافِرًا بَلْ يَكُونُ مُذْنِبًا حَيْثُ كَذَبَ فِي هَذِهِ الْحِكَايَةِ وَغُفْرَانُ الذَّنْبِ جَائِزٌ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى: طَلَبَ الْمَغْفِرَةَ مِنَ اللَّه تَعَالَى، وَالثَّانِي: أَنَّهُ يَجُوزُ عَلَى مَذْهَبِنَا مِنَ اللَّه تَعَالَى أَنْ يُدْخِلَ الْكُفَّارَ الْجَنَّةَ وَأَنْ يُدْخِلَ الزُّهَّادَ وَالْعُبَّادَ النَّارَ، لِأَنَّ الْمُلْكَ مُلْكُهُ وَلَا اعْتِرَاضَ لِأَحَدٍ عَلَيْهِ، فَذَكَرَ عِيسَى هَذَا الْكَلَامَ وَمَقْصُودُهُ مِنْهُ تَفْوِيضُ الْأُمُورِ كُلِّهَا إِلَى اللَّه، وَتَرَكَ التَّعَرُّضَ وَالِاعْتِرَاضَ بِالْكُلِّيَّةِ، وَلِذَلِكَ خَتَمَ الْكَلَامَ بِقَوْلِهِ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ يَعْنِي أَنْتَ قَادِرٌ عَلَى مَا تُرِيدُ، حَكِيمٌ فِي كُلِّ مَا تَفْعَلُ لَا اعْتِرَاضَ لِأَحَدٍ عَلَيْكَ، فَمَنْ أَنَا وَالْخَوْضُ فِي أَحْوَالِ الرُّبُوبِيَّةِ، وَقَوْلُهُ إِنَّ اللَّه لَا يَغْفِرُ الشِّرْكَ فَنَقُولُ: إِنَّ غُفْرَانَهُ جَائِزٌ عِنْدَنَا، وَعِنْدَ جُمْهُورِ الْبَصْرِيِّينَ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ قَالُوا: لِأَنَّ الْعِقَابَ حَقُّ اللَّه عَلَى الْمُذْنِبِ وَفِي إِسْقَاطِهِ مَنْفَعَةٌ لِلْمُذْنِبِ، وَلَيْسَ فِي إِسْقَاطِهِ عَلَى اللَّه مَضَرَّةٌ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ حَسَنًا بَلْ دَلَّ الدَّلِيلُ السَّمْعِيُّ فِي شَرْعِنَا عَلَى أَنَّهُ لَا يَقَعُ، فَلَعَلَّ هَذَا الدَّلِيلَ السَّمْعِيَّ مَا كَانَ مَوْجُودًا فِي شَرْعِ عِيسَى ﵇.
Buna birkaç vecihle cevap verilir: Birincisi: Yüce Allah, İsa aleyhisselâm'a: { أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ } [Mâide 116] “İnsanlara: 'Allah'ı bırakıp beni ve annemi iki ilah edinin' diye sen mi söyledin?” buyurduğunda anlaşıldı ki Hristiyanlardan bir topluluk bu sözü ondan rivayet etmiştir. Bu küfrü ondan rivayet eden kimse ise kâfir olmaz; aksine bu rivayette yalan söylediği için günahkâr olur. Günahın bağışlanması ise caizdir. İşte bu manadan ötürü Yüce Allah'tan bağışlanma dilemiştir. İkincisi: Bizim mezhebimize göre Yüce Allah'ın kâfirleri cennete koyması, zâhidleri ve âbidleri ise cehenneme koyması caizdir; zira mülk O'nun mülküdür ve hiç kimsenin O'na itiraz hakkı yoktur. Bu sebeple İsa, bütün işleri Allah'a havale etmeyi ve müdahaleyi ile itirazı bütünüyle terk etmeyi kastederek bu sözü zikretmiştir. Bundan dolayı sözü: { فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “şüphesiz Sen mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin” diyerek tamamlamıştır; yani 'Sen dilediğine kadirsin, yaptığın her şeyde hikmet sahibisin, hiç kimsenin Sana itiraz hakkı yoktur. Rubûbiyet hallerine dalmak benim ne haddime!' Allah'ın şirki bağışlamayacağı hususuna gelince, biz deriz ki: Şirkin bağışlanması bize göre de Basralı Mutezile cumhuruna göre de [aklen] caizdir. Onlar şöyle demişlerdir: 'Çünkü ceza, günahkâr üzerinde Allah'ın bir hakkıdır; bu hakkın düşürülmesinde günahkâr için bir fayda vardır ve düşürülmesinde Allah'a bir zarar yoktur. Dolayısıyla bunun güzel olması vaciptir. Bilakis şeriatımızdaki işitsel delil (nakil), bunun vuku bulmayacağına delalet etmiştir. Muhtemelen bu naklî delil İsa aleyhisselâm'ın şeriatında bulunmuyordu.'
الوجه الثالث: في الجواب أن القوم قَالُوا هَذَا الْكُفْرَ فَعِيسَى ﵇ جَوَّزَ أَنْ يَكُونَ بَعْضُهُمْ قَدْ تَابَ عَنْهُ، فَقَالَ: إِنْ تُعَذِّبْهُمْ عَلِمْتُ أَنَّ أُولَئِكَ الْمُعَذَّبِينَ مَاتُوا عَلَى الْكُفْرِ فَلَكَ أَنْ تُعَذِّبَهُمْ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ عِبَادُكَ، وَأَنْتَ قَدْ حَكَمْتَ عَلَى كُلِّ مَنْ كَفَرَ مِنْ عِبَادِكَ بِالْعُقُوبَةِ، وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ عَلِمْتُ أَنَّهُمْ تَابُوا عَنِ الْكُفْرِ، وَأَنْتَ حَكَمْتَ عَلَى مَنْ تَابَ عَنِ الْكُفْرِ بِالْمَغْفِرَةِ.
Cevaptaki Üçüncü Vecih: Bu kavim söz konusu küfrü söylemiştir; İsa aleyhisselâm ise onlardan bazılarının bundan tövbe etmiş olabileceğini caiz görmüş ve şöyle demiştir: 'Eğer onlara azap edersen bilirim ki o azap edilenler küfür üzere ölmüşlerdir; onlar Senin kulların olduğu ve Sen kullarından inkâr eden herkese ceza takdir ettiğin için onlara azap etmek Sana aittir. Eğer onları bağışlarsan bilirim ki onlar küfürden tövbe etmişlerdir ve Sen küfürden tövbe eden kimseye mağfiret hükmetmişsindir.'
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّا ذَكَرْنَا أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: إِنَّ قَوْلَ اللَّه تَعَالَى لِعِيسَى أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ [المائدة: ١١٦] إِنَّمَا كَانَ عِنْدَ رَفْعِهِ إِلَى السَّمَاءِ لَا فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَعَلَى/ هَذَا الْقَوْلِ فَالْجَوَابُ سَهْلٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ يَعْنِي إِنْ تَوَفَّيْتَهُمْ عَلَى هَذَا الْكُفْرِ وَعَذَّبْتَهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ فَلَكَ ذَاكَ، وَإِنْ أَخْرَجْتَهُمْ بِتَوْفِيقِكَ مِنْ ظُلْمَةِ الْكُفْرِ إِلَى نُورِ الْإِيمَانِ، وَغَفَرْتَ لَهُمْ مَا سَلَفَ مِنْهُمْ فَلَكَ أَيْضًا ذَاكَ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَا إِشْكَالَ.
Dördüncü Vecih: Biz zikretmiştik ki insanlardan bir kısmı Yüce Allah'ın İsa'ya: { أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ } [Mâide 116] “İnsanlara: 'Allah'ı bırakıp beni ve annemi iki ilah edinin' diye sen mi söyledin?” hitabının kıyamet gününde değil, onun göğe kaldırılışı esnasında olduğunu söylemiştir. Bu görüşe göre cevap kolaydır; çünkü O'nun { إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ } “Eğer onlara azap edersen, şüphesiz onlar Senin kullarındır” sözünün anlamı şudur: 'Eğer onları bu küfür üzere vefat ettirir ve onlara azap edersen, şüphesiz onlar Senin kullarındır ve bu Senindir. Şayet tevfîkinle onları küfrün karanlığından imanın nuruna çıkarır ve geçmiş günahlarını bağışlarsan bu da Senindir.' Bu takdire göre hiçbir müşkül kalmaz.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ بَعْضُ الْأَصْحَابِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى شَفَاعَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ فِي حَقِّ الْفُسَّاقِ قَالُوا: لِأَنَّ قَوْلَ عِيسَى ﵇ إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ لَيْسَ فِي حَقِّ أَهْلِ الثَّوَابِ لِأَنَّ التَّعْذِيبَ لَا يَلِيقُ بِهِمْ، وَلَيْسَ أَيْضًا فِي حَقِّ الْكُفَّارِ لِأَنَّ قَوْلَهُ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ لَا يَلِيقُ بِهِمْ فَدَلَّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ إِلَّا فِي
İkinci Mesele: Bazı ashabımız bu ayetle Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in günahkârlar hakkındaki şefaatine delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: Çünkü İsa aleyhisselâm'ın: { إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ } “Eğer onlara azap edersen, şüphesiz onlar Senin kullarındır” sözü sevap ehli hakkında değildir, zira azap edilmek onlara yakışmaz; kâfirler hakkında da değildir, zira { وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Eğer onları bağışlarsan, şüphesiz Sen mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin” sözü onlara yakışmaz. Bu da delalet eder ki bu söz ancak
حَقِّ الْفُسَّاقِ مِنْ أَهْلِ الْإِيمَانِ. وَإِذَا ثَبَتَ شَفَاعَةُ الْفُسَّاقِ فِي حَقِّ عِيسَى ﵇ ثَبَتَ فِي حَقِّ مُحَمَّدٍ ﷺ بِطَرِيقِ الْأَوْلَى لِأَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَصْلِ.
iman ehlinden olan günahkârlar (fâsıklar) hakkındadır. Günahkârlara şefaat İsa aleyhisselâm hakkında sabit olunca, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında evleviyetle sabit olur; çünkü aralarında ayrım yapan hiç kimse yoktur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: رَوَى الْوَاحِدِيُّ ﵀ أَنَّ فِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّه (وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ) سَمِعْتُ شَيْخِي وَوَالِدِي ﵀ يَقُولُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ هَاهُنَا أَوْلَى مِنَ الْغَفُورِ الرَّحِيمِ، لِأَنَّ كَوْنَهُ غَفُورًا رَحِيمًا يُشْبِهُ الْحَالَةَ الْمُوجِبَةَ لِلْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ لِكُلِّ مُحْتَاجٍ، وَأَمَّا الْعِزَّةُ وَالْحِكْمَةُ فَهُمَا لَا يُوجِبَانِ الْمَغْفِرَةَ، فَإِنَّ كَوْنَهُ عَزِيزًا يَقْتَضِي أَنَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ وَيَحْكُمُ مَا يُرِيدُ، وَأَنَّهُ لَا اعْتِرَاضَ عَلَيْهِ لِأَحَدٍ فَإِذَا كَانَ عَزِيزًا مُتَعَالِيًا عَنْ جَمِيعِ جِهَاتِ الِاسْتِحْقَاقِ، ثُمَّ حَكَمَ بِالْمَغْفِرَةِ كَانَ الْكَرَمُ هَاهُنَا أَتَمَّ مِمَّا إِذَا كَانَ كَوْنُهُ غَفُورًا رَحِيمًا يُوجِبُ الْمَغْفِرَةَ وَالرَّحْمَةَ، فَكَانَتْ عِبَارَتُهُ ﵀ أَنْ يَقُولَ: عَزَّ عَنِ الْكُلِّ. ثُمَّ حَكَمَ بِالرَّحْمَةِ فَكَانَ هَذَا أَكْمَلَ. وَقَالَ قَوْمٌ آخَرُونَ: إِنَّهُ لَوْ قَالَ: فَإِنَّكَ أَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ، أَشْعَرَ ذَلِكَ بِكَوْنِهِ شَفِيعًا لَهُمْ، فَلَمَّا قَالَ: فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ غَرَضَهُ تَفْوِيضُ الْأَمْرِ بِالْكُلِّيَّةِ إِلَى اللَّه تَعَالَى، وَتَرْكُ التَّعَرُّضِ لِهَذَا الْبَابِ من جميع الوجوه.
Üçüncü Mesele: Vâhidî rahmetullâhi aleyh, Abdullah'ın mushafında { وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } şeklinde olduğunu rivayet etmiştir. Şeyhim ve babamın rahmetullâhi aleyh şöyle dediğini işittim: Burada 'el-Azîzu'l-Hakîm', 'el-Gafûru'r-Rahîm'den daha evladır; çünkü O'nun Gafûr ve Rahîm olması, her muhtaca mağfiret ve rahmeti gerektiren bir hale benzer. İzzet ve hikmete gelince, onlar bağışlamayı gerektirmez. Zira O'nun Azîz olması, dilediğini yapmasını, istediği gibi hükmetmesini ve hiç kimsenin O'na itiraz edemeyeceğini iktiza eder. Dolayısıyla O, her türlü hak ediş cihetinden aziz ve yüce olup ardından mağfiret ile hükmettiğinde, buradaki kerem O'nun Gafûr ve Rahîm olmasının mağfiret ve rahmeti gerektirdiği durumdan daha tam olur. Babamın rahmetullâhi aleyh ifadesi şöyle demekti: 'Her şeyden münezzeh ve aziz oldu, sonra rahmet ile hükmetti; bu sebeple böylesi daha mükemmeldir.' Diğer bir topluluk ise şöyle demiştir: Eğer { فَإِنَّكَ أَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } deseydi, bu onun onlara şefaatçi olduğu hissini verirdi. { فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } deyince bu, amacının işi bütünüyle Yüce Allah'a havale etmek ve bu kapıya her yönden müdahaleyi terk etmek olduğuna delalet etmiştir.
[سورة المائدة (٥) : آية ١١٩]
[Mâide Suresi (5): Ayet 119]
قالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١١٩)
{ قالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١١٩) } “Allah buyurdu ki: 'Bu, doğrulara doğruluklarının fayda vereceği gündür. Onlar için, altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler vardır. Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır. İşte büyük kurtuluş budur.' (119)”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Yüce Allah: { قالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ } “Allah buyurdu ki: 'Bu, doğrulara doğruluklarının fayda vereceği gündür'” buyurdu. Bunda meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذَا الْيَوْمِ يَوْمُ الْقِيَامَةِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ صِدْقَهُمْ فِي الدُّنْيَا يَنْفَعُهُمْ فِي الْقِيَامَةِ، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مَا ذَكَرْنَا: أَنَّ صِدْقَ الْكُفَّارِ فِي الْقِيَامَةِ لَا يَنْفَعُهُمْ، أَلَا/ تَرَى أَنَّ إِبْلِيسَ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ [إِبْرَاهِيمَ: ٢٢] فَلَمْ يَنْفَعْهُ هَذَا الصِّدْقُ، وَهَذَا الْكَلَامُ تَصْدِيقٌ مِنَ اللَّه تَعَالَى لِعِيسَى فِي قَوْلِهِ مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا ما أَمَرْتَنِي بِهِ [المائدة: ١١٧] .
Birinci Mesele: Bu günden muradın kıyamet günü olduğu hususunda icma etmişlerdir. Anlam şudur: Dünyadaki doğrulukları kıyamette onlara fayda verecektir. Muradın zikrettiğimiz şey olduğuna delil şudur: Kâfirlerin kıyametteki doğruluğu kendilerine fayda vermez. Görmez misin ki İblis: { إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ } [İbrâhîm 22] “Şüphesiz Allah size hak bir vaatte bulundu, ben de size vaat ettim ama vaadimden caydım” demiştir de bu doğruluk ona fayda vermemiştir. Bu kelam, İsa'nın: { مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا ما أَمَرْتَنِي بِهِ } [Mâide 117] “Onlara ancak bana emrettiğini söyledim” sözü hususunda Yüce Allah'tan gelen bir tasdiktir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ جُمْهُورُ الْقُرَّاءِ يَوْمُ بِالرَّفْعِ، وَقَرَأَ نَافِعٌ بِالنَّصْبِ، وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ. فَمَنْ قَرَأَ بِالرَّفْعِ، قَالَ الزَّجَّاجُ: التَّقْدِيرُ هَذَا الْيَوْمُ يَوْمُ مَنْفَعَةِ الصَّادِقِينَ، وَأَمَّا النَّصْبُ فَفِيهِ وُجُوهٌ: الأول: على أنه ظرف لقال وَالتَّقْدِيرُ: قَالَ اللَّه هَذَا الْقَوْلَ لِعِيسَى يَوْمَ يَنْفَعُ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: هَذَا الصِّدْقُ وَاقِعٌ يَوْمَ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ، وَيَجُوزُ أَنْ تَجْعَلَ ظُرُوفَ الزَّمَانِ أَخْبَارًا عَنِ الْأَحْدَاثِ بِهَذَا التَّأْوِيلِ كَقَوْلِكَ: الْقِتَالُ يَوْمَ السَّبْتِ، وَالْحَجُّ يَوْمَ عَرَفَةَ، أَيْ وَاقِعٌ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَالثَّالِثُ: قَالَ الْفَرَّاءُ: يَوْمَ أُضِيفَ إِلَى مَا لَيْسَ بِاسْمٍ فَبُنِيَ عَلَى الْفَتْحِ كَمَا فِي يَوْمَئِذٍ. قَالَ الْبَصْرِيُّونَ هَذَا خَطَأٌ لِأَنَّ الظَّرْفَ إِنَّمَا يُبْنَى إِذَا أُضِيفَ إِلَى الْمَبْنِيِّ كَقَوْلِ النَّابِغَةِ.
İkinci Mesele: Kurrâ cumhuru { يَوْمُ } kelimesini ref ile okumuştur; Nâfi ise nasb ile okumuş, Ebû Ubeyde de bunu tercih etmiştir. Ref ile okuyana göre Zeccâc: 'Takdiri; bu gün, doğruların faydalanma günüdür' demiştir. Nasb ile okumaya gelince, onda birkaç vecih vardır: Birincisi: { قالَ } fiilinin zarfı olmasıdır; takdiri: 'Allah bu sözü İsa'ya fayda vereceği gün söyledi' şeklindedir. İkincisi: Takdirin 'Bu doğruluk, doğrulara doğruluklarının fayda vereceği gün vaki olur' şeklinde olmasıdır; zaman zarflarını bu teville, 'Savaş cumartesi günüdür' ve 'Hac arefe günüdür' yani 'o gün vaki olur' sözünde olduğu gibi hadiselerin haberleri kılmak caizdir. Üçüncüsü: Ferrâ şöyle demiştir: { يَوْمَ }, isim olmayan bir şeye muzaf kılındığı için { يَوْمَئِذٍ } lafzında olduğu gibi fetha üzere mebni kılınmıştır. Basralılar şöyle demiştir: Bu yanlıştır; zira zarf ancak, Nâbiğa'nın şu sözünde olduğu gibi mebni bir lafza muzaf kılındığında mebni olur:
عَلَى حِينَ عَاتَبْتُ الْمَشِيبَ عَلَى الصِّبَا
Gençliğe [karşı] ihtiyarlığı kınadığım o zamanda,
بُنِيَ (حِينَ) لِإِضَافَتِهِ إِلَى الْمَبْنِيِّ وَهُوَ الْفِعْلُ الْمَاضِي وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ يَوْمَ لَا تَمْلِكُ [الِانْفِطَارِ: ١٩] بُنِيَ لِإِضَافَتِهِ إِلَى (لَا) وَهِيَ مَبْنِيَّةٌ، أَمَّا هُنَا فَالْإِضَافَةُ إِلَى مُعْرَبٍ لِأَنَّ يَنْفَعُ فِعْلٌ مُسْتَقْبَلٌ، وَالْفِعْلُ الْمُسْتَقْبَلُ مُعْرَبٌ فَالْإِضَافَةُ إِلَيْهِ لَا تُوجِبُ الْبِنَاءَ واللَّه أَعْلَمُ.
(Hîne) kelimesi, mebni olan mazi fiile muzaf olduğu için mebni kılınmıştır. Keza O'nun: { يَوْمَ لَا تَمْلِكُ } [İnfitâr 19] “hiçbir kimsenin sahip olamayacağı gün” sözündeki [yevme], mebni olan (lâ) edatına muzaf kılındığı için mebni yapılmıştır. Buraya gelince, muzafun ileyh murebtir; çünkü { يَنْفَعُ } muzari fiildir, muzari fiil ise murebtir. Dolayısıyla ona muzaf kılınması mebniliği gerektirmez. Doğrusunu Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ
Sonra Yüce Allah: { لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “Onlar için, altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler vardır. Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır. İşte büyük kurtuluş budur” buyurdu.
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَخْبَرَ أَنَّ صِدْقَ الصَّادِقِينَ فِي الدُّنْيَا يَنْفَعُهُمْ فِي الْقِيَامَةِ، شَرَحَ كَيْفِيَّةَ ذَلِكَ النَّفْعِ وَهُوَ الثَّوَابُ، وَحَقِيقَةُ الثَّوَابِ: أَنَّهَا مَنْفَعَةٌ خَالِصَةٌ دَائِمَةٌ مَقْرُونَةٌ بِالتَّعْظِيمِ. فَقَوْلُهُ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَنْفَعَةِ الْخَالِصَةِ عَنِ الْغُمُومِ وَالْهُمُومِ، وَقَوْلُهُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً إِشَارَةٌ إِلَى الدَّوَامِ وَاعْتَبِرْ هَذِهِ الدَّقِيقَةَ، فَإِنَّهُ أَيْنَمَا ذَكَرَ الثَّوَابَ قَالَ: خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَأَيْنَمَا ذَكَرَ عِقَابَ الْفُسَّاقِ مِنْ أَهْلِ الْإِيمَانِ ذَكَرَ لَفْظَ الْخُلُودِ وَلَمْ يَذْكُرْ مَعَهُ التَّأْبِيدَ، وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى التَّعْظِيمِ. هَذَا ظَاهِرُ قَوْلِ الْمُتَكَلِّمِينَ، وَأَمَّا عِنْدَ أَصْحَابِ الْأَرْوَاحِ الْمُشْرِقَةِ بِأَنْوَارِ جَلَالِ اللَّه تَعَالَى، فَتَحْتَ قَوْلِهِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ أَسْرَارٌ عَجِيبَةٌ لَا تَسْمَحُ الْأَقْلَامُ بِمِثْلِهَا جَعَلَنَا اللَّه مِنْ أَهْلِهَا، وَقَوْلُهُ ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ الْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ ذلِكَ عَائِدٌ إِلَى جُمْلَةِ مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي إِلَى قَوْلِهِ وَرَضُوا عَنْهُ وَعِنْدِي أَنَّهُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مُخْتَصًّا بِقَوْلِهِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ فَإِنَّهُ ثَبَتَ عِنْدَ أَرْبَابِ الْأَلْبَابِ أَنَّ جُمْلَةَ الْجَنَّةِ بِمَا فِيهَا بِالنِّسْبَةِ إِلَى رِضْوَانِ اللَّه كَالْعَدَمِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْوُجُودِ، وَكَيْفَ وَالْجَنَّةُ مَرْغُوبُ الشَّهْوَةِ، وَالرِّضْوَانُ/ صِفَةُ الْحَقِّ وَأَيُّ مُنَاسَبَةٍ بَيْنَهُمَا، وَهَذَا الْكَلَامُ يَشْمَئِزُّ مِنْهُ طَبْعُ الْمُتَكَلِّمِ الظَّاهِرِيِّ، وَلَكِنْ كُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ ثُمَّ قال تعالى:
Bil ki Yüce Allah, doğruların dünyadaki doğruluklarının kıyamette kendilerine fayda vereceğini haber verince, bu faydanın nasıl olacağını açıkladı ki o da sevaptır. Sevabın hakikati şudur: O, tazimle birlikte olan, katıksız ve daimi bir menfaattir. O'nun { لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Onlar için, altlarından ırmaklar akan cennetler vardır” sözü, keder ve tasalardan arınmış katıksız menfaate işarettir. { خالِدِينَ فِيها أَبَداً } “içinde ebedî kalacakları” sözü ise devamlılığa işarettir. Bu inceliğe dikkat et; zira O, sevabı nerede zikrettiyse { خالِدِينَ فِيها أَبَداً } demiştir; iman ehlinden olan günahkârların cezasını nerede zikrettiyse ebedîlik (te'bîd) kaydını zikretmeksizin huld (uzun süre kalış) lafzını zikretmiştir. Yüce Allah'ın: { رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır. İşte büyük kurtuluş budur” sözüne gelince, bu tazime işarettir. Bu, kelamcıların zahir görüşüdür. Yüce Allah'ın celâl nurlarıyla aydınlanmış ruh sahiplerine göre ise { رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ } sözünün altında, kalemlerin benzerini yazmaya izin vermediği acayip sırlar vardır; Allah bizi o ehlinden eylesin! O'nun { ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } sözünde cumhur, { ذلِكَ } kelimesinin { لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي } sözünden { وَرَضُوا عَنْهُ } sözüne kadar daha önce geçenlerin bütününe döndüğü görüşündedir. Bana göre ise { ذلِكَ } kelimesinin sadece { رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ } sözüne mahsus olması muhtemeldir. Zira akıl sahipleri nezdinde sabittir ki içindekilerle birlikte cennetin tamamı, Allah'ın rızasına nispetle, varlığa nispetle yokluk gibidir. Nasıl olmasın ki cennet arzunun rağbet ettiği şeydir, rıza ise Hakk'ın sıfatıdır; ikisi arasında ne münasebet olabilir! Bu sözden zahirî kelamcının tabiatı ürker, fakat herkes ne için yaratıldıysa ona müyesser kılınmıştır. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة المائدة (٥) : آية ١٢٠]
[Mâide Suresi (5): Ayet 120]
لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما فِيهِنَّ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٢٠)
{ لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما فِيهِنَّ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٢٠) } “Göklerin, yerin ve içlerinde olan her şeyin mülkü Allah'ındır. O, her şeye hakkıyla kadirdir. (120)”
قِيلَ: إِنَّ هَذَا جَوَابٌ عَنْ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ كَأَنَّهُ قِيلَ: مَنْ يُعْطِيهِمْ ذَلِكَ الْفَوْزَ الْعَظِيمَ؟ فَقِيلَ: الَّذِي لَهُ ملك السموات وَالْأَرْضِ. وَفِي هَذِهِ الْخَاتِمَةِ الشَّرِيفَةِ أَسْرَارٌ كَثِيرَةٌ وَنَحْنُ نَذْكُرُ الْقَلِيلَ مِنْهَا. فَالْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ:
Denildi ki: Bu, mukadder bir soruya cevaptır; sanki 'Onlara bu büyük kurtuluşu kim verecek?' denilmiş, buna karşılık 'Göklerin ve yerin mülkü Kendisine ait olan [verecek]' denilmiştir. Bu şerefli hatimede (sonuçta) pek çok sırlar vardır ve biz bunlardan az bir kısmını zikredeceğiz. Birincisi: Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما فِيهِنَّ وَلَمْ يَقُلْ وَمَنْ فِيهِنَّ فَغَلَّبَ غَيْرَ الْعُقَلَاءِ عَلَى الْعُقَلَاءِ، وَالسَّبَبُ فِيهِ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ كُلَّ الْمَخْلُوقَاتِ مُسَخَّرُونَ فِي قَبْضَةِ قَهْرِهِ وَقُدْرَتِهِ وَقَضَائِهِ وَقَدَرِهِ، وَهُمْ فِي ذَلِكَ التَّسْخِيرِ كَالْجَمَادَاتِ الَّتِي لَا قُدْرَةَ لَهَا وَكَالْبَهَائِمِ الَّتِي لَا عَقْلَ لَهَا، فَعِلْمُ الْكُلِّ بِالنِّسْبَةِ إِلَى عِلْمِهِ كَلَا عِلْمٍ، وَقُدْرَةُ الْكُلِّ بِالنِّسْبَةِ إِلَى قُدْرَتِهِ كَلَا قُدْرَةٍ. وَالثَّانِي: أَنَّ مُفْتَتَحَ السُّورَةِ كَانَ بِذِكْرِ الْعَهْدِ الْمُنْعَقِدِ بَيْنَ الرُّبُوبِيَّةِ وَالْعُبُودِيَّةِ فَقَالَ: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ [المائدة: ١] وَكَمَالُ حَالِ الْمُؤْمِنِ فِي أَنْ يَشْرَعَ فِي الْعُبُودِيَّةِ وَيَنْتَهِيَ إِلَى الْفَنَاءِ الْمَحْضِ عَنْ نَفْسِهِ بِالْكُلِّيَّةِ. فَالْأَوَّلُ هُوَ الشَّرِيعَةُ وَهُوَ الْبِدَايَةُ وَالْآخِرُ هُوَ الْحَقِيقَةُ وَهُوَ النِّهَايَةُ. فَمُفْتَتَحُ السُّورَةِ مِنَ الشَّرِيعَةِ وَمُخْتَتَمُهَا بِذِكْرِ كِبْرِيَاءِ اللَّه وَجَلَالِهِ وَعِزَّتِهِ وَقُدْرَتِهِ وَعُلُوِّهِ، وَذَلِكَ هُوَ الْوُصُولُ إِلَى مَقَامِ الْحَقِيقَةِ فَمَا أَحْسَنَ الْمُنَاسَبَةَ بَيْنَ ذَلِكَ الْمُفْتَتَحِ، وَهَذَا الْمُخْتَتَمِ! وَالثَّالِثُ: أَنَّ السُّورَةَ اشْتَمَلَتْ عَلَى أَنْوَاعٍ كَثِيرَةٍ مِنَ الْعُلُومِ. فَمِنْهَا: بَيَانُ الشَّرَائِعِ وَالْأَحْكَامِ وَالتَّكَالِيفِ. وَمِنْهَا الْمُنَاظَرَةُ مَعَ الْيَهُودِ فِي إِنْكَارِهِمْ شَرِيعَةَ مُحَمَّدٍ ﵊، وَمِنْهَا الْمُنَاظَرَةُ مَعَ النَّصَارَى فِي قَوْلِهِمْ بِالتَّثْلِيثِ فَخَتَمَ السُّورَةَ بِهَذِهِ النُّكْتَةِ الْوَافِيَةِ بِإِثْبَاتِ كُلِّ هَذِهِ الْمَطَالِبِ. فَإِنَّهُ قَالَ:
{ لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما فِيهِنَّ } “Göklerin, yerin ve içlerinde olan her şeyin mülkü Allah'ındır”; [akıllılar için kullanılan] 've men fîhinne' dememiş, böylece akıl sahibi olmayanları akıl sahiplerine tağlîb yoluyla üstün kılmıştır. Bundaki sebep, bütün yaratılmışların O'nun kahrının, kudretinin, kaza ve kaderinin kabzasında boyun eğdirilmiş (müsahhar) olduklarına dikkat çekmektir. Onlar bu boyun eğişte kudreti olmayan cansız varlıklar ve aklı olmayan hayvanlar gibidir; dolayısıyla herkesin ilmi O'nun ilmine nispetle yok hükmünde bir ilim, herkesin kudreti O'nun kudretine nispetle yok hükmünde bir kudrettir. İkincisi: Surenin başlangıcı rubûbiyet ile ubûdiyet arasında akdedilen ahdin zikriyle olmuş ve: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ } [Mâide 1] “Ey iman edenler! Akitleri yerine getirin” buyrulmuştu. Müminin halinin kemali ise kulluğa başlayıp bütünüyle kendi nefsinden sırf fena bulmaya (yok olmaya) ulaşmasıdır. Birincisi şeriattır ve başlangıçtır; ikincisi ise hakikattir ve sondur. Surenin başlangıcı şeriattan, sonu ise Allah'ın kibriyasının, celâlinin, izzetinin, kudretinin ve yüceliğinin zikriyledir ki bu da hakikat makamına ulaşmaktır. O başlangıç ile bu sonuç arasındaki münasebet ne kadar da güzeldir! Üçüncüsü: Sure pek çok ilim türünü içermiştir. Bunlardan biri şeriatların, hükümlerin ve mükellefiyetlerin beyanıdır. Biri Muhammed aleyhisselâm'ın şeriatını inkâr etmeleri konusunda Yahudilerle yapılan münazaradır; biri de teslis söylemleri hususunda Hristiyanlarla yapılan münazaradır. Böylece sureyi, bütün bu talepleri ispat etmeye vefa gösteren bu nükte ile mühürlemiştir. Zira O şöyle buyurmuştur:
لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما فِيهِنَّ وَمَعْنَاهُ أَنَّ كُلَّ مَا سِوَى الْحَقِّ سُبْحَانَهُ فَإِنَّهُ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ مَوْجُودٌ بِإِيجَادِهِ تَعَالَى. وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ مَالِكًا لِجَمِيعِ الْمُمْكِنَاتِ وَالْكَائِنَاتِ مُوجِدًا لِجَمِيعِ الْأَرْوَاحِ وَالْأَجْسَادِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا لَزِمَ مِنْهُ ثُبُوتُ كُلِّ الْمَطَالِبِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ. وَأَمَّا حُسْنُ التَّكْلِيفِ كَيْفَ شَاءَ وَأَرَادَ، فَذَاكَ ثَابِتٌ، لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا كَانَ مَالِكًا لِلْكُلِّ، كَانَ لَهُ أَنْ يَتَصَرَّفَ فِي الْكُلِّ بِالْأَمْرِ وَالنَّهْيِ وَالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ كَيْفَ شَاءَ وَأَرَادَ. فَصَحَّ الْقَوْلُ بِالتَّكْلِيفِ عَلَى أَيِّ وَجْهٍ أَرَادَهُ الْحَقُّ ﷾. وَأَمَّا الرَّدُّ عَلَى الْيَهُودِ فَلِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا كَانَ مَالِكَ الْمُلْكِ فَلَهُ بِحُكْمِ الْمَالِكِيَّةِ أَنْ يَنْسَخَ شَرْعَ مُوسَى وَيَضَعَ شَرْعَ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِمَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ وَأَمَّا الرَّدُّ
{ لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما فِيهِنَّ } “Göklerin, yerin ve içlerinde olan her şeyin mülkü Allah'ındır”; bunun manası, Hak Sübhânehû'dan başka her şeyin zâtı gereği mümkün (varlığı zorunlu olmayan) ve Yüce Allah'ın icat etmesiyle mevcut olduğudur. Durum böyle olunca O, bütün mümkünlerin ve varlıkların mâliki, bütün ruhların ve cesetlerin mûcididir. Bu sabit olunca, bu surede zikredilen bütün taleplerin sübutu bundan lazım gelir. Dilediği ve murad ettiği şekilde mükellef kılmanın (teklifin) güzelliğine gelince, bu sabittir; çünkü O Sübhânehû her şeyin mâliki olunca, dilediği ve murad ettiği şekilde emirle, nehiyle, sevapla ve ceza ile bütünü üzerinde tasarrufta bulunma hakkına sahip olur. Böylece Hak celle ve alâ'nın murad ettiği herhangi bir vecih üzere teklif sözü sahih olur. Yahudilere reddiyeye gelince, O Sübhânehû mülkün mâliki olduğuna göre, mâlikiyet hükmüyle Musa'nın şeriatını neshedip Muhammed'in -ikisine de salât ve selâm olsun- şeriatını koyma hakkına sahiptir. Hristiyanlara reddiyeye gelince,
عَلَى النَّصَارَى فَلِأَنَّ عِيسَى وَمَرْيَمَ دَاخِلَانِ فِيمَا سِوَى اللَّه لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْمُوجِدَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ هُوَ اللَّه تَعَالَى أَوْ غَيْرَهُ، وَعِيسَى وَمَرْيَمُ لَا شَكَّ فِي كَوْنِهِمَا دَاخِلَيْنِ فِي هَذَا الْقِسْمِ. فَإِذَا دَلَّلْنَا/ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَا سِوَى اللَّه تَعَالَى مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ مَوْجُودٌ بِإِيجَادِ اللَّه كَائِنٌ بِتَكْوِينِ اللَّه كَانَ عِيسَى وَمَرْيَمُ ﵉ كَذَلِكَ. وَلَا مَعْنَى لِلْعُبُودِيَّةِ إِلَّا ذَلِكَ. فَثَبَتَ كَوْنُهُمَا عَبْدَيْنِ مَخْلُوقَيْنِ فَظَهَرَ بِالتَّقْرِيرِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ الَّتِي جَعَلَهَا اللَّه خَاتِمَةً لِهَذِهِ السُّورَةِ بُرْهَانٌ قَاطِعٌ فِي صِحَّةِ جَمِيعِ الْعُلُومِ الَّتِي اشْتَمَلَتْ هَذِهِ السُّورَةُ عَلَيْهَا. واللَّه أَعْلَمُ بِأَسْرَارِ كَلَامِهِ.
İsa ve Meryem Allah'tan başkasının kapsamına dahildir; çünkü biz açıkladık ki var edici (mûcid) ya Yüce Allah'tır ya da O'ndan başkasıdır. İsa ve Meryem'in bu [yaratılanlar] kısmına dahil olduğunda şüphe yoktur. Yüce Allah'tan başka her şeyin zâtı gereği mümkün, Allah'ın icadıyla mevcut ve Allah'ın tekvîniyle var olduğuna delil getirdiğimizde, İsa ve Meryem aleyhimesselâm da böyle olur. Kulluğun (ubûdiyetin) bundan başka bir manası yoktur. Böylece ikisinin yaratılmış iki kul olduğu sabit oldu. Zikrettiğimiz bu açıklamayla ortaya çıktı ki Allah'ın bu sureye hatime kıldığı bu ayet, bu surenin ihtiva ettiği bütün ilimlerin sıhhatine kesin bir bürhandır. Kelamının sırlarını en iyi Allah bilir.
تَمَّ تَفْسِيرُ هَذِهِ السُّورَةِ بِحَمْدِ اللَّه وَمَنِّهِ وَصَلَاتُهُ عَلَى خَيْرِ خَلْقِهِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ وَسَلَّمَ تَسْلِيمًا كَثِيرًا.
Allah'a hamd ve minnetle bu surenin tefsiri tamamlandı. O'nun salâtı yaratılmışların en hayırlısı olan Efendimiz Ümmî Peygamber Muhammed'e, âline ve ashabına olsun; pek çok selâm ile selâmet versin.