وَعَنْ عَلِيٍّ ﵇ أَنَّهُ كَانَ يُحَلِّفُ الشَّاهِدَ وَالرَّاوِيَ عِنْدَ التُّهْمَةِ.
Ali aleyhisselâm'dan, töhmet anında şahide ve raviye yemin ettirdiği rivayet edilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً يَعْنِي يُقْسِمَانِ باللَّه أَنَّا لَا نَبِيعُ عَهْدَ اللَّه بِشَيْءٍ مِنَ الدُّنْيَا قَائِلِينَ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا، وَهُوَ كَقَوْلِهِ إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلًا [آلِ عِمْرَانَ: ٧٧] أَيْ لَا نَأْخُذُ وَلَا نَسْتَبْدِلُ، وَمَنْ بَاعَ شَيْئًا فَقَدِ اشْتَرَى ثَمَنَهُ، وَقَوْلُهُ وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى أَيْ لَا نَبِيعُ عَهْدَ اللَّه بِشَيْءٍ مِنَ الدُّنْيَا، وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ الشَّيْءُ حَبْوَةَ ذِي قُرْبَى أَوْ نَفْسِهِ، وَخَصَّ ذَا الْقُرْبَى بِالذِّكْرِ لِأَنَّ الْمَيْلَ إِلَيْهِمْ أَتَمُّ وَالْمُدَاهَنَةَ بِسَبَبِهِمْ أَعْظَمُ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ [النِّسَاءِ: ١٣٥] .
Üçüncü Mesele: O'nun { لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً } “onu hiçbir paha karşılığında satmayız” sözü; 'Biz hiçbir dünya malı karşılığında Allah'ın ahdini satmayız' diyerek ve { لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً } diyerek Allah'a yemin ederler demektir. Bu, O'nun { إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلًا } [Âl-i İmrân 77] “Allah'a verdikleri sözü ve yeminlerini az bir paha karşılığında satanlar...” ayeti gibidir; yani 'almayız ve değiştirmeyiz' demektir. Bir şeyi satan kimse, onun bedelini satın almış olur. O'nun { وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى } “akraba bile olsa” sözü ise, o şey ister bir akrabanın hediyesi isterse akrabanın bizzat kendisi olsun, Allah'ın ahdini hiçbir dünya malı karşılığında satmayız demektir. Akrabayı özellikle zikretmiştir, çünkü onlara meyletmek daha tam, onlar sebebiyle yağcılık yapmak ise daha büyüktür. Bu da O'nun şu sözü gibidir: { كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ } [en-Nisâ 135] “Kendinizin, anne babanızın veya en yakınlarınızın aleyhine de olsa, Allah için adaleti dimdik ayakta tutan şahitler olun!”.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ وفيه مسألتان:
Sonra Allah Teâlâ: { وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ } “Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
الْأُولَى: هَذَا عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً يَعْنِي أَنَّهُمَا يُقْسِمَانِ حَالَ مَا يَقُولَانِ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّه أَيِ الشَّهَادَةَ الَّتِي أَمَرَ اللَّه بِحِفْظِهَا وَإِظْهَارِهَا.
Birincisi: Bu, O'nun { لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً } “onu hiçbir paha karşılığında satmayız” sözüne atıftır. Yani onlar 'Onu hiçbir bedele satmayız ve Allah'ın şahitliğini, yani Allah'ın korunmasını ve açıklanmasını emrettiği şahitliği gizlemeyiz' dedikleri halde yemin ederler.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: نُقِلَ عَنِ الشَّعْبِيِّ أَنَّهُ وَقَفَ عَلَى قَوْلِهِ شَهادَةُ ثُمَّ ابْتَدَأَ اللَّه بِالْمَدِّ عَلَى طَرْحِ حَرْفِ الْقَسَمِ.
İkinci Mesele: Şa'bî'den, { شَهادَةُ } lafzı üzerinde durduğu, sonra yemin harfini atarak ve
وَتَعْوِيضِ حَرْفِ الِاسْتِفْهَامِ مِنْهُ، وَرُوِيَ عَنْهُ بِغَيْرِ مَدٍّ عَلَى مَا ذَكَرَهُ سِيبَوَيْهِ أَنَّ مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ اللَّه لَقَدْ كَانَ كَذَا، وَالْمَعْنَى تاللَّه.
onun yerine istifham harfi getirerek med ile { اللَّهِ } diye başladığı nakledilmiştir. Ondan, Sîbeveyh'in zikrettiği, içlerinden bazılarının 'Allah'a yemin olsun ki şöyle oldu' anlamında 'Allah, le-kad kâne kezâ' demeleri üzere med olmaksızın da rivayet edilmiştir; manası 'vallâhi' demektir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِينَ يعني إذا كتمناها كنا من الآثمين.
Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِينَ } “[Eğer gizlersek] o takdirde muhakkak günahkârlardan oluruz” buyurmuştur; yani onu gizlediğimiz takdirde günahkârlardan oluruz demektir.
[سورة المائدة (٥) : آية ١٠٧]
[el-Mâide Suresi (5), Ayet 107]
فَإِنْ عُثِرَ عَلى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْماً فَآخَرانِ يَقُومانِ مَقامَهُما مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيانِ فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ لَشَهادَتُنا أَحَقُّ مِنْ شَهادَتِهِما وَمَا اعْتَدَيْنا إِنَّا إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ (١٠٧)
{ فَإِنْ عُثِرَ عَلى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْماً فَآخَرانِ يَقُومانِ مَقامَهُما مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيانِ فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ لَشَهادَتُنا أَحَقُّ مِنْ شَهادَتِهِما وَمَا اعْتَدَيْنا إِنَّا إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “Eğer o ikisinin bir günaha hak kazandığı (yalan yere yemin edip hıyanet ettiği) anlaşılırsa, kendilerine haksızlık edilen hak sahiplerinden en yakın diğer iki kişi onların yerine geçer de: 'Bizim şahitliğimiz o ikisinin şahitliğinden elbette daha doğrudur ve biz haddi aşmadık; yoksa biz muhakkak zalimlerden oluruz' diye Allah'a yemin ederler.” (107)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَإِنْ عُثِرَ عَلى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْماً قَالَ اللَّيْثُ ﵀: عَثَرَ الرَّجُلُ يَعْثُرُ عُثُورًا إِذَا هَجَمَ عَلَى أَمْرٍ لَمْ يَهْجُمْ عَلَيْهِ غَيْرُهُ. وَأَعْثَرْتُ فُلَانًا عَلَى أَمْرِي أَيْ أَطْلَعْتُهُ عَلَيْهِ، وَعَثَرَ الرَّجُلُ يَعْثُرُ عَثْرَةً إِذَا وَقَعَ عَلَى شَيْءٍ، قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: وَأَصْلُ عَثَرَ بِمَعْنَى اطَّلَعَ مِنَ الْعَثْرَةِ الَّتِي هِيَ الْوُقُوعُ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَاثِرَ إِنَّمَا يَعْثُرُ بِشَيْءٍ كَانَ لَا يَرَاهُ، فَلَمَّا عَثَرَ بِهِ اطَّلَعَ عَلَيْهِ وَنَظَرَ مَا هُوَ، فَقِيلَ لِكُلِّ مَنِ اطَّلَعَ عَلَى أَمْرٍ كَانَ خَفِيًّا عَلَيْهِ قَدْ عَثَرَ عَلَيْهِ، وَأَعْثَرَ غَيْرَهُ إِذَا أَطْلَعَهُ عَلَيْهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَذلِكَ أَعْثَرْنا عَلَيْهِمْ [الْكَهْفِ: ٢١] أَيْ أَطْلَعْنَا، وَمَعْنَى الْآيَةِ فَإِنْ حَصَلَ الْعُثُورُ وَالْوُقُوفُ عَلَى أَنَّهُمَا أَتَيَا بِخِيَانَةٍ وَاسْتَحَقَّا الْإِثْمَ بِسَبَبِ الْيَمِينِ الْكَاذِبَةِ.
Sonra Allah Teâlâ: { فَإِنْ عُثِرَ عَلى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْماً } “Eğer o ikisinin bir günaha hak kazandığı anlaşılırsa...” buyurmuştur. Leys rahimehullâh şöyle demiştir: Bir kimse başkasının hücum etmediği bir duruma aniden rast geldiğinde '‘asere’r-racülü ya‘süru ‘usûran' denir. 'Kişiyi durumuma vakıf kıldım' anlamında 'A‘sertü fülânen ‘alâ emrî' denir. Bir kimse bir şeyin üzerine tökezleyip düştüğünde ise '‘asere’r-racülü ya‘süru ‘asreten' denir. Dil ehli şöyle demiştir: 'Vakıf oldu, anladı' anlamındaki 'asere'nin aslı, düşmek olan 'el-asre'den gelir. Çünkü tökezleyip düşen kimse ancak daha önce görmediği bir şeye tökezler; ona tökezleyince de ona vakıf olur ve onun ne olduğuna bakar. Bu sebeple, kendisine gizli olan bir duruma vakıf olan herkese 'kade'asere aleyh' denmiştir. Bir başkasını ona vakıf kıldığında ise 'a‘serahu' denir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ أَعْثَرْنا عَلَيْهِمْ } [el-Kehf 21] “Böylece onları [insanlara] bildirdik” yani vakıf kıldık sözü de bundandır. Ayetin manası ise şudur: Eğer onların bir hıyanette bulunduklarına ve yalan yemin sebebiyle günahı hak ettiklerine dair bir bilgi ve vukuufiyet hâsıl olursa.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَآخَرانِ يَقُومانِ مَقامَهُما مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيانِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { فَآخَرانِ يَقُومانِ مَقامَهُما مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيانِ } “...kendilerine haksızlık edilen hak sahiplerinden en yakın diğer iki kişi onların yerine geçer...” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أن معنى الآية فإن عثر بعد ما حَلَفَ الْوَصِيَّانِ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا أَيْ حَنَثَا فِي الْيَمِينِ بِكَذِبٍ فِي قَوْلٍ أَوْ خِيَانَةٍ فِي مَالٍ قَامَ فِي الْيَمِينِ مَقَامَهُمَا رَجُلَانِ مِنْ قَرَابَةِ الْمَيِّتِ فَيَحْلِفَانِ باللَّه لَقَدْ ظَهَرْنَا عَلَى خِيَانَةِ الذِّمِّيَّيْنِ وَكَذِبِهِمَا وَتَبْدِيلِهِمَا وَمَا اعْتَدَيْنَا فِي ذَلِكَ وَمَا كَذَبْنَا.
Birinci Mesele: Bil ki ayetin manası şudur: İki vasi yemin ettikten sonra onların günahı hak ettikleri, yani sözde yalan veya malda hıyanet ile yemini bozdukları anlaşılırsa, ölenin akrabalarından iki adam yemin hususunda onların yerine geçer de: 'Allah'a yemin ederiz ki biz o iki zimmînin hıyanetine, yalanına ve [malı] değiştirmelerine kesinlikle vakıf olduk; bunda haddi aşmadık ve yalan söylemedik' diye yemin ederler.
وَرُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتِ الْآيَةُ الْأُولَى صَلَّى رَسُولُ اللَّه ﷺ الْعَصْرَ وَدَعَا بِتَمِيمٍ وَعَدِيٍّ فَاسْتَحْلَفَهُمَا عِنْدَ الْمِنْبَرِ باللَّه الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ أَنَّهُ لَمْ يُوجَدْ مِنَّا خِيَانَةٌ فِي هَذَا الْمَالِ وَلَمَّا حَلَفَا خَلَّى رَسُولُ اللَّه ﷺ سَبِيلَهُمَا وكتما الإناء مدة ثم ظهروا
Rivayet edildiğine göre, birinci ayet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ikindi namazını kıldırdı, Temîm ile Adiyy'i çağırıp minberin yanında: 'Kendisinden başka ilah olmayan Allah'a yemin olsun ki bu mal hususunda bizden bir hıyanet sadır olmamıştır' diye onlara yemin ettirdi. Yemin ettiklerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları serbest bıraktı. Onlar kabı bir müddet gizlediler, sonra ortaya çıkardılar.
وَاخْتَلَفُوا فَقِيلَ: وُجِدَ بِمَكَّةَ.
İhtilaf ettiler; bir görüşe göre: Mekke'de bulundu.
وَقِيلَ: لَمَّا طَالَتِ الْمُدَّةُ أَظْهَرَا الْإِنَاءَ فَبَلَغَ ذَلِكَ بَنِي سَهْمٍ فَطَالَبُوهُمَا فَقَالَا كُنَّا قَدِ اشْتَرَيْنَاهُ مِنْهُ فَقَالُوا أَلَمْ نَقُلْ لَكُمْ هَلْ بَاعَ صَاحِبُنَا شَيْئًا فَقُلْتُمَا لَا؟ فَقَالَا لَمْ يَكُنْ عِنْدَنَا بَيِّنَةٌ فَكَرِهْنَا أَنْ نُعْثَرَ فَكَتَمْنَا فَرَفَعُوا الْقِصَّةَ إِلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى: فَإِنْ عُثِرَ الْآيَةَ فَقَامَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ/ وَالْمُطَّلِبُ بْنُ أَبِي رِفَاعَةَ السَّهْمِيَّانِ فَحَلَفَا باللَّه بَعْدَ الْعَصْرِ فَدَفَعَ الرَّسُولُ ﷺ الْإِنَاءَ إِلَيْهِمَا وَإِلَى أَوْلِيَاءِ الميت. وكان تميم الداري يقول بعد ما أَسْلَمَ: صَدَقَ اللَّه وَرَسُولُهُ أَنَا أَخَذْتُ الْإِنَاءَ فَأَتُوبُ إِلَى اللَّه تَعَالَى، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ بَقِيَتْ تِلْكَ الْوَاقِعَةُ مَخْفِيَّةً إِلَى أَنْ أَسْلَمَ تَمِيمٌ الدَّارِيُّ فَلَمَّا أَسْلَمَ أَخْبَرَ بِذَلِكَ وَقَالَ: حَلَفْتُ كَاذِبًا وَأَنَا وَصَاحِبِي بِعْنَا الْإِنَاءَ بِأَلْفٍ وَقَسَمْنَا الثَّمَنَ. ثُمَّ دَفَعَ خَمْسَمِائَةِ دِرْهَمٍ مِنْ نَفْسِهِ وَنَزَعَ مِنْ صَاحِبِهِ خَمْسَمِائَةٍ أُخْرَى وَدَفَعَ الْأَلْفَ إِلَى مَوَالِي الْمَيِّتِ.
Bir diğer görüşe göre: Süre uzayınca kabı ortaya çıkardılar. Bu durum Benî Sehm'e ulaştı ve onlardan talep ettiler. O ikisi: 'Biz onu ondan satın almıştık' dediler. Onlar: 'Biz size 'Arkadaşımız bir şey sattı mı?' demedik mi, siz de 'Hayır' demediniz mi?' dediler. Onlar da: 'Yanımızda delil yoktu, [hırsızlıkla] suçlanmaktan hoşlanmadık ve gizledik' dediler. Durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e arz ettiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { فَإِنْ عُثِرَ } “Eğer [o ikisinin bir günaha hak kazandığı] anlaşılırsa...” ayetini indirdi. Sehm kabilesinden Amr b. el-Âs ile el-Muttalib b. Ebî Rifâa kalktılar, ikindiden sonra Allah'a yemin ettiler. Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem de kabı o ikisine ve ölünün velilerine teslim etti. Temîm ed-Dârî Müslüman olduktan sonra şöyle derdi: 'Allah ve Resûlü doğru söyledi; kabı ben aldım, artık Allah Teâlâ'ya tövbe ediyorum.' İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre, o olay Temîm ed-Dârî Müslüman oluncaya kadar gizli kaldı. Müslüman olunca bunu haber verdi ve şöyle dedi: 'Yalan yere yemin ettim; ben ve arkadaşım kabı bin [dirheme] sattık ve parasını paylaştık.' Sonra kendisinden beş yüz dirhem ödedi, arkadaşından da diğer beş yüz dirhemi aldı ve bin dirhemi ölünün mirasçılarına verdi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ فَآخَرانِ يَقُومانِ مَقامَهُما أَيْ مَقَامَ الشَّاهِدَيْنِ اللَّذَيْنِ هُمَا مِنْ غَيْرِ مِلَّتِهِمَا وَقَوْلُهُ مِنَ
İkinci Mesele: O'nun { فَآخَرانِ يَقُومانِ مَقامَهُما } “diğer iki kişi onların yerine geçer” sözü, yani kendi dinlerinden olmayan o iki şahidin yerine geçer demektir. O'nun şu sözüne gelince: { مِنَ }
الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيانِ
{ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيانِ } “haklarına girilenlerden [ölen kimseye] en yakın iki kişi”
الْمُرَادُ بِهِ مَوَالِي الْمَيِّتِ، وَقَدْ أَكْثَرَ النَّاسُ فِي أَنَّهُ لِمَ وَصَفَ مَوَالِيَ الْمَيِّتِ بِهَذَا الْوَصْفِ، وَالْأَصَحُّ عِنْدِي فِيهِ وَجْهٌ وَاحِدٌ، وَهُوَ أَنَّهُمْ إِنَّمَا وُصِفُوا بِذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا أُخِذَ مَالُهُمْ فَقَدِ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمْ مَالُهُمْ فَإِنَّ مَنْ أَخَذَ مَالَ غَيْرِهِ فَقَدْ حَاوَلَ أَنْ يَكُونَ تَعَلُّقُهُ بِذَلِكَ الْمَالِ مُسْتَعْلِيًا عَلَى تَعَلُّقِ مَالِكِهِ بِهِ فَصَحَّ أَنْ يُوصَفَ الْمَالِكُ بِأَنَّهُ قَدِ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِ ذَلِكَ الْمَالُ.
Bununla ölünün mevâlîsi (mirasçıları) kastedilmektedir. İnsanlar, ölünün mirasçılarının niçin bu vasıfla nitelendirildiği hususunda çok şey söylemişlerdir. Bana göre bu konuda en doğru olan tek bir vecihtir: Onlar ancak şu sebeple böyle nitelendirilmişlerdir: Malları alındığında onların mallarına haksızca el konulmuş oldu. Çünkü başkasının malını alan kimse, o malla olan alakasını, mal sahibinin o malla olan alakasından daha üstün kılmaya çalışmıştır; dolayısıyla mal sahibinin, aleyhine o mal hak kılınmış (gasp edilmiş) kimse olarak nitelendirilmesi sahih olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَمَّا قَوْلُهُ الْأَوْلَيانِ فَفِيهِ وجوه: الأول: أن يكون خبر المبتدأ محذوف وَالتَّقْدِيرُ: هُمَا الْأَوْلَيَانِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا قَالَ فَآخَرانِ يَقُومانِ مَقامَهُما فَكَأَنَّهُ قِيلَ: وَمَنْ هُمَا فَقِيلَ الْأَوْلَيَانِ: وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ بَدَلًا مِنَ الضَّمِيرِ الَّذِي فِي يَقُومَانِ وَالتَّقْدِيرُ فَيَقُومُ الْأَوْلَيَانِ، وَالثَّالِثُ: أَجَازَ الْأَخْفَشُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ الْأَوْلَيانِ صِفَةً لِقَوْلِهِ فَآخَرانِ وَذَلِكَ لِأَنَّ النَّكِرَةَ إِذَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا ثُمَّ أُعِيدَ عَلَيْهَا الذِّكْرُ صَارَتْ مَعْرِفَةً، كَقَوْلِهِ تَعَالَى كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ [النُّورِ: ٣٥] فَمِصْبَاحٌ نَكِرَةٌ ثُمَّ قَالَ الْمِصْباحُ ثُمَّ قَالَ فِي زُجاجَةٍ ثُمَّ قَالَ الزُّجاجَةُ، وَهَذَا مِثْلُ قَوْلِكَ رَأَيْتُ رَجُلًا، ثُمَّ يَقُولُ إِنْسَانٌ مَنِ الرَّجُلُ، فَصَارَ بِالْعَوْدِ إِلَى ذِكْرِهِ مَعْرِفَةً. الرَّابِعُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ الْأَوْلَيانِ بَدَلًا مِنْ قَوْلِهِ آخَرَانِ، وَإِبْدَالُ الْمَعْرِفَةِ مِنَ النَّكِرَةِ كَثِيرٌ.
Üçüncü Mesele: { الْأَوْلَيانِ } sözüne gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır; takdiri: 'Hümâ'l-evleyâni' (onlar en yakın iki kişidir) şeklindedir. Çünkü { فَآخَرانِ يَقُومانِ مَقامَهُما } buyurunca sanki 'Onlar kimdir?' denilmiş de 'En yakın iki kişidir' denilmiştir. İkincisi: { يَقُومانِ } fiilindeki zamirden bedel olmasıdır; takdiri: 'Fe-yekûmu'l-evleyâni' (en yakın iki kişi kalkar) şeklindedir. Üçüncüsü: Ahfeş, { الْأَوْلَيانِ } sözünün { فَآخَرانِ } sözünün sıfatı olmasını caiz görmüştür. Zira nekre bir lafız önce zikredilip sonra tekrar zikri geçtiğinde marife olur; nitekim Allah Teâlâ'nın: { كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ } [en-Nûr 35] ayetinde 'misbâh' nekredir, sonra { الْمِصْباحُ } demiş, sonra { فِي زُجاجَةٍ } demiş, ardından { الزُّجاجَةُ } buyurmuştur. Bu, senin 'Bir adam gördüm' demen, sonra bir kimsenin 'O adam kimdir?' demesi gibidir; böylece zikrinin tekrarlanmasıyla marife olmuştur. Dördüncüsü: { الْأَوْلَيانِ } sözünün { آخَرَانِ } sözünden bedel olması caizdir; marifenin nekreden bedel yapılması ise pek çoktur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: إِنَّمَا وَصَفَهُمَا بِأَنَّهُمَا أَوْلَيَانِ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: مَعْنَى الْأَوْلَيَانِ الْأَقْرَبَانِ إِلَى الْمَيِّتِ. الثَّانِي:
Dördüncü Mesele: O ikisinin 'evleyân' (en layık / en yakın iki kişi) olarak nitelendirilmesi iki vecihten dolayıdır: Birincisi: 'el-Evleyân'ın manası, ölüye en yakın olan iki kişidir. İkincisi:
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى الْأَوْلَيَانِ بِالْيَمِينِ، وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ الْوَصِيَّيْنِ قَدِ ادَّعَيَا أَنَّ الْمَيِّتَ بَاعَ الْإِنَاءَ الْفِضَّةَ فَانْتَقَلَ الْيَمِينُ إِلَى مَوَالِي الْمَيِّتِ، لِأَنَّ الْوَصِيَّيْنِ قَدِ ادَّعَيَا أَنَّ مُورِثَهُمَا بَاعَ الْإِنَاءَ وَهُمَا أَنْكَرَا ذَلِكَ، فَكَانَ الْيَمِينُ حقا لهما، وهذا كما أَنَّ إِنْسَانًا أَقَرَّ لِآخَرَ بِدَيْنٍ ثُمَّ ادَّعَى أَنَّهُ قَضَاهُ حُكِمَ بِرَدِّ الْيَمِينِ إِلَى الَّذِي ادَّعَى الدَّيْنَ أَوَّلًا لِأَنَّهُ صَارَ مُدَّعًى عَلَيْهِ أَنَّهُ قَدِ اسْتَوْفَاهُ.
Mananın yemine en layık iki kişi olması da caizdir. Bunun sebebi şudur: İki vasi, ölünün gümüş kabı sattığını iddia etmişlerdir; böylece yemin ölünün mirasçılarına intikal etmiştir. Çünkü vasiler, miras bırakanlarının kabı sattığını iddia etmiş, onlar ise bunu inkâr etmişlerdir; dolayısıyla yemin bu iki mirasçının hakkı olmuştur. Bu durum, bir kimsenin diğerine bir borç ikrar edip sonra onu ödediğini iddia etmesi gibidir; bu durumda yeminin ilk başta borcu iddia eden kimseye döndürülmesine hükmedilir, çünkü o borcu tahsil ettiği iddia edilen taraf (müddeâ aleyh) konumuna gelmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْقِرَاءَةُ الْمَشْهُورَةُ لِلْجُمْهُورِ اسْتَحَقَّ بِضَمِّ التَّاءِ وَكَسْرِ الْحَاءِ، وَالْأَوْلَيَانِ تَثْنِيَةُ الْأَوْلَى، وَقَدْ ذَكَرْنَا وَجْهَهُ وَقِرَاءَةُ حَمْزَةَ وَعَاصِمٍ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ الْأَوَّلِينَ بِالْجَمْعِ، وَهُوَ نَعْتٌ لِجَمِيعِ الْوَرَثَةِ الْمَذْكُورِينَ فِي قَوْلِهِ مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ وَتَقْدِيرُهُ مِنَ الْأَوَّلِينَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمْ مَالُهُمْ/ وَإِنَّمَا قِيلَ لَهُمُ الْأَوَّلِينَ مِنْ حَيْثُ كَانُوا أَوَّلِينَ فِي الذِّكْرِ، ألا ترى أنه قد تقدم يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ [المائدة: ١٠٦] وكذلك اثْنانِ ذَوا عَدْلٍ [المائدة: ١٠٦] ذِكْرًا فِي اللَّفْظِ قَبْلَ قَوْلِهِ أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ وَقَرَأَ حَفْصٌ وَحْدَهُ بِفَتْحِ التَّاءِ وَالْحَاءِ الْأَوْلَيَانِ عَلَى التَّثْنِيَةِ، وَوَجْهُهُ أَنَّ الْوَصِيَّيْنِ اللَّذَيْنِ ظَهَرَتْ خِيَانَتُهُمَا هُمَا أَوْلَى مِنْ غَيْرِهِمَا بِسَبَبِ أَنَّ الْمَيِّتَ عَيَّنَهُمَا لِلْوِصَايَةِ وَلَمَّا خَانَا فِي مَالِ الْوَرَثَةِ صَحَّ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الْوَرَثَةَ قَدِ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ أَيْ خَانَ فِي مَالِهِمُ الْأَوْلَيَانِ، وَقَرَأَ الْحَسَنُ الْأَوَّلَانِ، وَوَجْهُهُ ظَاهِرٌ مِمَّا تَقَدَّمَ.
Beşinci Mesele: Meşhur cumhur kıraati; tâ'nın zammesi ve hâ'nın kesresiyle 'üstuhıkka' (اسْتُحِقَّ) ve 'el-evlâ'nın tesniyesi olarak 'el-evleyâni' (الْأَوْلَيَانِ) şeklindedir; bunun vechini zikretmiştik. Hamza'nın ve Ebû Bekir rivayetinde Âsım'ın kıraati ise cemi olarak 'el-evvelîne' (الْأَوَّلِينَ) şeklindedir; bu, O'nun { مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ } sözünde zikredilen bütün varislerin sıfatıdır ve takdiri: 'Malları aleyhlerine hak edilen ilk kimselerden' şeklindedir. Onlara 'el-evvelîn' denilmesi, zikirde ilk olmaları bakımındandır; görmez misin ki lafızdaki zikirde { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ } [el-Mâide 106] ve aynı şekilde { اثْنانِ ذَوا عَدْلٍ } [el-Mâide 106] lafızları { أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ } sözünden önce gelmiştir. Sadece Hafs ise tâ ve hâ'nın fethasıyla 'istehakka' (اسْتَحَقَّ) ve tesniye olarak 'el-evleyâni' (الْأَوْلَيَانِ) şeklinde okumuştur. Bunun izahı şudur: Hıyanetleri ortaya çıkan iki vasi, ölünün vasiyet için onları tayin etmesi sebebiyle başkalarından daha önceliklidir (evlâdır). Varislerin malında hıyanet ettiklerinde 'Varislerin aleyhine iki öncelikli olan kimse haksızlık etti', yani 'Onların malında o iki öncelikli kimse hıyanet etti' denilmesi sahih olmuştur. Hasan[-ı Basrî] ise 'el-evvelâni' (الْأَوَّلَانِ) şeklinde okumuştur; bunun vechi de daha önce geçenden açıktır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ لَشَهادَتُنا أَحَقُّ مِنْ شَهادَتِهِما وَمَا اعْتَدَيْنا إِنَّا إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ وَالْمَعْنَى ظَاهِرٌ أَيْ وَمَا اعْتَدَيْنَا فِي طَلَبِ هَذَا الْمَالِ، وَفِي نِسْبَتِهِمْ إِلَى الْخِيَانَةِ. وَقَوْلُهُ إِنَّا إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ أَيْ إِنَّا إِذًا حَلَفْنَا مُوقِنِينَ بِالْكَذِبِ معتقدين الزور والباطل.
Sonra Allah Teâlâ: { فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ لَشَهادَتُنا أَحَقُّ مِنْ شَهادَتِهِما وَمَا اعْتَدَيْنا إِنَّا إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “...Bizim şahitliğimiz o ikisinin şahitliğinden elbette daha doğrudur ve biz haddi aşmadık; yoksa biz muhakkak zalimlerden oluruz diye Allah'a yemin ederler” buyurmuştur. Manası açıktır; yani bu malı talep etmede ve onları hıyanetle nitelemede haddi aşmadık demektir. O'nun { إِنَّا إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “[eğer öyle yaparsak] o takdirde muhakkak zalimlerden oluruz” sözü ise, eğer yalana kesin olarak inanarak, asılsız ve batıl bir şeye itikat ederek yemin ettiysek o takdirde [zalimlerden oluruz] demektir.
[سورة المائدة (٥) : آية ١٠٨]
[el-Mâide Suresi (5), Ayet 108]
ذلِكَ أَدْنى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهادَةِ عَلى وَجْهِها أَوْ يَخافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمانٌ بَعْدَ أَيْمانِهِمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ (١٠٨)
{ ذلِكَ أَدْنى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهادَةِ عَلى وَجْهِها أَوْ يَخافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمانٌ بَعْدَ أَيْمانِهِمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ } “Bu, onların şahitliği gereği gibi yapmalarına veya kendi yeminlerinden sonra yeminlerin [reddedilip başkalarına] döndürülmesinden korkmalarına daha elverişlidir. Allah'tan korkun ve dinleyin! Allah, yoldan çıkmışlar topluluğunu hidayete erdirmez.” (108)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ أَدْنى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهادَةِ عَلى وَجْهِها أَوْ يَخافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمانٌ بَعْدَ أَيْمانِهِمْ
Sonra Allah Teâlâ: { ذلِكَ أَدْنى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهادَةِ عَلى وَجْهِها أَوْ يَخافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمانٌ بَعْدَ أَيْمانِهِمْ } “Bu, onların şahitliği gereği gibi yapmalarına veya kendi yeminlerinden sonra yeminlerin [başkalarına] döndürülmesinden korkmalarına daha elverişlidir” buyurmuştur.
وَالْمَعْنَى ذَلِكَ الْحُكْمُ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ وَالطَّرِيقُ الَّذِي شَرَعْنَاهُ أَقْرَبُ إِلَى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا، وَأَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ لَا عَلَى وَجْهِهَا، وَلَكِنَّهُمْ يَخَافُونَ أَنْ يَحْلِفُوا عَلَى مَا ذَكَرُوهُ لِخَوْفِهِمْ مِنْ أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ عَلَى الْوَرَثَةِ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ، فَيَظْهَرُ كَذِبُهُمْ وَيَفْتَضِحُونَ فِيمَا بَيْنَ النَّاسِ.
Bunun manası şudur: Zikrettiğimiz bu hüküm ve meşru kıldığımız bu yol, onların şahitliği gereği gibi yapmalarına ya da şahitliği gereği gibi yapmayıp da kendi yeminlerinden sonra yeminlerin varislere döndürülmesinden, böylece yalanlarının ortaya çıkıp insanlar arasında rezil rüsva olmaktan korktukları için zikrettikleri şeyler üzerine yemin etmekten çekinmelerine daha yakındır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ وَالْمَعْنَى اتَّقُوا اللَّه أَنْ تَخُونُوا فِي الْأَمَانَاتِ وَاسْمَعُوا مَوَاعِظَ اللَّه أَيِ اعْمَلُوا بِهَا وَأَطِيعُوا اللَّه فِيهَا واللَّه لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ، وَهُوَ تَهْدِيدٌ وَوَعِيدٌ لِمَنْ خَالَفَ حُكْمَ اللَّه وَأَوَامِرَهُ فَهَذَا هُوَ الْقَوْلُ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الَّتِي اتَّفَقَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّهَا فِي غَايَةِ الصُّعُوبَةِ إِعْرَابًا وَنَظْمًا وَحُكْمًا، وَرَوَى الْوَاحِدِيُّ ﵀ فِي «الْبَسِيطِ» عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: هَذِهِ الْآيَةُ أَعْضَلُ مَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ مِنَ الْأَحْكَامِ. وَالْحُكْمُ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَنْسُوخٌ عِنْدَ أكثر الفقهاء واللَّه أعلم بأسرار كلامه.
Sonra Allah Teâlâ: { وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ } “Allah'tan korkun ve dinleyin! Allah, yoldan çıkmışlar topluluğunu hidayete erdirmez” buyurmuştur. Manası: Emanetlere hıyanet etmekten ötürü Allah'tan korkun; Allah'ın öğütlerini dinleyin, yani onlarla amel edin ve bunlarda Allah'a itaat edin; Allah fâsıklar topluluğunu hidayete erdirmez. Bu, Allah'ın hükmüne ve emirlerine muhalefet eden kimse için bir tehdit ve vaiddir. Müfessirlerin irap, nazım ve hüküm bakımından son derece zor olduğunda ittifak ettikleri bu ayetin tefsiri hakkındaki söz işte budur. Vâhidî rahimehullâh 'el-Basît' adlı eserinde Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan, onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Bu ayet, bu suredeki hükümlerin en müşkil olanıdır.' Bu ayette zikrettiğimiz hüküm, fakihlerin çoğuna göre mensuhtur. Kelamının sırlarını en iyi bilen Allah'tır.
[سورة المائدة (٥) : آية ١٠٩]
[el-Mâide Suresi (5), Ayet 109]
يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قالُوا لَا عِلْمَ لَنا إِنَّكَ أَنْتَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (١٠٩)
{ يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قالُوا لَا عِلْمَ لَنا إِنَّكَ أَنْتَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ } “Allah'ın peygamberleri toplayıp da: 'Size ne cevap verildi?' buyuracağı gün; onlar: 'Bizim hiçbir bilgimiz yoktur; şüphesiz ki gaybları hakkıyla bilen ancak Sensin, Sen!' derler.” (109)
قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ اعْلَمْ أَنَّ عَادَةَ اللَّه تَعَالَى جَارِيَةٌ فِي هَذَا الْكِتَابِ الْكَرِيمِ أَنَّهُ إِذَا ذَكَرَ أَنْوَاعًا كَثِيرَةً مِنَ الشَّرَائِعِ وَالتَّكَالِيفِ وَالْأَحْكَامِ، أَتْبَعَهَا إِمَّا بِالْإِلَهِيَّاتِ، وَإِمَّا بِشَرْحِ أَحْوَالِ الْأَنْبِيَاءِ، أَوْ بِشَرْحِ أَحْوَالِ الْقِيَامَةِ لِيَصِيرَ ذَلِكَ مُؤَكِّدًا لِمَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنَ التَّكَالِيفِ وَالشَّرَائِعِ فَلَا جَرَمَ لَمَّا ذَكَرَ فِيمَا تَقَدَّمَ أَنْوَاعًا/ كَثِيرَةً مِنَ الشَّرَائِعِ أَتْبَعَهَا بِوَصْفِ أَحْوَالِ الْقِيَامَةِ أَوَّلًا، ثُمَّ ذَكَرَ أَحْوَالَ عِيسَى. أَمَّا وَصْفُ أَحْوَالِ الْقِيَامَةِ فَهُوَ قَوْلُهُ يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ } “Allah'ın peygamberleri toplayıp da: 'Size ne cevap verildi?' buyuracağı gün...” sözü hakkında bil ki: Allah Teâlâ'nın bu yüce Kitaptaki cari âdeti şudur: Pek çok şeriatı, mükellefiyeti ve hükmü zikrettiğinde, daha önce zikredilen mükellefiyet ve şeriatları pekiştirmek için bunların peşinden ya ilahiyat bahislerini ya peygamberlerin hallerinin açıklamasını ya da kıyamet hallerinin şerhini getirir. Nitekim daha önce pek çok şeriat çeşidini zikredince, bunların peşinden önce kıyamet hallerinin vasfını getirmiş, sonra da İsa'nın hallerini zikretmiştir. Kıyamet hallerinin vasfı ise O'nun { يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ } “Allah'ın peygamberleri toplayacağı gün...” sözüdür. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهَا مُتَّصِلَةٌ بِمَا قَبْلَهَا وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَفِيهِ وَجْهَانِ:
Birinci Mesele: Bu ayet hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Ayetin kendisinden öncekine bitişik (muttasıl) olmasıdır. Bu takdire göre iki vecih vardır:
الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ تَقْدِيرُهُ: وَاتَّقُوا اللَّه يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّه الرُّسُلَ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُنْصَبَ عَلَى الظَّرْفِ لِهَذَا الْفِعْلِ لِأَنَّهُمْ لَمْ يُؤْمَرُوا بِالتَّقْوَى فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَلَكِنْ عَلَى الْمَفْعُولِ لَهُ. الثَّانِي: قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: واللَّه لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّه الرُّسُلَ، أَيْ لَا يَهْدِيهِمْ إِلَى الْجَنَّةِ كَمَا قَالَ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ [النِّسَاءِ: ١٦٨، ١٦٩] .
Birincisi: Zeccâc şöyle demiştir: Takdiri 'Allah'ın peygamberleri toplayacağı günden ötürü Allah'tan sakının' şeklindedir; bu fiile zarf olarak mansub olması caiz değildir, çünkü onlara o günde takva sahibi olmaları emredilmemiştir; aksine mefulün lieclih olarak mansubdur. İkincisi: Kaffâl rahimehullâh şöyle demiştir: Takdirin: 'Allah, peygamberleri topladığı günde fâsıklar topluluğunu hidayete erdirmez', yani O'nun: { وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ } [en-Nisâ 168-169] “...onları cehennem yolundan başka hiçbir yola iletmez” buyurduğu gibi onları cennete iletmez şeklinde olması caizdir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهَا مُنْقَطِعَةٌ عَمَّا قبلها، وعلى هذا التقدير ففيه أيضا وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ التَّقْدِيرَ: اذْكُرْ يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّه الرُّسُلَ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّه الرُّسُلَ كَانَ كَيْتُ وَكَيْتُ.
İkinci Görüş: Ayetin kendisinden öncekinden kopuk (münkati) olmasıdır. Bu takdire göre de iki vecih vardır: Birincisi: Takdirin: 'Allah'ın peygamberleri toplayacağı günü hatırla' şeklinde olmasıdır. İkincisi: Takdirin: 'Allah'ın peygamberleri toplayacağı gün şöyle şöyle olmuştur' şeklinde olmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» قَوْلُهُ مَاذَا مُنْتَصِبٌ بأجبتم انْتِصَابَ مَصْدَرِهِ عَلَى مَعْنَى أَيَّ إِجَابَةٍ أُجِبْتُمْ إِجَابَةُ إِنْكَارٍ أَمْ إِجَابَةُ إِقْرَارٍ. وَلَوْ أُرِيدَ الْجَوَابُ لَقِيلَ بِمَاذَا أُجِبْتُمْ. فَإِنْ قِيلَ: وَأَيُّ فَائِدَةٍ فِي هَذَا السُّؤَالِ؟
İkinci Mesere: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: O'nun { مَاذَا } sözü, 'Nasıl bir icabetle cevaplandınız; inkâr cevabı mı yoksa ikrar cevabı mı aldınız?' manasında masdarı olarak { أُجِبْتُمْ } fiiliyle mansubdur. Eğer cevap kastedilseydi 'bi-mâzâ ücibtüm' denilirdi. Şayet: 'Bu soruda ne fayda vardır?' denilirse,
قُلْنَا: تَوْبِيخُ قَوْمِهِمْ كما أن قوله وَإِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ [التَّكْوِيرِ: ٨، ٩] الْمَقْصُودُ مِنْهُ توبيخ من فعل ذلك الفعل.
Şöyle deriz: Tıpkı O'nun { وَإِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ } [et-Tekvîr 8-9] “Diri diri toprağa gömülen kız çocuğuna hangi günahtan ötürü öldürüldüğü sorulduğu zaman...” sözünden maksadın o fiili işleyeni azarlamak olması gibi, [burada da] maksat onların kavimlerini azarlamaktır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ظَاهِرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا لَا عِلْمَ لَنا إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ لَا يَشْهَدُونَ لِأُمَمِهِمْ. وَالْجَمْعُ بَيْنَ هَذَا وَبَيْنَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً [النِّسَاءِ: ٤١] مُشْكِلٌ. وَأَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { قالُوا لَا عِلْمَ لَنا إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ } “Onlar: 'Bizim hiçbir bilgimiz yoktur; şüphesiz ki gaybları hakkıyla bilen ancak Sensin, Sen!' derler” sözünün zahiri, peygamberlerin ümmetleri lehine şahitlik etmeyeceklerine delalet eder. Bununla Allah Teâlâ'nın: { فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً } [en-Nisâ 41] “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit getirdiğimiz zaman halleri nice olur!” sözünü ve aynı şekilde Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ }
وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً
{ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً } “ve Resûl de sizin üzerinize şahit olsun”
[الْبَقَرَةِ: ١٤٣] فَإِذَا كَانَتْ أُمَّتُنَا تَشْهَدُ لِسَائِرِ النَّاسِ فَالْأَنْبِيَاءُ أَوْلَى بِأَنْ يَشْهَدُوا لِأُمَمِهِمْ بِذَلِكَ.
[el-Bakara 143] “Böylece sizi vasat (hayırlı ve adil) bir ümmet kıldık ki insanlara şahitler olasınız, Resûl de sizin üzerinize şahit olsun” sözünü bağdaştırmak müşküldür. Zira bizim ümmetimiz diğer insanlara şahitlik ettiğine göre, peygamberlerin kendi ümmetlerine buna dair şahitlik etmeleri daha evladır.
وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: قَالَ جَمْعٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ إِنَّ لِلْقِيَامَةِ زَلَازِلَ وَأَهْوَالًا بِحَيْثُ/ تَزُولُ الْقُلُوبُ عَنْ مَوَاضِعِهَا عِنْدَ مُشَاهَدَتِهَا. فَالْأَنْبِيَاءُ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عِنْدَ مُشَاهَدَةِ تِلْكَ الْأَهْوَالِ يَنْسَوْنَ أَكْثَرَ الْأُمُورِ، فَهُنَالِكَ يَقُولُونَ لَا عِلْمَ لَنَا، فَإِذَا عَادَتْ قُلُوبُهُمْ إِلَيْهِمْ فَعِنْدَ ذَلِكَ يَشْهَدُونَ لِلْأُمَمِ. وَهَذَا الْجَوَابُ وَإِنْ ذَهَبَ إِلَيْهِ جَمْعٌ عَظِيمٌ مِنَ الْأَكَابِرِ فَهُوَ عِنْدِي ضَعِيفٌ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي صِفَةِ أَهْلِ الثَّوَابِ لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠٣] وَقَالَ أَيْضًا وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ ضاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ [عَبَسَ: ٣٨، ٣٩] بَلْ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ:
Buna birkaç vecihle cevap verilir: Birincisi: Müfessirlerden bir grup şöyle demiştir: Kıyametin öyle sarsıntıları ve dehşetleri vardır ki, onlara şahit olunduğunda kalpler yerlerinden oynar. İşte peygamberler aleyhimüssalâtü vesselâm bu dehşetleri gördüklerinde pek çok şeyi unuturlar; işte o anda 'Bizim hiçbir bilgimiz yoktur' derler. Kalpleri kendilerine geri geldiğinde ise o zaman ümmetler lehine şahitlik ederler. Bu cevabı büyük âlimlerden pek çok kimse benimsemiş olsa da bana göre zayıftır; çünkü Allah Teâlâ sevap ehlinin vasfı hakkında: { لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ } [el-Enbiyâ 103] “O en büyük korku onları tasalandırmaz” buyurmuş; yine: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ ضاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ } [Abese 38-39] “O gün birtakım yüzler parıl parıldır, güleçtir, müjdelenmiştir” buyurmuştur. Hatta Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالنَّصارى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ [الْبَقَرَةِ: ٦٢] فَكَيْفَ يَكُونُ حَالُ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ أَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُمْ لَوْ خَافُوا لَكَانُوا أَقَلَّ مَنْزِلَةً مِنْ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَخْبَرَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ لَا يَخَافُونَ الْبَتَّةَ. وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْمُبَالَغَةُ فِي تَحْقِيقِ فَضِيحَتِهِمْ كَمَنْ يَقُولُ لِغَيْرِهِ مَا تَقُولُ فِي فُلَانٍ؟ فَيَقُولُ: أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنِّي، كَأَنَّهُ قِيلَ: لَا يُحْتَاجُ فِيهِ إِلَى الشَّهَادَةِ لِظُهُورِهِ، وَهَذَا أَيْضًا لَيْسَ بِقَوِيٍّ لِأَنَّ السُّؤَالَ إِنَّمَا وَقَعَ عَنْ كُلِّ الْأُمَّةِ وَكُلُّ الْأُمَّةِ مَا كَانُوا كَافِرِينَ حَتَّى تُرِيدَ الرُّسُلُ بِالنَّفْيِ تَبْكِيتَهُمْ وَفَضِيحَتَهُمْ.
{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالنَّصارى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } [el-Bakara 62] “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Hristiyanlar ve Sâbiîlerden her kim Allah'a ve ahiret gününe iman edip salih amel işlerse, Rableri katında onların mükâfatları vardır; onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir”. Peygamberlerin ve resullerin hali bundan nasıl daha aşağı olabilir? Malumdur ki onlar korkmuş olsalardı, Allah Teâlâ'nın asla korkmayacaklarını haber verdiği bu kimselerden mertebece daha aşağıda olurlardı. İkinci Vecih: Bundan maksat, bir kimsenin diğerine 'Filan hakkında ne dersin?' deyip onun da 'Sen onu benden daha iyi bilirsin' demesi gibi, onların rezilliğini iyice ortaya koymada mübalağadır; sanki 'Açıklığından dolayı bu konuda şahitliğe ihtiyaç yoktur' denilmiş gibidir. Bu da kuvvetli değildir; çünkü soru bütün ümmet hakkında vâki olmuştur, oysa bütün ümmet kâfir değildi ki resuller [bilgiyi] nefyetmekle onları susturmayı ve rezil etmeyi murat etmiş olsunlar.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي الْجَوَابِ وَهُوَ الْأَصَحُّ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّهُمْ إِنَّمَا قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا لِأَنَّكَ تَعْلَمُ مَا أَظْهَرُوا وَمَا أَضْمَرُوا وَنَحْنُ لَا نَعْلَمُ إِلَّا مَا أَظْهَرُوا فَعِلْمُكَ فِيهِمْ أَنْفَذُ مِنْ عِلْمِنَا. فَلِهَذَا الْمَعْنَى نَفَوُا الْعِلْمَ عَنْ أَنْفُسِهِمْ لِأَنَّ عِلْمَهُمْ عِنْدَ اللَّه كَلَا عِلْمٍ.
Cevaptaki Üçüncü Vecih —ki en doğrusu ve İbn Abbâs'ın tercih ettiği de budur—: Onlar sadece şundan dolayı 'Bizim bilgimiz yoktur' demişlerdir: Çünkü Sen onların açığa vurduklarını da içlerinde gizlediklerini de bilirsin; biz ise sadece onların açığa vurduklarını biliriz. Dolayısıyla Senin onlar hakkındaki bilgin bizim bilgimizden daha nüfuzludur. İşte bu manadan ötürü bilgiyi kendilerinden nefyetmişlerdir; çünkü onların bilgisi Allah'ın [ilminin] yanında yok hükmündedir.
وَالْوَجْهُ الرَّابِعُ: فِي الْجَوَابِ أَنَّهُمْ قَالُوا: لَا عِلْمَ لَنَا، إِلَّا أَنَّ عَلِمْنَا جَوَابَهُمْ لَنَا وَقْتَ حَيَاتِنَا، وَلَا نَعْلَمُ مَا كَانَ مِنْهُمْ بَعْدَ وَفَاتِنَا. وَالْجَزَاءُ وَالثَّوَابُ إِنَّمَا يَحْصُلَانِ عَلَى الْخَاتِمَةِ وَذَلِكَ غَيْرُ مَعْلُومٍ لَنَا. فَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا وَقَوْلُهُ إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ يَشْهَدُ بِصِحَّةِ هَذَيْنِ الْجَوَابَيْنِ.
Cevaptaki Dördüncü Vecih: Onlar şöyle demişlerdir: 'Hayatımız boyunca bize verdikleri cevabı bilmemiz müstesna, bizim hiçbir bilgimiz yoktur; vefatımızdan sonra onlardan ne sadır olduğunu ise bilmeyiz. Karşılık ve sevap ise ancak sonuca (akıbete) göre hâsıl olur; o ise bizim tarafımızdan bilinmemektedir.' İşte bu manadan ötürü 'Bizim bilgimiz yoktur' demişlerdir. O'nun { إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ } “şüphesiz ki gaybları hakkıyla bilen ancak Sensin, Sen” sözü de bu iki cevabın sıhhatine şahitlik etmektedir.
الْوَجْهُ الْخَامِسُ: وَهُوَ الَّذِي خَطَرَ بِبَالِي وَقْتَ الْكِتَابَةِ، أَنَّهُ قَدْ ثَبَتَ فِي عِلْمِ الْأُصُولِ أَنَّ الْعِلْمَ غَيْرٌ وَالظَّنَّ غَيْرٌ وَالْحَاصِلُ عِنْدَ كُلِّ أَحَدٍ مِنْ حَالِ الْغَيْرِ إِنَّمَا هُوَ الظَّنُّ لَا الْعِلْمُ، وَلِهَذَا
Beşinci Vecih —ki yazma esnasında hatırıma gelen de budur—: Usûl ilminde ilmin başka, zannın başka olduğu sabittir. Herkesin başkasının durumu hakkında elde ettiği şey ise ilim değil, yalnızca zandır. Bundan dolayıdır ki
قَالَ ﵊: «نَحْنُ نَحْكُمُ بِالظَّاهِرِ واللَّه يَتَوَلَّى السَّرَائِرَ»
[Peygamber] aleyhisselâm: «Biz zahire göre hükmederiz, gizlilikleri ise Allah üstlenir» buyurmuştur.
وَقَالَ ﵊: «إِنَّكُمْ لَتَخْتَصِمُونَ لَدَيَّ وَلَعَلَّ بَعْضَكُمْ أَلْحَنُ بِحُجَّتِهِ فَمَنْ حَكَمْتُ لَهُ بِغَيْرِ حَقِّهِ فَكَأَنَّمَا قَطَعْتُ لَهُ قِطْعَةً مِنَ النَّارِ»
Yine [Peygamber] aleyhisselâm: «Siz benim huzurumda davalaşıyorsunuz; olabilir ki bazınız delilini getirmede daha mahir olur da kime hakkı olmayan bir şey hükmedersem, ona ancak ateşten bir parça kesip vermiş olurum»
أَوْ لَفْظٌ هَذَا مَعْنَاهُ. فَالْأَنْبِيَاءُ قَالُوا: لَا عِلْمَ لَنَا الْبَتَّةَ بِأَحْوَالِهِمْ، إِنَّمَا الْحَاصِلُ عِنْدَنَا مِنْ أَحْوَالِهِمْ هُوَ الظَّنُّ، وَالظَّنُّ كَانَ مُعْتَبَرًا فِي الدُّنْيَا، لِأَنَّ الْأَحْكَامَ فِي الدُّنْيَا كَانَتْ مَبْنِيَّةً عَلَى الظَّنِّ، وَأَمَّا الْآخِرَةُ فَلَا الْتِفَاتَ فِيهَا إِلَى الظَّنِّ لِأَنَّ الْأَحْكَامَ فِي الْآخِرَةِ مَبْنِيَّةٌ عَلَى حَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ، وَبَوَاطِنِ الْأُمُورِ. فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالُوا لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا وَلَمْ يَذْكُرُوا الْبَتَّةَ مَا مَعَهُمْ مِنَ الظَّنِّ لِأَنَّ الظَّنَّ لَا عِبْرَةَ بِهِ فِي الْقِيَامَةِ.
veya bu manada bir lafız buyurmuştur. Dolayısıyla peygamberler: 'Onların hallerine dair bizim kesinlikle hiçbir ilmimiz yoktur; onların durumları hakkında bizde hâsıl olan şey sadece zandır. Zan ise dünyada muteberdi; çünkü dünyadaki hükümler zan üzerine bina edilmişti. Ahirete gelince, orada zanna itibar edilmez; çünkü ahiretteki hükümler eşyanın hakikatleri ve işlerin iç yüzü üzerine bina edilmiştir' demişlerdir. İşte bu sebeple { لَا عِلْمَ لَنا } “bizim hiçbir bilgimiz yoktur”, 'ancak Senin bize bildirdiğin müstesna' demişler ve yanlarındaki zannı asla zikretmemişlerdir; çünkü kıyamette zannın hiçbir itibarı yoktur.
الْوَجْهُ السَّادِسُ: أَنَّهُمْ لَمَّا عَلِمُوا أَنَّهُ ﷾ عَالِمٌ لَا يَجْهَلُ، حَكِيمٌ لَا يَسْفَهُ، عَادِلٌ لَا يَظْلِمُ، / عَلِمُوا أَنَّ قَوْلَهُمْ لَا يُفِيدُ خَيْرًا، وَلَا يَدْفَعُ شَرًّا فَرَأَوْا أَنَّ الْأَدَبَ فِي السُّكُوتِ، وَفِي تَفْوِيضِ الْأَمْرِ إِلَى عَدْلِ الْحَيِّ الْقَيُّومِ الَّذِي لَا يَمُوتُ.
Altıncı Vecih: Onlar Allah azze ve celle'nin asla cehaletle vasıflanmayan bir Âlim, asla anlamsız davranmayan bir Hakîm, asla zulmetmeyen bir Âdil olduğunu bildiklerinde, kendi sözlerinin ne bir hayır sağlayacağını ne de bir şerri defedeceğini anladılar. Böylece edebi; susmakta ve işi, asla ölmeyen el-Hayy ve el-Kayyûm olan Allah'ın adaletine havale etmekte gördüler.
المسألة الرابعة: قريء عَلَّامُ الْغُيُوبِ بِالنَّصْبِ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَالتَّقْدِيرُ أَنَّ الْكَلَامَ قَدْ تَمَّ بِقَوْلِهِ إِنَّكَ أَنْتَ أَيْ أَنْتَ الْمَوْصُوفُ بِأَوْصَافِكَ الْمَعْرُوفَةِ، مِنَ الْعِلْمِ وَغَيْرِهِ. ثُمَّ نَصَبَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ عَلَى الِاخْتِصَاصِ، أو على النداء، أو وصفا لا سم إِنَّ.
Dördüncü Mesele: { عَلَّامُ الْغُيُوبِ } nasb ile de okunmuştur. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Takdiri, kelamın { إِنَّكَ أَنْتَ } sözüyle tamamlanmış olmasıdır; yani 'Sen ilim ve diğer bilinen sıfatlarınla muttasıf olansın' demektir. Sonra { عَلَّامُ الْغُيُوبِ } ihtisas üzere yahut nida üzere ya da 'inne'nin ismine sıfat olarak nasbedilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى جَوَازِ إِطْلَاقِ لَفْظِ الْعَلَّامِ عَلَيْهِ، كَمَا جَازَ إِطْلَاقُ لَفْظِ الْخَلَّاقِ عَلَيْهِ. أَمَّا الْعَلَّامَةُ فَإِنَّهُمْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ إِطْلَاقُهَا فِي حَقِّهِ وَلَعَلَّ السَّبَبَ مَا فِيهِ مِنْ لَفْظِ التَّأْنِيثِ.
Beşinci Mesele: Ayet, O'na 'Hallâk' lafzının ıtlak edilmesi caiz olduğu gibi, 'Allâm' lafzının ıtlak edilmesinin de caiz olduğuna delalet etmiştir. 'Allâme'ye gelince; O'nun hakkında bunun kullanılmasının caiz olmadığı hususunda icma etmişlerdir; bunun sebebi muhtemelen onda müenneslik lafzının bulunmasıdır.
[سورة المائدة (٥) : آية ١١٠]
[Mâide Suresi (5), Âyet 110]
إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلى والِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلاً وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيها فَتَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتى بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِينٌ (١١٠)
{ إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلى والِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلاً وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيها فَتَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتى بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِينٌ (١١٠) } “Hani Allah şöyle buyurmuştu: Ey Meryem oğlu İsa! Senin üzerindeki ve annen üzerindeki nimetimi hatırla! Hani seni Rûhu'l-Kudüs ile desteklemiştim; beşikteyken de yetişkinken de insanlarla konuşuyordun. Hani sana Kitab'ı, hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğretmiştim. Hani Benim iznimle çamurdan kuş biçiminde bir şey yapıp ona üflüyordun da Benim iznimle bir kuş oluveriyordu. Körü ve alacalıyı Benim iznimle iyileştiriyordun. Hani ölüleri Benim iznimle [diriltip mezarlarından] çıkarıyordun. Hani sen onlara apaçık delillerle geldiğinde İsrailoğullarını senden defetmiştim de içlerinden inkâr edenler: 'Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir' demişlerdi.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلى والِدَتِكَ فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Yüce Allah'ın: { إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلى والِدَتِكَ } “Hani Allah şöyle buyurmuştu: Ey Meryem oğlu İsa! Senin üzerindeki ve annen üzerindeki nimetimi hatırla!” kavliyle ilgili meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْغَرَضَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى لِلرُّسُلِ مَاذَا أُجِبْتُمْ [المائدة: ١٠٩] تَوْبِيخُ مَنْ تَمَرَّدَ مِنْ أُمَمِهِمْ وَأَشَدُّ الْأُمَمِ افْتِقَارًا إِلَى التَّوْبِيخِ وَالْمَلَامَةِ النَّصَارَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ أَتْبَاعُ عِيسَى ﵇ لِأَنَّ طَعْنَ سَائِرِ الْأُمَمِ كَانَ مَقْصُورًا عَلَى الْأَنْبِيَاءِ وَطَعْنَ هَؤُلَاءِ الْمَلَاعِينِ تَعَدَّى إِلَى جَلَالِ اللَّه وَكِبْرِيَائِهِ حَيْثُ وَصَفُوهُ بِمَا لَا يَلِيقُ بِعَاقِلٍ أَنْ يَصِفَ الْإِلَهَ بِهِ، وَهُوَ اتِّخَاذُ الزَّوْجَةِ وَالْوَلَدِ فَلَا جَرَمَ ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى أَنَّهُ يُعَدِّدُ أَنْوَاعَ نِعَمِهِ عَلَى عِيسَى بِحَضْرَةِ الرُّسُلِ وَاحِدَةً فَوَاحِدَةً وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ تَوْبِيخُ النَّصَارَى وَتَقْرِيعُهُمْ عَلَى سُوءِ مَقَالَتِهِمْ فَإِنَّ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْ تِلْكَ النعم المعدودة عَلَى عِيسَى تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ عَبْدٌ وَلَيْسَ بِإِلَهٍ. وَالْفَائِدَةُ فِي هَذِهِ الْحِكَايَةِ تَنْبِيهُ النَّصَارَى الَّذِينَ كَانُوا فِي وَقْتِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى قُبْحِ مَقَالَتِهِمْ وَرَكَاكَةِ مَذْهَبِهِمْ وَاعْتِقَادِهِمْ.
Birinci Mesele: Bil ki biz, Yüce Allah'ın peygamberlere yönelik: { مَاذَا أُجِبْتُمْ } [Mâide 109] “Size ne cevap verildi?” buyruğundan maksadın, onların ümmetlerinden isyan edenleri azarlamak olduğunu açıklamıştık. Azarlanmaya ve kınanmaya en muhtaç ümmet ise İsa aleyhisselâm'ın tâbileri olduklarını iddia eden Hristiyanlardır. Çünkü diğer ümmetlerin ta'nı (saldırısı) peygamberlerle sınırlı kalmıştı; bu lânetlilerin ta'nı ise Allah'ın celâline ve kibriyâsına tecavüz etti, nitekim O'nu akıllı bir kimsenin ilâh hakkında vasfetmesi yakışık almayacak bir şeyle, yani eş ve çocuk edinmekle vasfetmişlerdir. Bu sebeple Yüce Allah, İsa'ya olan nimet türlerini peygamberlerin huzurunda birer birer sayacağını zikretmiştir; bundan maksat ise kötü sözlerinden ötürü Hristiyanları azarlamak ve paylamaktır. Zira İsa hakkında sayılan bu nimetlerin her biri, onun bir kul olduğuna ve ilâh olmadığına delalet eder. Bu aktarımdaki fayda ise, bu ayetin indiği zamanda bulunan Hristiyanları sözlerinin çirkinliği, mezheplerinin ve inançlarının tutarsızlığı konusunda uyarmaktır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَوْضِعُ إِذْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ رَفْعًا بِالِابْتِدَاءِ عَلَى مَعْنَى ذَاكَ إِذْ قَالَ اللَّه، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى اذْكُرْ إِذْ قَالَ اللَّه.
İkinci Mesele: { إِذْ } kelimesinin mahalli, 'O [gün], Allah'ın buyurduğu vakittir' anlamında mübteda olarak merfû olabilir; ayrıca 'Allah'ın buyurduğu vakti hatırla' anlamında olması da caizdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: خَرَجَ قَوْلُهُ إِذْ قالَ اللَّهُ عَلَى لَفْظِ الْمَاضِي دُونَ الْمُسْتَقْبَلِ وَفِيهِ وُجُوهٌ:
Üçüncü Mesele: { إِذْ قالَ اللَّهُ } kavli gelecek zaman lafzıyla değil, geçmiş zaman lafzıyla gelmiştir. Bunda birkaç vecih vardır:
الْأَوَّلُ: الدَّلَالَةُ عَلَى قُرْبِ الْقِيَامَةِ حَتَّى كَأَنَّهَا قَدْ قَامَتْ وَوَقَعَتْ وَكُلُّ آتٍ قَرِيبٌ وَيُقَالُ: الْجَيْشُ قَدْ أَتَى، إِذَا قَرُبَ إِتْيَانُهُمْ. قَالَ اللَّه تَعَالَى: أَتى أَمْرُ اللَّهِ [النَّحْلِ: ١] الثَّانِي: أَنَّهُ وَرَدَ عَلَى حِكَايَةِ الْحَالِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُ الرَّجُلِ لِصَاحِبِهِ كَأَنَّكَ بِنَا وَقَدْ دَخَلْنَا بَلْدَةَ كَذَا فَصَنَعْنَا فِيهَا كَذَا إِذْ صَاحَ صَائِحٌ فَتَرَكْتَنِي وَأَجَبْتَهُ. وَنَظِيرُهُ مِنَ الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ [سَبَأٍ: ٥١] وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ [الْأَنْفَالِ: ٥٠] وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ [سَبَأٍ: ٣١] وَالْوَجْهُ فِي كُلِّ هَذِهِ الْآيَاتِ مَا ذَكَرْنَاهُ، مِنْ أَنَّهُ خَرَجَ عَلَى/ سبيل الحكاية عن الحال.
Birincisi: Kıyametin, sanki kopmuş ve gerçekleşmiş gibi yakın olduğuna delalet etmesidir; gelecek olan her şey yakındır. Nitekim ordunun gelişi yaklaştığında 'Ordu geldi' denir. Yüce Allah: { أَتى أَمْرُ اللَّهِ } [Nahl 1] “Allah'ın emri geldi” buyurmuştur. İkincisi: Bunun hâl hikâyesi kabilinden vaki olmasıdır. Bunun bir benzeri, kişinin arkadaşına: 'Sen bizimle birlikte falanca şehre girmiş, orada şöyle yapmıştık ki bir münadi seslenmiş, sen de beni bırakıp ona icabet etmiştin' demesidir. Kur'an'dan benzeri ise Yüce Allah'ın şu buyruklarıdır: { وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ } [Sebe 51] “Bir görsen, korkuya kapıldıkları an artık kaçış yoktur”, { وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ } [Enfâl 50] “Melekler inkâr edenlerin canlarını alırken bir görseydin” ve { وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ } [Sebe 31] “O zalimlerin Rablerinin huzurunda durduruldukları zamanı bir görsen!” Bütün bu ayetlerdeki vecih, zikrettiğimiz üzere, hâlden hikâye yoluyla gelmiş olmasıdır.
المسألة الرابعة: يا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ (عِيسَى) فِي مَحَلِّ الرَّفْعِ لِأَنَّهُ مُنَادَى مُفْرَدٌ وُصِفَ بِمُضَافٍ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَحَلِّ النَّصْبِ لِأَنَّهُ فِي نِيَّةِ الْإِضَافَةِ ثُمَّ جُعِلَ الِابْنُ تَوْكِيدًا وَكُلُّ مَا كَانَ مِثْلَ هَذَا جَازَ
Dördüncü Mesele: { يا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ } terkibinde (عِيسَى) kelimesinin ref mahallinde olması caizdir; çünkü o, muzaf ile vasıflanmış müfred münadadır. İzafet niyetinde olması sebebiyle nasb mahallinde olması da caizdir, ardından 'ibn' kelimesi tekit kılınmıştır. Bunun benzeri olan her şeyde
فِيهِ وَجْهَانِ نَحْوَ يَا زَيْدَ بْنَ عَمْرٍو، وَأَنْشَدَ النَّحْوِيُّونَ:
iki vecih caizdir; tıpkı 'Ey Amr'ın oğlu Zeyd!' (يَا زَيْدَ بْنَ عَمْرٍو) sözünde olduğu gibi. Nahivciler şu beyti inşad etmişlerdir:
يَا حَكَمُ بْنَ الْمُنْذِرِ بْنِ الْجَارُودِ بِرَفْعِ الْأَوَّلِ وَنَصْبِهِ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ.
'Ey Cârûd oğlu Münzir'in oğlu Hakem!' (يَا حَكَمُ بْنَ الْمُنْذِرِ بْنِ الْجَارُودِ); açıkladığımız üzere birinci kelimenin ref'i ve nasbı iledir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ نِعْمَتِي عَلَيْكَ أَرَادَ الْجَمْعَ كَقَوْلِهِ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها [النَّحْلِ: ١٨] وَإِنَّمَا جَازَ ذَلِكَ لِأَنَّهُ مُضَافٌ يَصْلُحُ لِلْجِنْسِ.
Beşinci Mesele: { نِعْمَتِي عَلَيْكَ } kavlinde, { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها } [Nahl 18] “Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayıp bitiremezsiniz” buyruğunda olduğu gibi çoğulu kastetmiştir. Bunun caiz olması, muzafın cins için elverişli olmasından ötürüdür.
وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى فَسَّرَ نِعْمَتَهُ عَلَيْهِ بِأُمُورٍ: أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ:
Bil ki Yüce Allah ona olan nimetini birtakım hususlarla açıklamıştır: Bunların birincisi: { إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ } “Hani seni Rûhu'l-Kudüs ile desteklemiştim” kavlidir. Bunda iki vecih vardır: Birincisi:
رُوحُ الْقُدُسِ هُوَ جِبْرِيلُ ﵇، الرُّوحُ جِبْرِيلُ وَالْقُدُسُ هُوَ اللَّه تَعَالَى، كَأَنَّهُ أَضَافَهُ إِلَى نَفْسِهِ تَعْظِيمًا لَهُ.
Rûhu'l-Kudüs, Cebrail aleyhisselâm'dır; 'Rûh' Cebrail, 'el-Kuds' ise Yüce Allah'tır. Sanki onu tazim etmek maksadıyla Kendi Zatına izafe etmiştir.
الثَّانِي: أَنَّ الْأَرْوَاحَ مُخْتَلِفَةٌ بِالْمَاهِيَّةِ فَمِنْهَا طَاهِرَةٌ نُورَانِيَّةٌ وَمِنْهَا خَبِيثَةٌ ظَلْمَانِيَّةٌ، وَمِنْهَا مُشْرِقَةٌ، وَمِنْهَا كَدِرَةٌ، وَمِنْهَا خَيِّرَةٌ، وَمِنْهَا نَذْلَةٌ وَلِهَذَا
İkincisi: Ruhlar mahiyet itibarıyla farklıdır; onlardan kimi tertemiz ve nuranî, kimi habis ve karanlık, kimi aydınlık, kimi bulanık, kimi hayırlı, kimi de alçaktır. Nitekim bundan ötürü
قَالَ ﵊: «الْأَرْوَاحُ جُنُودٌ مُجَنَّدَةٌ»
[Peygamber] aleyhisselâm: «Ruhlar, bir araya toplanmış ordular gibidir» buyurmuştur.
فاللَّه تَعَالَى خَصَّ عِيسَى بِالرُّوحِ الطَّاهِرَةِ النُّورَانِيَّةِ الْمُشْرِقَةِ الْعُلْوِيَّةِ الْخَيِّرَةِ. وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: لَمَّا دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ تَأْيِيدَ عِيسَى إِنَّمَا حَصَلَ مِنْ جِبْرِيلَ أَوْ بِسَبَبِ رُوحِهِ الْمُخْتَصِّ بِهِ، قَدَحَ هَذَا فِي دَلَالَةِ الْمُعْجِزَاتِ عَلَى صِدْقِ الرُّسُلِ لِأَنَّا قَبْلَ الْعِلْمِ بِعِصْمَةِ جِبْرِيلَ نُجَوِّزُ أَنَّهُ أَعَانَ عِيسَى ﵇ عَلَى ذَلِكَ، عَلَى سَبِيلِ إِغْوَاءِ الْخَلْقِ وَإِضْلَالِهِمْ فَمَا لَمْ تُعْرَفْ عِصْمَةُ جِبْرِيلَ لَا يَنْدَفِعُ هَذَا وَمَا لَمْ تُعْرَفْ نُبُوَّةُ عِيسَى ﵇ لَا تُعْرَفُ عِصْمَةُ جِبْرِيلَ، فَيَلْزَمُ الدَّوْرُ وَجَوَابُهُ: مَا ثَبَتَ مِنْ أَصْلِنَا أَنَّ الْخَالِقَ لَيْسَ إِلَّا اللَّه وَبِهِ يَنْدَفِعُ هَذَا السُّؤَالُ.
Yüce Allah da İsa'yı tertemiz, nuranî, aydınlık, yüce ve hayırlı bir ruh ile tahsis etmiştir. Biri şöyle diyebilir: Bu ayet, İsa'nın desteklenmesinin ancak Cebrail vasıtasıyla yahut ona mahsus ruhu sebebiyle gerçekleştiğine delalet edince, bu durum mucizelerin peygamberlerin doğruluğuna delalet etmesine halel getirir. Çünkü biz, Cebrail'in masumiyetini bilmeden önce, onun İsa aleyhisselâm'a bunu insanları yoldan çıkarmak ve saptırmak maksadıyla yardım etmiş olabileceğini caiz görürüz. Dolayısıyla Cebrail'in masumiyeti bilinmedikçe bu [şüphe] bertaraf edilemez; İsa aleyhisselâm'ın peygamberliği bilinmedikçe de Cebrail'in masumiyeti bilinemez, böylece devir (kısır döngü) gerekir. Bunun cevabı şudur: Bizim temel prensibimizce sabit olan husus, yaratıcının ancak Allah olduğudur; bu şüphe de bununla bertaraf edilir.
وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا أَمَّا كَلَامُ عِيسَى فِي الْمَهْدِ فَهُوَ قَوْلُهُ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتانِيَ الْكِتابَ [مَرْيَمَ: ٣٠] وَقَوْلُهُ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا فِي مَوْضِعِ الْحَالِ. وَالْمَعْنَى: يُكَلِّمُهُمْ طِفْلًا وَكَهْلًا مِنْ غَيْرِ أَنْ يَتَفَاوَتَ كَلَامُهُ فِي هَذَيْنِ الْوَقْتَيْنِ وَهَذِهِ خَاصِّيَّةٌ شَرِيفَةٌ كَانَتْ حَاصِلَةً لَهُ وَمَا حَصَلَتْ لِأَحَدٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ قَبْلَهُ وَلَا بَعْدَهُ.
İkincisi: Yüce Allah'ın: { تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا } “Beşikteyken de yetişkinken de insanlarla konuşuyordun” kavlidir. İsa'nın beşikteki konuşmasına gelince; o, { إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتانِيَ الْكِتابَ } [Meryem 30] “Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum; O bana Kitab'ı verdi” sözüdür. { تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا } kavli ise hâl mahallindedir. Manası: Bu iki vakitte konuşması arasında hiçbir farklılık olmaksızın, çocukken de yetişkinken de onlarla konuşuyordun demektir. Bu, ona has kılınmış şerefli bir özelliktir; ne ondan önceki ne de ondan sonraki peygamberlerden hiçbirine verilmemiştir.
وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَفِي الْكِتابَ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: الْمُرَادُ بِهِ الْكِتَابَةُ وَهِيَ الْخَطُّ. وَالثَّانِي: الْمُرَادُ مِنْهُ جِنْسُ الْكُتُبِ. فَإِنَّ الْإِنْسَانَ يَتَعَلَّمُ أَوَّلًا كُتُبًا سَهْلَةً مُخْتَصَرَةً، ثُمَّ يَتَرَقَّى مِنْهَا إِلَى الْكُتُبِ الشَّرِيفَةِ. وَأَمَّا الْحِكْمَةَ فَهِيَ عِبَارَةٌ عَنِ الْعُلُومِ النَّظَرِيَّةِ، وَالْعُلُومِ الْعَمَلِيَّةِ. ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَهُ التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَفِيهِ وَجْهَانِ: / الْأَوَّلُ: أَنَّهُمَا خُصَّا بِالذِّكْرِ بَعْدَ ذِكْرِ الْكُتُبِ عَلَى سَبِيلِ التَّشْرِيفِ كَقَوْلِهِ حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى [الْبَقَرَةِ: ٢٣٨] وَقَوْلِهِ وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ [الْأَحْزَابِ: ٧] وَالثَّانِي: وَهُوَ الْأَقْوَى أَنَّ الِاطِّلَاعَ عَلَى أَسْرَارِ الْكُتُبِ الْإِلَهِيَّةِ، لَا يَحْصُلُ إِلَّا لِمَنْ صَارَ بَانِيًا فِي أَصْنَافِ الْعُلُومِ الشَّرْعِيَّةِ وَالْعَقْلِيَّةِ الظَّاهِرَةِ الَّتِي يَبْحَثُ عَنْهَا الْعُلَمَاءُ.
Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ } “Hani sana Kitab'ı, hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğretmiştim” kavlidir. { الْكِتابَ } hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bundan maksat yazıdır, yani hat sanatıdır. İkincisi: Bundan maksat kitapların cinsidir. Zira insan önce kolay ve muhtasar kitapları öğrenir, sonra onlardan şerefli kitaplara yükselir. { الْحِكْمَةَ } ise nazarî ve amelî ilimlerden ibarettir. Ardından { التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ } lafızlarını zikretmiştir. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Kitapların zikrinden sonra bu ikisinin teşrif maksadıyla tahsis edilmesidir; nitekim { حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى } [Bakara 238] “Namazlara ve orta namaza devam edin” ve { وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ } [Ahzâb 7] “Hani Biz peygamberlerden ahitlerini almıştık; senden ve Nuh'tan da” buyruklarında olduğu gibidir. İkincisi ve daha kuvvetli olanı: İlahî kitapların sırlarına vakıf olmak, ancak âlimlerin araştırdığı zâhirî şer'î ve aklî ilimlerin türlerinde temayüz etmiş kimseye nasip olur.
فَقَوْلُهُ وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ إِشَارَةٌ إِلَى الْأَسْرَارِ الَّتِي لَا يَطَّلِعُ عَلَيْهَا أَحَدٌ إِلَّا أَكَابِرُ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ والسلام.
Dolayısıyla O'nun { وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ } buyruğu, büyük peygamberler -aleyhimüssalâtü vesselâm- dışında hiç kimsenin muttali olamayacağı sırlara bir işarettir.
وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيها فَتَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِي وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: { وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيها فَتَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِي } “Hani Benim iznimle çamurdan kuş biçiminde bir şey yapıp ona üflüyordun da Benim iznimle bir kuş oluveriyordu” kavlidir. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ فَتَكُونُ طَائِرًا وَالْبَاقُونَ طَيْراً بِغَيْرِ أَلِفٍ وَطَيْرٌ جَمْعُ طَائِرٍ كَضَأْنٍ وَضَائِنٍ وَرَكْبٍ وَرَاكِبٍ.
Birinci Mesele: Nâfi { فَتَكُونُ طَائِرًا } şeklinde, diğerleri ise elifsiz olarak { طَيْراً } şeklinde okumuşlardır. (طَيْر) kelimesi (طَائِر) kelimesinin çoğuludur; tıpkı (ضَأْن) ile (ضَائِن) ve (رَكْب) ile (رَاكِب) kelimelerinde olduğu gibi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ هَاهُنَا فَتَنْفُخُ فِيها وَذَكَرَ فِي آلِ عِمْرَانَ فَأَنْفُخُ فِيهِ [آل عمران: ٤٩] .
İkinci Mesele: Yüce Allah burada { فَتَنْفُخُ فِيها } buyurmuş, Âl-i İmrân'da ise { فَأَنْفُخُ فِيهِ } [Âl-i İmrân 49] buyurmuştur.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ قَوْلَهُ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ أَيْ هَيْئَةٌ مِثْلُ هَيْئَةِ الطَّيْرِ فَقَوْلُهُ فَتَنْفُخُ فِيها الضَّمِيرُ لِلْكَافِ، لِأَنَّهَا صِفَةُ الْهَيْئَةِ الَّتِي كَانَ يَخْلُقُهَا عِيسَى وَيَنْفُخُ فِيهَا وَلَا يَرْجِعُ إِلَى الْهَيْئَةِ الْمُضَافِ إِلَيْهَا لِأَنَّهَا لَيْسَتْ مِنْ خَلْقِهِ وَلَا نَفْخِهِ فِي شَيْءٍ.
Cevap şudur: O'nun { كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ } kavli, 'kuş sureti gibi bir suret' demektir. Dolayısıyla { فَتَنْفُخُ فِيها } kavlindeki zamir kâf harfine râcidir; çünkü o, İsa'nın yarattığı ve içine üflediği suretin sıfatıdır; kendisine muzaf kılınan surete râci değildir, zira o, İsa'nın yarattığı veya içine üflediği bir şey değildir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْكَافُ تُؤَنَّثُ بِحَسَبَ الْمَعْنَى لِدَلَالَتِهَا عَلَى الْهَيْئَةِ الَّتِي هِيَ مِثْلُ هَيْئَةِ الطَّيْرِ وَتُذَكَّرُ بِحَسَبِ الظَّاهِرِ. وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ جَازَ أَنْ يَقَعَ الضَّمِيرُ عَنْهَا تَارَةً عَلَى وَجْهِ التَّذْكِيرِ وَأُخْرَى عَلَى وَجْهِ التَّأْنِيثِ.
Bunu bildiğinde deriz ki: Kâf harfi, kuş sureti gibi olan surete delalet etmesi sebebiyle mana bakımından müennestir; zâhir bakımından ise müzekkerdir. Durum böyle olunca, ona râci olan zamirin bazen müzekker, bazen de müennes olarak gelmesi caiz olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى اعْتَبَرَ الْإِذْنَ فِي خَلْقِ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ، وَفِي صَيْرُورَتِهِ ذَلِكَ الشَّيْءَ طَيْرًا. وَإِنَّمَا أَعَادَ قَوْلَهُ بِإِذْنِي تَأْكِيدًا لِكَوْنِ ذَلِكَ وَاقِعًا بِقُدْرَةِ اللَّه تَعَالَى وَتَخْلِيقِهِ لَا بِقُدْرَةِ عِيسَى وَإِيجَادِهِ.
Üçüncü Mesele: Yüce Allah, çamurun kuş suretinde yaratılmasında ve o şeyin bir kuşa dönüşmesinde izni muteber kılmıştır. { بِإِذْنِي } buyruğunu tekrar etmesi ise, bunun İsa'nın kudreti ve yaratmasıyla değil, Yüce Allah'ın kudreti ve yaratmasıyla gerçekleştiğini tekit etmek içindir.
وَخَامِسُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِبْرَاءُ الْأَكْمَهِ وَالْأَبْرَصِ مَعْرُوفٌ وَقَالَ الْخَلِيلِيُّ الْأَكْمَهُ مَنْ وُلِدَ أَعْمَى وَالْأَعْمَى مَنْ وُلِدَ بَصِيرًا ثُمَّ عَمِيَ.
Beşincisi: Yüce Allah'ın: { وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي } “Körü ve alacalıyı Benim iznimle iyileştiriyordun” kavlidir. Ekmeh ve ebrasın iyileştirilmesi bilinmektedir. Halilî şöyle demiştir: Ekmeh, anadan doğma kör olan kimsedir; a'mâ ise görür olarak doğup sonradan kör olan kimsedir.
وَسَادِسُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتى بِإِذْنِي أَيْ وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى مِنْ قُبُورِهِمْ أَحْيَاءً/ بِإِذْنِي أَيْ بِفِعْلِي ذَلِكَ عِنْدَ دُعَائِكَ، وَعِنْدَ قَوْلِكَ لِلْمَيِّتِ اخْرُجْ بِإِذْنِ اللَّه مِنْ قَبْرِكَ، وَذِكْرُ الْإِذْنِ فِي هَذِهِ الْأَفَاعِيلِ إِنَّمَا هُوَ عَلَى مَعْنَى إِضَافَةِ حَقِيقَةِ الْفِعْلِ إِلَى اللَّه تَعَالَى كَقَوْلِهِ وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٤٥] أي إلا بخلق اللَّه الموت فيها.
Altıncısı: Yüce Allah'ın: { وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتى بِإِذْنِي } “Hani ölüleri Benim iznimle [diriltip mezarlarından] çıkarıyordun” kavlidir; yani ölüleri kabirlerinden diri olarak Benim iznimle, yani senin duan anında ve ölüye: 'Allah'ın izniyle kabrinden çık' dediğin anda bunu Benim yapmamla çıkarıyordun demektir. Bu fiillerde 'izin' zikrinin bulunması, fiilin hakikatinin Yüce Allah'a izafe edilmesi manasındadır; nitekim O'nun: { وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } [Âl-i İmrân 145] “Allah'ın izni olmadıkça hiçbir can ölmez”, yani Allah onda ölümü yaratmadıkça ölmez buyruğunda olduğu gibidir.
وَسَابِعُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّناتِ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Yedincisi: Yüce Allah'ın: { وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّناتِ } “Hani sen onlara apaçık delillerle geldiğinde İsrailoğullarını senden defetmiştim” kavlidir. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّناتِ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ هَذِهِ الْبَيِّنَاتِ الَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالْأَلِفُ وَاللَّامُ لِلْعَهْدِ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ جِنْسَ الْبَيِّنَاتِ.
Birinci Mesele: { إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّناتِ } kavlinden maksadın daha önce zikri geçen bu apaçık mucizeler olması muhtemeldir; bu takdire göre elif-lâm ahd içindir. Maksadın mucizelerin cinsi olması da muhtemeldir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ:
İkinci Mesele:
رُوِيَ أَنَّهُ ﵊ لَمَّا أَظْهَرَ هَذِهِ الْمُعْجِزَاتِ الْعَجِيبَةَ قَصَدَ الْيَهُودُ قَتْلَهُ فَخَلَّصَهُ اللَّه تَعَالَى مِنْهُمْ حَيْثُ رَفَعَهُ إِلَى السَّمَاءِ.
Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm bu harikulade mucizeleri gösterdiğinde Yahudiler onu öldürmeye kastettiler; Yüce Allah da onu göğe yükselterek ellerinden kurtardı.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Yüce Allah: { فَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ } “içlerinden inkâr edenler: 'Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir' demişlerdi” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ سَاحِرٌ بِالْأَلِفِ وَكَذَلِكَ فِي يُونُسَ وَهُودٍ وَالصَّفِّ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ فِي يُونُسَ بِالْأَلِفِ فَقَطْ وَالْبَاقُونَ سِحْرٌ فَمَنْ قَرَأَ سَاحِرٌ أَشَارَ إِلَى الرَّجُلِ وَمَنْ قَرَأَ سِحْرٌ أَشَارَ بِهِ إِلَى مَا جَاءَ بِهِ. وَكِلَاهُمَا حَسَنٌ لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا قَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: وَالِاخْتِيَارُ سِحْرٌ لِجَوَازِ وُقُوعِهِ عَلَى الْحَدَثِ وَالشَّخْصِ، أَمَّا وُقُوعُهُ عَلَى الْحَدَثِ فَظَاهِرٌ وَأَمَّا وُقُوعُهُ عَلَى الشَّخْصِ، فَتَقُولُ: هَذَا سِحْرٌ وَتُرِيدُ بِهِ ذُو سِحْرٍ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ [الْبَقَرَةِ: ١٧٧] أَيْ ذَا الْبِرِّ قَالَ الشَّاعِرُ:
Birinci Mesele: Hamza ve Kisâî elif ile { سَاحِرٌ } şeklinde okumuşlardır; Yûnus, Hûd ve Saff surelerinde de böyledir. İbn Âmir ve Âsım ise sadece Yûnus suresinde elif ile okumuşlardır. Diğerleri ise { سِحْرٌ } şeklinde okumuştur. { سَاحِرٌ } şeklinde okuyan şahsa işaret etmiş, { سِحْرٌ } şeklinde okuyan ise onun getirdiği şeye işaret etmiştir. Her ikisi de güzeldir; zira her ikisinin de zikri önceden geçmiştir. Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: Tercih edilen { سِحْرٌ } kıraatidir; çünkü hem fiile (hadise) hem de şahsa hamledilmesi caizdir. Fiile hamledilmesi zâhirdir. Şahsa hamledilmesine gelince; sen: 'Bu bir sihirdir' dersin ve bununla 'sihir sahibi' manasını kastedersin; nitekim Yüce Allah'ın: { وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ } [Bakara 177] “Fakat asıl iyilik, iman edenin [iyiliğidir]”, yani iyilik sahibidir buyruğunda olduğu gibidir. Şair şöyle demiştir:
فَإِنَّمَا هِيَ إِقْبَالٌ وَإِدْبَارٌ
'O ancak gelmek ve gitmektir'
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ تَعَالَى شَرَعَ هَاهُنَا فِي تَعْدِيدِ نِعَمِهِ عَلَى عِيسَى ﵇ وَقَوْلُ الْكُفَّارِ فِي حَقِّهِ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ لَيْسَ مِنَ النِّعَمِ، فَكَيْفَ ذَكَرَهُ هَاهُنَا؟
İkinci Mesele: Şayet: 'Yüce Allah burada İsa aleyhisselâm'a olan nimetlerini saymaya başlamıştır; inkârcıların onun hakkındaki: { إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ } sözü ise nimetlerden değildir, öyleyse bunu burada nasıl zikretmiştir?' denilirse,
وَالْجَوَابُ: أَنَّ مِنَ الْأَمْثَالِ الْمَشْهُورَةِ- أَنَّ كُلَّ ذِي نِعْمَةٍ مَحْسُودٌ- وَطَعْنُ الْكُفَّارِ فِي عِيسَى عَلَيْهِ/ السَّلَامُ
Cevap şudur: Meşhur mesellerden biri şudur: 'Her nimet sahibine haset edilir.' İnkârcıların İsa aleyhisselâm'a
بِهَذَا الْكَلَامِ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ نِعَمَ اللَّه فِي حَقِّهِ كَانَتْ عَظِيمَةً فَحَسُنَ ذِكْرُهُ عِنْدَ تعديد النعم للوجه الذي ذكرناه.
bu sözle saldırmaları, Allah'ın onun hakkındaki nimetlerinin pek büyük olduğuna delalet eder. Dolayısıyla zikrettiğimiz vecihten ötürü nimetlerin sayımı esnasında bunun zikredilmesi güzel düşmüştür.
[سورة المائدة (٥) : آية ١١١]
[Mâide Suresi (5), Âyet 111]
وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي قالُوا آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنا مُسْلِمُونَ (١١١)
{ وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي قالُوا آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنا مُسْلِمُونَ (١١١) } “Hani Havarilere: 'Bana ve elçime iman edin' diye vahyetmiştim. Onlar da: 'İman ettik, bizim teslim olmuş müslümanlar olduğumuza sen de şahit ol' demişlerdi.”
وَثَامِنُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الْوَحْيِ. فَمَنْ قَالَ إِنَّهُمْ كَانُوا أَنْبِيَاءَ قَالَ ذَلِكَ الْوَحْيُ هُوَ الْوَحْيُ الَّذِي يُوحَى إِلَى الْأَنْبِيَاءِ. وَمَنْ قَالَ إِنَّهُمْ مَا كَانُوا أَنْبِيَاءَ قال المراد بذلك الوحي الإلهام وَالْإِلْقَاءُ فِي الْقَلْبِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى أَنْ أَرْضِعِيهِ [الْقَصَصِ:
Sekizincisi: Yüce Allah'ın: { وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي } “Hani Havarilere: 'Bana ve elçime iman edin' diye vahyetmiştim” kavlidir. Vahyin tefsiri daha önce geçmişti. Onların peygamber olduğunu söyleyen kimse: 'Bu vahiy, peygamberlere vahyedilen vahiydir' demiştir. Onların peygamber olmadığını söyleyen kimse ise: 'Bu vahiyden maksat ilham ve kalbe doğdurmadır; nitekim Yüce Allah'ın: { وَأَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى أَنْ أَرْضِعِيهِ } [Kasas 7] “Musa'nın annesine: Onu emzir diye vahyettik”
٧] وَقَوْلِهِ وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ [النَّحْلِ: ٦٨] وَإِنَّمَا ذَكَرَ هَذَا فِي مَعْرِضِ تَعْدِيدِ النِّعَمِ لِأَنَّ صَيْرُورَةَ الْإِنْسَانِ مَقْبُولَ الْقَوْلِ عِنْدَ النَّاسِ مَحْبُوبًا فِي قُلُوبِهِمْ مِنْ أَعْظَمِ نِعَمِ اللَّه عَلَى الْإِنْسَانِ. وَذَكَرَ تَعَالَى أَنَّهُ لَمَّا أَلْقَى ذَلِكَ الْوَحْيَ فِي قُلُوبِهِمْ، آمَنُوا وَأَسْلَمُوا وَإِنَّمَا قَدَّمَ ذِكْرَ الْإِيمَانِ عَلَى الْإِسْلَامِ، لِأَنَّ الْإِيمَانَ صِفَةُ الْقَلْبِ وَالْإِسْلَامَ عِبَارَةٌ عَنِ الِانْقِيَادِ وَالْخُضُوعِ فِي الظَّاهِرِ، يَعْنِي آمَنُوا بِقُلُوبِهِمْ وَانْقَادُوا بِظَوَاهِرِهِمْ.
ve { وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ } [Nahl 68] “Rabbin bala arısına vahyetti” buyruklarında olduğu gibidir' demiştir. Bunun nimetlerin sayımı sadedinde zikredilmesi, insanın sözünün insanlar katında makbul olması ve kalplerinde sevilir olmasının, Allah'ın insan üzerindeki en büyük nimetlerinden olmasındandır. Yüce Allah, o vahyi onların kalplerine ilka ettiğinde onların iman edip teslim olduklarını zikretmiştir. İmanın zikrini İslam'dan öne almıştır; zira iman kalbin vasfıdır, İslam ise zâhirde boyun eğme ve itaatten ibarettir. Yani kalpleriyle iman ettiler ve zâhirleriyle boyun eğdiler demektir.
فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلى والِدَتِكَ [المائدة: ١١٠] ثُمَّ إِنَّ جَمِيعَ مَا ذَكَرَهُ تَعَالَى مِنَ النِّعَمِ مُخْتَصٌّ بِعِيسَى ﵇، وَلَيْسَ لِأُمِّهِ بِشَيْءٍ مِنْهَا تَعَلُّقٌ.
Şayet: 'Yüce Allah ayetin başında { اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلى والِدَتِكَ } [Mâide 110] “Senin üzerindeki ve annen üzerindeki nimetimi hatırla!” buyurmuştur; oysa Yüce Allah'ın zikrettiği nimetlerin tamamı İsa aleyhisselâm'a mahsustur ve bunlardan hiçbirinin annesiyle bir ilgisi yoktur' denilirse,
قُلْنَا: كُلُّ مَا حَصَلَ لِلْوَلَدِ مِنَ النِّعَمِ الْجَلِيلَةِ وَالدَّرَجَاتِ الْعَالِيَةِ فَهُوَ حَاصِلٌ عَلَى سَبِيلِ الضِّمْنِ وَالتَّبَعِ لِلْأُمِّ.
Deriz ki: Çocuğa nasip olan yüce nimetler ve yüksek derecelerin hepsi, zımnen ve tâbi olma yoluyla anneye de nasip olmuş olur.
وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً [الْمُؤْمِنُونَ: ٥٠] فَجَعَلَهُمَا مَعًا آيَةً وَاحِدَةً لِشِدَّةِ اتِّصَالِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِالْآخَرِ.
Bundan ötürü Yüce Allah: { وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً } [Mü'minûn 50] “Meryem oğlunu ve annesini bir ayet kıldık” buyurmuş; birbirleriyle olan son derece kuvvetli irtibatlarından ötürü ikisini birlikte tek bir ayet (mucize) kılmıştır.
وَرُوِيَ أَنَّهُ تَعَالَى لما قال لعيسى اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ [المائدة: ١١٠] كَانَ يَلْبَسُ الشَّعْرَ وَيَأْكُلُ الشَّجَرَ، وَلَا يَدَّخِرُ شَيْئًا لِغَدٍ وَيَقُولُ مَعَ كُلِّ يَوْمٍ رِزْقُهُ، وَمَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ بَيْتٌ فَيَخْرَبُ، وَلَا ولد فيموت، أينما أمسى بات.
Rivayet edildiğine göre Yüce Allah İsa'ya: { اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ } [Mâide 110] “Senin üzerindeki nimetimi hatırla!” buyurduğunda o, kıldan elbise giyer, ağaç [yaprakları] yer, yarına hiçbir şey biriktirmezdi ve: 'Her günle beraber onun rızkı vardır; yıkılacak bir evi ve ölecek bir çocuğu olmayan kimse nerede akşamlasa orada sabahlar' derdi.
[سورة المائدة (٥) : آية ١١٢]
[Mâide Suresi (5), Âyet 112]
إِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ قالَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١١٢)
{ إِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ قالَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١١٢) } “Hani Havariler: 'Ey Meryem oğlu İsa! Rabbin bize gökten bir sofra indirebilir mi?' demişlerdi. O da: 'Eğer inanıyorsanız Allah'tan korkun' demişti.”
[في قوله تعالى إِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ] فِيهِ مَسَائِلُ:
[Yüce Allah'ın: { إِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ } “Hani Havariler: 'Ey Meryem oğlu İsa! Rabbin bize gökten bir sofra indirebilir mi?' demişlerdi” kavli hakkında] birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي قَوْلِهِ إِذْ قالَ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ إِذْ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ الثَّانِي:
Birinci Mesele: { إِذْ قالَ } kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Havariler dediği vakit Havarilere vahyetmiştim [takdirindedir]. İkincisi:
اذْكُرْ إِذْ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ.
Havarilerin dediği vakti hatırla [takdirindedir].