أَيْ خَفَّفْتُ عَنْكُمْ بِإِسْقَاطِهَا.
Yani onları düşürerek sizden [yükü] hafiflettim.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ وَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ عَفَا اللَّه عَنْهَا مَا ذَكَرْنَاهُ في الوجه الأول. ثم قال تعالى:
Sonra Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ } “Allah çok bağışlayandır, halimdir” buyurmuştur. Bu ayet, O'nun { عَفَا اللَّه عَنْهَا } “Allah onlardan vazgeçmiştir” sözünden maksadın birinci vecihte zikrettiğimiz şey olduğuna delalet eder. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة المائدة (٥) : آية ١٠٢]
[Mâide Suresi (5) : Ayet 102]
قَدْ سَأَلَها قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِها كافِرِينَ (١٠٢)
{ قَدْ سَأَلَها قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِها كافِرِينَ (١٠٢) } “Sizden önceki bir kavim de onları sormuştu; sonra da bunlar yüzünden inkârcı oldular.”
قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: يَعْنِي قَوْمَ صَالِحٍ سَأَلُوا النَّاقَةَ ثُمَّ عَقَرُوهَا وَقَوْمُ مُوسَى قَالُوا: أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً [النساء:
Müfessirler şöyle demişlerdir: Yani Sâlih'in kavmi deveyi istemiş, sonra onu boğazlamışlardı; Mûsâ'nın kavmi de: { أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً } “Bize Allah'ı apaçık göster” [en-Nisâ:
١٥٣] فَصَارَ ذَلِكَ وَبَالًا عَلَيْهِمْ، وَبَنُو إِسْرَائِيلَ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ تَعَالَى:
153] demişler ve bu durum onların aleyhine bir vebal olmuştu. İsrâiloğulları da peygamberlerine: { ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Bize bir hükümdar gönder de Allah yolunda savaşalım” demişlerdi. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ وقالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ [الْبَقَرَةِ: ٢٤٦- ٢٤٧] فَسَأَلُوهَا ثُمَّ كَفَرُوا بِهَا، وَقَوْمُ عِيسَى سَأَلُوا الْمَائِدَةَ ثُمَّ كَفَرُوا بِهَا، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ أُولَئِكَ سَأَلُوا فَلَمَّا أُعْطُوا سُؤْلَهُمْ سَاءَهُمْ ذَلِكَ فَلَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ فَلَعَلَّكُمْ إِنْ أُعْطِيتُمْ سُؤْلَكُمْ سَاءَكُمْ ذَلِكَ فَإِنْ قيل: إنه تعالى قال: أولا: لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ [المائدة: ١٠١] ثُمَّ قَالَ هَاهُنَا: قَدْ سَأَلَها قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ وَكَانَ الْأَوْلَى أَنْ يَقُولَ: قَدْ سَأَلَ عَنْهَا قَوْمٌ فَمَا السَّبَبُ فِي ذَلِكَ.
{ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ } “Fakat kendilerine savaş farz kılınınca, içlerinden pek azı müstesna yüz çevirdiler” ve { قالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ } “Biz hükümdarlığa ondan daha layık iken onun üzerimize hükümdarlığı nasıl olur? dediler” [el-Bakara: 246-247]. Böylece onu istediler, sonra da onu inkâr ettiler. Îsâ'nın kavmi de sofrayı istemiş, sonra onu inkâr etmişlerdi. Sanki O Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Onlar istediler, kendilerine istedikleri verilince de bu durum onları üzdü; öyleyse [birtakım] şeyleri sormayın/istemeyin, zira belki de istediğiniz size verilirse bu durum sizi üzer. Eğer: 'Allah Teâlâ önce: { لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ } “[Birtakım] şeyleri sormayın” [el-Mâide: 101] buyurmuş, sonra burada: { قَدْ سَأَلَها قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizden önceki bir kavim de onları sormuştu/istemişti” buyurmuştur. Halbuki 'Sizden önceki bir kavim de onlardan sormuştu' (قد سأل عنها قوم) buyurması daha evla idi; bunun sebebi nedir?' denilirse,
قُلْنَا الْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ السُّؤَالَ عَنِ الشَّيْءِ عِبَارَةٌ عَنِ السُّؤَالِ عَنْ حَالَةٍ مِنْ أَحْوَالِهِ، وَصِفَةٍ مِنْ
Deriz ki: Cevap iki vecihtendir: Birincisi: Bir şeyden sormak (es-suâlü ani'ş-şey'), o şeyin hallerinden bir hali ve niteliklerinden bir niteliği
صِفَاتِهِ، وَسُؤَالُ الشَّيْءِ عِبَارَةٌ عَنْ طَلَبِ ذَلِكَ الشَّيْءِ فِي نَفْسِهِ، يُقَالُ: سَأَلْتُهُ دِرْهَمًا أَيْ طَلَبْتُ مِنْهُ الدِّرْهَمَ وَيُقَالُ:
sormaktan ibarettir. Bir şeyi sormak/istemek (suâlü'ş-şey') ise bizzat o şeyin kendisini talep etmekten ibarettir. Nitekim: «Ondan bir dirhem istedim» (سألته درهما) yani 'ondan dirhemi talep ettim' denilir. Yine:
سَأَلْتُهُ عَنِ الدِّرْهَمِ أَيْ سَأَلْتُهُ عَنْ صِفَةِ الدِّرْهَمِ وَعَنْ نَعْتِهِ، فَالْمُتَقَدِّمُونَ إِنَّمَا سَأَلُوا مِنَ اللَّه إِخْرَاجَ النَّاقَةِ مِنَ الصَّخْرَةِ، وَإِنْزَالَ الْمَائِدَةِ مِنَ السَّمَاءِ، فَهُمْ سَأَلُوا نَفْسَ الشَّيْءِ، وَأَمَّا أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ فَهُمْ مَا سَأَلُوا ذَلِكَ، وَإِنَّمَا سَأَلُوا عَنْ أَحْوَالِ الْأَشْيَاءِ وَصِفَاتِهَا، فَلَمَّا اخْتَلَفَ السُّؤَالَانِ فِي النَّوْعِ، اخْتَلَفَتِ الْعِبَارَةُ أَيْضًا إِلَّا أَنَّ كِلَا الْقِسْمَيْنِ يَشْتَرِكَانِ فِي وَصْفٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ أَنَّهُ خَوْضٌ فِي الْفُضُولِ، وَشُرُوعٌ فِيمَا لَا حَاجَةَ إِلَيْهِ، وَفِيهِ خَطَرُ الْمَفْسَدَةِ، وَالشَّيْءُ الَّذِي لَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ وَيَكُونُ فِيهِ خَطَرُ الْمَفْسَدَةِ، يَجِبُ عَلَى الْعَاقِلِ الِاحْتِرَازُ عَنْهُ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ قَوْمَ مُحَمَّدٍ ﵇ فِي السُّؤَالِ عَنْ أَحْوَالِ الْأَشْيَاءِ مُشَابِهُونَ لِأُولَئِكَ الْمُتَقَدِّمِينَ فِي سُؤَالِ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ فِي كَوْنِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فُضُولًا وَخَوْضًا فِيمَا لَا فَائِدَةَ فِيهِ.
«Ona dirhemi sordum» (سألته عن الدرهم) yani 'ona dirhemin niteliğini ve vasfını sordum' denilir. Öncekiler Allah'tan devenin kayadan çıkarılmasını ve sofranın gökten indirilmesini istemişlerdi; dolayısıyla onlar bizzat o şeyin kendisini talep etmişlerdi. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı ise bunu istememiş, sadece şeylerin hallerini ve niteliklerini sormuşlardı. Bu iki soru/talep tür bakımından farklı olunca ifade de farklılaşmıştır. Ancak her iki kısım da tek bir vasıfta ortaktır; o da gereksiz şeylere dalmak, ihtiyaç duyulmayan bir şeye girişmektir ve bunda mefsedet tehlikesi vardır. İhtiyaç duyulmayan ve içinde mefsedet tehlikesi bulunan şeyden ise akıllı kimsenin sakınması vaciptir. Allah Teâlâ, Muhammed aleyhisselâm'ın kavminin şeylerin hallerini sorma hususunda, her ikisinin de boş ve faydasız şeylere dalmak olması bakımından, o şeyleri bizzat talep eden önceki topluluklara benzediklerini beyan etmiştir.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ أَنَّ الْهَاءَ فِي قَوْلِهِ قَدْ سَأَلَها غَيْرُ عَائِدَةٍ إِلَى الْأَشْيَاءِ الَّتِي سَأَلُوا عَنْهَا، بَلْ عَائِدَةٌ إِلَى سُؤَالَاتِهِمْ عَنْ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ، وَالتَّقْدِيرُ: قَدْ سَأَلَ تِلْكَ السُّؤَالَاتِ الْفَاسِدَةَ الَّتِي ذَكَرْتُمُوهَا قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ، فَلَمَّا أُجِيبُوا عَنْهَا أَصْبَحُوا بها كافرين.
Cevaptaki ikinci vecih: { قَدْ سَأَلَها } “Onları sormuştu” sözündeki 'hâ' (ها) zamiri, hakkında soru sordukları şeylere değil, onların o şeylere dair sorularına dönmektedir. Takdiri şöyledir: 'Zikrettiğiniz o fasit soruları sizden önceki bir kavim sormuştu; kendilerine bunlara dair cevap verildiğinde ise onları inkâr eder hale geldiler.'
[سورة المائدة (٥) : آية ١٠٣]
[Mâide Suresi (5) : Ayet 103]
مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سائِبَةٍ وَلا وَصِيلَةٍ وَلا حامٍ وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ (١٠٣)
{ مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سائِبَةٍ وَلا وَصِيلَةٍ وَلا حامٍ وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ (١٠٣) } “Allah ne bir bahîre, ne bir sâibe, ne bir vasîle, ne de bir hâm kılmıştır. Fakat inkâr edenler Allah'a karşı yalan uydurmaktadırlar ve onların çoğunun aklı ermez.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سائِبَةٍ وَلا وَصِيلَةٍ وَلا حامٍ فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سائِبَةٍ وَلا وَصِيلَةٍ وَلا حامٍ } “Allah ne bir bahîre, ne bir sâibe, ne bir vasîle, ne de bir hâm kılmıştır” sözünde birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا مَنَعَ النَّاسَ مِنَ الْبَحْثِ عَنْ أُمُورٍ مَا كُلِّفُوا بِالْبَحْثِ عَنْهَا كَذَلِكَ مَنَعَهُمْ عَنِ الْتِزَامِ أُمُورٍ مَا كُلِّفُوا الْتِزَامَهَا، وَلَمَّا كَانَ الْكُفَّارُ يُحَرِّمُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمُ الِانْتِفَاعَ بِهَذِهِ الْحَيَوَانَاتِ وَإِنْ كَانُوا فِي غَايَةِ الِاحْتِيَاجِ إِلَى الِانْتِفَاعِ بِهَا، بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ ذَلِكَ بَاطِلٌ فَقَالَ: مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سائِبَةٍ وَلا وَصِيلَةٍ وَلا حامٍ.
Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ insanları araştırması kendilerine teklif edilmeyen şeyleri araştırmaktan nehyettiği gibi, yükümlü tutulmadıkları şeyleri kendilerine bağlayıcı kılmaktan da nehyetmiştir. Kâfirler, bu hayvanlardan yararlanmaya son derece muhtaç oldukları halde onlardan faydalanmayı kendilerine haram kılıyorlardı; Allah Teâlâ bunun batıl olduğunu beyan ederek: { مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سائِبَةٍ وَلا وَصِيلَةٍ وَلا حامٍ } “Allah ne bir bahîre, ne bir sâibe, ne bir vasîle, ne de bir hâm kılmıştır” buyurdu.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ يُقَالُ: فَعَلَ وَعَمِلَ وَطَفِقَ وَجَعَلَ وَأَنْشَأَ وَأَقْبَلَ، وَبَعْضُهَا أَعَمُّ مِنْ بَعْضٍ، وَأَكْثَرُهَا عُمُومًا فَعَلَ، لِأَنَّهُ وَاقِعٌ عَلَى أَعْمَالِ الْجَوَارِحِ وَأَعْمَالِ الْقُلُوبِ، أَمَّا إِنَّهُ وَاقِعٌ عَلَى أَعْمَالِ الْجَوَارِحِ فَظَاهِرٌ، وَأَمَّا إِنَّهُ وَاقِعٌ عَلَى أَعْمَالِ الْقُلُوبِ، فَدَلِيلٌ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ نَحْنُ وَلا آباؤُنا إلى قوله ذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ
İkinci Mesele: Bil ki [Arapçada] fea'le (فَعَلَ), amile (عَمِلَ), tafika (طَفِقَ), ceale (جَعَلَ), enşee (أَنْشَأَ) ve akbele (أَقْبَلَ) denilir. Bunların bazısı bazısından daha geneldir. En genel olanı feale (فَعَلَ) lafzıdır; çünkü bu hem organların amelleri hem de kalplerin amelleri için kullanılır. Organların amelleri için kullanıldığı açıktır. Kalplerin amelleri için kullanıldığına delil ise Allah Teâlâ'nın: { لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ نَحْنُ وَلا آباؤُنا } “Allah dileseydi ne biz ne de atalarımız O'ndan başka hiçbir şeye tapmazdık” sözünden { ذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Kendilerinden öncekiler de böyle yapmıştı” sözüne kadar olan ayettir
[النَّحْلِ: ٣٥] وَأَمَّا عَمِلَ فَإِنَّهُ أَخَصُّ مِنْ فَعَلَ، لِأَنَّهُ لَا يَقَعُ إلا على أعمال الجوارح، وال يَقَعُ عَلَى الْهَمِّ وَالْعَزْمِ وَالْقَصْدِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ
[en-Nahl: 35]. Âmile (عَمِلَ) lafzına gelince; bu feale'den daha özeldir, zira sadece organların amelleri için kullanılır; niyet, azim ve kast için kullanılmaz. Buna delil ise
قَوْلِهِ ﵇: «نِيَّةُ الْمُؤْمِنِ خَيْرٌ مِنْ عَمَلِهِ»
[Peygamber] aleyhisselâm'ın: «Müminin niyeti amelinden hayırlıdır» hadisidir.
جَعَلَ النِّيَّةَ خَيْرًا مِنَ الْعَمَلِ، فَلَوْ كَانَتِ النِّيَّةُ عَمَلًا، لَزِمَ كَوْنُ النِّيَّةِ خَيْرًا مِنْ نَفْسِهَا، وَأَمَّا جَعَلَ فَلَهُ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: الْحُكْمُ وَمِنْهُ قَوْلُهُ وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً [الزُّخْرُفِ: ١٩] وَثَانِيهَا:
[Burada] niyeti amelden hayırlı kılmıştır; şayet niyet de bir amel olsaydı, niyetin kendisinden hayırlı olması gerekirdi. Ceale (جَعَلَ) lafzına gelince; bunun birkaç anlamı vardır: Birincisi: Hükmetmektir; nitekim { وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً } “Onlar Rahmân'ın kulları olan melekleri dişi saydılar” [ez-Zuhruf: 19] ayeti böyledir. İkincisi:
الْخَلْقُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ [الْأَنْعَامِ: ١] وَثَالِثُهَا: بِمَعْنَى التَّصْيِيرِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا [الزُّخْرُفِ: ٣] .
Yaratmaktır (halk); nitekim { وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ } “karanlıkları ve aydınlığı var etti” [el-En'âm: 1] ayeti böyledir. Üçüncüsü: Dönüştürmek/kılmak (tasyîr) anlamındadır; nitekim { إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا } “Biz onu Arapça bir Kur'an kıldık” [ez-Zuhruf: 3] ayeti böyledir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ مَا جَعَلَ اللَّهُ أَيْ مَا حَكَمَ اللَّه بِذَلِكَ وَلَا شَرَعَ وَلَا أَمَرَ بِهِ.
Bunu bildiğinde deriz ki: O'nun { مَا جَعَلَ اللَّهُ } “Allah kılmamıştır” sözü, yani 'Allah buna hükmetmemiş, bunu meşru kılmamış ve bunu emretmemiştir' demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ هَاهُنَا أَرْبَعَةَ أَشْيَاءَ: أَوَّلُهَا: الْبَحِيرَةُ: وَهِيَ فَعِيلَةٌ مِنَ الْبَحْرِ وَهُوَ الشَّقُّ، يُقَالُ:
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ burada dört şeyi zikretmiştir: Birincisi: Bahîre (el-Bahîre / الْبَحِيرَةُ): Bu, yarmak/kesmek anlamına gelen bahr (el-bahr) kökünden 'faîle' veznindedir. Şöyle denilir:
بَحَرَ نَاقَتَهُ إِذَا شَقَّ أُذُنَهَا، وَهِيَ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ، قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالزَّجَّاجُ: النَّاقَةُ إِذَا نَتَجَتْ خَمْسَةَ أَبْطُنٍ، وَكَانَ
Kulağını yardığı zaman 'devesini yardı' (bahara nâkatehû) denilir ve bu mef'ûl (ismi mef'ûl) anlamındadır. Ebû Ubeyde ve ez-Zeccâc şöyle demiştir: Deve beş batın doğurup
آخِرُهَا ذَكَرًا شَقُّوا أُذُنَ النَّاقَةِ وَامْتَنَعُوا مِنْ رُكُوبِهَا وَذَبْحِهَا وَسَيَّبُوهَا لِآلِهَتِهِمْ، وَلَا يُجَزُّ لَهَا وَبَرٌ، وَلَا يُحْمَلُ عَلَى ظَهْرِهَا، وَلَا تُطْرَدُ عَنْ مَاءٍ، وَلَا تُمْنَعُ عَنْ مَرْعًى، وَلَا يُنْتَفَعُ بِهَا وَإِذَا لَقِيَهَا الْمُعْيَى لَمْ يَرْكَبْهَا تَحْرِيجًا.
sonuncusu erkek olduğunda devenin kulağını yararlar, ona binmekten ve onu kesmekten imtina ederler, onu ilahları için salıverirlerdi; yünü kırkılmaz, sırtına yük vurulmaz, sudan kovulmaz, otlaktan menedilmez ve ondan faydalanılmazdı; yorgun düşmüş bir kimse ona rastlasa günaha girmekten korktuğu için ona binmezdi.
وَأَمَّا السَّائِبَةُ: فَهِيَ فَاعِلَةٌ مِنْ سَابَ إِذَا جَرَى عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ يُقَالُ: سَابَ الْمَاءُ وَسَابَتِ الْحَيَّةُ، فَالسَّائِبَةُ هِيَ الَّتِي تُرِكَتْ حَتَّى تَسِيبَ إِلَى حَيْثُ شَاءَتْ، وَهِيَ الْمُسَيَّبَةُ كَعِيشَةٍ رَاضِيَةٍ بِمَعْنَى مَرْضِيَّةٍ، وَذَكَرُوا فِيهَا وُجُوهًا:
Sâibe'ye (es-Sâibe / السَّائِبَةُ) gelince: Bu, yeryüzünde akıp gitmek anlamına gelen sâbe (سَابَ) fiilinden 'fâile' veznindedir; nitekim 'su aktı' (sâbe'l-mâ') ve 'yılan kayıp gitti' (sâbeti'l-hayyeh) denilir. Dolayısıyla sâibe, dilediği yere serbestçe gidip otlaması için başıboş bırakılan hayvandır; tıpkı 'hoşnut olunmuş' (merdiyye) anlamında gelen { عِيشَةٍ راضِيَةٍ } tabirinde olduğu gibi müsiyyebedir (salıverilmiştir). Bu konuda birtakım vecihler zikretmişlerdir:
أَحَدُهَا: مَا ذَكَرَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ، وَهُوَ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ إِذَا مَرِضَ أَوْ قَدِمَ مِنْ سَفَرٍ أَوْ نَذَرَ نَذْرًا أَوْ شَكَرَ نِعْمَةً سَيَّبَ بَعِيرًا، فَكَانَ بِمَنْزِلَةِ الْبَحِيرَةِ فِي جَمِيعِ مَا حَكَمُوا لَهَا، وَثَانِيهَا: قَالَ الْفَرَّاءُ: إِذَا وَلَدَتِ النَّاقَةُ عَشَرَةَ أَبْطُنٍ كُلُّهُنَّ إِنَاثٌ، سُيِّبَتْ فَلَمْ تُرْكَبْ وَلَمْ تُحْلَبْ وَلَمْ يُجَزَّ لَهَا وَبَرٌ، وَلَمْ يَشْرَبْ لَبَنَهَا إِلَّا وَلَدٌ أَوْ ضَيْفٌ، وَثَالِثُهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:
Birincisi: Ebû Ubeyde'nin zikrettiği görüştür: Kişi hastalandığında, yolculuktan döndüğünde, bir adak adadığında veya bir nimete şükrettiğinde bir deveyi salıverirdi (seyyebe); böylece o deve hakkında hükmettikleri her şeyde bahîre konumunda olurdu. İkincisi: el-Ferrâ şöyle demiştir: Deve hepsi dişi olmak üzere on batın doğurduğunda salıverilir, ona binilmez, sağılmaz, yünü kırkılmaz ve sütünü yavrusundan veya misafirden başkası içmezdi. Üçüncüsü: İbn Abbâs şöyle demiştir:
السَّائِبَةُ هِيَ الَّتِي تُسَيَّبُ لِلْأَصْنَامِ أَيْ تُعْتَقُ لَهَا، وَكَانَ الرَّجُلُ يُسَيِّبُ مِنْ مَالِهِ مَا يَشَاءُ، فَيَجِيءُ بِهِ إِلَى السَّدَنَةِ وَهُمْ خَدَمُ آلِهَتِهِمْ فَيُطْعِمُونَ/ مِنْ لَبَنِهَا أَبْنَاءَ السَّبِيلِ، وَرَابِعُهَا: السَّائِبَةُ هُوَ الْعَبْدُ يُعْتَقُ عَلَى أَنْ لَا يَكُونَ عَلَيْهِ وَلَاءٌ وَلَا عَقْلٌ وَلَا مِيرَاثٌ.
Sâibe, putlar için salıverilen, yani onlar adına azat edilen hayvandır. Kişi malından dilediğini salıverir, sonra onu ilahlarının hizmetçileri olan sedeneye getirirdi; onlar da sütünden yolculara içirirlerdi. Dördüncüsü: Sâibe, üzerinde velâ, diyet (akl) ve miras hakkı bulunmamak üzere azat edilen köledir.
وَأَمَّا الْوَصِيلَةُ: فَقَالَ الْمُفَسِّرُونَ: إِذَا وَلَدَتِ الشَّاةُ أُنْثَى فَهِيَ لَهُمْ وَإِنْ وَلَدَتْ ذَكَرًا فَهُوَ لِآلِهَتِهِمْ، وَإِنْ ولدت ذكرا وأنثى قالوا: وصلت أخاها، فلم يذبحوا الذكر لآلهتهم، فالوصيلة بمعنى الموصولة كأنها وصلت بغيرها، ويجوز أن تكون بمعنى الواصلة لأنها وَصَلَتْ أَخَاهَا، وَأَمَّا الْحَامُ فَيُقَالُ: حَمَاهُ يَحْمِيهِ إِذَا حَفِظَهُ وَفِيهِ وُجُوهٌ:
Vasîle'ye (el-Vasîle / الْوَصِيلَةُ) gelince: Müfessirler şöyle demiştir: Koyun dişi doğurduğunda kendilerinin olurdu; erkek doğurduğunda ise ilahlarına ait olurdu. Şayet bir erkek bir dişi doğurursa: «Erkek kardeşine ulaştı / onu kurtardı» derler ve o erkeği ilahları için kesmezlerdi. Dolayısıyla vasîle, sanki başkasına ulaştırılmış gibi 'mevsûle' anlamındadır; 'vâsıle' (ulaştıran) anlamında olması da caizdir, çünkü erkek kardeşine ulaşmıştır. Hâm'a (el-Hâm / الْحَامُ) gelince: Koruduğu zaman 'ona arka çıktı / korudu' (hamâhu yahmîhi) denilir. Bunda da birtakım vecihler vardır:
أَحَدُهَا: الْفَحْلُ إِذَا رُكِبَ وَلَدُ وَلَدِهِ. قِيلَ: حَمَى ظَهْرَهُ أَيْ حَفِظَهُ عَنِ الرُّكُوبِ فَلَا يُرْكَبُ وَلَا يُحْمَلُ عَلَيْهِ وَلَا يُمْنَعُ مِنْ مَاءٍ وَلَا مَرْعًى إِلَى أَنْ يَمُوتَ فَحِينَئِذٍ تَأْكُلُهُ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ. وَثَانِيهَا: إِذَا نَتَجَتِ النَّاقَةُ عَشَرَةَ أَبْطُنٍ قَالُوا حَمَتْ ظَهْرَهَا حَكَاهُ أَبُو مُسْلِمٍ. وَثَالِثُهَا: الْحَامُ هُوَ الْفَحْلُ الَّذِي يَضْرِبُ فِي الْإِبِلِ عَشْرَ سِنِينَ فَيُخَلَّى، وَهُوَ مِنَ الْأَنْعَامِ الَّتِي حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا، وَهُوَ قَوْلُ السُّدِّيِّ فَإِنْ قِيلَ: إِذَا جَازَ إِعْتَاقُ الْعَبِيدِ وَالْإِمَاءِ فَلِمَ لَا يَجُوزُ إِعْتَاقُ هَذِهِ الْبَهَائِمِ مِنَ الذَّبْحِ وَالْإِتْعَابِ وَالْإِيلَامِ.
Birincisi: Damızlık erkek devenin dölünden olan yavrunun yavrusuna binildiğinde: 'Sırtını korudu' (hamâ zahrahû), yani sırtını binilmekten korudu denilir; böylece ölünceye kadar ona binilmez, yük vurulmaz, sudan ve otlaktan menedilmez; öldüğünde ise onu hem erkekler hem de kadınlar yerdi. İkincisi: Deve on batın doğurduğunda: 'Sırtını korudu' derlerdi; bunu Ebû Müslim nakletmiştir. Üçüncüsü: Hâm, develer arasında on yıl aşı yapan ve sonra serbest bırakılan damızlık erkek devedir; bu, sırtları haram kılınan en'amdandır. Bu, es-Süddî'nin görüşüdür. Eğer: 'Köle ve cariyeleri azat etmek caiz olduğuna göre, bu hayvanları boğazlanmaktan, yorulmaktan ve incitilmekten azat etmek niçin caiz olmasın?' denilirse,
قُلْنَا: الْإِنْسَانُ مَخْلُوقٌ لِخِدْمَةِ اللَّه تَعَالَى وَعُبُودِيَّتِهِ، فَإِذَا تَمَرَّدَ عَنْ طَاعَةِ اللَّه تَعَالَى عُوقِبَ بِضَرْبِ الرِّقِّ عَلَيْهِ، فَإِذَا أُزِيلَ الرِّقُّ عَنْهُ تَفَرَّغَ لِعِبَادَةِ اللَّه تَعَالَى، فَكَانَ ذَلِكَ عِبَادَةً مُسْتَحْسَنَةً، وَأَمَّا هَذِهِ الْحَيَوَانَاتُ فَإِنَّهَا مَخْلُوقَةٌ لِمَنَافِعِ الْمُكَلَّفِينَ، فَتَرْكُهَا وَإِهْمَالُهَا يَقْتَضِي فَوَاتَ مَنْفَعَةٍ عَلَى مَالِكِهَا مِنْ غَيْرِ أَنْ يَحْصُلَ فِي مُقَابَلَتِهَا فَائِدَةٌ، فَظَهَرَ الْفَرْقُ، وَأَيْضًا الْإِنْسَانُ إِذَا كَانَ عَبْدًا فَأُعْتِقَ قَدَرَ عَلَى تَحْصِيلِ مَصَالِحِ نَفْسِهِ، وَأَمَّا الْبَهِيمَةُ إِذَا أُعْتِقَتْ وَتُرِكَتْ لَمْ تَقْدِرْ عَلَى رِعَايَةِ مَصَالِحِ نَفْسِهَا فَوَقَعَتْ فِي أَنْوَاعٍ مِنَ الْمِحْنَةِ أَشَدَّ وَأَشَقَّ مِمَّا كَانَتْ فِيهَا حَالَ مَا كَانَتْ مَمْلُوكَةً فَظَهَرَ الْفَرْقُ.
Deriz ki: İnsan, Allah Teâlâ'ya hizmet ve kulluk için yaratılmıştır. Allah Teâlâ'ya itaatten yüz çevirdiğinde üzerine kölelik vurularak cezalandırılır; kölelik kendisinden kaldırıldığında ise Allah Teâlâ'ya ibadet etmeye vakit bulur, dolayısıyla bu güzel görülen bir ibadet olur. Bu hayvanlara gelince; bunlar mükelleflerin menfaatleri için yaratılmıştır. Onları terk edip başıboş bırakmak, karşılığında bir fayda elde edilmeksizin sahibinin bir menfaati kaçırmasını gerektirir; böylece fark ortaya çıkmış olur. Ayrıca insan köle olup azat edildiğinde kendi maslahatlarını temin etmeye güç yetirebilir; hayvan ise azat edilip başıboş bırakıldığında kendi maslahatlarını gözetmeye güç yetiremez ve mülkiyet altında bulunduğu halden daha şiddetli ve daha zahmetli türlü sıkıntılara düşer; böylece fark açıkça ortaya çıkmaktadır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ
Sonra Allah Teâlâ: { وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ } “Fakat inkâr edenler Allah'a karşı yalan uydurmaktadırlar ve onların çoğunun aklı ermez” buyurmuştur.
قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: إِنَّ عَمْرَو بْنَ لُحَيٍّ الْخُزَاعِيَّ كَانَ قَدْ مَلَكَ مَكَّةَ وَكَانَ أَوَّلَ مَنْ غَيَّرَ دِينَ إِسْمَاعِيلَ، فَاتَّخَذَ الْأَصْنَامَ، وَنَصَبَ الْأَوْثَانَ، وَشَرَعَ الْبَحِيرَةَ والسابئة وَالْوَصِيلَةَ وَالْحَامَ. قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «فَلَقَدْ رَأَيْتُهُ فِي النَّارِ يُؤْذِي أَهْلَ النار بريح قصبه»
Müfessirler şöyle demişlerdir: Amr b. Luhayy el-Huzâî Mekke'ye hâkim olmuştu ve İsmâil'in dinini değiştiren ilk kişi oydu; putlar edinmiş, heykeller dikmiş; bahîre, sâibe, vasîle ve hâm uygulamasını ihdas etmişti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Onu cehennemde, bağırsaklarının kokusuyla cehennem ehline eziyet verirken gördüm.»
والقصب المعا وَجَمْعُهُ الْأَقْصَابُ،
Kasab (el-Kasab / الْقَصَب), bağırsak demektir ve çoğulu aksâb (الْأَقْصَابُ) gelir.
وَيُرْوَى يَجُرُّ قُصْبَهُ فِي النَّارِ.
«Bağırsaklarını cehennemde sürüklerken» şeklinde de rivayet edilmiştir.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قَوْلُهُ وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يُرِيدُ عَمْرَو بْنَ لُحَيٍّ وَأَصْحَابَهُ يَقُولُونَ عَلَى اللَّه هَذِهِ الْأَكَاذِيبَ وَالْأَبَاطِيلَ فِي تَحْرِيمِهِمْ هَذِهِ الْأَنْعَامَ، وَالْمَعْنَى أَنَّ الرُّؤَسَاءَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّه عَلَى الْكَذِبِ، فَأَمَّا الْأَتْبَاعُ وَالْعَوَامُّ فَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ، فَلَا جَرَمَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّه هَذِهِ الْأَكَاذِيبَ مِنْ أُولَئِكَ الرؤساء ثم قال تعالى:
İbn Abbâs şöyle demiştir: O'nun { وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Fakat inkâr edenler Allah'a karşı yalan uydurmaktadırlar” sözüyle Amr b. Luhayy ve yandaşlarını kastetmektedir; bu hayvanları haram kılma hususunda Allah'a karşı bu yalanları ve batılları uydurmaktadırlar. Anlamı şudur: Liderler Allah'a yalan iftira ederler; tabilere ve avama gelince onların çoğunun aklı ermez; dolayısıyla o liderlerden [öğrenerek] Allah'a karşı bu yalanları iftira ederler. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة المائدة (٥) : آية ١٠٤]
[Mâide Suresi (5) : Ayet 104]
وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ (١٠٤)
{ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ (١٠٤) } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e gelin' denildiğinde: 'Atalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter' derler. Ya ataları hiçbir şey bilmeyen ve doğru yolda olmayan kimseler idiyse de mi?”
وَالْمَعْنَى مَعْلُومٌ وَهُوَ رَدٌّ عَلَى أَصْحَابِ التَّقْلِيدِ وَقَدِ اسْتَقْصَيْنَا الْكَلَامَ فِيهِ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ.
Anlamı malumdur; bu, taklit ehline bir reddir ve bu konudaki sözü birçok yerde etraflıca açıklamıştık.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْوَاوَ فِي قَوْلِهِ أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ وَاوُ الْحَالِ قَدْ دخلت عليها همزة الإنكار، وتقديره أحسبهم ذلك وَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ.
Bil ki O'nun { أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ } “Ya ataları... idiyse de mi?” sözündeki vâv (و) hâl vâvıdır ve başına inkâr hemzesi dâhil olmuştur. Takdiri şöyledir: 'Ataları hiçbir şey bilmeyen ve doğru yolda olmayan kimseler olsalar bile bu onlara yeter mi sayılacak?!'
وَاعْلَمْ أَنَّ الِاقْتِدَاءَ إِنَّمَا يَجُوزُ بِالْعَالِمِ الْمُهْتَدِي، وَإِنَّمَا يَكُونُ عَالِمًا مُهْتَدِيًا إِذَا بَنَى قَوْلَهُ عَلَى الْحُجَّةِ وَالدَّلِيلِ، فَإِذَا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ عَالِمًا مُهْتَدِيًا، فَوَجَبَ أَنْ لا يجوز الاقتداء به.
Bil ki tâbi olmak ancak hidayet üzere olan bir âlime caizdir. Kişi sözünü hüccet ve delile dayandırdığı zaman hidayet üzere bir âlim olur; böyle olmadığında ise hidayet üzere bir âlim olmaz, dolayısıyla ona tâbi olmanın caiz olmaması vacip olur.
[سورة المائدة (٥) : آية ١٠٥]
[Mâide Suresi (5) : Ayet 105]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥) } “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez. Hepinizin dönüşü Allah'adır; O size yaptıklarınızı haber verecektir.”
قَوْلُهُ تعالى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ } “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez” sözünde birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَمَّا بَيَّنَ أَنْوَاعَ التَّكَالِيفِ وَالشَّرَائِعِ وَالْأَحْكَامِ ثُمَّ قَالَ: مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ [المائدة: ٩٩] إِلَى قَوْلِهِ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا ما وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا [المائدة: ١٠٤] فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنَّ هَؤُلَاءِ الْجُهَّالَ مَعَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ أَنْوَاعِ الْمُبَالَغَةِ فِي الْإِعْذَارِ وَالْإِنْذَارِ وَالتَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ لَمْ يَنْتَفِعُوا بِشَيْءٍ مِنْهُ بَلْ بَقُوا مُصِرِّينَ عَلَى جَهْلِهِمْ مُجِدِّينَ عَلَى جَهَالَاتِهِمْ وَضَلَالَتِهِمْ، فَلَا تُبَالُوا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ بِجَهَالَتِهِمْ وَضَلَالَتِهِمْ، بَلْ كُونُوا مُنْقَادِينَ لِتَكَالِيفِ اللَّه مُطِيعِينَ لِأَوَامِرِهِ وَنَوَاهِيهِ، فَلَا يَضُرُّكُمْ ضَلَالَتُهُمْ وَجَهَالَتُهُمْ، فَلِهَذَا قال: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ.
Birinci Mesele: Allah Teâlâ mükellefiyet, şeriat ve hüküm türlerini açıklayıp ardından: { مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ } “Peygamber'e düşen ancak tebliğdir. Allah açıkladığınızı da gizlediğinizi de bilir” [el-Mâide: 99] ayetinden O'nun: { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا ما وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e gelin' denildiğinde: 'Atalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter' derler” [el-Mâide: 104] sözüne kadar olanları zikredince, sanki O Teâlâ şöyle buyurmuştur: Bu cahiller, mazeretleri ortadan kaldırma, uyarma, teşvik ve sakındırma hususundaki bunca tekitli açıklamalara rağmen hiçbirinden yararlanmamış, bilakis cehaletlerinde ısrar edip bilgisizlik ve sapkınlıklarında devam etmişlerdir. Ey müminler! Onların cehalet ve sapkınlıklarına aldırmayın; aksine Allah'ın mükellefiyetlerine boyun eğin, emir ve yasaklarına itaat edin; böylece onların sapkınlığı ve cehaleti size zarar vermez. İşte bundan dolayı O: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ } “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez” buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ أَيِ احْفَظُوا أَنْفُسَكُمْ مِنْ مُلَابَسَةِ الْمَعَاصِي وَالْإِصْرَارِ عَلَى الذُّنُوبِ قَالَ النَّحْوِيُّونَ عَلَيْكَ وَعِنْدَكَ وَدُونَكَ مِنْ جُمْلَةِ أَسْمَاءِ الْأَفْعَالِ. تَقُولُ الْعَرَبُ: عَلَيْكَ وَعِنْدَكَ وَدُونَكَ، فَيُعَدُّونَهَا إِلَى الْمَفْعُولِ وَيُقِيمُونَهَا مُقَامَ الْفِعْلِ، وَيَنْصِبُونَ بِهَا، فَيُقَالُ: عليك زيدا كأنه قال: خُذْ زَيْدًا فَقَدْ عَلَاكَ، أَيْ أَشْرَفَ عَلَيْكَ، وَعِنْدَكَ زَيْدًا، أَيْ حَضَرَكَ فَخُذْهُ وَدُونَكَ، أَيْ قَرُبَ مِنْكَ فَخُذْهُ، فَهَذِهِ الْأَحْرُفُ الثَّلَاثَةُ لَا اخْتِلَافَ بَيْنَ النَّحْوِيِّينَ فِي إِجَازَةِ النَّصْبِ بِهَا وَنَقَلَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ بِالرَّفْعِ عَنْ نَافِعٍ.
İkinci Mesele: O'nun { عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ } “Siz kendinize bakın” sözü, yani 'kendinizi günahlara bulaşmaktan ve günahlarda ısrar etmekten koruyun' demektir. Nahivciler aleyke (عَلَيْكَ), ındeke (عِنْدَكَ) ve dûneke (دُونَكَ) lafızlarının isim-fiillerden (esmâ-i ef'âl) olduğunu söylemişlerdir. Araplar: aleyke, ındeke ve dûneke derler; bunları mef'ûle geçişli kılar, fiil makamına koyar ve bunlarla nasbederler. Nitekim «Zeyd'e yapış / Zeyd'i tut» (عليك زيدا) denilir ki bu sanki 'Zeyd'i tut, çünkü o sana yaklaştı/hâkim oldu' demektir. «Zeyd yanında» (عندك زيدا) yani 'yanına geldi, onu tut' ve «Zeyd önünde» (دونك) yani 'sana yaklaştı, onu tut' demektir. Bu üç kelimenin bunlarla nasbetmeyi caiz kıldığı hususunda nahivciler arasında hiçbir ihtilaf yoktur. el-Keşşâf sahibi ise Nâfi'den { عَلَيْكُمْ أَنْفُسُكُمْ } şeklinde ref ile okunduğunu nakletmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ذَكَرُوا فِي سَبَبِ النُّزُولِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: مَا
Üçüncü Mesele: Nüzul sebebi hakkında birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi:
رَوَى الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ/ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا قَبِلَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ الْجِزْيَةَ وَلَمْ يَقْبَلْ مِنَ الْعَرَبِ إِلَّا الْإِسْلَامَ أَوِ السَّيْفَ، عَيَّرَ الْمُنَافِقُونَ الْمُؤْمِنِينَ بِقَبُولِ الْجِزْيَةِ مِنْ بَعْضِ الْكُفَّارِ دُونَ الْبَعْضِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ
el-Kelbî'nin Ebû Sâlih'ten, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ehl-i Kitap'tan cizyeyi kabul edip [müşrik] Araplardan ise sadece İslam'ı veya kılıcı kabul edince münafıklar, kâfirlerin bazısından cizye kabul edip bazısından kabul etmemesi sebebiyle müminleri ayıpladılar; bunun üzerine bu ayet indi;
أَيْ لَا يَضُرُّكُمْ مَلَامَةُ اللَّائِمِينَ إِذَا كُنْتُمْ عَلَى الْهُدَى، وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ كَانَ يَشْتَدُّ عَلَيْهِمْ بَقَاءُ الْكُفَّارِ فِي كُفْرِهِمْ وَضَلَالَتِهِمْ. فَقِيلَ لَهُمْ: عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ، وَمَا كُلِّفْتُمْ مِنْ إِصْلَاحِهَا وَالْمَشْيِ بِهَا فِي طَرِيقِ الْهُدَى لَا يَضُرُّكُمْ ضَلَالُ الضَّالِّينَ وَلَا جَهْلُ
yani siz hidayet üzere olduğunuz takdirde kınayanların kınaması size zarar vermez. İkincisi: Kâfirlerin küfür ve sapkınlıklarında kalmaları müminlere ağır geliyordu. Bunun üzerine onlara: 'Siz kendinize, onu ıslah etmek ve hidayet yolunda yürütmekle mükellef tutulduğunuz şeylere bakın; sapanların sapması da cahillerin
الْجَاهِلِينَ، وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمْ كَانُوا يَغْتَمُّونَ لِعَشَائِرِهِمْ لَمَّا مَاتُوا عَلَى الْكُفْرِ فَنُهُوا عَنْ ذَلِكَ، وَالْأَقْرَبُ عِنْدِي أَنَّهُ لَمَّا حَكَى عَنْ بَعْضِهِمْ أَنَّهُ إِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا [المائدة: ١٠٤] ذَكَرَ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهَا بَيَانُ أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي لِلْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَتَشَبَّهُوا بِهِمْ فِي هَذِهِ الطَّرِيقَةِ الْفَاسِدَةِ، بَلْ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونُوا مُصِرِّينَ عَلَى دِينِهِمْ، وَأَنْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ لَا يَضُرُّهُمْ جَهْلُ أُولَئِكَ الْجَاهِلِينَ إِذَا كَانُوا رَاسِخِينَ فِي دِينِهِمْ ثَابِتِينَ فِيهِ.
cehaleti de size zarar vermez' denildi. Üçüncüsü: Onlar, küfür üzere ölen akrabaları için üzülüyorlardı; bundan nehyedildiler. Bana göre en yakın olanı şudur: Allah Teâlâ bazılarından naklen { إِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e gelin' denildiğinde: 'Atalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter' derler” [el-Mâide: 104] ayetini anlattıktan sonra bu ayeti zikretmiştir; bundan maksat da müminlerin bu bozuk yolda onlara benzememeleri, bilakis dinlerinde sebatkâr olmaları ve dinlerinde kökleşip onda sabit kaldıkları sürece o cahillerin cehaletinin kendilerine zarar vermeyeceğini bilmeleri gerektiğini beyan etmektir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فَإِنْ قِيلَ: ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ يُوهِمُ أَنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ غَيْرُ وَاجِبٍ.
Dördüncü Mesele: Eğer: 'Bu ayetin zahiri, iyiliği emredip kötülükten nehyetmenin (emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker) vacip olmadığı vehmini uyandırmaktadır' denilirse,
قُلْنَا الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ الَّذِي عَلَيْهِ أَكْثَرُ النَّاسِ، أَنَّ الْآيَةَ لَا تَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ بَلْ تُوجِبُ أَنَّ الْمُطِيعَ لِرَبِّهِ لَا يَكُونُ مُؤَاخَذًا بِذُنُوبِ الْعَاصِي، فَأَمَّا وُجُوبُ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ فَثَابِتٌ بِالدَّلَائِلِ،
Biz deriz ki: Buna birkaç yönden cevap verilir: Birincisi -ki insanların çoğunun benimsediği görüş budur-: Ayet buna delalet etmez; bilakis Rabbine itaat edenin, isyankârın günahlarından ötürü sorumlu tutulmayacağını gerektirir. İyiliği emredip kötülükten nehyetmenin vacip oluşuna gelince, bu delillerle sabittir.
خَطَبَ الصِّدِّيقُ ﵁ فَقَالَ: إنكم تقرءون هذه الآية يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ وَتَضَعُونَهَا غَيْرَ مَوْضِعِهَا وَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّه ﷺ يَقُولُ: «إِنَّ النَّاسَ إِذَا رَأَوُا الْمُنْكَرَ فَلَمْ يُنْكِرُوهُ يُوشِكُ أَنْ يَعُمَّهُمُ اللَّه بِعِقَابٍ» .
Sıddîk radıyallâhu anh bir hutbe irat edip şöyle dedi: 'Siz bu { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ } “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın” ayetini okuyor ve onu yeri olmayan bir anlama koyuyorsunuz. Hâlbuki ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in şöyle buyurduğunu işittim: «İnsanlar kötülüğü görüp de onu değiştirmezlerse, Allah'ın hepsini birden bir azapla kuşatması pek yakındır.»'
وَالْوَجْهُ الثَّانِي فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ: مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عُمَرَ أَنَّهُمَا قَالَا قَوْلُهُ عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ يَكُونُ هَذَا فِي آخِرِ الزَّمَانِ: قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ لَمَّا قُرِئَتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ لَيْسَ هَذَا بِزَمَانِهَا، مَا دَامَتْ قُلُوبُكُمْ وَاحِدَةً وَلَمْ تُلْبَسُوا شِيَعًا وَلَمْ يَذُقْ بَعْضُكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ، فَأْمُرُوا وَانْهَوْا فَإِذَا اخْتَلَفَتِ الْقُلُوبُ وَالْأَهْوَاءُ وَأُلْبِسْتُمْ شِيَعًا وَوُكِّلَ كُلُّ امْرِئٍ وَنَفْسَهُ، فَعِنْدَ ذَلِكَ جَاءَ تَأْوِيلُ هَذِهِ الْآيَةِ، وهذا القول عندي ضعيف، لأن قوله يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خِطَابٌ عَامٌّ، وَهُوَ أَيْضًا خِطَابٌ مَعَ الْحَاضِرِينَ فَكَيْفَ يُخْرِجُ الْحَاضِرَ وَيَخُصُّ الْغَائِبَ.
Ayeti tevil etmedeki ikinci vecih: İbn Mes'ûd ve İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre onlar: '{ عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ } “Siz kendinize bakın” sözü ahir zamanda gerçekleşecektir' demişlerdir. Kendisine bu ayet okunduğunda İbn Mes'ûd şöyle demiştir: 'Bu zaman o zaman değildir; kalpleriniz bir olduğu, fırkalara bölünmediğiniz ve birbirinizin şiddetini tatmadığınız sürece [iyiliği] emredin ve [kötülükten] sakındırın. Kalpler ve hevalar ayrışıp, fırkalara bölündüğünüzde ve herkes kendi nefsiyle baş başa bırakıldığında, işte o zaman bu ayetin tevili gelmiş olur.' Bu görüş bana göre zayıftır; çünkü { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” sözü genel bir hitaptır ve aynı zamanda hazırda bulunanlara bir hitaptır; hâlihazırda bulunanı dışarıda bırakıp gaip olana tahsis etmek nasıl mümkün olsun!
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ: مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ عَبْدُ اللَّه بْنُ الْمُبَارَكِ فَقَالَ: هَذِهِ أَوْكَدُ آيَةٍ فِي وُجُوبِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ فَإِنَّهُ قَالَ: عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ يَعْنِي عَلَيْكُمْ أَهْلَ دِينِكُمْ وَلَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ مِنَ الْكُفَّارِ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٥٤] يَعْنِي أَهْلَ دِينِكُمْ فَقَوْلُهُ/ عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ يَعْنِي بِأَنْ يَعِظَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا وَيُرَغِّبُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا فِي الْخَيْرَاتِ، وَيُنَفِّرُهُ عَنِ الْقَبَائِحِ وَالسَّيِّئَاتِ، وَالَّذِي يُؤَكِّدُ ذَلِكَ مَا بَيَّنَّا أَنَّ قَوْلَهُ عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ مَعْنَاهُ احْفَظُوا أَنْفُسَكُمْ فَكَانَ ذَلِكَ أَمْرًا بِأَنْ نَحْفَظَ أَنْفُسَنَا فَإِنْ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ الْحِفْظُ إِلَّا بِالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ كَانَ ذَلِكَ وَاجِبًا.
Ayeti tevil etmedeki üçüncü vecih: Abdullah b. el-Mübârek'in benimsediği görüştür; o şöyle demiştir: Bu ayet, iyiliği emredip kötülükten sakındırmanın vücubuna dair en kuvvetli ayettir. Zira O: { عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ } “Siz kendinize bakın” buyurmuştur, yani dindaşlarınıza bakın; kâfirlerden sapanlar size zarar vermez. Bu durum tıpkı O'nun { فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Nefislerinizi öldürün” [el-Bakara: 54] yani dindaşlarınızı [öldürün] sözü gibidir. Dolayısıyla O'nun { عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ } “Siz kendinize bakın” sözü, birbirinize vaaz etmeniz, birbirinizi hayırlara teşvik etmeniz, çirkinliklerden ve kötülüklerden uzaklaştırmanız anlamına gelir. Bunu pekiştiren husus ise, beyan ettiğimiz üzere O'nun { عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ } sözünün manasının 'kendinizi koruyun' demek olmasıdır; bu da kendimizi korumamız yönünde bir emirdir. Eğer bu koruma ancak iyiliği emredip kötülükten nehyetmekle mümkün olabiliyorsa, bu durum vacip olur.
وَالْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّ الْآيَةَ مَخْصُوصَةٌ بِالْكُفَّارِ الَّذِينَ عُلِمَ أَنَّهُ لَا يَنْفَعُهُمُ الْوَعْظُ، وَلَا يَتْرُكُونَ الْكُفْرَ، بِسَبَبِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ، فههنا لَا يَجِبُ عَلَى الْإِنْسَانِ أَنْ يَأْمُرَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ، وَالَّذِي يُؤَكِّدُ هَذَا الْقَوْلَ مَا ذَكَرْنَا فِي سَبَبِ النُّزُولِ أَنَّ الْآيَةَ نَازِلَةٌ فِي الْمُنَافِقِينَ، حَيْثُ عَيَّرُوا الْمُسْلِمِينَ بِأَخْذِ الْجِزْيَةِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ دُونَ الْمُشْرِكِينَ.
Dördüncü vecih: Ayet, vaazın kendilerine fayda vermeyeceği ve iyiliği emretmek sebebiyle küfrü terk etmeyecekleri bilinen kâfirlere mahsustur. İşte bu durumda insana onları iyilikle emretmek vacip olmaz. Bu görüşü pekiştiren husus, nüzul sebebinde zikrettiğimiz üzere ayetin, müşriklerden almayıp Ehl-i Kitap'tan cizye aldıkları için Müslümanları ayıplayan münafıklar hakkında inmiş olmasıdır.
الْوَجْهُ الْخَامِسُ: أَنَّ الْآيَةَ مخصوصة بالكفار بِمَا إِذَا خَافَ الْإِنْسَانُ عِنْدَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ عَلَى نَفْسِهِ أَوْ عَلَى عرضه أو على ماله، فههنا عَلَيْهِ نَفْسُهُ لَا تَضُرُّهُ ضَلَالَةُ مَنْ ضَلَّ وَلَا جَهَالَةُ مَنْ جَهِلَ، وَكَانَ ابْنُ شُبْرُمَةَ يَقُولُ: مَنْ فَرَّ مِنِ اثْنَيْنِ فَقَدْ فَرَّ وَمَنْ فَرَّ مِنْ ثَلَاثَةٍ فَلَمْ يَفِرَّ.
Beşinci vecih: Ayet, iyiliği emredip kötülükten nehyederken insanın kendi canından, ırzından veya malından korkması durumuna mahsustur. Bu durumda o kimseye düşen kendi nefsidir; sapanın sapması ve cahillik edenin cehaleti ona zarar vermez. İbn Şubrüme şöyle derdi: 'İki kişiden kaçan kaçmış sayılır, üç kişiden kaçan ise kaçmış sayılmaz.'
الْوَجْهُ السَّادِسُ: لَا يَضُرُّكُمْ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ فَأَمَرْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَيْتُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ ضَلَالُ مَنْ ضَلَّ فَلَمْ يَقْبَلْ ذَلِكَ.
Altıncı vecih: Siz hidayete erip iyiliği emrettiğiniz ve kötülükten nehyettiğiniz takdirde, bunu kabul etmeyip sapan kimsenin sapması size zarar vermez.
الْوَجْهُ السَّابِعُ: عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ مِنْ أَدَاءِ الْوَاجِبَاتِ الَّتِي مِنْ جُمْلَتِهَا الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ عِنْدَ الْقُدْرَةِ، فَإِنْ لَمْ
Yedinci vecih: Güç yetirildiğinde iyiliği emretmek de dâhil olmak üzere vacipleri yerine getirmek hususunda [sorumluluk] kendinizedir. Şayet onlar
يَقْبَلُوا ذَلِكَ فَلَا يَنْبَغِي أَنْ تَسْتَوْحِشُوا مِنْ ذَلِكَ فَإِنَّكُمْ خَرَجْتُمْ عَنْ عُهْدَةِ تَكْلِيفِكُمْ فَلَا يَضُرُّكُمْ ضَلَالُ غَيْرِكُمْ.
bunu kabul etmezlerse bundan ötürü tedirginliğe kapılmamanız gerekir; zira siz mükellefiyetinizin sorumluluğundan çıkmışsınızdır, dolayısıyla başkasının sapması size zarar vermez.
وَالْوَجْهُ الثَّامِنُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لِرَسُولِهِ فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ [النِّسَاءِ: ٨٤] وَذَلِكَ لَا يَدُلُّ عَلَى سُقُوطِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ عَنِ الرَّسُولِ فَكَذَا هاهنا.
Sekizinci vecih: Allah Teâlâ Resulü'ne: { فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ } “Artık Allah yolunda savaş; sen ancak kendinden sorumlusun” [en-Nisâ: 84] buyurmuştur. Bu durum Resul'den iyiliği emretme yükümlülüğünün düştüğüne delalet etmediğine göre, burada da durum böyledir.
المسألة الخامسة: قريء لَا يَضُرَّكُمْ بِفَتْحِ الرَّاءِ مَجْزُومًا عَلَى جَوَابِ قوله عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ وقريء بِضَمِّ الرَّاءِ، وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: عَلَى وَجْهِ الْخَبَرِ أَيْ لَيْسَ يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ، وَالثَّانِي: أَنَّ حَقَّهَا الْفَتْحُ عَلَى الْجَوَابِ وَلَكِنْ ضُمَّتِ الرَّاءُ إِتْبَاعًا لِضَمَّةِ الضَّادِ.
Beşinci Mesele: { عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ } sözünün cevabı olarak cezmli kılınarak râ'nın fethasıyla { لَا يَضُرَّكُمْ } şeklinde okunmuştur; râ'nın zammesiyle de okunmuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Haber kabilindendir, yani 'sapan kimse size zarar vermez' demektir. İkincisi: Cevap olduğu için hakkı fetha olmasıdır; fakat râ, dâd harfinin zammesine tebaen zammelenmiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً يُرِيدُ مَصِيرَكُمْ وَمَصِيرَ مَنْ خَالَفَكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ يَعْنِي يجازيكم بأعمالكم.
Sonra Allah Teâlâ: { إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً } “Hepinizin dönüşü Allah'adır” buyurmuştur; sizin ve size muhalefet edenlerin varacağı yeri kastetmektedir. { فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “O size yaptıklarınızı haber verecektir” yani yaptıklarınızın karşılığını size verecektir.
[سورة المائدة (٥) : آية ١٠٦]
[Mâide Suresi (5): Ayet 106]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنانِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُما مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِينَ (١٠٦)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنانِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُما مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِينَ (١٠٦) } “Ey iman edenler! Birinize ölüm geldiğinde, vasiyet esnasında aranızdaki şahitlik, sizden adalet sahibi iki kişi yahut yeryüzünde sefere çıkmışsanız da başınıza ölüm musibeti gelmişse sizden olmayan başka iki kişi [tarafından olmalı]dır. Eğer şüpheye düşerseniz, namazdan sonra onları alıkoyarsınız; onlar da: 'Akraba bile olsa onu hiçbir paha karşılığında satmayız ve Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz; yoksa şüphesiz günahkârlardan oluruz' diye Allah'a yemin ederler.”
قوله تعالى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ.
Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ } “Ey iman edenler! Birinize ölüm geldiğinde, vasiyet esnasında aranızdaki şahitlik...” sözü.
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى: لَمَّا أَمَرَ بِحِفْظِ النَّفْسِ فِي قَوْلِهِ: عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ [المائدة: ١٠٥] أمر بحفظ المال في قوله يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bil ki Allah Teâlâ: { عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ } “Siz kendinize bakın” [el-Mâide: 105] sözünde canın korunmasını emredince, { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ } “Ey iman edenler! Aranızdaki şahitlik...” sözünde de malın korunmasını emretmiştir. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ تَمِيمًا الدَّارِيَّ وَأَخَاهُ عَدِيًّا كَانَا نَصْرَانِيَّيْنِ خَرَجَا إِلَى الشَّامِ وَمَعَهُمَا بَدِيلٌ مَوْلَى عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَكَانَ مُسْلِمًا مُهَاجِرًا، خَرَجُوا لِلتِّجَارَةِ فَلَمَّا قَدِمُوا الشَّامَ مَرِضَ بَدِيلٌ فَكَتَبَ كِتَابًا فِيهِ نُسْخَةُ جَمِيعِ مَا مَعَهُ وَأَلْقَاهُ فِيمَا بَيْنَ الْأَقْمِشَةِ وَلَمْ يُخْبِرْ صَاحِبَهُ بِذَلِكَ، ثُمَّ أَوْصَى إِلَيْهِمَا وَأَمَرَهُمَا أَنْ يَدْفَعَا مَتَاعَهُ إِذَا رَجَعَا إِلَى أَهْلِهِ، وَمَاتَ بَدِيلٌ فَأَخَذَا مِنْ مَتَاعِهِ إِنَاءً مِنْ فِضَّةٍ مَنْقُوشًا بِالذَّهَبِ ثَلَاثَمِائَةِ مِثْقَالٍ، وَدَفَعَا بَاقِيَ الْمَتَاعِ إِلَى أَهْلِهِ لَمَّا قَدِمَا، فَفَتَّشُوا فَوَجَدُوا الصَّحِيفَةَ، وَفِيهَا ذِكْرُ الْإِنَاءِ، فَقَالُوا لِتَمِيمٍ وَعَدِيٍّ: أَيْنَ الْإِنَاءُ؟ فَقَالَا لا ندري، والذي رفع إِلَيْنَا دَفَعْنَاهُ إِلَيْكُمْ، فَرَفَعُوا الْوَاقِعَةَ إِلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ.
Birinci Mesele: Bu ayetin iniş sebebi hususunda ittifak etmişlerdir ki: Temîm ed-Dârî ile kardeşi Adî Hristiyan idiler. Yanlarında Amr b. el-Âs'ın azatlısı olan ve Müslüman bir muhacir bulunan Bedîl ile birlikte ticaret için Şam'a çıktılar. Şam'a vardıklarında Bedîl hastalandı; yanında bulunan her şeyin dökümünü içeren bir mektup yazıp kumaşların arasına koydu ve bu durumu arkadaşına haber vermedi. Sonra o ikisine vasiyet edip, döndüklerinde eşyalarını ailesine teslim etmelerini emretti. Bedîl vefat edince, onun eşyalarından üç yüz miskal ağırlığında altın işlemeli gümüş bir kadeh aldılar; geri döndüklerinde ise eşyanın kalanını ailesine teslim ettiler. [Ailesi] arama yapınca sahifeyi buldular ve içinde kadehin zikredildiğini gördüler. Temîm ve Adî'ye: 'Kadeh nerede?' dediler. Onlar: 'Bilmiyoruz, bize teslim edilen ne ise size onu verdik' dediler. Bunun üzerine durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e arz ettiler; Allah Teâlâ da bu ayeti indirdi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ شَهادَةُ بَيْنِكُمْ يَعْنِي شَهَادَةَ مَا بَيْنَكُمْ وَمَا بَيْنَكُمْ كِنَايَةٌ عَنِ التَّنَازُعِ وَالتَّشَاجُرِ، وَإِنَّمَا أَضَافَ الشَّهَادَةَ إِلَى التَّنَازُعِ لِأَنَّ الشُّهُودَ إِنَّمَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِمْ عِنْدَ وُقُوعِ التَّنَازُعِ، وَحَذْفُ مَا مِنْ قَوْلِهِ شَهادَةُ بَيْنِكُمْ جَائِزٌ لِظُهُورِهِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ هَذَا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ [الْكَهْفِ: ٧٨] أَيْ مَا بَيْنِي وَبَيْنَكَ، وَقَوْلُهُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ [الْأَنْعَامِ: ٩٤] فِي قِرَاءَةِ مَنْ نَصَبَ، وَقَوْلُهُ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ يَعْنِي الشَّهَادَةَ الْمُحْتَاجَ إِلَيْهَا عند حضور الموت، وحين الْوَصِيَّةِ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ لِأَنَّ زَمَانَ حُضُورِ الْمَوْتِ هُوَ زَمَانُ حُضُورِ الْوَصِيَّةِ، فَعُرِفَ ذَلِكَ الزَّمَانُ بِهَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ الْوَاقِعَيْنِ فِيهِ، كَمَا يُقَالُ: ائْتِنِي إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ حِينَ صَلَاةِ الظُّهْرِ، وَالْمُرَادُ بِحُضُورِ الْمَوْتِ مُشَارَفَتُهُ وَظُهُورُ أَمَارَاتِ وُقُوعِهِ، كَقَوْلِهِ كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ
İkinci Mesele: O'nun { شَهادَةُ بَيْنِكُمْ } “aranızdaki şahitlik” sözü, 'aranızda olan şeyin şahitliği' demektir; 'aranızda olan şey' ise çekişme ve münakaşadan kinayedir. Şahitliği çekişmeye izafe etmesinin sebebi, şahitlere ancak çekişme vuku bulduğunda ihtiyaç duyulmasıdır. { شَهادَةُ بَيْنِكُمْ } sözünden 'mâ' lafzının hazfedilmesi, açık ve belirgin olmasından dolayı caizdir. Bunun benzeri: { هَذَا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ } “Bu, benimle senin aranın ayrılmasıdır” [el-Kehf: 78] yani 'benimle senin aranda olan şeyin' ve fetha ile okuyanın kıraatinde { لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ } “Aranızdaki bağlar kopmuştur” [el-En'âm: 94] sözüdür. O'nun { إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ } “Birinize ölüm geldiğinde, vasiyet esnasında...” sözü, ölüm hazır olduğunda ihtiyaç duyulan şahitlik demektir. { حِينَ الْوَصِيَّةِ } “vasiyet esnasında” ifadesi, { إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ } sözünden bedeldir; çünkü ölümün hazır olma vakti vasiyetin hazır olma vaktidir. Dolayısıyla o vakit, içinde vuku bulan bu iki işle bilinmiştir; tıpkı 'Öğle namazı vaktinde, güneş zevale erdiğinde bana gel' denilmesi gibi. Ölümün hazır olmasından maksat, ona yaklaşılması ve vuku bulma alametlerinin belirmesidir; tıpkı:
الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ
{ كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ } “Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir hayır (mal) bırakacaksa vasiyet etmek size farz kılındı”
[الْبَقَرَةِ: ١٨٠] قَالُوا وَقَوْلُهُ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ دَلِيلٌ عَلَى وُجُوبِ الْوَصِيَّةِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ زَمَانَ حُضُورِ الْمَوْتِ غَيْرَ زَمَانِ الْوَصِيَّةِ، وَهَذَا إِنَّمَا يَكُونُ إِذَا كَانَا مُتَلَازِمَيْنِ، وَإِنَّمَا تَحْصُلُ هذه الملازمة عند وجوب الوصية.
[el-Bakara: 180] sözünde olduğu gibi... Dediler ki: O'nun { إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ } “Birinize ölüm geldiğinde, vasiyet esnasında...” sözü vasiyetin vacip olduğuna delildir; zira Allah Teâlâ ölümün hazır olma vaktini vasiyetin hazır olma vaktinin gayrısı kılmıştır. Bu da ancak ikisi birbirinin ayrılmazı (mülazimi) olduğu zaman olur; bu mülazemet ise ancak vasiyetin vücubuyla hâsıl olur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: اثْنانِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Allah Teâlâ: { اثْنانِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ } “Sizden adalet sahibi iki kişi” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْآيَةِ حَذْفٌ، وَالْمُرَادُ أَنْ يَشْهَدَ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ، وَتَقْدِيرُ الْآيَةِ: شَهَادَةُ مَا بَيْنَكُمْ عِنْدَ الْمَوْتِ الْمَوْصُوفِ، هِيَ أَنْ يَشْهَدَ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ، وَإِنَّمَا حَسُنَ هَذَا الْحَذْفُ لِكَوْنِهِ مَعْلُومًا.
Birinci Mesele: Ayette bir hazif vardır; kastedilen, sizden adalet sahibi iki kişinin şahitlik etmesidir. Ayetin takdiri şöyledir: Nitelenen ölüm anında aranızdaki şahitlik, sizden adalet sahibi iki kişinin şahitlik etmesidir. Bu hazif, bilinen bir husus olduğu için güzel olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي قَوْلِهِ مِنْكُمْ، عَلَى قَوْلَيْنِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ عَامَّةِ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ الْمُرَادَ: اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ يَا مَعْشَرَ الْمُؤْمِنِينَ، أَيْ مِنْ أَهْلِ دِينِكُمْ وَمِلَّتِكُمْ، وَقَوْلُهُ أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ يَعْنِي أَوْ شَهَادَةَ آخَرَيْنِ مِنْ غَيْرِ أَهْلِ دِينِكُمْ وَمِلَّتِكُمْ إِذَا كُنْتُمْ فِي السَّفَرِ، فَالْعَدْلَانِ الْمُسْلِمَانِ صَالِحَانِ لِلشَّهَادَةِ فِي الْحَضَرِ وَالسَّفَرِ، وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَأَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ، وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَشُرَيْحٍ وَمُجَاهِدٍ وَابْنِ سِيرِينَ وَابْنِ جُرَيْجٍ. قَالُوا: إِذَا كَانَ الْإِنْسَانُ فِي الْغُرْبَةِ، وَلَمْ يَجِدْ مُسْلِمًا يُشْهِدُهُ عَلَى وَصِيَّتِهِ، جَازَ لَهُ أَنْ يُشْهِدَ الْيَهُودِيَّ أَوِ النَّصْرَانِيَّ أَوِ الْمَجُوسِيَّ أَوْ عَابِدَ الْوَثَنِ أَوْ أَيَّ كَافِرٍ كَانَ وَشَهَادَتُهُمْ مَقْبُولَةٌ، وَلَا يَجُوزُ شَهَادَةُ الْكَافِرِينَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ إِلَّا فِي هَذِهِ الصُّورَةِ قَالَ الشَّعْبِيُّ ﵀: مَرِضَ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فِي الْغُرْبَةِ، فَلَمْ يَجِدْ أَحَدًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ يُشْهِدُهُ عَلَى وَصِيَّتِهِ، فَأَشْهَدَ رَجُلَيْنِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، فَقَدِمَا الْكُوفَةَ وَأَتَيَا أَبَا مُوسَى الْأَشْعَرِيَّ، وَكَانَ وَالِيًا عليها فأخبراه بالواقعة وقد ما تَرِكَتَهُ وَوَصِيَّتَهُ. فَقَالَ أَبُو مُوسَى: هَذَا أَمْرٌ لم يكن بعد لذي كَانَ فِي عَهْدِ الرَّسُولِ ﵊، ثُمَّ حَلَّفَهُمَا فِي مَسْجِدِ الْكُوفَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ، باللَّه أَنَّهُمَا مَا كَذَبَا وَلَا بَدَّلَا وَأَجَازَ شَهَادَتَهُمَا، ثُمَّ إِنَّ الْقَائِلِينَ بِهَذَا الْقَوْلِ، مِنْهُمْ مَنْ قَالَ هَذَا الْحُكْمُ بَقِيَ مُحْكَمًا وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ صَارَ مَنْسُوخًا.
İkinci Mesele: Müfessirler O'nun { مِنْكُمْ } “sizden” sözü hakkında iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi -ki müfessirlerin çoğunluğunun görüşüdür-: Kastedilen şudur: Ey müminler topluluğu, sizden yani dininiz ve milletinizden adalet sahibi iki kişi. O'nun { أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ } “Yahut yeryüzünde sefere çıkmışsanız sizden olmayan başka iki kişi” sözü ise, seferde olduğunuzda dininiz ve milletiniz dışından başka iki kişinin şahitliği demektir. Dolayısıyla Müslüman iki adil şahit, hazerde ve seferde şahitlik yapmaya elverişlidir. Bu; İbn Abbâs, Ebû Mûsâ el-Eş'arî, Saîd b. Cübeyr, Saîd b. el-Müseyyeb, Şüreyh, Mücâhid, İbn Sîrîn ve İbn Cüreyc'in görüşüdür. Onlar şöyle demişlerdir: İnsan gurbette olup da vasiyetine şahit tutacak bir Müslüman bulamazsa; Yahudi, Hristiyan, Mecusi, puta tapan veya hangi kâfir olursa olsun şahit tutması caizdir ve onların şahitlikleri makbuldür. Kâfirlerin Müslümanlar aleyhindeki şahitliği bu suret dışında caiz olmaz. Şa'bî rahimehullâh şöyle demiştir: Müslümanlardan bir adam gurbette hastalandı ve vasiyetine şahit tutacak hiçbir Müslüman bulamadı; bunun üzerine Ehl-i Kitap'tan iki adamı şahit tuttu. O iki kişi Kûfe'ye gelip, oranın valisi olan Ebû Mûsâ el-Eş'arî'ye vardılar, ona olayı haber verip adamın terekesini ve vasiyetini teslim ettiler. Ebû Mûsâ: 'Bu, Resul aleyhisselâm zamanında vuku bulan hadiseden sonra [benzeri] olmamış bir iştir' dedi; ardından Kûfe mescidinde ikindiden sonra o ikisine yalan söylemediklerine ve [vasiyeti] değiştirmediklerine dair Allah adına yemin ettirdi ve şahitliklerini geçerli kıldı. Sonra bu görüşü savunanlardan kimi bu hükmün muhkem kaldığını, kimi de neshedildiğini söylemiştir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَالزُّهْرِيِّ وَجُمْهُورِ الْفُقَهَاءِ: أَنَّ قَوْلَهُ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَيْ مِنْ أَقَارِبِكُمْ وَقَوْلَهُ أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ أَيْ مِنَ الْأَجَانِبِ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ أَيْ إِنْ تُوُقِّعَ الْمَوْتُ فِي السَّفَرِ، وَلَمْ يَكُنْ مَعَكُمْ أَحَدٌ مِنْ أَقَارِبِكُمْ، فَاسْتَشْهِدُوا أَجْنَبِيَّيْنِ عَلَى الْوَصِيَّةِ. وَجَعَلَ الْأَقَارِبَ أَوَّلًا لِأَنَّهُمْ أَعْلَمُ بِأَحْوَالِ الْمَيِّتِ وَهُمْ بِهِ أَشْفَقُ، وَبِوَرَثَتِهِ أَرْحَمُ وَأَرْأَفُ، وَاحْتَجَّ الذَّاهِبُونَ إِلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ بِوُجُوهٍ.
İkinci Görüş -ki Hasan, ez-Zührî ve fakihlerin cumhurunun görüşüdür-: O'nun { ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ } “sizden adalet sahibi iki kişi” sözü yani akrabalarınızdan; { أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ } “yahut sizden olmayan başka iki kişi” sözü yani yabancılardan [demektir]. { إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ } “eğer yeryüzünde sefere çıkmışsanız” yani seferde ölüm beklenir de yanınızda akrabalarınızdan kimse bulunmazsa, vasiyete [akraba olmayan] iki yabancıyı şahit tutun. Akrabaları öncelikli kılmıştır; çünkü onlar ölünün hallerini en iyi bilen ve ona karşı en şefkatli, vârislerine karşı ise en merhametli ve en lütufkâr olanlardır. Birinci görüşe gidenler, kendi görüşlerinin sıhhatine dair birtakım deliller ileri sürmüşlerdir:
الْحُجَّةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي أول الآية يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا فعم بِهَذَا الْخِطَابِ جَمِيعَ الْمُؤْمِنِينَ، فَلَمَّا قَالَ بَعْدَهُ أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ كَانَ الْمُرَادُ أَوْ آخَرَانِ مِنْ جَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ لَا مَحَالَةَ.
Birinci Delil: Allah Teâlâ ayetin başında { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” buyurarak bu hitapla bütün müminleri kapsamına almıştır. Bundan sonra: { أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ } “yahut sizden olmayan başka iki kişi” buyurunca, kastedilenin muhakkak bütün müminlerin dışından [gayrimüslim] başka iki kişi olması gerekir.
الْحُجَّةُ الثانية: أنه قَالَ تَعَالَى: أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ وَهَذَا يَدُلُّ/ عَلَى أَنَّ جَوَازَ الِاسْتِشْهَادِ بِهَذَيْنِ الْآخَرَيْنِ مَشْرُوطٌ بِكَوْنِ الْمُسْتَشْهِدِ فِي السَّفَرِ، فَلَوْ كَانَ هَذَانِ الشَّاهِدَانِ مُسْلِمَيْنِ لَمَا كَانَ جَوَازُ الِاسْتِشْهَادِ بِهِمَا مَشْرُوطًا بِالسَّفَرِ، لِأَنَّ اسْتِشْهَادَ الْمُسْلِمِ جَائِزٌ فِي السَّفَرِ وَالْحَضَرِ.
İkinci Delil: Allah Teâlâ: { أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ } “Yahut yeryüzünde sefere çıkmışsanız sizden olmayan başka iki kişi” buyurmuştur. Bu da bu diğer iki kişinin şahit tutulmasının caiz oluşunun, şahit tutan kimsenin seferde olması şartına bağlı olduğuna delalet eder. Şayet bu iki şahit Müslüman olsaydı, onların şahit tutulmasının caiz oluşu sefer şartına bağlanmazdı; zira Müslümanın şahit tutulması seferde de hazerde de caizdir.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى وُجُوبِ الْحَلِفِ عَلَى هَذَيْنِ الشَّاهِدَيْنِ مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ، وَأَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّ الشَّاهِدَ الْمُسْلِمَ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْحَلِفُ، فَعَلِمْنَا أَنَّ هَذَيْنِ الشَّاهِدَيْنِ لَيْسَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ.
Üçüncü Delil: Ayet, bu iki şahide namazdan sonra yemin etmenin vacip olduğuna delalet etmektedir. Müslümanlar ise Müslüman şahide yemin etmenin vacip olmadığı hususunda icma etmişlerdir. Buradan anladık ki bu iki şahit Müslümanlardan değildir.
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ شَهَادَةِ النَّصْرَانِيَّيْنِ عَلَى بَدِيلٍ وَكَانَ مُسْلِمًا.
Dördüncü Delil: Bu ayetin nüzul sebebi, zikrettiğimiz üzere bir Müslüman olan Bedîl hakkında iki Hristiyanın şahitlik yapması olayıdır.
الْحُجَّةُ الْخَامِسَةُ: مَا رُوِّينَا أَنَّ أَبَا مُوسَى الْأَشْعَرِيَّ قَضَى بِشَهَادَةِ الْيَهُودِيَّيْنِ بَعْدَ أَنْ حَلَّفَهُمَا، وَمَا أَنْكَرَ عَلَيْهِ أَحَدٌ مِنَ الصَّحَابَةِ، فَكَانَ ذَلِكَ إِجْمَاعًا.
Beşinci Delil: Ebû Mûsâ el-Eş'arî'nin, iki Yahudiye yemin ettirdikten sonra onların şahitliğiyle hükmettiğine ve sahabeden hiçbir kimsenin buna itiraz etmediğine dair rivayet ettiğimiz husustur; dolayısıyla bu bir icma olmuştur.
الْحُجَّةُ السَّادِسَةُ: أَنَّا إِنَّمَا نُجِيزُ إِشْهَادَ الْكَافِرِينَ إِذَا لَمْ نَجِدْ أَحَدًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَالضَّرُورَاتُ قَدْ تُبِيحُ الْمَحْظُورَاتِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ تَعَالَى أَجَازَ التَّيَمُّمَ وَالْقَصْرَ فِي الصَّلَاةِ، وَالْإِفْطَارَ فِي رَمَضَانَ، وَأَكْلَ الْمَيْتَةِ فِي حَالِ الضَّرُورَةِ، وَالضَّرُورَةُ حَاصِلَةٌ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، لِأَنَّ الْمُسْلِمَ إِذَا قَرُبَ أَجْلُهُ فِي الْغُرْبَةِ وَلَمْ يَجِدْ مُسْلِمًا يُشْهِدُهُ عَلَى نَفْسِهِ، وَلَمْ تَكُنْ شَهَادَةُ الْكُفَّارِ مَقْبُولَةً فَإِنَّهُ يُضَيِّعُ أَكْثَرَ مُهِمَّاتِهِ، فَإِنَّهُ رُبَّمَا وَجَبَتْ عَلَيْهِ زَكَوَاتٌ وَكَفَّارَاتٌ وَمَا أَدَّاهَا.
Altıncı Delil: Biz kâfirleri şahit tutmayı ancak Müslümanlardan kimseyi bulamadığımız zaman caiz görürüz; zaruretler ise memnu olan şeyleri mubah kılabilir. Görmez misin ki Allah Teâlâ teyemmümü, namazı kısaltmayı, Ramazan'da iftar etmeyi ve zaruret halinde leş yemeyi caiz kılmıştır. Zaruret ise bu meselede mevcuttur; çünkü Müslüman gurbette eceli yaklaştığında kendi adına şahit tutacak bir Müslüman bulamazsa ve kâfirlerin şahitliği de kabul edilmezse, en mühim işlerinin çoğunu zayi etmiş olur. Zira onun üzerinde ödemediği zekâtlar ve kefaretler vacip olmuş olabilir;
وَرُبَّمَا كَانَ عِنْدَهُ وَدَائِعُ أَوْ دُيُونٌ كَانَتْ فِي ذِمَّتِهِ، وَكَمَا تَجُوزُ شَهَادَةُ النِّسَاءِ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِأَحْوَالِ النِّسَاءِ، كَالْحَيْضِ وَالْحَبَلِ وَالْوِلَادَةِ وَالِاسْتِهْلَالِ لِأَجْلِ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ وُقُوفُ الرِّجَالِ عَلَى هَذِهِ الْأَحْوَالِ، فَاكْتَفَيْنَا فِيهَا بِشَهَادَةِ النِّسَاءِ لِأَجْلِ الضَّرُورَةِ، فَكَذَا هَاهُنَا. وَأَمَّا قَوْلُ مَنْ يَقُولُ: بِأَنَّ هَذَا الْحُكْمَ صَارَ مَنْسُوخًا فَبَعِيدٌ، لِاتِّفَاقِ أَكْثَرِ الْأُمَّةِ عَلَى أَنَّ سُورَةَ الْمَائِدَةِ مِنْ آخِرِ مَا نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ، وَلَيْسَ فِيهَا مَنْسُوخٌ، وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِالْقَوْلِ الثَّانِي بِقَوْلِهِ وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ وَالْكَافِرُ لَا يَكُونُ عَدْلًا.
zimmetinde emanetler veya borçlar bulunabilir. Tıpkı hayız, hamilelik, doğum ve çocuğun ağlayarak doğması (istihlâl) gibi kadınların halleriyle ilgili hususlarda erkeklerin bu hallere muttali olması mümkün olmadığından kadınların şahitliğinin caiz olması ve zaruretten ötürü bunlarda kadınların şahitliğiyle yetinmemiz gibi, burada da durum böyledir. Bu hükmün mensuh olduğunu söyleyen kimsenin sözüne gelince, bu uzaktır; zira ümmetin çoğunluğu Mâide Suresi'nin Kur'an'dan en son inenlerden olduğu ve içinde mensuh bulunmadığı hususunda ittifak etmiştir. İkinci görüşü savunanlar ise: { وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ } “İçinizden adalet sahibi iki kişiyi de şahit tutun” sözünü delil getirmişlerdir; kâfir ise adil olamaz.
أَجَابَ الْأَوَّلُونَ عَنْهُ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْعَدْلِ مَنْ كَانَ عَدْلًا فِي الِاحْتِرَازِ عَنِ الْكَذِبِ، لَا مَنْ كَانَ عَدْلًا فِي الدِّينِ وَالِاعْتِقَادِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ: أَنَّا أَجْمَعْنَا عَلَى قَبُولِ شَهَادَةِ أَهْلِ الْأَهْوَاءِ وَالْبِدَعِ، مَعَ أَنَّهُمْ لَيْسُوا عُدُولًا فِي مَذَاهِبِهِمْ، وَلَكِنَّهُمْ لَمَّا كَانُوا عُدُولًا فِي الِاحْتِرَازِ عَنِ الْكَذِبِ قَبِلْنَا شَهَادَتَهُمْ، فَكَذَا هَاهُنَا سَلَّمْنَا أَنَّ الْكَافِرَ لَيْسَ بِعَدْلٍ، إِلَّا أَنَّ قوله وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ [الطلاق: ٢] عَامٌّ، وَقَوْلَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ اثْنانِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ خَاصٌّ فَإِنَّهُ أَوْجَبَ شَهَادَةَ الْعَدْلِ الَّذِي يَكُونُ مِنَّا فِي الْحَضَرِ، وَاكْتَفَى بِشَهَادَةِ مَنْ لَا يَكُونُ/ مِنَّا فِي السَّفَرِ، فَهَذِهِ الْآيَةُ خَاصَّةٌ، وَالْآيَةُ الَّتِي ذَكَرْتُمُوهَا عَامَّةٌ، وَالْخَاصُّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ، لَا سِيَّمَا إِذَا كَانَ الْخَاصُّ مُتَأَخِّرًا فِي النُّزُولِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ سُورَةَ الْمَائِدَةِ مُتَأَخِّرَةٌ، فَكَانَ تَقْدِيمُ هَذِهِ الْآيَةِ الْخَاصَّةِ عَلَى الْآيَةِ الْعَامَّةِ الَّتِي ذَكَرْتُمُوهَا وَاجِبًا بِالِاتِّفَاقِ واللَّه أَعْلَمُ.
Birinci görüştekiler buna şöyle cevap vermişlerdir: Adil olmaktan maksadın dinde ve itikatta adil olan değil de yalandan sakınmada dürüst/adil olan kimse olması neden caiz olmasın? Bunun delili şudur: Biz, heva ve bidat ehlinin mezheplerinde adil olmamalarına rağmen yalandan sakınmada dürüst oldukları için şahitliklerini kabul etme hususunda icma ettik; burada da durum böyledir. Kâfirin adil olmadığını kabul etsek bile O'nun: { وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ } “İçinizden adalet sahibi iki kişiyi de şahit tutun” [et-Talâk: 2] sözü umumidir; bu ayetteki: { اثْنانِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ } “Sizden adalet sahibi iki kişi yahut yeryüzünde sefere çıkmışsanız sizden olmayan başka iki kişi” sözü ise hususidir. Zira O, hazerde bizden olan adil kimsenin şahitliğini vacip kılmış, seferde ise bizden olmayan kimsenin şahitliğiyle yetinmiştir. Dolayısıyla bu ayet hastır, sizin zikrettiğiniz ayet ise âmdır; has olan ise âmmın önüne geçirilir. Bilhassa has olan nüzul bakımından sonra ise [bu öncelik kesindir]. Hiç şüphe yok ki Mâide Suresi sonra inmiştir; binaenaleyh bu has ayetin sizin zikrettiğiniz âm ayete takdim edilmesi ittifakla vaciptir. En doğrusunu Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Allah Teâlâ: { أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ } “Yahut yeryüzünde sefere çıkmışsanız da başınıza ölüm musibeti gelmişse sizden olmayan başka iki kişi” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ أَوْ آخَرانِ عُطِفَ عَلَى قَوْلِهِ اثْنانِ وَالتَّقْدِيرُ: شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ أَنْ يَشْهَدَ اثْنَانِ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ.
Birinci Mesele: O'nun { أَوْ آخَرانِ } “yahut başka iki kişi” sözü, { اثْنانِ } “iki kişi” sözüne matuftur. Takdiri şöyledir: Aranızdaki şahitlik, sizden iki kişinin yahut sizden olmayan başka iki kişinin şahitlik etmesidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ الْمَقْصُودُ مِنْهُ بَيَانُ أَنَّ جَوَازَ الِاسْتِشْهَادِ بِآخَرَيْنِ مِنْ غَيْرِهِمْ مَشْرُوطٌ بِمَا إِذَا كَانَ الْمُسْتَشْهِدُ مُسَافِرًا ضَارِبًا فِي الْأَرْضِ وَحَضَرَتْ عَلَامَاتُ نُزُولِ الْمَوْتِ بِهِ.
İkinci Mesele: O'nun { إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ } “Eğer yeryüzünde sefere çıkmışsanız da başınıza ölüm musibeti gelmişse” sözünden maksat; onlardan başkası olan diğer iki kişinin şahit tutulmasının caiz oluşunun, şahit tutacak kimsenin yeryüzünde sefere çıkmış bir yolcu olması ve ölümün geliş alametlerinin hazır bulunması şartına bağlı olduğunu beyan etmektir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: تَحْبِسُونَهُما مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { تَحْبِسُونَهُما مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ } “Namazdan sonra onları alıkoyarsınız” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: تَحْبِسُونَهُمَا، أَيْ تُوقِفُونَهُمَا كَمَا يَقُولُ الرَّجُلُ: مَرَّ بِي فُلَانٌ عَلَى فَرَسٍ فَحَبَسَ عَلَيَّ دَابَّتَهُ أَيْ أَوْقَفَهَا وَحَبَسْتُ الرَّجُلَ فِي الطَّرِيقِ أُكَلِّمُهُ أَيْ أَوْقَفْتُهُ.
Birinci Mesele: { تَحْبِسُونَهُمَا } 'onları alıkoyarsınız' yani onları durdurursunuz. Nitekim bir kimse: 'Falan atıyla bana uğradı da binitini benim için durdurdu (habese)' yani onu durdurdu; 'Konuşmak için yolda adamı durdurdum (habestü)' yani onu durdurdum der.
فَإِنْ قِيلَ: مَا مَوْقِعُ تَحْبِسُونَهُمَا.
Eğer: '{ تَحْبِسُونَهُمَا } ifadesinin [cümledeki] konumu nedir?' denilirse,
قُلْنَا: هُوَ اسْتِئْنَافٌ كَأَنَّهُ قِيلَ كَيْفَ نَعْمَلُ إِنْ حَصَلَتِ الرِّيبَةُ فِيهِمَا فقيل تحبسونهما.
Biz deriz ki: O bir istînâftır (yeni bir başlangıçtır); sanki: 'O ikisi hakkında şüphe hâsıl olursa ne yaparız?' denilmiş de: 'Onları alıkoyarsınız' buyurulmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ فِيهِ أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ مِنْ بَعْدِ صَلَاةِ أَهْلِ دِينِهِمَا، وَالثَّانِي: قَالَ عَامَّةُ الْمُفَسِّرِينَ مِنْ بَعْدِ صَلَاةِ الْعَصْرِ.
İkinci Mesele: O'nun { مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ } “namazdan sonra” sözü hakkında görüşler vardır: Birincisi: İbn Abbâs: 'Kendi dinlerinin mensuplarının namazından sonra' demiştir. İkincisi: Müfessirlerin geneli: 'İkindi namazından sonra' demiştir.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ عُرِفَ أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ صَلَاةُ الْعَصْرِ، مَعَ أَنَّ الْمَذْكُورَ هُوَ الصَّلَاةُ الْمُطْلَقَةُ.
Eğer: 'Zikredilen mutlak namaz olduğu hâlde, kastedilenin ikindi namazı olduğu nasıl bilinmiştir?' denilirse,
قُلْنَا: إِنَّمَا عُرِفَ هَذَا التَّعْيِينُ بِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ هَذَا الْوَقْتَ كَانَ مَعْرُوفًا عِنْدَهُمْ بِالتَّحْلِيفِ بَعْدَهَا فَالتَّقْيِيدُ بِالْمَعْرُوفِ الْمَشْهُورِ أَغْنَى عَنِ التَّقْيِيدِ بِاللَّفْظِ، وَثَانِيهَا: مَا
Biz deriz ki: Bu tayin ancak birtakım vecihlerle bilinmiştir: Birincisi: Bu vakit, onların nezdinde ardından yemin ettirilen vakit olarak bilinmekteydi; binaenaleyh bilinen ve meşhur olanla kayıtlamak, lafızla kaydetmeye ihtiyaç bırakmamıştır. İkincisi:
رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ صلّى النبي (ص) صَلَاةَ الْعَصْرِ، وَدَعَا بِعَدِيٍّ وَتَمِيمٍ، فَاسْتَحْلَفَهُمَا عِنْدَ الْمِنْبَرِ،
rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ikindi namazını kıldı, Adî ile Temîm'i çağırdı ve minberin yanında onlara yemin ettirdi;
فَصَارَ فِعْلُ الرَّسُولِ دَلِيلًا عَلَى التَّقْيِيدِ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ جَمِيعَ أَهْلِ الْأَدْيَانِ يُعَظِّمُونَ هَذَا الْوَقْتَ وَيَذْكُرُونَ اللَّه فِيهِ وَيَحْتَرِزُونَ عَنِ الْحَلِفِ الْكَاذِبِ، وَأَهْلُ الْكِتَابِ يُصَلُّونَ لِطُلُوعِ الشَّمْسِ وَغُرُوبِهَا.
böylece Resul'ün fiili kayda delil olmuştur. Üçüncüsü: Bütün din mensupları bu vakti tazim eder, onda Allah'ı anar ve yalan yere yemin etmekten sakınırlar; Ehl-i Kitap da güneşin doğuşunda ve batışında ibadet eder/namaz kılar.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: قَالَ الْحَسَنُ: الْمُرَادُ بَعْدَ الظُّهْرِ أَوْ بَعْدَ الْعَصْرِ، لِأَنَّ أَهْلَ الْحِجَازِ كَانُوا يَقْعُدُونَ لِلْحُكُومَةِ بَعْدَهُمَا.
Üçüncü Görüş: Hasan şöyle demiştir: Kastedilen, öğleden sonra veya ikindiden sonradır; zira Hicaz halkı hüküm vermek için bu ikisinden sonra otururlardı.
وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: أَنَّ الْمُرَادَ بَعْدَ أَدَاءِ الصَّلَاةِ أَيَّ صَلَاةٍ كَانَتْ وَالْغَرَضُ مِنَ التَّحْلِيفِ بَعْدَ/ إِقَامَةِ الصَّلَاةِ هُوَ أَنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ، فَكَانَ احْتِرَازُ الْحَالِفِ عَنِ الْكَذِبِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ أَتَمَّ وَأَكْمَلَ، واللَّه أَعْلَمُ.
Dördüncü Görüş: Kastedilen, hangi namaz olursa olsun namaz eda edildikten sonrasıdır. Namaz kılındıktan sonra yemin ettirmedeki gaye şudur: Namaz hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar; dolayısıyla o vakitte yemin edenin yalandan sakınması daha tam ve daha mükemmel olur. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: الْأَيْمَانُ تُغَلَّظُ فِي الدِّمَاءِ وَالطَّلَاقِ وَالْعَتَاقِ، وَالْمَالِ إِذَا بَلَغَ مِائَتَيْ دِرْهَمٍ فِي الزَّمَانِ وَالْمَكَانِ، فَيَحْلِفُ بَعْدَ الْعَصْرِ بِمَكَّةَ بَيْنَ الرُّكْنِ وَالْمَقَامِ، وَبِالْمَدِينَةِ عِنْدَ الْمِنْبَرِ، وَفِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ عِنْدَ الصَّخْرَةِ، وَفِي سَائِرِ الْبُلْدَانِ فِي أَشْرَفِ الْمَسَاجِدِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: يَحْلِفُ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَخْتَصَّ الْحَلِفُ بِزَمَانٍ أَوْ مَكَانٍ، وَهَذَا عَلَى خِلَافِ الْآيَةِ، وَلِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ التَّهْوِيلُ وَالتَّعْظِيمُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الَّذِي ذَكَرَهُ الشَّافِعِيُّ ﵁ أَقْوَى.
Üçüncü Mesele: Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: Kan davalarında, boşanmada, köle azadında ve iki yüz dirheme ulaştığı takdirde mal davalarında yeminler zaman ve mekân itibariyle ağırlaştırılır. Böylece Mekke'de rükün ile makam arasında, Medine'de minberin yanında, Beytü'l-Makdis'te Sahra'nın yanında, diğer beldelerde ise en şerefli mescitlerde ikindiden sonra yemin edilir. Ebû Hanîfe rahimehullâh ise şöyle demiştir: Yemin, bir zamana veya mekâna tahsis edilmeksizin edilir. Bu ise ayete aykırıdır; çünkü bundan maksat [yemini] dehşetli kılmak ve tazim etmektir. Hiç şüphe yok ki Şâfiî radıyallâhu anh'ın zikrettiği görüş daha kuvvetlidir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى } “Eğer şüpheye düşerseniz onlar da: 'Akraba bile olsa onu hiçbir paha karşılığında satmayız' diye Allah'a yemin ederler” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ لِلْجَزَاءِ يَعْنِي: تَحْبِسُونَهُمَا فَيُقْدِمَانِ لِأَجْلِ ذَلِكَ الْحَبْسِ عَلَى الْقَسَمِ.
Birinci Mesele: O'nun { فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ } “Allah'a yemin ederler” sözündeki fâ (ف) harfi ceza (sonuç) içindir; yani: Onları alıkoyarsınız, onlar da bu alıkoyma sebebiyle yemin etmeye girişirler.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ إِنِ ارْتَبْتُمْ اعْتِرَاضٌ بَيْنَ الْقَسَمِ وَالْمُقْسَمِ عَلَيْهِ. وَالْمَعْنَى: إِنِ ارْتَبْتُمْ فِي شَأْنِهِمَا وَاتَّهَمْتُمُوهُمَا فَحَلِّفُوهُمَا، وَبِهَذَا يَحْتَجُّ مَنْ يَقُولُ الْآيَةُ نَازِلَةٌ فِي إِشْهَادِ الْكُفَّارِ، لِأَنَّ تَحْلِيفَ الشَّاهِدِ الْمُسْلِمِ غَيْرُ مَشْرُوعٍ، وَمَنْ قَالَ الْآيَةُ نَازِلَةٌ فِي حَقِّ الْمُسْلِمِ قَالَ إِنَّهَا مَنْسُوخَةٌ،
İkinci Mesele: O'nun { إِنِ ارْتَبْتُمْ } “eğer şüpheye düşerseniz” sözü, yemin ile üzerine yemin edilen şey arasında bir itiraziyedir (ara cümledir). Manası şöyledir: Eğer onların durumu hakkında şüpheye düşer ve onları itham ederseniz, onlara yemin ettirin. Ayetin kâfirleri şahit tutma hakkında indiğini söyleyen kimse bununla delil getirir; çünkü Müslüman şahide yemin ettirmek meşru değildir. Ayetin Müslüman hakkında indiğini söyleyen kimse ise onun mensuh olduğunu söylemiştir.