Binûn

Mâide Suresi (5) — 19. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

إِنَّمَا يَشْتَرِي الطَّعَامَ بِقِيمَتِهِ، حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ أَنَّ الْمِثْلَ مِنَ النَّعَمِ هُوَ الْجَزَاءُ وَالطَّعَامُ بِنَاءٌ عَلَيْهِ فَيُعْدَلُ بِهِ كَمَا يُعْدَلُ عَنِ الصَّوْمِ بِالطَّعَامِ، وَأَيْضًا تَقْوِيمُ مِثْلِ الصَّيْدِ أَدْخَلُ فِي الضَّبْطِ مِنْ تَقْوِيمِ نَفْسِ الصَّيْدِ، وَحُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀:

taamı ancak onun (avın) kıymetiyle satın alır. Şâfiî'nin delili şudur: Evcil hayvanlardan olan misil asıl cezadır; taam ise ona bina edilmiştir. Dolayısıyla tıpkı oruçtan taama dönüldüğü (adl yapıldığı) gibi onunla da adl yapılır. Ayrıca avın mislini takdir etmek, avın bizzat kendisini takdir etmekten zabt altına almaya daha elverişlidir. Ebû Hanîfe'nin rahimehullâh delili ise:

أَنَّ مِثْلَ الْمُتْلَفِ إِذَا وَجَبَ اعْتُبِرَ بِالْمُتْلَفِ لَا بِغَيْرِهِ مَا أَمْكَنَ، وَالطَّعَامُ إِنَّمَا وَجَبَ مِثْلًا لِلْمُتْلَفِ فَوَجَبَ أَنْ يُقَدَّرَ بِهِ.

telef edilenin misli vacip olduğunda, imkân dâhilinde telef edilenin kendisiyle itibar edilir, başkasıyla değil. Taam ise telef edilenin bir misli olarak vacip olmuştur; dolayısıyla onunla takdir edilmesi vacip olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اخْتَلَفُوا فِي مَوْضِعِ التَّقْوِيمِ: فَقَالَ أَكْثَرُ الْفُقَهَاءِ: إِنَّمَا يُقَوَّمُ فِي الْمَكَانِ الَّذِي قُتِلَ الصَّيْدُ فِيهِ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: يُقَوَّمُ بِمَكَّةَ بِثَمَنِ مَكَّةَ لِأَنَّهُ يُكَفِّرُ بِهَا.

Dördüncü Mesele: Kıymet takdirinin yapılacağı yer hususunda ihtilaf etmişlerdir: Fakihlerin çoğu şöyle demiştir: 'Ancak avın öldürüldüğü yerde kıymet takdir edilir.' Şa'bî ise: 'Mekke'de, Mekke fiyatıyla takdir edilir; zira kefaret orada ödenir' demiştir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ الْفَرَّاءُ: الْعَدْلُ مَا عَادَلَ الشَّيْءَ مِنْ غَيْرِ جِنْسِهِ، وَالْعِدْلُ الْمِثْلُ، تَقُولُ عِنْدِي عِدْلُ غُلَامِكَ أَوْ شَاتِكَ إِذَا كَانَ عِنْدَكَ غُلَامٌ يَعْدِلُ غُلَامًا أَوْ شَاةٌ تَعْدِلُ شَاةً، أَمَّا إِذَا أَرَدْتَ قِيمَتَهُ مِنْ غَيْرِ جِنْسِهِ نَصَبْتَ الْعَيْنَ فَقُلْتَ عَدْلٌ. وَقَالَ أَبُو الْهَيْثَمِ: الْعَدْلُ الْمِثْلُ، وَالْعِدْلُ الْقِيمَةُ، وَالْعَدْلُ اسْمُ حِمْلٍ مَعْدُولٍ بِحِمْلٍ آخَرَ مُسَوًّى بِهِ، وَالْعِدْلُ تَقْوِيمُكَ الشَّيْءَ بِالشَّيْءِ مِنْ غَيْرِ جِنْسِهِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ وَابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: الْعَدْلُ وَالْعِدْلُ سَوَاءٌ وَقَوْلُهُ صِياماً نُصِبَ عَلَى التَّمْيِيزِ، كَمَا تقول عندي رطلان عسلا، وملء بيت قتا، وَالْأَصْلُ فِيهِ إِدْخَالُ حَرْفٍ مِنْ فِيهِ، فَإِنْ لَمْ يُذْكَرْ نَصَبْتَهُ. تَقُولُ: رِطْلَانِ مِنَ الْعَسَلِ وَعَدْلُ ذَلِكَ مِنَ الصِّيَامِ.

Beşinci Mesele: Ferrâ şöyle demiştir: Adl (الْعَدْل), bir şeye kendi cinsinden olmayarak denk olan şeydir; ıdl (الْعِدْل) ise [kendi cinsinden olan] misildir. Yanında bir köleye denk bir köle veya bir koyuna denk bir koyun bulunduğunda: 'Yanımda kölenin veya koyununun ıdli (عِدْل) var' dersin. Ancak onun kendi cinsinden olmayan kıymetini kastettiğinde ayın (ع) harfini fethalayarak adl (عَدْل) dersin. Ebu'l-Heysüm ise şöyle demiştir: Adl misildir, ıdl ise kıymettir; adl diğer bir yüke denk kılınmış ve eşitlenmiş bir yükün adıdır; ıdl ise bir şeyi kendi cinsinden olmayan başka bir şeyle kıymetlendirmendir. Zeccâc ve İbnü'l-A'râbî ise: 'Adl ile ıdl birdir' demişlerdir. O'nun { صِياماً } sözü temyiz olarak nasbedilmiştir; nitekim 'Yanımda iki rıtl bal var' (عندي رطلان عسلا) ve 'Bir ev dolusu yonca' (ملء بيت قتا) dersin. Bundaki asıl, içine 'min' (مِنْ) harfinin dâhil edilmesidir; şayet bu zikredilmezse onu nasbedersin. 'İki rıtl bal' (رِطْلَانِ مِنَ الْعَسَلِ) ve 'Bunun oruçtan dengi' (عَدْلُ ذَلِكَ مِنَ الصِّيَامِ) dersin.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ ﵁: أَنَّهُ يَصُومُ لِكُلِّ مُدٍّ يَوْمًا وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ/ وَمَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ أَنَّهُ يَصُومُ لِكُلِّ نِصْفِ صَاعٍ يَوْمًا، وَالْأَصْلُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَنَّهُمَا تَوَافَقَا عَلَى أَنَّ الصَّوْمَ مُقَدَّرٌ بِطَعَامِ يَوْمٍ، إِلَّا أَنَّ طَعَامَ الْيَوْمِ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ مُقَدَّرٌ بِالْمُدِّ، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ مُقَدَّرٌ بِنِصْفِ صَاعٍ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ فِي كَفَّارَةِ الْيَمِينِ.

Altıncı Mesele: Şâfiî'nin radıyallâhu anh mezhebi şudur: Her bir müdd için bir gün oruç tutar; bu Atâ'nın da görüşüdür. Ebû Hanîfe'nin rahimehullâh mezhebi ise her yarım sâ' için bir gün oruç tutacağı yönündedir. Bu meseledeki asıl şudur: İkisi de orucun bir günlük taam ile takdir edildiği hususunda ittifak etmişlerdir. Ancak bir günlük taam Şâfiî'ye göre müdd ile, Ebû Hanîfe'ye rahimehullâh göre ise yemin kefaretinde zikrettiğimiz üzere yarım sâ' ile takdir edilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: زَعَمَ جُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ أَنَّ الْخِيَارَ فِي تَعْيِينِ أَحَدِ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ إِلَى قَاتِلِ الصَّيْدِ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ ﵀ إِلَى الْحَكَمَيْنِ: حُجَّةُ الْجُمْهُورِ أَنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ عَلَى قَاتِلِ الصَّيْدِ أَحَدَ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ عَلَى التَّخْيِيرِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَاتِلُ الصَّيْدِ مُخَيَّرًا بَيْنَ أَيِّهَا شَاءَ، وَحُجَّةُ مُحَمَّدٍ ﵀ أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ الْخِيَارَ إِلَى الْحَكَمَيْنِ فَقَالَ يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْياً أَيْ كَذَا وَكَذَا.

Yedinci Mesele: Fakihlerin cumhuru, bu üçünden birini tayin etme muhayyerliğinin avı öldürene ait olduğunu ileri sürmüştür. Muhammed b. el-Hasen rahimehullâh ise iki hakeme ait olduğunu söylemiştir. Cumhurun delili şudur: Allah Teâlâ avı öldürene bu üç şeyden birini muhayyerlik üzere vacip kılmıştır; dolayısıyla avı öldürenin dilediği şey arasında muhayyer olması vacip olmuştur. Muhammed'in rahimehullâh delili ise şudur: Allah Teâlâ tercihi iki hakeme bırakmış ve { يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْياً } “...içinizden adalet sahibi iki kişinin hükmedeceği bir kurbanlık...” yani şöyle şöyle buyurmuştur.

وَجَوَابُنَا: أَنَّ تَأْوِيلَ الْآيَةِ فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ ... أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً وَأَمَّا الَّذِي يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ فَهُوَ تَعْيِينُ الْمِثْلِ، إِمَّا فِي الْقِيمَةِ أَوْ فِي الْخِلْقَةِ.

Bizim cevabımız ise şudur: Ayetin tevili: { فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ ... أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً } “...öldürdüğünün benzeri bir kurban cezası vardır... yahut düşkünleri doyurmak şeklinde bir kefaret ya da buna denk bir oruç...” şeklindedir. İki adalet sahibinin hükmedeceği şey ise, ister kıymette olsun ister yaratılışta (hilkatte), mislin bizzat tayin edilmesidir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ وفيه مسألتان:

Sonra Allah Teâlâ: { لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ } “...yaptığının vebalini tatsın diye...” buyurdu. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْوَبَالُ فِي اللُّغَةِ: عِبَارَةٌ عَمَّا فِيهِ مِنَ الثِّقْلِ وَالْمَكْرُوهِ. يُقَالُ: مَرْعًى وَبِيلٌ إِذَا كَانَ فِيهِ وَخَامَةٌ، وَمَاءٌ وَبِيلٌ إِذَا لم يستمر، أو الطعام الْوَبِيلُ الَّذِي يَثْقُلُ عَلَى الْمَعِدَةِ فَلَا يَنْهَضِمُ، قَالَ تَعَالَى: فَأَخَذْناهُ أَخْذاً وَبِيلًا [الْمُزَّمِّلِ: ١٦] أَيْ ثَقِيلًا.

Birinci Mesele: Vebal (الْوَبَال) dilde: Kendisinde ağırlık ve hoşa gitmeyen şey bulunan durumdan ibarettir. [Otları] zararlı ve ağır olduğunda 'vebîl otlak' (مَرْعًى وَبِيلٌ), sindirimi kolay olmadığında 'vebîl su' (مَاءٌ وَبِيلٌ) veya mideye ağır gelip sindirilemeyen taama 'vebîl' (الْوَبِيل) denir. Allah Teâlâ: { فَأَخَذْناهُ أَخْذاً وَبِيلًا } “...bunun üzerine biz de onu çok ağır bir şekilde yakalayıverdik” [el-Müzzemmil 16] yani ağır bir şekilde buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنَّمَا سَمَّى اللَّه تَعَالَى ذَلِكَ وَبَالًا لِأَنَّهُ خَيَّرَهُ بَيْنَ ثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ: اثْنَانِ مِنْهَا تُوجِبُ تَنْقِيصَ الْمَالِ، وَهُوَ ثَقِيلٌ عَلَى الطَّبْعِ، وَهُمَا الْجَزَاءُ بِالْمِثْلِ وَالْإِطْعَامُ، وَالثَّالِثُ: يُوجِبُ إِيلَامَ الْبَدَنِ وَهُوَ الصَّوْمُ، وَذَلِكَ أَيْضًا ثَقِيلٌ عَلَى الطَّبْعِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ عَلَى قَاتِلِ الصَّيْدِ أَحَدَ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ الَّتِي كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا ثَقِيلٌ عَلَى الطَّبْعِ حَتَّى يَحْتَرِزَ عَنْ قَتْلِ الصَّيْدِ فِي الْحَرَمِ وَفِي حَالِ الْإِحْرَامِ.

İkinci Mesele: Allah Teâlâ bunu vebal olarak isimlendirmiştir; çünkü onu üç şey arasında muhayyer bırakmıştır: Bunlardan ikisi malın eksilmesini gerektirir ki bu tabiata ağırdır; bunlar misil ile ceza ve yedirmektir (it'am). Üçüncüsü ise bedenin acı çekmesini gerektirir ki o da oruçtur; bu da yine tabiata ağırdır. Manası şudur: Allah Teâlâ, Harem'de ve ihram halindeyken av öldürmekten sakınsın diye, her biri tabiata ağır gelen bu şeylerden birini avı öldürene vacip kılmıştır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقامٍ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra Allah Teâlâ: { عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقامٍ } “Allah geçmiştekileri affetti. Kim tekrar dönerse Allah ondan intikam alır. Allah mutlak güç sahibidir, intikam alıcıdır” buyurdu. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْآيَةِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: عَفَا اللَّه عَمَّا مَضَى فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَعَمَّا سَلَفَ قَبْلَ التَّحْرِيمِ فِي الْإِسْلَامِ.

Birinci Mesele: Ayette iki vecih vardır: Birincisi: Allah Cahiliye döneminde geçenleri ve İslam'da haram kılınmadan önce yapılanları affetmiştir.

الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ مَنْ لَا يُوجِبُ الْجَزَاءَ إِلَّا فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى، أَمَّا فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ فَإِنَّهُ لَا يُوجِبُ الْجَزَاءَ عَلَيْهِ وَيَقُولُ إِنَّهُ أَعْظَمُ مِنْ أَنْ يُكَفِّرَهُ التَّصَدُّقُ بِالْجَزَاءِ، فَعَلَى هَذَا الْمُرَادُ: عَفَا اللَّه عَمَّا سَلَفَ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى بِسَبَبِ أَدَاءِ الْجَزَاءِ، وَمَنْ عَادَ إِلَيْهِ مَرَّةً ثَانِيَةً فَلَا كَفَّارَةَ لِجُرْمِهِ بَلْ يَنْتَقِمُ اللَّه مِنْهُ. وَحُجَّةُ هَذَا الْقَوْلِ: أَنَّ الْفَاءَ فِي قَوْلِهِ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ فَاءُ الْجَزَاءِ، وَالْجَزَاءُ هُوَ الْكَافِي، / فَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ هَذَا الِانْتِقَامَ كَافٍ فِي هَذَا الذَّنْبِ، وَكَوْنُهُ كَافِيًا يَمْنَعُ مِنْ وُجُوبِ شَيْءٍ آخَرَ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ لَا يَجِبَ الْجَزَاءُ عَلَيْهِ.

İkinci Görüş: Bu, cezayı ancak ilk seferde vacip gören kimsenin görüşüdür. İkinci sefere gelince, ona ceza vacip kılmaz ve: 'O, cezanın tasadduk edilmesiyle kefaretlenebilecek olandan daha büyüktür' der. Buna göre murat şudur: Allah, cezanın ödenmesi sebebiyle ilk seferde geçenleri affetmiştir; kim ona ikinci kez dönerse artık onun günahı için bir kefaret yoktur, bilakis Allah ondan intikam alır. Bu görüşün delili şudur: O'nun { فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ } sözündeki fâ (فَ) harfi ceza fâ'sıdır. Ceza ise yeterli olandır. Bu durum, bu intikamın bu günah için yeterli olmasını gerektirir; onun yeterli olması da başka bir şeyin vacip olmasına engeldir. Bu da onun üzerine cezanın vacip olmamasını iktiza eder.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ سِيبَوَيْهِ فِي قَوْلِهِ وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَفِي قَوْلِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا [الْبَقَرَةِ: ١٢٦] وَفِي قَوْلِهِ فَمَنْ يُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلا يَخافُ [الْجِنِّ: ١٣] إِنَّ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ إِضْمَارًا مُقَدَّرًا وَالتَّقْدِيرُ:

İkinci Mesele: Sibeveyh O'nun: { وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ } “...Kim tekrar dönerse Allah ondan intikam alır...” sözünde, O'nun: { وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا } “...Kim de inkâr ederse onu az bir süre faydalandırırım...” [el-Bakara 126] sözünde ve O'nun: { فَمَنْ يُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلا يَخافُ } “...Kim Rabbine inanırsa artık o korkmaz...” [el-Cin 13] sözünde; bu ayetlerde takdir edilmiş bir gizli özne (izmâr) olduğunu söylemiştir. Takdir şöyledir:

وَمَنْ عَادَ فَهُوَ يَنْتَقِمُ اللَّه مِنْهُ، وَمَنْ كَفَرَ فَأَنَا أُمَتِّعُهُ، وَمَنْ يُؤْمِنُ بِرَبِّهِ فَهُوَ لَا يَخَافُ، وَبِالْجُمْلَةِ فَلَا بُدَّ مِنْ إِضْمَارِ مُبْتَدَأٍ يَصِيرُ ذَلِكَ الْفِعْلُ خَبَرًا عَنْهُ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ: أَنَّ الْفِعْلَ يَصِيرُ بِنَفْسِهِ جَزَاءً، فَلَا حَاجَةَ إِلَى إِدْخَالِ حَرْفِ الْجَزَاءِ عَلَيْهِ فَيَصِيرُ إِدْخَالُ حَرْفِ الْفَاءِ عَلَى الْفِعْلِ لَغْوًا أَمَّا إِذَا أَضْمَرْنَا الْمُبْتَدَأَ احْتَجْنَا إِلَى إِدْخَالِ حَرْفِ الْفَاءِ عَلَيْهِ لِيَرْتَبِطَ بِالشَّرْطِ فَلَا تصير الفاء لغوا واللَّه أعلم.

‘Kim dönerse işte o kimse, Allah ondan intikam alır’ (وَمَنْ عَادَ فَهُوَ يَنْتَقِمُ اللَّه مِنْهُ), ‘Kim inkâr ederse işte Ben onu faydalandırırım’ (وَمَنْ كَفَرَ فَأَنَا أُمَتِّعُهُ) ve ‘Kim Rabbine inanırsa işte o korkmaz’ (وَمَنْ يُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَهُوَ لَا يَخَافُ) şeklindedir. Özetle, o fiilin kendisine haber olacağı bir mübtedanın takdir edilmesi zorunludur. Bunun delili şudur: Fiil bizzat ceza (şartın cevabı) olmaktadır; dolayısıyla üzerine ceza harfi dâhil edilmesine ihtiyaç yoktur ve fiilin üzerine fâ harfinin dâhil edilmesi lağv (fazlalık) olur. Mübtedayı takdir ettiğimizde ise, şart ile irtibatlanması için üzerine fâ harfini dâhil etmeye ihtiyaç duyarız, böylece fâ lağv olmaz. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة المائدة (٥) : آية ٩٦]

[el-Mâide Suresi (5): Ayet 96]

أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ مَتاعاً لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٩٦)

{ أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ مَتاعاً لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “Hem size hem de yolculara bir faydalanma olarak deniz avı ve onun yiyeceği size helal kılındı. İhramlı bulunduğunuz sürece kara avı ise size haram kılındı. Huzuruna toplanacağınız Allah'tan sakının.” (96)

قَوْلُهُ تَعَالَى: أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ مَتاعاً لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ مَتاعاً لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ } “Hem size hem de yolculara bir faydalanma olarak deniz avı ve onun yiyeceği size helal kılındı...” sözünde meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمُرَادُ بِالصَّيْدِ الْمَصِيدُ، وَجُمْلَةُ مَا يُصَادُ مِنَ الْبَحْرِ ثَلَاثَةُ أَجْنَاسٍ، الْحِيتَانُ وَجَمِيعُ أَنْوَاعِهَا حَلَالٌ، وَالضَّفَادِعُ وَجَمِيعُ أَنْوَاعِهَا حَرَامٌ، وَاخْتَلَفُوا فِيمَا سِوَى هَذَيْنِ. فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ إِنَّهُ حَرَامٌ. وَقَالَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى وَالْأَكْثَرُونَ إِنَّهُ حَلَالٌ، وَتَمَسَّكُوا فِيهِ بِعُمُومِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَالْمُرَادُ بِالْبَحْرِ جَمِيعُ الْمِيَاهِ وَالْأَنْهَارِ.

Birinci Mesele: Avdan (sayd) murat avlanan şeydir (masîd). Denizden avlanan şeylerin bütünü üç cinstir: Balıklar ve onların bütün türleri helaldir; kurbağalar ve onların bütün türleri haramdır; bu ikisinin dışındakilerde ise ihtilaf etmişlerdir. Ebû Hanîfe rahimehullâh onların haram olduğunu söylemiştir. İbn Ebî Leylâ ve fakihlerin çoğu ise onların helal olduğunu söylemiş ve bu hususta bu ayetin umumi oluşuna tutunmuşlardır. Denizden (bahr) murat ise bütün sular ve nehirlerdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى عَطَفَ طَعَامَ الْبَحْرِ عَلَى صَيْدِهِ وَالْعَطْفُ يَقْتَضِي الْمُغَايَرَةَ وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا:

İkinci Mesele: Allah Teâlâ denizin yiyeceğini (taam) deniz avına atfetmiştir; atıf ise farklılığı (mugayeret) iktiza eder. Bu hususta birkaç vecih zikretmişlerdir:

الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْأَحْسَنُ مَا ذَكَرَهُ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ﵁: أَنَّ الصَّيْدَ مَا صِيدَ بِالْحِيلَةِ حَالَ حَيَاتِهِ وَالطَّعَامُ مَا يُوجَدُ مِمَّا لَفَظَهُ الْبَحْرُ أَوْ نَضَبَ عَنْهُ الْمَاءُ مِنْ غَيْرِ مُعَالَجَةٍ فِي أَخْذِهِ هَذَا هُوَ الْأَصَحُّ مِمَّا قِيلَ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ.

Birincisi: -ve en güzeli- Ebû Bekir es-Sıddîk'ın radıyallâhu anh zikrettiği görüştür: Av (sayd), canlı iken bir çare ve hileyle avlanan şeydir; yiyecek (taam) ise denizin dışarı attığı yahut yakalanması için hiçbir çaba sarf edilmeksizin suyun çekilmesiyle geride kalan şeydir. Bu konuda söylenmiş olanların en sahihi budur.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ صَيْدَ الْبَحْرِ هُوَ الطَّرِيُّ، وَأَمَّا طَعَامُ الْبَحْرِ فَهُوَ الَّذِي جُعِلَ مُمَلَّحًا، لِأَنَّهُ لَمَّا صَارَ عَتِيقًا سَقَطَ اسْمُ الصَّيْدِ عَنْهُ، وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَمُقَاتِلٍ وَالنَّخَعِيِّ وَهُوَ ضَعِيفٌ لِأَنَّ الَّذِي صَارَ مَالِحًا فَقَدْ كَانَ طَرِيًّا وَصَيْدًا فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ فَيَلْزَمُ التَّكْرَارُ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ الِاصْطِيَادَ قَدْ يَكُونُ لِلْأَكْلِ وَقَدْ يَكُونُ لِغَيْرِهِ مِثْلُ اصْطِيَادِ الصَّدَفِ لِأَجْلِ اللُّؤْلُؤِ، وَاصْطِيَادِ بَعْضِ الْحَيَوَانَاتِ الْبَحْرِيَّةِ لِأَجْلِ عِظَامِهَا وَأَسْنَانِهَا فَقَدْ حَصَلَ التَّغَايُرُ بَيْنَ الِاصْطِيَادِ مِنَ الْبَحْرِ وَبَيْنَ الْأَكْلِ مِنْ طَعَامِ الْبَحْرِ واللَّه أَعْلَمُ.

İkinci Vecih: Deniz avı taze olandır; denizin yiyeceği ise tuzlanmış olandır; çünkü o eskiyince üzerinden av ismi düşmüştür. Bu Saîd b. Cübeyr, Saîd b. el-Müseyyeb, Mukâtil ve en-Nehaî'nin görüşüdür; fakat bu zayıftır; çünkü tuzlanan şey de ilk başta taze ve bir av idi, dolayısıyla tekrar gerekir. Üçüncüsü: Avlanmak bazen yemek için olur, bazen de inci için istiridye avlamak ve kemikleri ile dişleri için bazı deniz hayvanlarını avlamak gibi başka amaçlarla olur. Böylece denizden avlanmak ile deniz yiyeceğinden yemek arasında farklılık gerçekleşmiş olur. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: السَّمَكَةُ الطَّافِيَةُ فِي الْبَحْرِ مُحَلَّلَةٌ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ مُحَرَّمَةٌ: حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ الْقُرْآنُ وَالْخَبَرُ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَهُوَ أَنَّهُ يُمْكِنُ أَكْلُهُ فَيَكُونُ طَعَامًا فَوَجَبَ أَنْ يَحِلَّ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:

Üçüncü Mesele: Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: 'Deniz yüzeyinde ölü olarak yüzen balık helal kılınmıştır.' Ebû Hanîfe rahimehullâh ise: 'Haram kılınmıştır' demiştir. Şâfiî'nin delili Kur'an ve haberdir. Kur'an'a gelince; o yenebilir durumdadır, dolayısıyla taam olur; bu sebeple Allah Teâlâ'nın:

أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ وَأَمَّا الْخَبَرُ

{ أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ } “Deniz avı ve onun yiyeceği size helal kılındı” sözü gereğince helal olması vacip olmuştur. Habere gelince;

فَقَوْلُهُ ﵇ فِي الْبَحْرِ: «هُوَ الطَّهُورُ مَاؤُهُ الْحِلُّ مَيْتَتُهُ» .

Onun aleyhisselâm deniz hakkında söylediği: «Suyu temizleyici, ölüsü helaldir» sözüdür.

الْمَسْأَلَةُ الرابعة: قوله لِلسَّيَّارَةِ يَعْنِي أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ لِلْمُقِيمِ وَالْمُسَافِرِ، فَالطَّرِيُّ لِلْمُقِيمِ، وَالْمَالِحُ لِلْمُسَافِرِ.

Dördüncü Mesele: O'nun { لِلسَّيَّارَةِ } “yolculara” sözü; yani deniz avı mukim ve yolcu için size helal kılındı demektir. Taze olan mukim için, tuzlanmış olan ise yolcu içindir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: فِي انْتِصَابِ قَوْلِهِ مَتاعاً لَكُمْ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ انْتَصَبَ لِكَوْنِهِ مَصْدَرًا مُؤَكِّدًا إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا قِيلَ: أُحِلَّ لَكُمْ كَانَ دَلِيلًا عَلَى أَنَّهُ مُنْعَمٌ بِهِ، كَمَا أَنَّهُ لَمَّا قِيلَ حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ [النِّسَاءِ: ٢٣] كَانَ دَلِيلًا عَلَى أنه كتب عليهم ذلك فقال كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ [النساء: ٢٤] الثَّانِي: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» انْتَصَبَ لِكَوْنِهِ مَفْعُولًا لَهُ، أَيْ أُحِلَّ لَكُمْ تَمْتِيعًا لَكُمْ.

Beşinci Mesele: O'nun { مَتاعاً لَكُمْ } “size bir faydalanma olarak” sözünün mansub olmasında iki vecih vardır: Birincisi: Zeccâc tekit edici bir mastar olduğu için mansub olduğunu söylemiştir; ancak { أُحِلَّ لَكُمْ } denildiğinde, onun bir nimet kılındığına delil olmuştur; nitekim { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ } “Size analarınız haram kılındı...” [en-Nisâ 23] denildiğinde bunun onlara farz kılındığına delil olup { كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “...Allah'ın üzerinize bir yazısı (farzı) olarak” [en-Nisâ 24] buyrulması gibidir. İkincisi: Keşşâf sahibi mef'ûlün leh olduğu için mansub olduğunu söylemiştir; yani 'faydalanmanız için size helal kılındı' demektir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً } “İhramlı bulunduğunuz sürece kara avı ise size haram kılındı” buyurdu. Bunda meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ تَحْرِيمَ الصَّيْدِ عَلَى الْمُحْرِمِ فِي ثَلَاثَةِ مَوَاضِعَ مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ مِنْ قَوْلِهِ غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ [المائدة: ١] إلى قوله وَإِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا [المائدة: ٢] وَمِنْ قَوْلِهِ لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ [المائدة: ٩٥] إِلَى قَوْلِهِ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً.

Birinci Mesele: Allah Teâlâ bu surede ihramlıya avın haram kılındığını üç yerde zikretmiştir: { غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } “...ihramlı iken avı helal saymamak üzere...” [el-Mâide 1] sözünden { وَإِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا } “...İhramdan çıktığınız zaman avlanabilirsiniz...” [el-Mâide 2] sözüne kadar; { لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } “...ihramlı iken avı öldürmeyin...” [el-Mâide 95] sözünden { وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً } “...İhramlı bulunduğunuz sürece kara avı ise size haram kılındı” sözüne kadardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: صَيْدُ الْبَحْرِ هُوَ الَّذِي لَا يَعِيشُ إِلَّا فِي الْمَاءِ، أَمَّا الَّذِي لَا يَعِيشُ إِلَّا فِي الْبَرِّ وَالَّذِي يُمْكِنُهُ أَنْ يَعِيشَ فِي الْبَرِّ تَارَةً وَفِي الْبَحْرِ أُخْرَى فَذَاكَ كُلُّهُ صَيْدُ الْبَرِّ، فَعَلَى هَذَا السُّلَحْفَاةُ، وَالسَّرَطَانُ، وَالضِّفْدَعُ، وَطَيْرُ الْمَاءِ، كُلُّ ذَلِكَ مِنْ صَيْدِ الْبَرِّ، وَيَجِبُ عَلَى قَاتِلِهِ الْجَزَاءُ.

İkinci Mesele: Deniz avı ancak suda yaşayabilen hayvandır. Sadece karada yaşayan ve bazen karada bazen de denizde yaşayabilen hayvana gelince, bunların tamamı kara avıdır. Buna göre kaplumbağa, yengeç, kurbağa ve su kuşu; bunların hepsi kara avındandır ve onu öldürene ceza gerekir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اتَّفَقَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّ الْمُحْرِمَ يَحْرُمُ عَلَيْهِ الصَّيْدُ، وَاخْتَلَفُوا فِي الصَّيْدِ الَّذِي يَصِيدُهُ الْحَلَالُ هَلْ يَحِلُّ لِلْمُحْرِمِ فِيهِ أَرْبَعَةُ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ

Üçüncü Mesele: Müslümanlar ihramlıya avlanmanın haram olduğu hususunda icma etmişlerdir. İhramda olmayanın (helal kişinin) avladığı avın ihramlıya helal olup olmadığı konusunda ise ihtilaf etmişlerdir; bu hususta dört görüş vardır: Birincisi: O da

قَوْلُ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَطَاوُسٍ، وَذَكَرَهُ الثَّوْرِيُّ وَإِسْحَاقُ أَنَّهُ يَحْرُمُ عَلَيْهِ بِكُلِّ حَالٍ،

Ali, İbn Abbas, İbn Ömer, Saîd b. Cübeyr ve Tâvûs'un görüşüdür; bunu Sevrî ve İshak da zikretmiştir: [Av eti] her hâlükârda ona haramdır.

وَعَوَّلُوا فِيهِ عَلَى قَوْلِهِ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً وَذَلِكَ لِأَنَّ صَيْدَ الْبَرِّ يَدْخُلُ فِيهِ مَا اصْطَادَهُ الْمُحْرِمُ وَمَا اصْطَادَهُ الْحَلَالُ، وَكُلُّ ذَلِكَ صَيْدُ الْبَرِّ،

Bu hususta O'nun: { وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً } “İhramlı bulunduğunuz sürece kara avı ise size haram kılındı” sözüne dayanmışlardır. Zira kara avı ifadesine hem ihramlının avladığı hem de ihramda olmayanın avladığı şey dâhildir; bunların hepsi kara avıdır.

وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ فِي «سُنَنِهِ» عَنْ حُمَيْدٍ الطَّوِيلِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّه بْنِ الحرث عن أبيه قال: كان الحرث خليفة

Ebû Dâvûd «es-Sünen»inde Humeyd et-Tavîl'den, o İshak b. Abdillâh b. el-Hâris'ten, o da babasından rivayet etti; o şöyle dedi: El-Hâris,

عُثْمَانَ عَلَى الطَّائِفِ فَصَنَعَ لِعُثْمَانَ طَعَامًا وَصَنَعَ فِيهِ الْحَجَلَ وَالْيَعَاقِيبَ وَلُحُومَ الْوَحْشِ فَبَعَثَ إِلَى عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵇ فَجَاءَهُ الرَّسُولُ فَجَاءَ فَقَالُوا لَهُ كُلْ فَقَالَ عَلِيٌّ: أَطْعِمُونَا قُوتًا حَلَالًا فَإِنَّا حُرُمٌ، ثُمَّ قَالَ عَلِيٌّ ﵇ أَنْشُدُ اللَّه مَنْ كَانَ/ هَاهُنَا مِنْ أَشْجَعَ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّه أَهْدَى إِلَيْهِ رَجُلٌ حِمَارَ وَحْشٍ وَهُوَ مُحْرِمٌ فَأَبَى أَنْ يَأْكُلَهُ فَقَالُوا نَعَمْ.

Osman'ın Tâif valisiydi. Osman için bir yemek hazırladı; içinde çil keklik, bağırtlak kuşu ve yaban hayvanı etleri pişirdi. Sonra Ali b. Ebî Tâlib'e aleyhisselâm haber gönderdi. Elçi ona geldi, o da geldi. Ona: 'Ye' dediler. Ali: 'Bize helal bir yiyecek yedirin; zira biz ihramlıyız' dedi. Sonra Ali aleyhisselâm: 'Burada Eşca' kabilesinden bulunan kimselere Allah adına soruyorum: Bir adamın Resûlullah'a ihramlı iken bir yaban eşeği hediye ettiğini ve onun da bunu yemekten kaçındığını biliyor musunuz?' dedi. 'Evet' dediler.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ لَحْمَ الصَّيْدِ مُبَاحٌ لِلْمُحْرِمِ بِشَرْطِ أَنْ لَا يَصْطَادَهُ الْمُحْرِمُ وَلَا يُصْطَادَ لَهُ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ﵀، وَالْحُجَّةُ فِيهِ مَا

İkinci Görüş: Av etinin ihramlı tarafından avlanmamış olması ve onun için avlanmamış olması şartıyla ihramlıya mübah olduğudur. Bu Şâfiî'nin rahimehullâh görüşüdür. Bundaki delil ise

رَوَى أَبُو دَاوُدَ فِي «سُنَنِهِ» عَنْ جَابِرٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّه ﷺ يَقُولُ: صَيْدُ الْبَرِّ لَكُمْ حَلَالٌ مَا لم تصيدوه أو يصاد لَكُمْ» .

Ebû Dâvûd'un «es-Sünen»inde Câbir'den rivayet ettiği şu hadistir: 'Resûlullah'ın ﷺ şöyle buyurduğunu işittim: «Siz avlamadığınız veya sizin için avlanmadığı sürece kara avı size helaldir.»'

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ إِذَا صِيدَ لِلْمُحْرِمِ بِغَيْرِ إِعَانَتِهِ وَإِشَارَتِهِ حَلَّ لَهُ وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀،

Üçüncü Görüş: İhramlı için avlanmış olsa bile, onun yardımı ve işareti olmaksızın avlandığı takdirde ona helal olduğudur; bu Ebû Hanîfe'nin rahimehullâh görüşüdür.

رُوِيَ عَنْ أَبِي قَتَادَةَ أَنَّهُ اصْطَادَ حِمَارَ وَحْشٍ وَهُوَ حَلَالٌ فِي أَصْحَابٍ مُحْرِمِينَ لَهُ فَسَأَلُوا الرَّسُولَ ﷺ عَنْهُ فَقَالَ: «هَلْ أَشَرْتُمْ هَلْ أَعَنْتُمْ فَقَالُوا لَا» . فَقَالَ: هَلْ بَقِيَ مِنْ لَحْمِهِ شَيْءٌ

Ebû Katâde'den rivayet edildiğine göre, kendisi ihramda değilken ihramlı olan arkadaşları arasındayken bir yaban eşeği avlamıştı. Bunun üzerine Resûlullah'a ﷺ sordular. O da: «İşaret ettiniz mi, yardım ettiniz mi?» buyurdu. 'Hayır' dediler. Şöyle buyurdu: «Etinden geriye bir şey kaldı mı?»

أَوْجَبَ الْإِبَاحَةَ عِنْدَ عَدَمِ الْإِشَارَةِ وَالْإِعَانَةِ مِنْ غَيْرِ تَفْصِيلٍ.

İşaret ve yardım bulunmadığında hiçbir ayrıma gitmeksizin mübahlığı gerektirmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ مُفَرَّعَانِ عَلَى تَخْصِيصِ عُمُومِ الْقُرْآنِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ، وَالثَّانِي فِي غَايَةِ الضَّعْفِ.

Bil ki bu iki görüş de Kur'an'ın umumi lafzının haber-i vahid ile tahsis edilmesi esasına dayandırılmıştır; ikincisi ise son derece zayıftır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّهْدِيدُ لِيَكُونَ الْمَرْءُ مُوَاظِبًا عَلَى الطاعة محترزا عن المعصية.

Sonra Allah Teâlâ: { وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “Huzuruna toplanacağınız Allah'tan sakının” buyurdu. Bundan maksat, kişinin itaate devam etmesi ve masiyetten sakınması için bir tehdittir.

[سورة المائدة (٥) : آية ٩٧]

[el-Mâide Suresi (5): Ayet 97]

جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ ذلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٩٧)

{ جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ ذلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Allah Kâbe'yi, o Beyt-i Harâm'ı insanlar için bir nizam vesilesi kıldı; haram ayı, kurbanlığı ve boyunbağlarını da. Bu, Allah'ın göklerde ve yerde olan her şeyi bildiğini ve Allah'ın her şeyi hakkıyla bilici olduğunu bilmeniz içindir.” (97)

قَوْلُهُ تَعَالَى: جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ.

Allah Teâlâ'nın: { جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ } “Allah Kâbe'yi, o Beyt-i Harâm'ı insanlar için bir nizam vesilesi kıldı; haram ayı, kurbanlığı ve boyunbağlarını da...” sözü.

اعْلَمْ أَنَّ اتِّصَالَ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا، هُوَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى حَرَّمَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ الِاصْطِيَادَ عَلَى الْمُحْرِمِ، فَبَيَّنَ أَنَّ الْحَرَمَ كَمَا أَنَّهُ سَبَبٌ لِأَمْنِ الْوَحْشِ وَالطَّيْرِ، فَكَذَلِكَ هُوَ سَبَبٌ لِأَمْنِ النَّاسِ عَنِ الْآفَاتِ وَالْمُخَافَاتِ، وَسَبَبٌ لِحُصُولِ الْخَيْرَاتِ وَالسَّعَادَاتِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki bu ayetin kendisinden öncekiyle irtibatı şöyledir: Allah Teâlâ önceki ayette ihramlıya avlanmayı haram kılmış, böylece Harem'in yaban hayvanları ve kuşlar için bir emniyet sebebi olduğu gibi, aynı şekilde insanların afetlerden ve korkulardan emin olmalarının da bir sebebi ve dünya ile ahirette hayırların ve mutlulukların elde edilmesinin de bir sebebi olduğunu açıklamıştır. Bunda meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ قَيِّمًا بِغَيْرِ أَلِفٍ، وَمَعْنَاهُ الْمُبَالَغَةُ فِي كَوْنِهِ قَائِمًا بِإِصْلَاحِ مُهِمَّاتِ النَّاسِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: دِيناً قِيَماً [الْأَنْعَامِ: ١٦١] وَالْبَاقُونَ بِالْأَلِفِ، وَقَدِ اسْتَقْصَيْنَا ذَلِكَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ.

Birinci Mesele: İbn Âmir elifsiz olarak 'kayyimen' (قَيِّمًا) şeklinde okumuştur; manası, O'nun { دِيناً قِيَماً } “...dosdoğru bir din...” [el-En'âm 161] sözünde olduğu gibi insanların mühim işlerini ıslah edici oluşunda mübalağadır. Diğer kıraat imamları ise elif ile okumuşlardır; biz bunu Nisâ Suresi'nde etraflıca açıklamıştık.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: جَعَلَ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ بَيَّنَ وَحَكَمَ، الثَّانِي: أَنَّهُ صَيَّرَ، فَالْأَوَّلُ بِالْأَمْرِ وَالتَّعْرِيفِ، وَالثَّانِي بِخَلْقِ الدَّوَاعِي فِي قُلُوبِ النَّاسِ لِتَعْظِيمِهِ وَالتَّقَرُّبِ إِلَيْهِ.

İkinci Mesele: { جَعَلَ } (kıldı) kelimesinde iki görüş vardır: Birincisi: Açıkladı ve hükmetti; ikincisi: Dönüştürdü/yaptı (sayyere). Birincisi emir ve bildirme iledir; ikincisi ise onu yüceltmeleri ve ona yakınlaşmaları için insanların kalplerinde sevk edici duyguları yaratması iledir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: سُمِّيَتِ الْكَعْبَةُ كَعْبَةً لِارْتِفَاعِهَا، يُقَالُ لِلْجَارِيَةِ إِذَا نَتَأَ ثَدْيُهَا وَخَرَجَ كَاعِبٌ وَكَعَابٌ، وَكَعْبُ الْإِنْسَانِ يُسَمَّى كَعْبًا لِنُتُوِّهِ مِنَ السَّاقِ، فَالْكَعْبَةُ لَمَّا ارْتَفَعَ ذِكْرُهَا فِي الدُّنْيَا وَاشْتَهَرَ أَمْرُهَا فِي الْعَالَمِ سُمِّيَتْ بِهَذَا الِاسْمِ، وَلِذَلِكَ فَإِنَّهُمْ يَقُولُونَ لِمَنْ عَظُمَ أَمْرُهُ فُلَانٌ عَلَا كَعْبُهُ.

Üçüncü Mesele: Kâbe yüksekliğinden ötürü bu şekilde isimlendirilmiştir. Göğsü belirginleşip dışa çıktığında genç kıza 'kâib' (كَاعِب) ve 'ke'âb' (كَعَاب) denir; insanın topuğuna da bacaktan dışarı çıkıntı yaptığı için 'ka'b' (كَعْب) denir. İşte Kâbe'nin de dünyada şanı yücelip âlemde namı yayıldığında bu isimle isimlendirilmiştir. Bu yüzdendir ki onlar şanı yüce olan kimse için 'falancanın ka'bi yüceldi' (فُلَانٌ عَلَا كَعْبُهُ) derler.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ قِياماً لِلنَّاسِ أَصْلُهُ قِوَامٌ لِأَنَّهُ مِنْ قَامَ يَقُومُ، وَهُوَ مَا يَسْتَقِيمُ بِهِ الْأَمْرُ وَيَصْلُحُ، ثُمَّ ذَكَرُوا هَاهُنَا فِي كَوْنِ الْكَعْبَةِ سَبَبًا لِقِوَامِ مَصَالِحِ النَّاسِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ كَانُوا مُحْتَاجِينَ إِلَى حُضُورِ أَهْلِ الْآفَاقِ عِنْدَهُمْ لِيَشْتَرُوا مِنْهُمْ مَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ طُولَ السَّنَةِ، فَإِنَّ مَكَّةَ بَلْدَةٌ ضَيِّقَةٌ لَا ضَرْعَ فِيهَا وَلَا زَرْعَ، وَقَلَّمَا

Dördüncü Mesele: O'nun { قِياماً لِلنَّاسِ } “insanlar için bir nizam vesilesi” sözünün aslı 'kıvâm'dır (قِوَام); zira 'kâme-yekûmu' (قَامَ يَقُومُ) fiilindendir; o da işin kendisiyle istikamet bulup düzeldiği şeydir. Sonra burada Kâbe'nin insanların maslahatlarının nizamına bir sebep oluşu hususunda birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Mekke ehli, bütün yıl boyunca ihtiyaç duydukları şeyleri kendilerinden satın almak üzere diğer ufuklardaki insanların kendi yanlarına gelmesine muhtaç idiler; zira Mekke ne sağılacak hayvanı ne de ekini olan dar bir beldedir ve pek az

يُوجَدُ فِيهَا مَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ، فاللَّه تَعَالَى جَعَلَ الْكَعْبَةَ مُعَظَّمَةً فِي الْقُلُوبِ حَتَّى صَارَ أَهْلُ الدُّنْيَا رَاغِبِينَ فِي زِيَارَتِهَا، فَيُسَافِرُونَ إِلَيْهَا مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ لِأَجْلِ التِّجَارَةِ وَيَأْتُونَ بجميع المطالب والمشتهيات، فصار ذلك سببا لا سباغ النِّعَمِ عَلَى أَهْلِ مَكَّةَ. الثَّانِي: أَنَّ الْعَرَبَ كَانُوا يَتَقَاتَلُونَ وَيُغِيرُونَ إِلَّا فِي الْحَرَمِ، فَكَانَ أَهْلُ الْحَرَمِ آمِنِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَعَلَى أَمْوَالِهِمْ حَتَّى لَوْ لَقِيَ الرَّجُلُ قَاتِلَ أَبِيهِ أَوِ ابْنِهِ فِي الْحَرَمِ لَمْ يَتَعَرَّضْ لَهُ، وَلَوْ جَنَى الرَّجُلُ أَعْظَمَ الْجِنَايَاتِ ثُمَّ الْتَجَأَ إِلَى الْحَرَمِ لَمْ يُتَعَرَّضْ لَهُ وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ [الْعَنْكَبُوتِ: ٦٧] الثَّالِثُ: أَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ صَارُوا بِسَبَبِ الْكَعْبَةِ أَهْلَ اللَّه وَخَاصَّتَهُ وَسَادَةَ الْخَلْقِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَكُلُّ أَحَدٍ يَتَقَرَّبُ إِلَيْهِمْ وَيُعَظِّمُهُمْ. الرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ الْكَعْبَةَ قِوَامًا لِلنَّاسِ فِي دِينِهِمْ بِسَبَبِ مَا جَعَلَ فِيهَا مِنَ الْمَنَاسِكِ الْعَظِيمَةِ وَالطَّاعَاتِ الشَّرِيفَةِ، وجعل تلك المناسك سببا لحط الخطيآت، وَرَفْعِ الدَّرَجَاتِ وَكَثْرَةِ الْكَرَامَاتِ.

ihtiyaç duydukları şeyler bulunur. İşte Allah Teâlâ, Kâbe'yi kalplerde yüce kıldı ki böylece dünya ehli onu ziyaret etmeye rağbet göstersin; ticaret amacıyla uzak yollardan ona doğru yolculuk etsinler ve bütün talepleri ve arzulanan şeyleri getirsinler; böylece bu durum Mekke ehline nimetlerin bolca verilmesine bir sebep oldu. İkincisi: Araplar Harem bölgesi dışında birbirleriyle savaşır ve baskın yaparlardı; Harem ehli ise canları ve malları hususunda emniyet içindeydiler; hatta bir adam Harem'de babasının veya oğlunun katiliyle karşılaşsa ona dokunmazdı; bir adam en büyük cinayetleri işlese de ardından Harem'e sığınsa ona dokunulmazdı. Bundan dolayı Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ } “Çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken, bizim (Mekke'yi) güvenli bir Harem yaptığımızı görmediler mi?” [el-Ankebût 67]. Üçüncüsü: Mekke ehli Kâbe sebebiyle kıyamet gününe kadar Allah'ın ehli, O'nun has kulları ve yaratılmışların efendileri oldular; herkes onlara yakınlaşmaya çalışır ve onlara saygı gösterir. Dördüncüsü: O [Teâlâ], Kâbe'yi içinde kıldığı yüce menâsik (ibadet şekilleri) ve şerefli itaatler sebebiyle insanlar için dinleri hususunda bir nizam vesilesi kıldı; bu menâsiki de günahların dökülmesine, derecelerin yükselmesine ve ikramların çoğalmasına bir sebep yaptı.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا يَبْعُدُ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى جَمِيعِ هَذِهِ الْوُجُوهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قِوَامَ الْمَعِيشَةِ إِمَّا بِكَثْرَةِ الْمَنَافِعِ وَهُوَ الْوَجْهُ الْأَوَّلُ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ، وَإِمَّا بِدَفْعِ الْمَضَارِّ وَهُوَ الْوَجْهُ الثَّانِي، وَإِمَّا بِحُصُولِ الْجَاهِ وَالرِّيَاسَةِ وَهُوَ الْوَجْهُ الثَّالِثُ، وَإِمَّا بِحُصُولِ الدِّينِ وَهُوَ الْوَجْهُ الرَّابِعُ، فَلَمَّا كَانَتِ الْكَعْبَةُ سَبَبًا لِحُصُولِ هَذِهِ الْأَقْسَامِ الْأَرْبَعَةِ، وَثَبَتَ أَنَّ قِوَامَ الْمَعِيشَةِ لَيْسَ إِلَّا بِهَذِهِ الْأَرْبَعَةِ ثَبَتَ أَنَّ الْكَعْبَةَ سَبَبٌ لِقَوَامِ النَّاسِ.

Bil ki ayeti bu vecihlerin tamamına hamletmek uzak bir ihtimal değildir. Zira geçimin nizamı ya menfaatlerin çokluğu iledir ki bu zikrettiğimiz birinci vecihtir; ya zararların defedilmesi iledir ki bu ikinci vecihtir; ya itibar ve riyasetin elde edilmesi iledir ki bu üçüncü vecihtir; ya da dinin elde edilmesi iledir ki bu da dördüncü vecihtir. Kâbe bu dört kısmın elde edilmesine bir sebep olunca ve geçimin nizamının da ancak bu dört şeyle kaim olduğu sabit olunca, Kâbe'nin insanların nizamı için bir sebep olduğu sabit olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ قِياماً لِلنَّاسِ أَيْ لِبَعْضِ النَّاسِ وَهُمُ الْعَرَبُ، وَإِنَّمَا حَسُنَ هَذَا الْمَجَازُ لِأَنَّ أَهْلَ كُلِّ بَلَدٍ إِذَا قَالُوا النَّاسُ فَعَلُوا كَذَا وَصَنَعُوا كَذَا فَإِنَّهُمْ لَا يُرِيدُونَ إِلَّا أَهْلَ بَلْدَتِهِمْ فَلِهَذَا السَّبَبِ خُوطِبُوا بِهَذَا الْخِطَابِ عَلَى وَفْقِ عَادَتِهِمْ.

Beşinci Mesele: O'nun { قِياماً لِلنَّاسِ } “insanlar için bir nizam vesilesi” sözünden maksat, insanların bir kısmı, yani Araplardır. Bu mecazın güzel olması şundandır: Her beldenin ahalisi 'insanlar şöyle yaptı, böyle etti' dediklerinde sadece kendi beldelerinin ahalisini kastederler; bu sebeple onlara adetlerine uygun olarak bu hitap ile hitap edilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ أَرْبَعَةَ أَشْيَاءَ سَبَبًا لِقِيَامِ النَّاسِ وَقِوَامِهِمْ. الْأَوَّلُ:

Altıncı Mesele: Bil ki ayet, O Teâlâ'nın dört şeyi insanların ayakta kalması ve nizamı için bir sebep kıldığına delalet etmektedir. Birincisi:

الْكَعْبَةُ وَقَدْ بَيَّنَّا مَعْنَى كَوْنِهَا سَبَبًا لِقِيَامِ النَّاسِ، وَأَمَّا الثَّانِي: فَهُوَ الشَّهْرُ الْحَرَامُ/ وَمَعْنَى كَوْنِهِ سَبَبًا لِقِيَامِ النَّاسِ هُوَ أَنَّ الْعَرَبَ كَانَ يَقْتُلُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا فِي سَائِرِ الْأَشْهُرِ، وَيُغِيرُ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ، فَإِذَا دَخَلَ الشَّهْرُ الْحَرَامُ زَالَ الْخَوْفُ وَقَدَرُوا عَلَى الْأَسْفَارِ وَالتِّجَارَاتِ وَصَارُوا آمِنِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ وَكَانُوا يُحَصِّلُونَ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ مِنَ الْأَقْوَاتِ مَا كَانَ يَكْفِيهِمْ طُولَ السَّنَةِ، فَلَوْلَا حُرْمَةُ الشَّهْرِ الْحَرَامِ لَهَلَكُوا وَتَفَانَوْا مِنَ الْجُوعِ وَالشِّدَّةِ فَكَانَ الشَّهْرُ الْحَرَامُ سَبَبًا لِقِوَامِ مَعِيشَتِهِمْ فِي الدُّنْيَا أَيْضًا. فَهُوَ سَبَبٌ لا لِاكْتِسَابِ الثَّوَابِ الْعَظِيمِ بِسَبَبِ إِقَامَةِ مَنَاسِكِ الْحَجِّ.

Kâbe'dir; onun insanların ayakta kalması için bir sebep oluşunun manasını açıkladık. İkincisine gelince: O da Haram aydır. Onun insanların ayakta kalması için bir sebep oluşunun manası şudur: Araplar diğer aylarda birbirlerini öldürür ve birbirlerine baskın yaparlardı; Haram ay girdiğinde ise korku zail olur, yolculuklara ve ticaretlere güç yetirir, canları ve malları hususunda emniyete kavuşurlardı ve Haram ayda bütün yıl boyunca kendilerine yetecek azıkları elde ederlerdi. Eğer Haram ayın hürmeti olmasaydı açlıktan ve meşakkatten helak olup yok olurlardı; dolayısıyla Haram ay dünyadaki geçimlerinin nizamına da bir sebep olmuştur. Yine o, hac menâsikinin yerine getirilmesi sebebiyle büyük sevap kazanmanın da bir sebebidir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ الْأَشْهُرَ الْحُرُمَ الْأَرْبَعَةَ إِلَّا أَنَّهُ عَبَّرَ عَنْهَا بِلَفْظِ الْوَاحِدِ لِأَنَّهُ ذَهَبَ بِهِ مَذْهَبَ الْجِنْسِ. وَأَمَّا الثَّالِثُ: فَهُوَ الْهَدْيُ وَهُوَ إِنَّمَا كَانَ سَبَبًا لِقِيَامِ النَّاسِ، لِأَنَّ الْهَدْيَ مَا يُهْدَى إِلَى الْبَيْتِ وَيُذْبَحُ هُنَاكَ وَيُفَرَّقُ لَحْمُهُ عَلَى الْفُقَرَاءِ فَيَكُونُ ذَلِكَ نُسُكًا لِلْمُهْدِي وَقِوَامًا لِمَعِيشَةِ الْفُقَرَاءِ. وَأَمَّا الرَّابِعُ: فَهُوَ الْقَلَائِدُ، وَالْوَجْهُ فِي كَوْنِهَا قِيَامًا لِلنَّاسِ أَنَّ مَنْ قَصَدَ الْبَيْتَ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ لَمْ يَتَعَرَّضْ لَهُ أَحَدٌ، وَمَنْ قصده من غَيْرِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ وَمَعَهُ هَدْيٌ، وَقَدْ قَلَّدَهُ وقلد نفسه من لحاء شجرة الْحَرَمِ لَمْ يَتَعَرَّضْ لَهُ أَحَدٌ، حَتَّى إِنَّ الْوَاحِدَ مِنَ الْعَرَبِ يَلْقَى الْهَدْيَ مُقَلَّدًا، وَيَمُوتُ مِنَ الْجُوعِ فَلَا يَتَعَرَّضُ لَهُ الْبَتَّةَ، وَلَمْ يَتَعَرَّضْ لَهَا صَاحِبُهَا أَيْضًا، وَكُلُّ ذَلِكَ إِنَّمَا كَانَ لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى أَوْقَعَ فِي قُلُوبِهِمْ تَعْظِيمَ الْبَيْتِ الْحَرَامِ، فَكُلُّ مَنْ قَصَدَهُ أَوْ تَقَرَّبَ إِلَيْهِ صَارَ آمِنًا مِنْ جَمِيعِ الْآفَاتِ وَالْمَخَافَاتِ، فَلَمَّا ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى أَنَّهُ جَعَلَ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ ذَكَرَ بَعْدَهُ هَذِهِ الثَّلَاثَةَ، وَهِيَ الشَّهْرُ الْحَرَامُ وَالْهَدْيُ وَالْقَلَائِدُ، لِأَنَّ هَذِهِ الثَّلَاثَةَ إِنَّمَا صَارَتْ سَبَبًا لِقِوَامِ الْمَعِيشَةِ لِانْتِسَابِهَا إِلَى الْبَيْتِ الْحَرَامِ، فَكَانَ

Bil ki O Teâlâ, Haram ay ile dört haram ayı kastetmiştir; ancak cins manasını kastettiği için onları tekil lafızla ifade etmiştir. Üçüncüsüne gelince: O da hedy kurbanıdır. Onun insanlar için bir ayakta kalma vesilesi olması şundandır: Zira kurbanlık, Beyt'e hediye edilen, orada kesilen ve eti fakirlere dağıtılan şeydir; böylece bu kurbanı hediye eden kimse için bir ibadet, fakirlerin geçimi için de bir nizam olur. Dördüncüsüne gelince: O da gerdanlıklardır. Onların insanlar için bir nizam vesilesi olmasının vechi şudur: Kim Haram ayda Beyt'e yönelirse hiç kimse ona dokunmazdı; kim de Haram ayın dışında yanında hedy kurbanı varken ona yönelir, o kurbana gerdanlık takar ve kendisine de Harem ağacının kabuğundan gerdanlık takarsa hiç kimse ona dokunmazdı; hatta Araplardan biri boynunda gerdanlık bulunan bir kurbanlıkla karşılaşsa ve açlıktan ölmek üzere olsa bile ona kesinlikle dokunmazdı; sahibi de ona dokunmazdı. Bütün bunlar ise ancak Allah Teâlâ'nın onların kalplerine Beyt-i Haram'ın tazimini yerleştirmesinden dolayı idi; böylece ona yönelen veya ona yaklaşan herkes bütün afetlerden ve korkulardan emin olurdu. Allah Teâlâ Kâbe'yi, yani Beyt-i Haram'ı insanlar için bir nizam kıldığını zikredince, onun ardından şu üç şeyi, yani Haram ayı, kurbanlığı ve gerdanlıkları zikretmiştir; çünkü bu üç şey geçimin nizamına ancak Beyt-i Haram'a nispet edilmelerinden dolayı bir sebep olmuştur; dolayısıyla

ذَلِكَ دَلِيلًا عَلَى عَظَمَةِ هَذَا الْبَيْتِ وَغَايَةِ شَرَفِهِ.

bu durum bu Beyt'in büyüklüğüne ve şerefinin son derecesine bir delil olmuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { ذلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Bu, Allah'ın göklerde ve yerde olanı bildiğini ve şüphesiz Allah'ın her şeyi hakkıyla bildiğini bilmeniz içindir.”

وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَلِمَ فِي الْأَزَلِ أَنَّ مُقْتَضَى طِبَاعِ الْعَرَبِ الْحِرْصُ الشَّدِيدُ عَلَى الْقَتْلِ وَالْغَارَةِ وَعَلِمَ أَنَّهُ لَوْ دَامَتْ بِهِمْ هَذِهِ الْحَالَةُ لَعَجَزُوا عَنْ تَحْصِيلِ مَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ مِنْ مَنَافِعِ الْمَعِيشَةِ، وَلَأَدَّى ذَلِكَ إِلَى فَنَائِهِمْ وَانْقِطَاعِهِمْ بِالْكُلِّيَّةِ، دَبَّرَ فِي ذَلِكَ تَدْبِيرًا لَطِيفًا، وَهُوَ أَنَّهُ أَلْقَى فِي قُلُوبِهِمِ اعْتِقَادًا قَوِيًّا فِي تَعْظِيمِ الْبَيْتِ الْحَرَامِ وَتَعْظِيمِ مَنَاسِكِهِ، فَصَارَ ذَلِكَ سَبَبًا لِحُصُولِ الْأَمْنِ فِي الْبَلَدِ الْحَرَامِ، وَفِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، فَلَمَّا حَصَلَ الْأَمْنُ فِي هَذَا الْمَكَانِ وَفِي هَذَا الزَّمَانِ، قَدَرُوا عَلَى تَحْصِيلِ مَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ فِي هَذَا الزَّمَانِ، وَفِي هَذَا الْمَكَانِ، فَاسْتَقَامَتْ مَصَالِحُ مَعَاشِهِمْ، وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ مِثْلَ هَذَا التَّدْبِيرِ لَا يُمْكِنُ إِلَّا إِذَا كَانَ تَعَالَى فِي الْأَزَلِ عَالِمًا بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ مِنَ الْكُلِّيَّاتِ وَالْجُزْئِيَّاتِ حَتَّى يَعْلَمَ أَنَّ الشَّرَّ غَالِبٌ عَلَى طِبَاعِهِمْ، وَأَنَّ ذَلِكَ يُفْضِي بِهِمْ إِلَى الْفَنَاءِ وَانْقِطَاعِ النَّسْلِ، وَأَنَّهُ لَا يُمْكِنُ دَفْعُ ذَلِكَ إِلَّا/ بِهَذَا الطَّرِيقِ اللطيف، وهو إلقاء اللَّه تَعْظِيمِ الْكَعْبَةِ فِي قُلُوبِهِمْ حَتَّى يَصِيرَ ذَلِكَ سَبَبًا لِحُصُولِ الْأَمَانِ فِي بَعْضِ الْأَمْكِنَةِ، وَفِي بَعْضِ الْأَزْمِنَةِ، فَحِينَئِذٍ تَسْتَقِيمُ مَصَالِحُ مَعَاشِهِمْ فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ، وَفِي ذَلِكَ الزَّمَانِ، وَهَذَا هُوَ بِعَيْنِهِ الدَّلِيلُ الَّذِي تَمَسَّكَ بِهِ الْمُتَكَلِّمُونَ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى عَالِمًا، فَإِنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّ أَفْعَالَهُ مُحْكَمَةٌ مُتْقَنَةٌ مُطَابِقَةٌ لِلْمَصَالِحِ، وَكُلُّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ عَالِمًا، وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ إِلْقَاءَ تَعْظِيمِ الْكَعْبَةِ فِي قُلُوبِ الْعَرَبِ لِأَجْلِ أَنْ يَصِيرَ ذَلِكَ سَبَبًا لِحُصُولِ الْأَمْنِ فِي بَعْضِ الْأَمْكِنَةِ، وَفِي بَعْضِ الْأَزْمِنَةِ، لِيَصِيرَ ذَلِكَ سَبَبَ اقْتِدَارِهِمْ عَلَى تَحْصِيلِ مَصَالِحِ الْمَعِيشَةِ، فِعْلٌ فِي غَايَةِ الْإِتْقَانِ وَالْإِحْكَامِ، فَيَكُونُ ذَلِكَ دَلِيلًا قَاهِرًا وَبُرْهَانًا بَاهِرًا، عَلَى أَنَّ صَانِعَ الْعَالَمِ ﷾ عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ، فَلَا جَرَمَ قَالَ ذَلِكَ لِتَعْلَمُوا أَيْ ذَلِكَ التَّدْبِيرُ اللَّطِيفُ لِأَجْلِ أَنْ تَتَفَكَّرُوا فِيهِ، فَتَعْلَمُوا أَنَّهُ تَدْبِيرٌ لَطِيفٌ وَفِعْلٌ مُحْكَمٌ مُتْقَنٌ، فَتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ ثُمَّ إِذَا عَرَفْتُمْ ذَلِكَ، عَرَفْتُمْ أَنَّ عِلْمَهُ ﷾ صِفَةٌ قَدِيمَةٌ أَزَلِيَّةٌ وَاجِبَةُ الْوُجُودِ، وَمَا كَانَ كَذَلِكَ، امْتَنَعَ أَنْ يَكُونَ مَخْصُوصًا بِالْبَعْضِ دُونَ الْبَعْضِ، فَوَجَبَ كَوْنُهُ مُتَعَلِّقًا بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ، كَانَ اللَّه سُبْحَانَهُ عَالِمًا بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ، فَلِذَلِكَ قَالَ: وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ فَمَا أَحْسَنَ هَذَا التَّرْتِيبَ فِي هَذَا التَّقْدِيرِ وَالْحَمْدُ للَّه الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لولا أن هدانا اللَّه.

Manası şudur: O Teâlâ ezelde Arapların tabiatlarının gereğinin öldürme ve baskın yapma hususunda şiddetli bir hırs olduğunu bildiğinde ve bu durumun onlarda devam etmesi halinde geçim menfaatlerinden ihtiyaç duydukları şeyleri elde etmekten aciz kalacaklarını, bunun da onların bütünüyle yok olmasına ve tükenmesine yol açacağını bildiğinde, bu hususta latif bir tedbir aldı; o da onların kalplerine Beyt-i Haram'ın tazimi ve menâsikinin tazimi hususunda güçlü bir inanç yerleştirmesidir; böylece bu durum Haram beldede ve Haram ayda emniyetin hasıl olmasına bir sebep oldu. Bu mekânda ve bu zamanda emniyet hasıl olunca, bu zamanda ve bu mekânda ihtiyaç duydukları şeyleri elde etmeye güç yetirdiler ve geçim maslahatları düzene girdi. Bilinmektedir ki böylesi bir tedbir ancak O Teâlâ ezelde kötülüğün onların tabiatlarına galip olduğunu, bunun onları yok oluşa ve neslin kesilmesine götüreceğini ve bunun ancak bu latif yolla, yani Allah'ın Kâbe'nin tazimini onların kalplerine yerleştirmesiyle defedilebileceğini, böylece bunun bazı mekânlarda ve bazı zamanlarda emniyetin hasıl olmasına bir sebep kılınacağını ve işte o vakit geçim maslahatlarının o mekânda ve o zamanda düzene gireceğini bilmesi için külliyât ve cüziyyâtıyla bütün malumatı ezelde bilmesi halinde mümkündür. İşte bu, kelamcıların O Teâlâ'nın alîm (her şeyi bilen) olduğuna dair sarıldıkları delilin ta kendisidir; zira onlar O'nun fiillerinin muhkem, sağlam ve maslahatlara uygun olduğunu söylerler; fiilleri böyle olan herkes ise alîmdir. Bilinmektedir ki Kâbe'nin taziminin, bazı mekânlarda ve bazı zamanlarda emniyetin hasıl olmasına bir sebep kılınması ve böylece onların geçim maslahatlarını elde etmeye güç yetirmelerinin sebebi olması için Arapların kalplerine yerleştirilmesi, son derece sağlam ve muhkem bir fiildir; dolayısıyla bu durum âlemin sanatkârı olan [Allah'ın] bütün malumatı bildiğine dair kesin bir delil ve parlak bir bürhan olur. Bundan dolayı [şöyle] buyurmuştur: { ذلِكَ لِتَعْلَمُوا } “Bu, bilmeniz içindir”; yani bu latif tedbir, onun hakkında tefekkür etmeniz ve onun latif bir tedbir, muhkem ve sağlam bir fiil olduğunu bilmeniz, böylece { أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Allah'ın göklerde ve yerde olanı bildiğini” bilmeniz içindir. Sonra bunu bildiğinizde, O'nun ilminin kadim, ezeli ve vacibü'l-vücud bir sıfat olduğunu anlarsınız; böyle olan bir sıfatın ise bir kısmına taalluk edip bir kısmına taalluk etmemesi imkânsızdır; binaenaleyh bütün malumatla taalluk etmesi vacip olmuştur; durum böyle olunca Allah Teâlâ bütün malumatı bilendir; nitekim bu sebeple { وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “ve şüphesiz Allah'ın her şeyi hakkıyla bildiğini” buyurmuştur. Bu takdirdeki şu tertip ne kadar da güzeldir! Bizi buna hidayet eden Allah'a hamdolsun; eğer Allah bizi hidayete erdirmeseydi biz kendiliğimizden doğru yolu bulamazdık.

[سورة المائدة (٥) : آية ٩٨]

[el-Mâide Suresi (5) : Âyet 98]

اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٨)

{ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Bilin ki şüphesiz Allah'ın cezalandırması çok çetindir ve gerçekten Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir. (98)”

لَمَّا ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى أَنْوَاعَ رَحْمَتِهِ بِعِبَادِهِ، ذَكَرَ بَعْدَهُ أَنَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ، لِأَنَّ الْإِيمَانَ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِالرَّجَاءِ وَالْخَوْفِ كَمَا

Allah Teâlâ kullarına olan rahmetinin çeşitlerini zikredince, ardından O'nun azabının pek çetin olduğunu zikretmiştir; çünkü iman ancak ümit ve korku ile tamam olur, nitekim

قَالَ ﵊: «لَوْ وُزِنَ خَوْفُ الْمُؤْمِنِ وَرَجَاؤُهُ لَاعْتَدَلَا»

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Müminin korkusu ile ümidi tartılsa elbette birbirine denk gelirdi.»

ثُمَّ ذَكَرَ عَقِيبَهُ مَا يَدُلُّ عَلَى الرَّحْمَةِ وَهُوَ كَوْنُهُ غَفُورًا رَحِيمًا وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ جَانِبَ الرَّحْمَةِ أَغْلَبُ، لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِيمَا قَبْلُ أَنْوَاعَ رَحْمَتِهِ وَكَرَمِهِ، ثُمَّ ذَكَرَ أَنَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ ثُمَّ ذَكَرَ عَقِيبَهُ وَصْفَيْنِ مِنْ أَوْصَافِ الرَّحْمَةِ وَهُوَ كَوْنُهُ غَفُورًا رَحِيمًا، وَهَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى دَقِيقَةٍ وَهِيَ أَنَّ ابْتِدَاءَ الْخَلْقِ وَالْإِيجَادِ كَانَ لِأَجْلِ الرَّحْمَةِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْخَتْمَ لَا يَكُونُ إلا على الرحمة. ثم قال تعالى:

Sonra onun peşinden rahmete delalet eden hususu, yani O'nun bağışlayıcı ve merhametli olduğunu zikretmiştir; bu da rahmet tarafının daha baskın olduğuna delalet eder; zira O Teâlâ daha önce rahmet ve kereminin çeşitlerini zikretmiş, sonra azabının çetin olduğunu zikretmiş, sonra da onun peşinden rahmet vasıflarından iki vasfı, yani çok bağışlayıcı ve çok merhametli oluşunu zikretmiştir; bu durum ince bir noktaya dikkat çekmektedir ki o da yaratılış ve var edilişin başlangıcının rahmet için olduğudur; zahir olan ise sonun da ancak rahmet üzerine olacağıdır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة المائدة (٥) : آية ٩٩]

[el-Mâide Suresi (5) : Âyet 99]

مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ (٩٩)

{ مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ } “Peygambere düşen ancak tebliğdir. Allah ise açığa vurduğunuzu da gizlediğinizi de bilir. (99)”

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَدَّمَ التَّرْهِيبَ وَالتَّرْغِيبَ بِقَوْلِهِ أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Bil ki O Teâlâ { أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “şüphesiz Allah'ın cezalandırması çok çetindir ve gerçekten Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir”

[المائدة: ٩٨] أَتْبَعَهُ بِالتَّكْلِيفِ بِقَوْلِهِ مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ يَعْنِي أَنَّهُ كَانَ مُكَلَّفًا بِالتَّبْلِيغِ فَلَمَّا بَلَّغَ خَرَجَ عَنِ الْعُهْدَةِ وَبَقِيَ الْأَمْرُ مِنْ جَانِبِكُمْ وَأَنَا عَالِمٌ بِمَا تُبْدُونَ وَبِمَا تَكْتُمُونَ، فَإِنْ خَالَفْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّه شَدِيدُ الْعِقَابِ، وَإِنْ أَطَعْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّه غَفُورٌ رَحِيمٌ.

[el-Mâide 98] sözüyle korkutma ve müjdelemeyi öne alınca, onun peşinden { مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ } “Peygambere düşen ancak tebliğdir” sözüyle teklifi getirmiştir; yani peygamber tebliğ etmekle mükellefti, tebliğ edince de sorumluluktan çıktı ve iş sizin tarafınıza kaldı; ben ise açığa vurduklarınızı da gizlediklerinizi de bilirim; eğer karşı gelirseniz bilin ki Allah'ın azabı pek çetindir, eğer itaat ederseniz bilin ki Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.

[سورة المائدة (٥) : آية ١٠٠]

[el-Mâide Suresi (5) : Âyet 100]

قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٠٠)

{ قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “De ki: 'Kötünün çokluğu hoşuna gitse bile, kötü ile iyi bir olmaz. O halde ey akıl sahipleri, Allah'tan korkun ki kurtuluşa eresiniz.' (100)”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ } “De ki: 'Kötü ile iyi bir olmaz.'”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا زَجَرَ عَنِ الْمَعْصِيَةِ وَرَغَّبَ فِي الطَّاعَةِ بِقَوْلِهِ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ [المائدة: ٩٨] ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِالتَّكْلِيفِ بِقَوْلِهِ مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ [المائدة: ٩٩] ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِالتَّرْغِيبِ فِي الطَّاعَةِ وَالتَّنْفِيرِ عَنِ الْمَعْصِيَةِ بِقَوْلِهِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ [المائدة: ٩٩] أَتْبَعَهُ بِنَوْعٍ آخَرَ مِنَ التَّرْغِيبِ فِي الطَّاعَةِ وَالتَّنْفِيرِ عَنِ الْمَعْصِيَةِ فَقَالَ: قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْخَبِيثَ وَالطَّيِّبَ قِسْمَانِ: أَحَدُهُمَا: الَّذِي يَكُونُ جُسْمَانِيًّا، وَهُوَ ظَاهِرٌ لِكُلِّ أَحَدٍ، وَالثَّانِي: الَّذِي يَكُونُ رُوحَانِيًّا، وَأَخْبَثُ الْخَبَائِثِ الرُّوحَانِيَّةِ الْجَهْلُ وَالْمَعْصِيَةُ، وَأَطْيَبُ الطَّيِّبَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ مَعْرِفَةُ اللَّه تَعَالَى وَطَاعَةُ اللَّه تَعَالَى، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْجِسْمَ الَّذِي يَلْتَصِقُ بِهِ شَيْءٌ مِنَ النَّجَاسَاتِ يَصِيرُ مُسْتَقْذَرًا عِنْدَ أَرْبَابِ الطِّبَاعِ السَّلِيمَةِ، فَكَذَلِكَ الْأَرْوَاحُ الْمَوْصُوفَةُ بِالْجَهْلِ باللَّه وَالْإِعْرَاضِ عَنْ طَاعَةِ اللَّه تَعَالَى تَصِيرُ مُسْتَقْذَرَةً عِنْدَ الْأَرْوَاحِ الْكَامِلَةِ الْمُقَدَّسَةِ. وَأَمَّا الْأَرْوَاحُ الْعَارِفَةُ باللَّه تَعَالَى الْمُوَاظِبَةُ عَلَى خِدْمَةِ اللَّه تَعَالَى، فَإِنَّهَا تَصِيرُ مُشْرِقَةً بِأَنْوَارِ الْمَعَارِفِ الْإِلَهِيَّةِ مُبْتَهِجَةً بِالْقُرْبِ مِنَ الْأَرْوَاحِ الْمُقَدَّسَةِ الطَّاهِرَةِ، وَكَمَا أَنَّ الْخَبِيثَ وَالطَّيِّبَ فِي عَالَمِ الْجُسْمَانِيَّاتِ لَا يَسْتَوِيَانِ، فَكَذَلِكَ فِي عَالَمِ الرُّوحَانِيَّاتِ لَا يَسْتَوِيَانِ، بَلِ الْمُبَايَنَةُ بَيْنَهُمَا فِي عَالَمِ الرُّوحَانِيَّاتِ أَشَدُّ، لِأَنَّ مَضَرَّةَ خُبْثِ الْخَبِيثِ الْجُسْمَانِيِّ شَيْءٌ قَلِيلٌ، وَمَنْفَعَتَهُ طَيِّبَةٌ مُخْتَصَرَةٌ، وَأَمَّا خُبْثُ الْخَبِيثِ الرُّوحَانِيِّ فَمَضَرَّتُهُ عَظِيمَةٌ دَائِمَةٌ أَبَدِيَّةٌ، وَطَيِّبُ الطَّيِّبِ الرُّوحَانِيِّ فَمَنْفَعَتُهُ عَظِيمَةٌ دَائِمَةٌ أَبَدِيَّةٌ، وَهُوَ الْقُرْبُ مِنْ جِوَارِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَالِانْخِرَاطُ فِي زُمْرَةِ الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ، وَالْمُرَافَقَةُ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ، فَكَانَ هَذَا مِنْ أَعْظَمِ وُجُوهِ التَّرْغِيبِ فِي الطَّاعَةِ وَالتَّنْفِيرِ/ عَنِ الْمَعْصِيَةِ.

Bil ki O Teâlâ { اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Bilin ki şüphesiz Allah'ın cezalandırması çok çetindir ve gerçekten Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” [el-Mâide 98] sözüyle günahtan sakındırıp itaate teşvik edince, ardından { مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ } “Peygambere düşen ancak tebliğdir” [el-Mâide 99] sözüyle teklifi getirmiş, sonra da { وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ } “Allah ise açığa vurduğunuzu da gizlediğinizi de bilir” [el-Mâide 99] sözüyle itaate teşvik edip günahtan nefret ettirmiştir; ardından itaate teşvik ve günahtan nefret ettirmenin başka bir türünü getirerek { قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ } “De ki: 'Kötü ile iyi bir olmaz'” buyurmuştur. Zira murdar/kötü (habîs) ve temiz/iyi (tayyib) iki kısımdır: Birincisi cismani olandır ki bu herkese açıktır; ikincisi ise ruhani olandır. Ruhani kötülüklerin en murdarı cehalet ve günahtır; ruhani temizliklerin en güzeli ise Allah Teâlâ'yı bilmek (marifetullah) ve Allah Teâlâ'ya itaat etmektir. Çünkü kendisine pisliklerden bir şey yapışan beden, selim tabiat sahipleri katında tiksinç hale gelir; aynı şekilde Allah'ı bilmeme ve Allah Teâlâ'ya itaatten yüz çevirme ile nitelenen ruhlar da kâmil ve mukaddes ruhlar katında tiksinç hale gelir. Allah Teâlâ'yı bilen ve Allah Teâlâ'ya kulluğa devam eden ruhlara gelince, onlar ilahî marifetlerin nurlarıyla parıldayan, mukaddes ve tertemiz ruhlara yakın olmakla sevinç duyan hale gelirler. Cismani varlıklar âleminde kötü ile iyi eşit olmadığı gibi, ruhani varlıklar âleminde de kötü ile iyi eşit olmaz; bilakis ruhani varlıklar âleminde ikisi arasındaki ayrılık daha şiddetlidir. Zira cismani kötünün kötülüğünün zararı az bir şeydir, menfaati de az ve geçici bir temizliktir; ruhani kötünün kötülüğüne gelince, onun zararı büyük, sürekli ve ebedîdir; ruhani iyinin iyiliğine gelince, onun menfaati büyük, sürekli ve ebedîdir; o da âlemlerin Rabbinin civarına yakın olmak, mukarreb melekler zümresine katılmak ve nebiler, sıddîklar, şehitler ve salihlerle beraber olmaktır. İşte bu, itaate teşvik ve günahtan sakındırmanın en büyük vecihlerinden biri olmuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ يَعْنِي أَنَّ الَّذِي يَكُونُ خَبِيثًا فِي عَالَمِ الرُّوحَانِيَّاتِ، قَدْ يَكُونُ طَيِّبًا فِي عَالَمِ الْجُسْمَانِيَّاتِ، وَيَكُونُ كَثِيرَ الْمِقْدَارِ، وَعَظِيمَ اللَّذَّةِ، إِلَّا أَنَّهُ مَعَ كَثْرَةِ مِقْدَارِهِ وَلَذَاذَةِ مُتَنَاوَلِهِ وَقُرْبِ وِجْدَانِهِ، سَبَبٌ لِلْحِرْمَانِ مِنَ السَّعَادَاتِ الْبَاقِيَةِ الْأَبَدِيَّةِ السَّرْمَدِيَّةِ، الَّتِي إِلَيْهَا الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ [الْكَهْفِ: ٤٦] وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَالْخَبِيثُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَتُهُ، يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ مُسَاوِيًا لِلطَّيِّبِ الَّذِي هُوَ الْمَعْرِفَةُ وَالْمَحَبَّةُ وَالطَّاعَةُ وَالِابْتِهَاجُ بِالسَّعَادَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ وَالْكَرَامَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ } “Kötünün çokluğu hoşuna gitse bile...” buyurmuştur; yani ruhaniyet âleminde kötü/murdar olan şey, cismaniyet âleminde güzel, miktarı çok ve lezzeti büyük olabilir; ancak o, miktarının çokluğuna, tadının lezzetine ve kolayca bulunabilmesine rağmen, O'nun { وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ } “Kalıcı salih ameller ise Rabbinin katında daha hayırlıdır” [el-Kehf 46] sözüyle işaret edilen baki, ebedî ve sermedi mutluluklardan mahrum kalmaya bir sebeptir. Durum böyle olunca, kötü olan şey çokluğu hoşuna gitse bile; marifet, muhabbet, itaat, ruhani mutluluklar ve rabbani ikramlarla sevinç duymaktan ibaret olan iyi/temiz şeye denk olması imkânsızdır.

وَلَمَّا ذَكَرَ تَعَالَى هَذِهِ التَّرْغِيبَاتِ الْكَثِيرَةَ فِي الطَّاعَةِ، وَالتَّحْذِيرَاتِ مِنَ الْمَعْصِيَةِ، أَتْبَعَهَا بِوَجْهٍ آخَرَ يُؤَكِّدُهَا، فَقَالَ تعالى: فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ أَيْ فَاتَّقُوا اللَّه بَعْدَ هَذِهِ الْبَيَانَاتِ الْجَلِيَّةِ، وَالتَّعْرِيفَاتِ الْقَوِيَّةِ، وَلَا تُقْدِمُوا عَلَى مُخَالَفَتِهِ لَعَلَّكُمْ تَصِيرُونَ فَائِزِينَ بِالْمَطَالِبِ الدُّنْيَوِيَّةِ وَالدِّينِيَّةِ الْعَاجِلَةِ وَالْآجِلَةِ.

Allah Teâlâ itaate yönelik bu çokça teşvikleri ve günahtan sakındırmaları zikredince, bunların peşinden onları pekiştiren başka bir vecih getirerek şöyle buyurmuştur: { فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “O halde ey akıl sahipleri, Allah'tan korkun ki kurtuluşa eresiniz.” Yani bu apaçık beyanlardan ve güçlü bildirmelerden sonra Allah'tan korkun; O'na muhalefet etmeye kalkışmayın ki dünya ve dine ait peşin ve gecikmeli hedeflere ulaşarak kurtuluşa erenlerden olasınız.

[سورة المائدة (٥) : آية ١٠١]

[el-Mâide Suresi (5) : Âyet 101]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْها وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (١٠١)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْها وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ } “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde sizi üzecek olan şeyleri sormayın. Eğer Kur'an indirilirken onları sorarsanız size açıklanır. Allah onlardan vazgeçmiştir (bağışlamıştır). Allah çok bağışlayandır, çok halîmdir. (101)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ } “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde sizi üzecek olan şeyleri sormayın” sözü hakkında ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي اتِّصَالِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ [المائدة: ٩٩] صَارَ التَّقْدِيرُ كَأَنَّهُ قَالَ، مَا بَلَّغَهُ الرَّسُولُ إِلَيْكُمْ فَخُذُوهُ، وَكُونُوا مُنْقَادِينَ لَهُ، وَمَا لَمْ يُبَلِّغْهُ الرَّسُولُ إِلَيْكُمْ فَلَا تَسْأَلُوا عَنْهُ، وَلَا تَخُوضُوا فِيهِ، فَإِنَّكُمْ إِنْ خُضْتُمْ فِيمَا لَا تَكْلِيفَ فِيهِ عَلَيْكُمْ فَرُبَّمَا جَاءَكُمْ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْخَوْضِ الْفَاسِدِ مِنَ التَّكَالِيفِ مَا يَثْقُلُ عَلَيْكُمْ وَيَشُقُّ عَلَيْكُمْ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ وَهَذَا ادِّعَاءٌ مِنْهُ لِلرِّسَالَةِ، ثُمَّ إِنَّ الْكُفَّارَ كَانُوا يُطَالِبُونَهُ بَعْدَ ظُهُورِ الْمُعْجِزَاتِ، بِمُعْجِزَاتٍ أُخَرَ عَلَى سَبِيلِ التَّعَنُّتِ كَمَا قَالَ تَعَالَى حَاكِيًا عَنْهُمْ وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً [الْإِسْرَاءِ: ٩٠] إِلَى قَوْلِهِ قُلْ سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا [الْإِسْرَاءِ: ٩٣] وَالْمَعْنَى أَنِّي رَسُولٌ أُمِرْتُ بِتَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ وَالشَّرَائِعِ وَالْأَحْكَامِ إِلَيْكُمْ، واللَّه تَعَالَى قَدْ أَقَامَ الدَّلَالَةَ عَلَى صِحَّةِ دَعْوَايَ فِي الرِّسَالَةِ بِإِظْهَارِ أَنْوَاعٍ كَثِيرَةٍ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ، فَبَعْدَ ذَلِكَ طَلَبُ الزِّيَادَةِ مِنْ بَابِ التَّحَكُّمِ/ وَذَلِكَ لَيْسَ فِي وُسْعِي وَلَعَلَّ إِظْهَارَهَا يُوجِبُ مَا يَسُوءُكُمْ مِثْلُ أَنَّهَا لَوْ ظَهَرَتْ فَكُلُّ مَنْ خَالَفَ بَعْدَ ذَلِكَ اسْتَوْجَبَ الْعِقَابَ فِي الدُّنْيَا، ثُمَّ إِنَّ الْمُسْلِمِينَ لَمَّا سَمِعُوا الْكُفَّارَ يُطَالِبُونَ الرَّسُولَ ﷺ بِهَذِهِ الْمُعْجِزَاتِ، وَقَعَ فِي قُلُوبِهِمْ مَيْلٌ إِلَى ظُهُورِهَا فَعَرَفُوا فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُمْ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَطْلُبُوا ذَلِكَ فَرُبَّمَا كَانَ ظُهُورُهَا يُوجِبُ مَا يَسُوءُهُمْ.

Birinci Mesele: Bu ayetin öncesiyle irtibatında birtakım vecihler vardır: Birincisi: O Teâlâ { مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ } “Peygambere düşen ancak tebliğdir” [el-Mâide 99] buyurunca takdir sanki şöyle olmuş gibidir: Peygamberin size tebliğ ettiğini alın ve ona boyun eğin; Peygamberin size tebliğ etmediği şeyi ise sormayın ve ona dalmayın; zira siz üzerinize teklif kılınmayan bir şeye dalarsanız, o bozuk dalışınız sebebiyle belki de size ağır gelecek ve meşakkat verecek teklifler gelebilir. İkincisi: O Teâlâ { مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ } “Peygambere düşen ancak tebliğdir” buyurmuştur; bu ise Peygamber tarafından risaletin bir iddiasıdır; nitekim kâfirler mucizeler ortaya çıktıktan sonra inatlaşma yoluyla ondan başka mucizeler talep ediyorlardı; nitekim Allah Teâlâ onlardan naklen { وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً } “Ve dediler ki: 'Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız'” [el-İsrâ 90] ayetinden { قُلْ سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا } “De ki: Rabbimi tenzih ederim, ben elçi olan bir beşerden başkası mıyım?” [el-İsrâ 93] ayetine kadar olan kısmı zikretmiştir. Manası şudur: Ben risaleti, şeriatleri ve hükümleri size tebliğ etmekle emrolunmuş bir elçiyim; Allah Teâlâ ise birçok mucize türünü göstererek risalet davamın doğruluğuna delil ikame etmiştir; bundan sonra fazlasını talep etmek keyfilik/dayatma kabilindendir; bu benim gücüm dahilinde değildir; belki de onların gösterilmesi, örneğin gösterildikten sonra muhalefet eden herkesin dünyada azabı hak etmesi gibi sizi üzecek bir netice doğuracaktır. Sonra Müslümanlar kâfirlerin Resulullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den bu mucizeleri talep ettiklerini işitince, kalplerine onların ortaya çıkmasına dair bir meyil düştü; bu ayette ise bunu talep etmemeleri gerektiğini, zira belki de onların ortaya çıkmasının kendilerini üzecek bir sonuca yol açacağını anladılar.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ هَذَا مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ [المائدة: ٩٩] فَاتْرُكُوا الْأُمُورَ عَلَى ظَوَاهِرِهَا وَلَا تَسْأَلُوا عَنْ أحوال مخفية إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ.

Üçüncü Vecih: Bu ayet O'nun { وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُbْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ } “Allah ise açığa vurduğunuzu da gizlediğinizi de bilir” [el-Mâide 99] sözüyle irtibatlıdır; yani işleri zahirlerine bırakın ve açığa çıktığında sizi üzecek gizli halleri sormayın.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَشْيَاءَ جمع شيء وأنها غير متصرفة وَلِلنَّحْوِيِّينَ فِي سَبَبِ امْتِنَاعِ الصَّرْفِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: قَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ: قَوْلُنَا شَيْءٌ جَمْعُهُ فِي الْأَصْلِ شَيْآءُ عَلَى وَزْنِ فَعْلَاءَ فَاسْتَثْقَلُوا اجْتِمَاعَ الْهَمْزَتَيْنِ فِي آخِرِهِ، فَنَقَلُوا الْهَمْزَةَ الْأُولَى الَّتِي هِيَ لَامُ الْفِعْلِ إِلَى أَوَّلِ الْكَلِمَةِ فَجَاءَتْ لَفْعَاءُ، وَذَلِكَ يُوجِبُ مَنْعَ الصَّرْفِ لِثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ، وَاحِدٌ مِنْهَا مَذْكُورٌ، وَاثْنَانِ خَطَرَا بِبَالِي.

İkinci Mesele: 'Eşyâ'' (أَشْيَاءَ) kelimesi 'şey''in (شَيْء) çoğuludur ve gayrimunsarıftır (tenvin ve kesre almaz). Nahivcilerin gayrimunsarıf oluşunun sebebi hususunda birtakım vecihleri vardır. Birincisi: Halîl ve Sîbeveyh şöyle demiştir: 'Şey'' (شَيْء) lafzımızın asıldaki çoğulu 'fa'lâ'' (فَعْلَاءَ) vezninde 'şey'â''dır (شَيْآءُ); sonunda iki hemzenin bir araya gelmesini ağır buldular ve lâmü'l-fiil olan birinci hemzeyi kelimenin başına naklettiler, böylece 'lef'â'' (لَفْعَاءُ) oldu; bu da biri zikredilmiş, ikisi de benim aklıma gelmiş olan üç vecihten dolayı gayrimunsarıf olmayı gerektirir.

أَمَّا الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْمَذْكُورُ فَهُوَ أَنَّ الْكَلِمَةَ لَمَّا كَانَتْ فِي الْأَصْلِ عَلَى وَزْنِ فَعَلَاءَ، مِثْلُ حمراء، لا جرم لم تنصرف كما لم ينصرف حَمْرَاءُ، وَالثَّانِي: أَنَّهَا لَمَّا كَانَتْ فِي الْأَصْلِ شَيَآءَ ثُمَّ جُعِلَتْ أَشْيَاءَ كَانَ ذَلِكَ تَشْبِيهًا بِالْمَعْدُولِ كَمَا فِي عَامِرٍ وَعُمَرَ، وَزَافِرٍ وَزُفَرَ، وَالْعَدْلُ أَحَدُ أَسْبَابِ مَنْعِ الصَّرْفِ. الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّا لَمَّا قَطَعْنَا الْحَرْفَ الْأَخِيرَ مِنْهُ وَجَعَلْنَاهُ أَوَّلَهُ، وَالْكَلِمَةُ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا قُطِعَ مِنْهَا الْحَرْفُ الْأَخِيرُ صَارَتْ كَنِصْفِ الْكَلِمَةِ، وَنِصْفُ الْكَلِمَةِ لَا يَقْبَلُ الْإِعْرَابَ، وَمِنْ حَيْثُ إِنَّ ذَلِكَ الْحَرْفَ الَّذِي قَطَعْنَاهُ مِنْهَا مَا حَذَفْنَاهُ بِالْكُلِّيَّةِ، بَلْ أَلْصَقْنَاهُ بِأَوَّلِهَا، كَانَتِ الْكَلِمَةُ كَأَنَّهَا بَاقِيَةٌ بِتَمَامِهَا، فَلَا جَرَمَ مَنَعْنَاهُ بَعْضَ وُجُوهِ الْإِعْرَابِ دُونَ الْبَعْضِ، تَنْبِيهًا عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ، فَهَذَا مَا خَطَرَ بِالْبَالِ فِي هَذَا الْمَقَامِ.

Birincisine, yani zikredilmiş olana gelince: Kelime asılda 'hamrâ'' (حمراء) gibi 'fa'lâ'' (فَعَلَاءَ) vezninde olduğu için, şüphesiz 'hamrâ'' gayrimunsarıf olduğu gibi bu da gayrimunsarıf olmuştur. İkincisi: Aslında 'şey'â'' (شَيَآءَ) iken sonra 'eşyâ'' (أَشْيَاءَ) yapıldığında, bu 'Âmir' (عَامِر) ve 'Ömer' (عُمَر), 'Zâfir' (زَافِر) ve 'Züfer'de (زُفَر) olduğu gibi ma'dûle (aslından döndürülmüşe) benzetilmiş oldu; adl (döndürme) ise gayrimunsarıflık sebeplerinden biridir. Üçüncüsü: Biz onun son harfini kesip baş tarafına koyduğumuzda ve kelime de kendisinden son harf kesilmiş olması bakımından kelimenin yarısı gibi olduğunda -ki kelimenin yarısı irabı kabul etmez-, kendisinden kestiğimiz o harfi de bütünüyle hazfetmeyip bilakis başına eklediğimiz cihetle kelime sanki tamamıyla baki kalmış gibi olduğundan, şüphesiz bu duruma dikkat çekmek üzere onun irap vecihlerinin bir kısmını engelleyip bir kısmını engellemedik. İşte bu makamda akla gelen budur.

الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي بَيَانِ السَّبَبِ فِي مَنْعِ الصَّرْفِ مَا ذَكَرَهُ الْأَخْفَشُ وَالْفَرَّاءُ: وَهُوَ أَنَّ أَشْيَاءَ وَزْنُهُ أَفْعِلَاءُ، كَقَوْلِهِ أَصْدِقَاءُ وَأَصْفِيَاءُ، ثُمَّ إِنَّهُمُ اسْتَثْقَلُوا اجْتِمَاعَ الْيَاءِ وَالْهَمْزَتَيْنِ فَقَدَّمُوا الْهَمْزَةَ، فَلَمَّا كَانَ أَشْيَاءُ فِي الْأَصْلِ أَشْيِيَاءَ عَلَى وَزْنِ أَصْدِقَاءَ وَأَفْعِلَاءَ، وَكَانَ ذَلِكَ مِمَّا لَا يَجْرِي فِيهِ الصَّرْفُ، فَكَذَا هَاهُنَا.

İkinci Vecih: Gayrimunsarıflık sebebinin beyanında Ahfeş ve Ferrâ'nın zikrettiği görüştür: O da 'eşyâ'' kelimesinin vezninin, O'nun 'asdıkâ'' (أَصْدِقَاءُ) ve 'asfiyâ'' (أَصْفِيَاءُ) sözünde olduğu gibi 'ef'ilâ'' (أَفْعِلَاءُ) olduğudur; sonra onlar yâ ile iki hemzenin bir araya gelmesini ağır bularak hemzeyi öne aldılar; 'eşyâ'' asılda 'asdıkâ'' ve 'ef'ilâ'' vezninde 'eşyiyâ'' (أَشْيِيَاءَ) olunca ve bu da kendisinde tenvinsizliğin geçerli olduğu kalıplardan olunca, burada da durum böyle olmuştur.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: مَا ذَكَرَهُ الْكِسَائِيُّ: وَهُوَ أَنَّ أَشْيَاءَ عَلَى وَزْنِ أَفْعَالٍ، إِلَّا أَنَّهُمْ لَمْ يَصْرِفُوهُ لِكَوْنِهِ شَبِيهًا فِي الظَّاهِرِ بِحَمْرَاءَ وَصَفْرَاءَ، وَأَلْزَمَهُ الزَّجَّاجُ أَنْ لَا يَنْصَرِفَ أَسْمَاءٌ وَأَبْنَاءٌ، وَعِنْدِي أَنَّ سُؤَالَ الزَّجَّاجِ لَيْسَ بِشَيْءٍ، لِأَنَّ لِلْكِسَائِيِّ أَنْ يَقُولَ: الْقِيَاسُ يَقْتَضِي ذَلِكَ فِي أَبْنَاءٍ وَأَسْمَاءٍ، إِلَّا أَنَّهُ تُرِكَ الْعَمَلُ بِهِ لِلنَّصِّ، لِأَنَّ النَّصَّ أَقْوَى مِنَ الْقِيَاسِ، وَلَمْ يُوجَدِ النَّصُّ فِي لَفْظِ أَشْيَاءَ فَوَجَبَ الْجَرْيُ فِيهِ عَلَى الْقِيَاسِ، وَلِأَنَّ الْمُحَقِّقِينَ مِنَ النَّحْوِيِّينَ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْعِلَلَ النَّحْوِيَّةَ لَا تُوجِبُ الِاطِّرَادَ، أَلَا تَرَى أَنَّا إِذَا قُلْنَا/ الْفَاعِلِيَّةُ تُوجِبُ الرَّفْعَ، لَزِمَنَا أَنْ نَحْكُمَ بِحُصُولِ الرَّفْعِ فِي جَمِيعِ الْمَوَاضِعِ، كَقَوْلِنَا جَاءَنِي هَؤُلَاءِ وَضَرَبَنِي هَذَا بَلْ نَقُولُ: الْقِيَاسُ ذَلِكَ فَيُعْمَلُ بِهِ، إِلَّا إِذَا عَارَضَهُ نَصٌّ فَكَذَا الْقَوْلُ فِيمَا أَوْرَدَهُ الزَّجَّاجُ عَلَى الْكِسَائِيِّ.

Üçüncü Vecih: Kisâî'nin zikrettiği görüştür: O da 'eşyâ'' kelimesinin 'ef'âl' (أَفْعَالٍ) vezninde olduğudur; ancak onlar zahirde 'hamrâ'' ve 'safrâ''ya benzediği için onu gayrimunsarıf yapmışlardır. Zeccâc ise ona 'esmâ'' (أَسْمَاءٌ) ve 'ebnâ''ın (أَبْنَاءٌ) da gayrimunsarıf olması gerektiği itirazını yöneltmiştir. Bana göre Zeccâc'ın itirazı bir şey değildir; çünkü Kisâî şöyle diyebilir: Kıyas 'ebnâ'' ve 'esmâ'' kelimelerinde bunu gerektirir, ancak nass sebebiyle onunla amel terk edilmiştir; zira nass kıyastan daha kuvvetlidir; 'eşyâ'' lafzında ise nass bulunmamıştır, dolayısıyla onda kıyas üzere yürümek vacip olmuştur. Ayrıca muhakkik nahivciler, nahiv illetlerinin her durumda geçerli (ıttırad) olmayacağı hususunda ittifak etmişlerdir. Görmez misin ki biz 'faillik ref'i gerektirir' dediğimizde, 'Bana bunlar geldi' (جَاءَنِي هَؤُلَاءِ) ve 'Bana bu vurdu' (ضَرَبَنِي هَذَا) sözlerimizde olduğu gibi her yerde ref'in meydana geldiğine hükmetmemiz gerekmez; bilakis şöyle deriz: Kıyas budur ve onunla amel edilir, meğerki ona bir nass karşı çıksın; Zeccâc'ın Kisâî'ye yönelttiği itiraz hususundaki söz de böyledir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ:

Üçüncü Mesele:

رَوَى أَنَسٌ أَنَّهُمْ سَأَلُوا النَّبِيَّ ﷺ فَأَكْثَرُوا الْمَسْأَلَةَ، فَقَامَ عَلَى الْمِنْبَرِ فَقَالَ: «سلوني فو اللَّه لَا تَسْأَلُونِي عَنْ شَيْءٍ مَا دُمْتُ فِي مَقَامِي هَذَا إِلَّا حَدَّثْتُكُمْ بِهِ» فَقَامَ عَبْدُ اللَّه بْنُ حُذَافَةَ السَّهْمِيُّ وَكَانَ يُطْعَنُ فِي نَسَبِهِ، فَقَالَ يَا نَبِيَّ اللَّه مَنْ أَبِي فقال: «أبو حُذَافَةُ بْنُ قَيْسٍ» وَقَالَ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكٍ وَيُرْوَى عُكَّاشَةُ بْنُ مِحْصَنٍ يَا رَسُولَ اللَّه: الْحَجُّ عَلَيْنَا فِي كُلِّ عَامٍ فَأَعْرَضَ عَنْهُ رَسُولُ اللَّه ﷺ حَتَّى أَعَادَ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلَاثَةً، فَقَالَ ﵊:

Enes rivayet etmiştir ki onlar Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e sorular sorup soru sormayı çoğalttılar; bunun üzerine minbere çıkıp şöyle buyurdu: «Bana sorun; Allah'a yemin olsun ki ben şu makamımda bulunduğum müddetçe bana ne sorarsanız mutlaka onu size haber veririm.» Bunun üzerine nesebinde ayıplanan Abdullah b. Huzâfe es-Sehmî kalkıp: 'Ey Allah'ın Peygamberi, benim babam kimdir?' dedi. O da: «Baban Huzâfe b. Kays'tır» buyurdu. Surâka b. Mâlik -bir rivayette de Ukkâşe b. Mıhsan- kalkıp: 'Ey Allah'ın Resulü! Hac bize her yıl mıdır?' dedi. Resulullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] iki veya üç defa tekrarlayıncaya kadar ondan yüz çevirdi; sonra [aleyhisselâm] şöyle buyurdu:

«وَيْحَكَ وَمَا يُؤَمِّنُكَ أَنْ أَقُولَ نَعَمْ واللَّه لَوْ قُلْتُ نَعَمْ لَوَجَبَتْ، وَلَوْ وَجَبَتْ لَتَرَكْتُمْ، وَلَوْ تَرَكْتُمْ لَكَفَرْتُمْ فَاتْرُكُونِي مَا تَرَكْتُكُمْ فَإِنَّمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ بِكَثْرَةِ سُؤَالِهِمْ فَإِذَا أَمَرْتُكُمْ بِشَيْءٍ فَائْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَإِذَا نَهَيْتُكُمْ عَنْ شَيْءٍ فَاجْتَنِبُوهُ» وَقَامَ آخَرُ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّه أَيْنَ أَبِي فَقَالَ «فِي النَّارِ» وَلَمَّا اشْتَدَّ غَضَبُ الرَّسُولِ ﷺ قَامَ عُمَرُ وَقَالَ:

«Yazık sana! 'Evet' dememden seni ne emin kıldı? Allah'a yemin olsun ki 'evet' deseydim farz olurdu; farz olsaydı terk ederdiniz; terk etseydiniz de kâfir olurdunuz. Ben sizi bıraktığım müddetçe siz de beni bırakın; zira sizden öncekiler ancak çok soru sormaları yüzünden helak olmuşlardır. Size bir şey emrettiğimde gücünüz yettiğince onu yerine getirin; size bir şeyi yasakladığımda ise ondan kaçının.» Başka biri kalkıp: 'Ey Allah'ın Resulü, benim babam nerede?' dedi. O da: «Ateştedir» buyurdu. Resulullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in öfkesi şiddetlenince Ömer kalktı ve şöyle dedi:

رَضِينَا باللَّه رَبًّا وَبِالْإِسْلَامِ دِينًا وَبِمُحَمَّدٍ نَبِيًّا فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ.

'Rab olarak Allah'tan, din olarak İslam'dan ve peygamber olarak Muhammed'den razı olduk.' Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.

وَاعْلَمْ أَنَّ السُّؤَالَ عَنِ الْأَشْيَاءِ رُبَّمَا يُؤَدِّي إِلَى ظُهُورِ أَحْوَالٍ مَكْتُومَةٍ يُكْرَهُ ظُهُورُهَا وَرُبَّمَا تَرَتَّبَتْ عَلَيْهِ تَكَالِيفُ شَاقَّةٌ صَعْبَةٌ فَالْأَوْلَى بِالْعَاقِلِ أَنْ يَسْكُتَ عَمَّا لَا تَكْلِيفَ عَلَيْهِ فِيهِ، أَلَا تَرَى أَنَّ الَّذِي سَأَلَ عَنْ أَبِيهِ فَإِنَّهُ لَمْ يَأْمَنْ أَنْ يُلْحِقَهُ الرَّسُولُ ﵊ بِغَيْرِ أَبِيهِ فَيَفْتَضِحَ، وَأَمَّا السَّائِلُ عَنِ الْحَجِّ فَقَدْ كَادَ أَنْ يَكُونَ مِمَّنْ

Bil ki şeyleri sormak bazen ortaya çıkması hoş karşılanmayan gizli hallerin ortaya çıkmasına yol açabilir ve bazen de onun üzerine ağır ve zor teklifler terettüp edebilir; bu yüzden akıllı kimseye yaraşan, üzerinde mükellefiyet bulunmayan hususlarda susmaktır. Görmez misin ki babasını soran kimse, Resul'ün [aleyhisselâm] kendisini babasından başkasına nispet edip rezil olmasından emin olamazdı; hac hakkında soran kimseye gelince, o da neredeyse şu kimseden olacaktı:

قَالَ النَّبِيُّ ﷺ فِيهِ: «إِنَّ أَعْظَمَ الْمُسْلِمِينَ فِي الْمُسْلِمِينَ جُرْمًا مَنْ كَانَ سَبَبًا لِتَحْرِيمِ حَلَالٍ إِذْ لَمْ يُؤْمَنْ أَنْ يَقُولَ فِي الْحَجِّ إِيجَابٌ فِي كُلِّ عَامٍ»

Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in hakkında şöyle buyurduğu kimseden olacaktı: «Müslümanlar içinde suçu en büyük olan Müslüman, helal bir şeyin haram kılınmasına sebep olan kimsedir; zira haccın her yıl farz olduğunu söylemesinden emin olunamazdı.»

وَكَانَ عُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ يَقُولُ: إِنَّ اللَّه أَحَلَّ وَحَرَّمَ فَمَا أَحَلَّ فَاسْتَحِلُّوهُ، وَمَا حَرَّمَ فَاجْتَنِبُوهُ، وَتَرَكَ بَيْنَ ذَلِكَ أَشْيَاءَ لَمْ يُحَلِّلْهَا وَلَمْ يُحَرِّمْهَا، فَذَلِكَ عَفْوٌ مِنَ اللَّه تَعَالَى، ثُمَّ يَتْلُو هَذِهِ الْآيَةَ وَقَالَ أَبُو ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيُّ: إِنَّ اللَّه فَرَضَ فَرَائِضَ فَلَا تُضَيِّعُوهَا، وَنَهَى عَنْ أَشْيَاءَ فَلَا تَنْتَهِكُوهَا، وَحَدَّ حُدُودًا فَلَا تَعْتَدُوهَا، وَعَفَا عَنْ أَشْيَاءَ مِنْ غَيْرِ نِسْيَانٍ فَلَا تبحثوا عنها.

Ubeyd b. Umeyr şöyle derdi: 'Şüphesiz Allah helal kıldı ve haram kıldı; helal kıldığını helal sayın, haram kıldığından da kaçının; bunların arasında helal de kılmadığı, haram da kılmadığı birtakım şeyler bıraktı ki bu Allah Teâlâ'dan bir muaflıktır.' Sonra bu ayeti okurdu. Ebû Sa'lebe el-Huşenî de şöyle demiştir: 'Şüphesiz Allah birtakım farzlar koydu, onları zayi etmeyin; birtakım şeyleri yasakladı, onları çiğnemeyin; birtakım sınırlar koydu, onları aşmayın; unutma olmaksızın birtakım şeyleri de bağışladı/muaf tuttu, onları araştırmayın.'

ثم قال تعالى: وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ بَيَّنَ بِالْآيَةِ الْأُولَى أَنَّ تِلْكَ الْأَشْيَاءَ الَّتِي سَأَلُوا عَنْهَا إِنْ أُبْدِيَتْ لَهُمْ سَاءَتْهُمْ ثُمَّ بَيَّنَ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُمْ إِنْ سَأَلُوا عَنْهَا أُبْدِيَتْ لَهُمْ، فَكَانَ حَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّهُمْ إِنْ سَأَلُوا عَنْهَا أُبْدِيَتْ لَهُمْ، وَإِنْ أُبْدِيَتْ لَهُمْ سَاءَتْهُمْ، فَيَلْزَمُ مِنْ مَجْمُوعِ الْمُقَدِّمَتَيْنِ أَنَّهُمْ إِنْ سَأَلُوا عَنْهَا ظَهَرَ لَهُمْ مَا يَسُوءُهُمْ وَلَا يَسُرُّهُمْ. وَالْوَجْهُ/ الثَّانِي: فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ أَنَّ السُّؤَالَ عَلَى قِسْمَيْنِ. أَحَدُهُمَا:

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ } “Eğer Kur'an indirilirken onları sorarsanız size açıklanır.” Bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: İlk ayetle sordukları o şeylerin kendilerine açıklandığı takdirde onları üzeceğini beyan etmiş, sonra bu ayetle şayet onları sorarlarsa kendilerine açıklanacağını beyan etmiştir; sözün özü şudur: Eğer onları sorarlarsa kendilerine açıklanır, açıklandığında ise onları üzer; dolayısıyla bu iki öncülün toplamından, onları sordukları takdirde kendilerini üzecek ve sevindirmeyecek şeyin ortaya çıkacağı neticesi gerekir. Ayetin tevilindeki ikinci vecih şudur: Soru iki kısımdır. Birincisi:

السُّؤَالُ عَنْ شَيْءٍ لَمْ يَجُزْ ذِكْرُهُ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، فَهَذَا السُّؤَالُ منهى عنه بقوله لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ.

Kitap ve Sünnet'te hiçbir vecihle zikredilmesi caiz olmayan bir şeyi sormaktır; işte bu soru, O'nun { لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ } “Açıklandığı takdirde sizi üzecek olan şeyleri sormayın” sözüyle yasaklanmıştır.

وَالنَّوْعُ الثَّانِي مِنَ السُّؤَالِ: السُّؤَالُ عَنْ شَيْءٍ نَزَلَ بِهِ الْقُرْآنُ لَكِنَّ السَّامِعَ لَمْ يَفْهَمْهُ كَمَا ينبغي فههنا السؤال واجب، وهو المراد بقوله وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ وَالْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِ هَذَا الْقِسْمِ أَنَّهُ لَمَّا مَنَعَ

İkinci tür soru ise: Kendisiyle Kur'an inmiş olan fakat dinleyenin gerektiği gibi anlamadığı bir şeyi sormaktır; işte burada soru sormak vaciptir ve { وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ } “Eğer Kur'an indirilirken onları sorarsanız size açıklanır” sözüyle kastedilen de budur. Bu kısmın zikredilmesindeki fayda şudur: O,

فِي الْآيَةِ الْأُولَى مِنَ السُّؤَالِ أَوْهَمَ أَنَّ جَمِيعَ أَنْوَاعِ السُّؤَالِ مَمْنُوعٌ مِنْهُ فَذَكَرَ ذَلِكَ تَمْيِيزًا لِهَذَا الْقِسْمِ عَنْ ذَلِكَ الْقِسْمِ.

birinci ayette soru sormayı yasaklayınca, bu durum soru sormanın bütün türlerinin yasaklandığı vehmini verdi; bu sebeple bu kısmı diğer kısımdan ayırt etmek için bunu zikretmiştir.

فَإِنْ قيل قوله وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها هَذَا الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الْأَشْيَاءِ الْمَذْكُورَةِ في قوله لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ فَكَيْفَ يُعْقَلُ فِي أَشْياءَ بِأَعْيَانِهَا أَنْ يَكُونَ السُّؤَالُ عَنْهَا مَمْنُوعًا وَجَائِزًا مَعًا.

Eğer: 'O'nun { وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها } “eğer onları sorarsanız” sözündeki bu zamir { لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ } “şeyleri sormayın” sözünde zikredilen şeylere dönmektedir; peki bizzat aynı olan şeyler hakkında soru sormanın hem yasak hem de caiz olması nasıl makul olabilir?' denilirse,

قُلْنَا: الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: جَائِزٌ أَنْ يَكُونَ السُّؤَالُ عَنْهَا مَمْنُوعًا قَبْلَ نُزُولِ الْقُرْآنِ بِهَا وَمَأْمُورًا بِهِ بَعْدَ نُزُولِ الْقُرْآنِ بِهَا، وَالثَّانِي: أَنَّهُمَا وَإِنْ كَانَا نَوْعَيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ، إِلَّا أَنَّهُمَا فِي كَوْنِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مسؤولا عَنْهُ شَيْءٌ وَاحِدٌ، فَلِهَذَا الْوَجْهِ حَسُنَ اتِّحَادُ الضَّمِيرِ وَإِنْ كَانَا فِي الْحَقِيقَةِ نَوْعَيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ.

Deriz ki: Buna cevap iki vecihledir: Birincisi: Onları sormanın haklarında Kur'an inmeden önce yasak, haklarında Kur'an indikten sonra ise emredilmiş olması caizdir. İkincisi: Onlar iki farklı tür olsalar bile, her birinin sorulan bir şey olması bakımından tek bir şeydirler; bundan dolayı hakikatte iki farklı tür olsalar bile zamirin birleştirilmesi güzel olmuştur.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ: أَنَّ قَوْلَهُ لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ دَلَّ عَلَى سُؤَالَاتِهِمْ عَنْ تِلْكَ الأشياء، فقوله وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها أَيْ وَإِنْ تَسْأَلُوا عَنْ تِلْكَ السُّؤَالَاتِ حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ يُبَيَّنْ لَكُمْ أَنَّ تِلْكَ السُّؤَالَاتِ هَلْ هِيَ جَائِزَةٌ أَمْ لَا، وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ يَجِبُ السُّؤَالُ أَوَّلًا، وَأَنَّهُ هَلْ يَجُوزُ السُّؤَالُ عَنْ كَذَا وَكَذَا أَمْ لَا.

Ayetin tevilindeki üçüncü vecih: O'nun { لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ } “şeyleri sormayın” sözü, onların o şeyleri sormalarına delalet etmiştir; binaenaleyh O'nun { وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها } “eğer onları sorarsanız” sözü, yani 'eğer Kur'an indiği sırada o soruları sorarsanız, o soruların caiz olup olmadığı size açıklanır' demektir. Hâsılı, bu ayetten maksat öncelikle sormanın vacip olduğu ve falanca ile filanca şeyi sormanın caiz olup olmadığıdır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: عَفَا اللَّهُ عَنْها وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: عَفَا اللَّه عَمَّا سَلَفَ مِنْ مَسَائِلِكُمْ وَإِغْضَابِكُمْ لِلرَّسُولِ بِسَبَبِهَا، فَلَا تَعُودُوا إِلَى مِثْلِهَا. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَنَّ تِلْكَ الْأَشْيَاءَ الَّتِي سَأَلُوا عَنْهَا إِنْ أُبْدِيَتْ لَهُمْ سَاءَتْهُمْ، فَقَالَ عَفَا اللَّهُ عَنْها يَعْنِي عَمَّا ظَهَرَ عِنْدَ تِلْكَ السؤالات مما يسؤكم وَيَثْقُلُ وَيَشُقُّ فِي التَّكْلِيفِ عَلَيْكُمْ. الثَّالِثُ:

Sonra Allah Teâlâ: { عَفَا اللَّهُ عَنْها } “Allah onlardan vazgeçmiştir (bağışlamıştır)” buyurmuştur. Bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Allah geçmişteki sorularınızı ve onlar sebebiyle Peygamber'i öfkelendirmenizi bağışlamıştır; bir daha benzerine dönmeyin. İkincisi: O Teâlâ sordukları o şeylerin açıklandığı takdirde kendilerini üzeceğini zikretmiş, sonra da { عَفَا اللَّهُ عَنْها } “Allah onlardan vazgeçmiştir” buyurmuştur; yani bu sorular sırasında ortaya çıkan, sizi üzecek ve mükellefiyet açısından size ağır ve zor gelecek şeyleri bağışlamıştır. Üçüncüsü:

فِي الْآيَةِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالتَّقْدِيرُ: لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ عَفَا اللَّه عَنْهَا فِي الْآيَةِ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ الْكَلَامَ إِذَا اسْتَقَامَ مِنْ غَيْرِ تَغْيِيرِ النَّظْمِ لَمْ يَجُزِ الْمَصِيرُ إِلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَقَوْلُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْها أَيْ أَمْسَكَ عَنْهَا وَكَفَّ عَنْ ذِكْرِهَا وَلَمْ يُكَلِّفْ فِيهَا بِشَيْءٍ، وَهَذَا

Ayette takdim ve tehir vardır; takdiri şöyledir: 'Açıklandığı takdirde sizi üzecek olan, Allah'ın ayette [hükmünden] vazgeçtiği şeyleri sormayın.' Bu görüş zayıftır; çünkü söz nazmı değiştirmeksizin düzgün olduğunda takdim ve tehire gitmek caiz olmaz. Bu vecih üzere O'nun { عَفَا اللَّهُ عَنْها } “Allah onlardan vazgeçmiştir” sözü, yani 'onlardan imtina etmiş, onları zikretmekten vazgeçmiş ve onlar hakkında bir şey teklif etmemiştir' demektir; bu da

كَقَوْلِهِ ﵊: «عَفَوْتُ لَكُمْ عَنْ صَدَقَةِ الْخَيْلِ وَالرَّقِيقِ»

[Peygamber] aleyhisselâm'ın: «Sizden atların ve kölelerin zekâtını affettim (muaf tuttum)» sözü gibidir.