فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى [آلِ عِمْرَانَ: ١٩٥] .
{ فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى } “Bunun üzerine Rableri onların dualarını kabul etti [ve şöyle buyurdu]: ‘Ben, sizden erkek olsun kadın olsun hiçbir çalışanın amelini zayi etmem.’” [Âl-i İmrân 195].
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الطَّعَامُ فِي الْأَغْلَبِ مِنَ اللُّغَةِ خِلَافُ الشَّرَابِ، فَكَذَلِكَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الطُّعْمُ خِلَافَ الشُّرْبِ، إِلَّا أَنَّ اسْمَ الطَّعَامِ قَدْ يَقَعُ عَلَى الْمَشْرُوبَاتِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي [الْبَقَرَةِ: ٢٤٩] وَعَلَى هَذَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا أَيْ شَرِبُوا الْخَمْرَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى الطُّعْمِ رَاجِعًا إِلَى التَّلَذُّذِ بِمَا يُؤْكَلُ وَيُشْرَبُ، وَقَدْ تَقُولُ الْعَرَبُ: تَطَعَّمْ تَطْعَمْ أَيْ ذُقْ حَتَّى تَشْتَهِيَ وَإِذَا كَانَ مَعْنَى الْكَلِمَةِ رَاجِعًا إِلَى الذَّوْقِ صَلُحَ لِلْمَأْكُولِ وَالْمَشْرُوبِ مَعًا.
İkinci Mesele: Dilin çoğunluğunda *taâm* (طعام), içeceğin zıddıdır; aynı şekilde *tu'm* (طُعْم) da içmenin zıddı olmalıdır. Ancak taâm ismi bazen içecekler için de kullanılır; nitekim Allah Teâlâ: { وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي } “Kim de onu tatmazsa şüphesiz bendendir” [el-Bakara 249] buyurmuştur. Buna göre O'nun { جُناحٌ فِيما طَعِمُوا } “...tattıklarından dolayı bir günah...” sözünün 'yani şarabı içtiklerinden dolayı' anlamına gelmesi caizdir. Tu'm kelimesinin anlamının yenilip içilen şeyden lezzet almaya raci olması da caizdir. Nitekim Araplar: “تَطَعَّمْ تَطْعَمْ” yani 'iştahın çekene kadar tat' derler. Kelimenin anlamı tatmaya raci olduğunda hem yiyecek hem de içecek için uygun olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: زَعَمَ بَعْضُ الْجُهَّالِ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي الْخَمْرِ أنها محرمة عند ما تَكُونُ مُوقِعَةً لِلْعَدَاوَةِ وَالْبَغْضَاءِ وَصَادَّةً عَنْ ذِكْرِ اللَّه وَعَنِ الصَّلَاةِ، بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ لَا جُنَاحَ عَلَى مَنْ طَعِمَهَا إِذَا لَمْ يَحْصُلْ مَعَهُ شَيْءٌ مِنْ تِلْكَ الْمَفَاسِدِ، بَلْ حَصَلَ مَعَهُ أَنْوَاعُ الْمَصَالِحِ مِنَ الطَّاعَةِ وَالتَّقْوَى، وَالْإِحْسَانِ إِلَى الْخَلْقِ. قَالُوا: وَلَا يُمْكِنُ حَمْلُهُ عَلَى أَحْوَالِ مَنْ شَرِبَ الْخَمْرَ قَبْلَ نُزُولِ آيَةِ التَّحْرِيمِ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ ذَلِكَ لَقَالَ: مَا كَانَ جُنَاحٌ عَلَى الَّذِينَ طَعِمُوا، كَمَا ذَكَرَ مِثْلَ ذَلِكَ فِي آيَةِ تَحْوِيلِ الْقِبْلَةِ فَقَالَ وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٤٣] وَلَكِنَّهُ
Üçüncü Mesele: Bazı cahiller Allah Teâlâ'nın, şarabın düşmanlık ve kin doğurduğunda, Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoyduğunda haram olduğunu beyan ettikten sonra, bu ayette de beraberinde bu fesatlardan hiçbir şey gerçekleşmeyip bilakis itaat, takva ve yaratılmışlara ihsanda bulunma gibi maslahat türleri gerçekleştiğinde onu tadan kimseye bir günah olmadığını beyan ettiğini iddia etmişlerdir. Şöyle demişlerdir: "Bunu, haram kılma ayeti inmeden önce şarap içen kimsenin hallerine hamletmek mümkün değildir. Çünkü şayet murat bu olsaydı, kıblenin çevrilmesi ayetinde benzerini zikredip { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } “Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir” [el-Bakara 143] buyurduğu gibi 'Tadanların üzerine bir günah olmamıştır' derdi. Fakat O,
لَمْ يَقُلْ ذَلِكَ، بَلْ قَالَ: لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ إِلَى قَوْلِهِ إِذا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَلَا شَكَّ أَنَّ إِذَا لِلْمُسْتَقْبَلِ لَا لِلْمَاضِي.
böyle dememiş, bilakis { إِذا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا } “...sakındıkları ve iman ettikleri takdirde...” sözüne kadar { لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ } “İman edip salih ameller işleyenlere bir günah yoktur” buyurmuştur. Şüphe yok ki *izâ* (إِذَا) geçmiş zaman için değil, gelecek zaman içindir."
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ مَرْدُودٌ بِإِجْمَاعِ كُلِّ الْأُمَّةِ وَقَوْلُهُمْ: إِنَّ كلمة إِذَا لِلْمُسْتَقْبَلِ لَا لِلْمَاضِي فَجَوَابُهُ مَا
Bil ki bu görüş bütün ümmetin icmasıyla merduttur. Onların: '*İzâ* (إِذَا) kelimesi geçmiş zaman için değil, gelecek zaman içindir' şeklindeki sözlerinin cevabı ise şudur:
رَوَى أَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ: أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَ تَحْرِيمُ الْخَمْرِ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ: يَا رَسُولَ اللَّه كَيْفَ بِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ مَاتُوا وَقَدْ شَرِبُوا الْخَمْرَ وَفَعَلُوا الْقِمَارَ وَكَيْفَ بِالْغَائِبِينَ عَنَّا فِي الْبُلْدَانِ لَا يَشْعُرُونَ أَنَّ اللَّه حَرَّمَ الْخَمْرَ وَهُمْ يَطْعَمُونَهَا، فَأَنْزَلَ اللَّه هَذِهِ الْآيَاتِ،
Ebû Bekir el-Esam rivayet etmiştir ki: Şarabın haram kılınışı inince Ebû Bekir: “Ey Allah'ın Resulü! Şarap içmiş ve kumar oynamış olarak ölen kardeşlerimizin hali nice olur? Şehirlerde bizden uzakta olup da Allah'ın şarabı haram kıldığını bilmeyen ve onu tadanların hali nice olur?” dedi. Bunun üzerine Allah bu ayetleri indirdi.
وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالْحِلُّ قَدْ ثَبَتَ فِي الزَّمَانِ الْمُسْتَقْبَلِ عَنْ وَقْتِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ لَكِنْ فِي حَقِّ الْغَائِبِينَ الَّذِينَ لَمْ يَبْلُغْهُمْ هَذَا النَّصُّ.
Bu takdire göre helallik, bu ayetin iniş vaktinden sonraki gelecek zamanda sabit olmuştur; ancak bu nassın kendilerine ulaşmadığı uzaktaki kimseler hakkında [geçerlidir].
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى شَرَطَ لِنَفْيِ الْجُنَاحِ حُصُولَ التَّقْوَى وَالْإِيمَانِ مَرَّتَيْنِ وَفِي الْمَرَّةِ الثَّالِثَةِ حُصُولَ التَّقْوَى وَالْإِحْسَانِ وَاخْتَلَفُوا فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْمَرَاتِبِ الثَّلَاثِ عَلَى وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْأَكْثَرُونَ: الأول: عَمَلُ الِاتِّقَاءِ، وَالثَّانِي: دَوَامُ الِاتِّقَاءِ وَالثَّبَاتُ عَلَيْهِ، وَالثَّالِثُ: اتِّقَاءُ ظُلْمِ الْعِبَادِ مَعَ ضَمِّ الْإِحْسَانِ إِلَيْهِ.
Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ günahın nefyedilmesi için takva ve imanın gerçekleşmesini iki defa, üçüncü defasında ise takva ve ihsanın gerçekleşmesini şart koşmuştur. Bu üç mertebenin tefsirinde çeşitli vecihler üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Çoğunluk şöyle demiştir: Birincisi, sakınma amelini işlemek; ikincisi, sakınmaya devam etmek ve onda sebat göstermek; üçüncüsü ise kullara zulmetmekten sakınmakla birlikte buna ihsanı eklemektir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْأَوَّلَ اتِّقَاءُ جَمِيعِ الْمَعَاصِي قَبْلَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَالثَّانِي: اتِّقَاءُ الخمر والميسر وما في هذه الآية. الثالث: اتِّقَاءُ مَا يَحْدُثُ تَحْرِيمُهُ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ وَهَذَا قَوْلُ الْأَصَمِّ، الْقَوْلُ الثَّالِثُ: اتِّقَاءُ الْكُفْرِ ثُمَّ الْكَبَائِرِ ثُمَّ الصَّغَائِرِ، الْقَوْلُ الرَّابِعُ: مَا ذَكَرَهُ الْقَفَّالُ رَحِمَهُ اللَّه تَعَالَى قَالَ: التَّقْوَى الْأُولَى عِبَارَةٌ عَنِ الِاتِّقَاءِ مِنَ الْقَدْحِ فِي صِحَّةِ النَّسْخِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْيَهُودَ يَقُولُونَ النَّسْخُ يَدُلُّ عَلَى الْبَدَاءِ فَأَوْجَبَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ عِنْدَ سَمَاعِ تَحْرِيمِ الْخَمْرِ بَعْدَ أَنْ كَانَتْ مُبَاحَةً أَنْ يَتَّقُوا عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ الْفَاسِدَةِ وَالتَّقْوَى الثَّانِيَةُ الْإِتْيَانُ بِالْعَمَلِ الْمُطَابِقِ لِهَذِهِ الْآيَةِ وَهِيَ الِاحْتِرَازُ عَنْ شُرْبِ الْخَمْرِ وَالتَّقْوَى الثَّالِثَةُ عِبَارَةٌ عَنِ الْمُدَاوَمَةِ عَلَى التَّقْوَى الْمَذْكُورَةِ فِي الْأُولَى وَالثَّانِيَةِ ثُمَّ يُضَمُّ إِلَى هَذِهِ التَّقْوَى الْإِحْسَانُ إِلَى الْخَلْقِ.
İkinci Görüş: Birincisi, bu ayetin inişinden önce bütün günahlardan sakınmaktır; ikincisi, şaraptan, kumardan ve bu ayette yer alan şeylerden sakınmaktır; üçüncüsü ise bu ayetten sonra haram kılınacak şeylerden sakınmaktır. Bu, el-Esam'ın görüşüdür. Üçüncü Görüş: Önce küfürden, sonra büyük günahlardan, sonra da küçük günahlardan sakınmaktır. Dördüncü Görüş: Kaffâl'in -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- zikrettiğidir. O şöyle demiştir: Birinci takva, neshin sıhhatine dil uzatmaktan sakınmaktan ibarettir. Çünkü Yahudiler 'Nesh, bedâya (fikir değişikliğine) delalet eder' derler. Bu yüzden müminlere, şarabın mubah olduktan sonra haram kılındığını işittiklerinde bu batıl şüpheden sakınmalarını vacip kılmıştır. İkinci takva, bu ayete uygun ameli yerine getirmektir ki o da şarap içmekten sakınmaktır. Üçüncü takva ise birinci ve ikincide zikredilen takvaya devam etmekten ibarettir; sonra bu takvaya yaratılmışlara ihsanda bulunmak eklenir.
وَالْقَوْلُ الْخَامِسُ: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا التَّكْرِيرِ التَّأْكِيدُ وَالْمُبَالَغَةُ فِي الْحَثِّ عَلَى الْإِيمَانِ وَالتَّقْوَى. فَإِنْ قِيلَ: لِمَ شَرَطَ رَفْعَ الْجُنَاحِ عَنْ تَنَاوُلِ الْمَطْعُومَاتِ بِشَرْطِ الْإِيمَانِ وَالتَّقْوَى مَعَ أَنَّ الْمَعْلُومَ أَنَّ مَنْ لَمْ يُؤْمِنْ وَمَنْ لَمْ يَتَّقِ ثُمَّ تَنَاوَلَ شَيْئًا مِنَ الْمُبَاحَاتِ فَإِنَّهُ لَا جُنَاحَ عَلَيْهِ فِي ذَلِكَ التَّنَاوُلِ، بَلْ عَلَيْهِ جُنَاحٌ فِي تَرْكِ الْإِيمَانِ وَفِي تَرْكِ التَّقْوَى، إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ لَا تَعَلُّقَ لَهُ بِتَنَاوُلِ ذَلِكَ الْمُبَاحِ فَذِكْرُ هَذَا الشَّرْطِ فِي هَذَا الْمَعْرِضِ غَيْرُ جَائِزٍ.
Beşinci Görüş: Bu tekrardan maksat, pekiştirme ve iman ile takvaya teşvikte mübalağadır. Eğer: 'İman etmeyen ve sakınmayan bir kimse mubah olan şeylerden birini tükettiğinde o tüketimden dolayı üzerine bir günah olmadığı, bilakis imanı terk etmekten ve takvayı terk etmekten dolayı üzerine günah olduğu, ancak bunun da o mubahı tüketmekle bir alakası bulunmadığı bilindiği halde, yiyecekleri tüketmekten günahın kaldırılmasını niçin iman ve takva şartına bağlamıştır? Dolayısıyla bu şartın bu bağlamda zikredilmesi caiz değildir' denilirse,
قُلْنَا: لَيْسَ هَذَا لِلِاشْتِرَاطِ بَلْ لِبَيَانِ أَنَّ أُولَئِكَ الأقوام الذين نزلت فيهم هذه الآية عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ ثَنَاءً عَلَيْهِمْ وَحَمْدًا لِأَحْوَالِهِمْ فِي الْإِيمَانِ وَالتَّقْوَى وَالْإِحْسَانِ، وَمِثَالُهُ أَنْ يُقَالَ لَكَ: هَلْ عَلَى زَيْدٍ فِيمَا فَعَلَ جُنَاحٌ، وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ ذَلِكَ الْأَمْرَ مُبَاحٌ فَتَقُولُ: لَيْسَ عَلَى أَحَدٍ جُنَاحٌ فِي الْمُبَاحِ إِذَا اتَّقَى الْمَحَارِمَ وَكَانَ مُؤْمِنًا مُحْسِنًا تُرِيدُ أَنَّ زَيْدًا إِنْ بَقِيَ مُؤْمِنًا مُحْسِنًا فَإِنَّهُ غَيْرُ مُؤَاخَذٍ بِمَا فَعَلَ.
Deriz ki: Bu şart koşmak için değil, haklarında bu ayetin indiği o toplulukların bu vasıf üzere olduklarını beyan etmek, onları övmek ve iman, takva ve ihsan konusundaki hallerini takdir etmek içindir. Bunun misali, sana: 'Zeyd'in yaptığı şeyde ona bir günah var mıdır?' denilmesi, senin de o işin mubah olduğunu bilip: 'Haramlardan sakındığı, mümin ve muhsin olduğu takdirde mubah olan şeyde hiç kimseye bir günah yoktur' demendir; bununla Zeyd'in şayet mümin ve muhsin olarak kalırsa yaptığı şeyden dolayı muaheze edilmeyeceğini kastetmiş olursun.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا جَعَلَ الْإِحْسَانَ شَرْطًا فِي نَفْيِ الْجُنَاحِ بَيَّنَ أَنَّ تَأْثِيرَ الْإِحْسَانِ لَيْسَ فِي نَفْيِ الْجُنَاحِ فَقَطْ، بَلْ وَفِي أَنْ يُحِبَّهُ اللَّه، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذِهِ الدَّرَجَةَ أَشْرَفُ الدَّرَجَاتِ وَأَعْلَى الْمَقَامَاتِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ مَحَبَّةِ اللَّه تَعَالَى لِعِبَادِهِ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Allah iyilik edenleri sever” buyurmuştur. Anlamı şudur: O Teâlâ ihsanı günahın nefyinde bir şart kılınca, ihsanın etkisinin sadece günahın nefyinde olmadığını, bilakis Allah'ın onu sevmesinde de olduğunu beyan etmiştir. Şüphe yok ki bu derece, derecelerin en şereflisi ve makamların en yücesidir. Allah Teâlâ'nın kullarını sevmesinin tefsiri daha önce geçmişti.
[سورة المائدة (٥) : آية ٩٤]
[Mâide Suresi (5): Ayet 94]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخافُهُ بِالْغَيْبِ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ (٩٤)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخافُهُ بِالْغَيْبِ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ (٩٤) } “Ey iman edenler! Allah, ellerinizin ve mızraklarınızın erişebileceği bir avla sizi mutlaka imtihan edecektir ki O'nu gıyaben kimin korktuğunu Allah bilsin (ortaya çıkarsın). Bundan sonra kim haddi aşarsa onun için can yakıcı bir azap vardır.”
قوله تعالى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ اعْلَمْ أَنَّ هَذَا نَوْعٌ آخَرُ مِنَ الْأَحْكَامِ، وَوَجْهُ النَّظْمِ أَنَّهُ تَعَالَى كَمَا قَالَ: لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ [الْمَائِدَةِ: ٨٧] ثُمَّ اسْتَثْنَى الْخَمْرَ وَالْمَيْسِرَ عَنْ ذَلِكَ، فَكَذَلِكَ اسْتَثْنَى هَذَا النَّوْعَ مِنَ الصَّيْدِ عَنِ الْمُحَلَّلَاتِ، وَبَيَّنَ دُخُولَهُ فِي الْمُحَرَّمَاتِ.
Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ } “Ey iman edenler! Allah, ellerinizin ve mızraklarınızın erişebileceği bir avla sizi mutlaka imtihan edecektir” sözüne gelince: Bil ki bu, hükümlerin başka bir türüdür. [Ayetler arasındaki] irtibatın vechi şudur: O Teâlâ nasıl { لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın size helal kıldığı temiz şeyleri haram kılmayın” [el-Mâide 87] buyurup ardından şarabı ve kumarı bundan istisna ettiyse, aynı şekilde bu av türünü de helal kılınan şeylerden istisna etmiş ve haram kılınan şeylerin arasına girdiğini beyan etmiştir.
وَهَاهُنَا مَسَائِلُ:
Burada meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اللَّامُ فِي قَوْلِهِ لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ لَامُ الْقَسَمِ، لِأَنَّ اللَّامَ وَالنُّونَ قَدْ يَكُونَانِ جَوَابًا لِلْقَسَمِ، وَإِذَا تُرِكَ الْقَسَمُ جِيءَ بِهِمَا دَلِيلًا عَلَى الْقَسَمِ الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْوَاوُ فِي قَوْلِهِ لَيَبْلُوَنَّكُمُ مَفْتُوحَةٌ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ.
Birinci Mesele: { لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ } sözündeki lâm, yemin lâmıdır. Çünkü lâm ve nûn yeminin cevabı olabilirler; yemin zikredilmediğinde yemine delalet etmek üzere bu ikisi getirilir. İkinci Mesele: { لَيَبْلُوَنَّكُمُ } sözündeki vâv, iki sakinin yan yana gelmesinden (iltikâ-i sâkineyn) ötürü fethalıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لَيَبْلُوَنَّكُمُ أَيْ لَيَخْتَبِرَنَّ طَاعَتَكُمْ مِنْ مَعْصِيَتِكُمْ أَيْ لَيُعَامِلَنَّكُمْ مُعَامَلَةَ الْمُخْتَبِرِ.
Üçüncü Mesele: { لَيَبْلُوَنَّكُمُ } yani itaatinizi isyanınızdan ayırt etmek üzere sizi mutlaka deneyecektir; yani size sınayan kimsenin muamelesiyle muamele edecektir demektir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ: ابْتَلَاهُمُ اللَّه بِالصَّيْدِ وَهُمْ مُحْرِمُونَ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ حَتَّى كَانَتِ الْوَحْشُ وَالطَّيْرُ تَغْشَاهُمْ فِي رِحَالِهِمْ، فَيَقْدِرُونَ عَلَى أَخْذِهَا بِالْأَيْدِي، وَصَيْدِهَا بِالرِّمَاحِ، وَمَا رَأَوْا مِثْلَ ذَلِكَ قَطُّ، فَنَهَاهُمُ اللَّه عَنْهَا ابْتِلَاءً. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الَّذِي تَنَالُهُ الْأَيْدِي مِنَ الصَّيْدِ، الْفِرَاخُ وَالْبَيْضُ وَصِغَارُ الْوَحْشِ، وَالَّذِي تَنَالُهُ الرِّمَاحُ الْكِبَارُ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هَذَا غَيْرُ جَائِزٍ، لِأَنَّ الصَّيْدَ اسْمٌ لِلْمُتَوَحِّشِ الْمُمْتَنِعِ دُونَ مَا لَمْ يَمْتَنِعْ.
Dördüncü Mesele: Mukâtil b. Hayyân şöyle demiştir: Hudeybiye yılında ihramlı iken Allah onları av ile imtihan etti; öyle ki vahşi hayvanlar ve kuşlar konakladıkları yerlerde onları sarıyordu da onları elleriyle tutmaya ve mızraklarla avlamaya güç yetirebiliyorlardı; asla böylesini görmemişlerdi. Allah da bir imtihan olarak onları bundan nehyetti. Vâhidî şöyle demiştir: Avdan ellerin eriştiği şeyler; yavrular, yumurtalar ve vahşi hayvanların küçükleridir; mızrakların eriştiği ise büyükleridir. Bazıları ise şöyle demiştir: Bu caiz değildir; çünkü av, kaçıp kurtulamayan şeyler için değil, kaçıp kurtulabilen vahşi hayvanlar için kullanılan bir isimdir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: مَعْنَى التَّقْلِيلِ وَالتَّصْغِيرِ فِي قَوْلِهِ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ أَنْ يُعْلَمَ أَنَّهُ لَيْسَ بِفِتْنَةٍ مِنَ الْفِتَنِ الْعِظَامِ الَّتِي يَكُونُ التَّكْلِيفُ فِيهَا صَعْبًا شَاقًّا، كَالِابْتِلَاءِ بِبَذْلِ الْأَرْوَاحِ وَالْأَمْوَالِ، وَإِنَّمَا هُوَ ابْتِلَاءٌ سَهْلٌ، فَإِنَّ اللَّه تَعَالَى امْتَحَنَ أُمَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ بِصَيْدِ الْبَرِّ كَمَا امْتَحَنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِصَيْدِ الْبَحْرِ، وَهُوَ صَيْدُ السَّمَكِ.
Beşinci Mesele: { بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ } sözündeki azlık ve küçültme anlamı, bunun canları ve malları feda etmekle imtihan edilmek gibi mükellefiyeti zor ve meşakkatli olan büyük fitnelerden bir fitne olmadığını, bilakis kolay bir imtihan olduğunu bildirmek içindir. Zira Allah Teâlâ, İsrâiloğullarını deniz avıyla -ki o balık avıdır- imtihan ettiği gibi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetini de kara avıyla imtihan etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: مِنْ فِي قَوْلِهِ مِنَ الصَّيْدِ لِلتَّبْعِيضِ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: الْمُرَادُ صَيْدُ الْبَرِّ/ دُونَ الْبَحْرِ. وَالثَّانِي: صَيْدُ الْإِحْرَامِ دُونَ صَيْدِ الْإِحْلَالِ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ لِلتَّبْيِينِ كَقَوْلِهِ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ [الْحَجِّ: ٣٠] .
Altıncı Mesele: { مِنَ الصَّيْدِ } sözündeki *min* (مِنْ) edatı iki yönden teb'îz (kısmîlik bildirme) içindir: Birincisi: Muradın deniz avı değil, kara avı olmasıdır. İkincisi: İhramdan çıkış hali avı değil, ihram hali avı olmasıdır. Zeccâc ise şöyle demiştir: O'nun { فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ } “O halde pislikten, putlardan sakının” [el-Hac 30] sözünde olduğu gibi tebyîn (açıklama) için olması da muhtemeldir.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: أَرَادَ بِالصَّيْدِ الْمَفْعُولَ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ وَالصَّيْدُ إِذَا كَانَ بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ يَكُونُ حَدَثًا، وَإِنَّمَا يُوصَفُ بِنَيْلِ الْيَدِ وَالرِّمَاحِ مَا كَانَ عَيْنًا.
Yedinci Mesele: Allah Teâlâ'nın { تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ } “ellerinizin ve mızraklarınızın erişebileceği” sözünün delaletiyle, [buradaki] av ile mef'ûlü (avlanan nesneyi) murat etmiştir. Çünkü av kelimesi masdar anlamında olduğunda bir fiil/oluş olur; elin ve mızrakların erişmesiyle nitelenen şey ise ancak somut bir varlık (ayn) olabilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخافُهُ بِالْغَيْبِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخافُهُ بِالْغَيْبِ } “O'nu gıyaben kimin korktuğunu Allah bilsin (ortaya çıkarsın) diye” buyurmuştur. Bunda meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّ هَذَا مَجَازٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ لَمْ يَزَلْ وَلَا يَزَالُ وَاخْتَلَفُوا فِي مَعْنَاهُ فَقِيلَ نُعَامِلُكُمْ مُعَامَلَةَ مَنْ يَطْلُبُ أَنْ يَعْلَمَ وَقِيلَ لِيَظْهَرَ الْمَعْلُومُ وَهُوَ خَوْفُ الْخَائِفِ وَقِيلَ هَذَا عَلَى حَذْفِ الْمُضَافِ وَالتَّقْدِيرُ: لِيَعْلَمَ أَوْلِيَاءُ اللَّه مَنْ يَخَافُهُ بِالْغَيْبِ.
Birinci Mesele: Bu bir mecazdır; çünkü O Teâlâ ezelden ebede bilendir. Anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir: 'Bilmeyi talep eden kimsenin muamelesiyle size muamele ederiz' denildiği gibi, 'Bilinen şey, yani korkanın korkusu ortaya çıksın diye' de denilmiştir. Bunun muzâfın hazfedilmesi kabilinden olduğu ve takdirin: 'Allah'ın dostları O'ndan gıyaben kimin korktuğunu bilsin diye' şeklinde olduğu da söylenmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ بِالْغَيْبِ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: مَنْ يَخَافُهُ حَالَ إِيمَانِهِ بِالْغَيْبِ كَمَا ذَكَرَ ذَلِكَ فِي أَوَّلِ كِتَابِهِ وهو قوله يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ [البقرة: ٣] الثَّانِي: مَنْ يَخَافُ بِالْغَيْبِ أَيْ يَخَافُهُ بِإِخْلَاصٍ وَتَحْقِيقٍ وَلَا يَخْتَلِفُ الْحَالُ بِسَبَبِ حُضُورِ أَحَدٍ أَوْ غَيْبَتِهِ كَمَا فِي حَقِّ الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ إِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ.
İkinci Mesele: O'nun { بِالْغَيْبِ } sözünde iki vecih vardır: Birincisi: Kitabının başında { يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } “Gayba iman ederler” [el-Bakara 3] sözünde zikrettiği gibi, gayba iman ettiği halde O'ndan korkan kimsedir. İkincisi: Gıyaben korkan, yani birinin hazır bulunması veya bulunmaması sebebiyle hali değişmeksizin ihlas ve hakikatle O'ndan korkan kimsedir; nitekim iman edenlerle karşılaştıklarında 'İman ettik' diyen, şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında ise 'Biz sizinle beraberiz' diyen münafıkların durumu böyle değildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ بِالْغَيْبِ فِي مَحَلِّ النَّصْبِ بِالْحَالِ وَالْمَعْنَى مَنْ يَخَافُهُ حَالَ كَوْنِهِ غَائِبًا عَنْ رُؤْيَتِهِ وَمِثْلُ هَذَا قَوْلُهُ مَنْ خَشِيَ الرَّحْمنَ بِالْغَيْبِ [ق: ٣٣] ويَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ [الأنبياء: ٤٩] وَأَمَّا مَعْنَى الْغَيْبِ فَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي قَوْلِهِ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ [الْبَقَرَةِ: ٣] .
Üçüncü Mesele: { بِالْغَيْبِ } sözündeki bâ harf-i cerri hâl olarak nasb mahallindedir. Anlamı şudur: O'nu görmekten uzak olduğu halde O'ndan korkan kimsedir. O'nun { مَنْ خَشِيَ الرَّحْمنَ بِالْغَيْبِ } “Görmediği halde Rahmân'dan korkan” [Kâf 33] ve { يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ } “Rablerinden gıyaben korkarlar” [el-Enbiyâ 49] sözleri de böyledir. Gaybın anlamına gelince, bunu { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } “Onlar gayba iman ederler” [el-Bakara 3] sözünde zikretmiştik.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ والمراد عذاب الآخرة والتعزيز فِي الدُّنْيَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَذَا الْعَذَابُ هُوَ أَنْ يُضْرَبَ بَطْنُهُ وَظَهْرُهُ ضَرْبًا وَجِيعًا وَيُنْزَعَ ثِيَابُهُ. قَالَ الْقَفَّالُ: وَهَذَا جَائِزٌ لِأَنَّ اسْمَ الْعَذَابِ قَدْ يَقَعُ عَلَى الضَّرْبِ كَمَا سَمَّى جَلْدَ الزَّانِيَيْنِ عَذَابًا فَقَالَ وَلْيَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ [النُّورِ: ٢] وَقَالَ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ [النِّسَاءِ: ٢٥] وَقَالَ حَاكِيًا عَنْ سليمان في الهدهد:
Sonra Allah Teâlâ: { فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Bundan sonra kim haddi aşarsa onun için can yakıcı bir azap vardır” buyurmuştur. Murad edilen, ahiret azabı ve dünyadaki ta'zîr cezasıdır. İbn Abbâs: 'Bu azap, karnına ve sırtına can yakıcı bir şekilde vurulması ve elbiselerinin çıkarılmasıdır' demiştir. Kaffâl şöyle demiştir: Bu caizdir; zira azap ismi dövme eylemi için de kullanılabilir. Nitekim zina eden iki kişinin celde cezasını azap olarak isimlendirmiş ve: { وَلْيَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ } “Onların azabına bir topluluk şahit olsun” [en-Nûr 2] buyurmuştur. Ayrıca: { فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ } “O halde onlara, hür kadınlara uygulanan azabın yarısı gerekir” [en-Nisâ 25] buyurmuş, Süleyman'dan hüdhüd hakkında naklen de şöyle demiştir:
لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِيداً [النمل: ٢١] .
{ لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِيداً } “Ona mutlaka şiddetli bir azapla azap edeceğim” [en-Neml 21].
[سورة المائدة (٥) : آية ٩٥]
[Mâide Suresi (5): Ayet 95]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقامٍ (٩٥)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقامٍ (٩٥) } “Ey iman edenler! İhramlı iken avı öldürmeyin. Sizden kim onu kasten öldürürse, yaptığı işin vebalini tatması için öldürdüğü hayvana denk olup içinizden adalet sahibi iki kişinin takdir edeceği ve Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık hayvan cezası veya yoksulları doyurmak şeklinde bir kefaret yahut buna denk oruç tutmak gerekir. Allah geçmişi affetmiştir. Kim tekrar dönerse Allah ondan intikam alır. Allah mutlak güç sahibidir, intikam sahibidir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } “Ey iman edenler! İhramlı iken avı öldürmeyin” sözünde meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمُرَادُ بِالصَّيْدِ قَوْلَانِ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُ الَّذِي تَوَحَّشَ سَوَاءٌ كَانَ مَأْكُولًا أَوْ لَمْ يَكُنْ، فَعَلَى هَذَا الْمُحْرِمُ إِذَا قَتَلَ سَبُعًا لَا يؤكل لحمه ضمن ولا يجب بِهِ قِيمَةَ شَاةٍ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀، وَقَالَ زُفَرُ:
Birinci Mesele: Av ile neyin kastedildiği hususunda iki görüş vardır. Birincisi: Eti yensin veya yenmesin vahşi olan hayvandır. Buna göre ihramlı kimse eti yenmeyen bir yırtıcı hayvanı öldürdüğünde tazmin eder, ancak bunun için bir koyun kıymeti gerekmez. Bu, Ebû Hanîfe'nin -Allah ona rahmet etsin- görüşüdür. Züfer ise şöyle demiştir:
يَجِبُ بَالِغًا مَا بَلَغَ.
Ne kadar tutarsa tutsun [kıymeti] gerekir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الصَّيْدَ هُوَ مَا يُؤْكَلُ لَحْمُهُ، فَعَلَى هَذَا لَا يَجِبُ الضَّمَانُ الْبَتَّةَ فِي قَتْلِ السَّبُعِ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ﵀ وَسَلَّمَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ أَنَّهُ لَا يَجِبُ الضَّمَانُ فِي قَتْلِ الْفَوَاسِقِ الْخَمْسِ وَفِي قَتْلِ الذِّئْبِ حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵀ الْقُرْآنُ وَالْخَبَرُ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَهُوَ أَنَّ الَّذِي يَحْرُمُ أَكْلُهُ لَيْسَ بِصَيْدٍ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يُضْمَنَ، إِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُ لَيْسَ بِصَيْدٍ لِأَنَّ الصَّيْدَ مَا يَحِلُّ أَكْلُهُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ مَتاعاً لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ ما دُمْتُمْ حُرُماً [المائدة: ٩٦] فَهَذَا يَقْتَضِي حِلَّ صَيْدِ الْبَحْرِ بِالْكُلِّيَّةِ، وَحِلَّ صَيْدِ الْبَرِّ خَارِجَ وَقْتِ الْإِحْرَامِ، فَثَبَتَ أَنَّ الصَّيْدَ مَا يَحِلُّ أَكْلُهُ وَالسَّبُعُ لَا يَحِلُّ أَكْلُهُ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ صَيْدًا، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ لَيْسَ بِصَيْدٍ وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ مَضْمُونًا، لِأَنَّ الْأَصْلَ عَدَمُ الضَّمَانِ، تَرَكْنَا الْعَمَلَ بِهِ فِي ضَمَانِ الصَّيْدِ بِحُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَبَقِيَ فِيمَا لَيْسَ بِصَيْدٍ عَلَى وَفْقِ الْأَصْلِ، وَأَمَّا الْخَبَرُ فَهُوَ الْحَدِيثُ الْمَشْهُورُ وَهُوَ
İkinci Görüş: Av, eti yenen hayvandır. Buna göre yırtıcı hayvanı öldürmede kesinlikle tazminat gerekmez. Bu, Şâfiî'nin -Allah ona rahmet etsin- görüşüdür. Ebû Hanîfe -Allah ona rahmet etsin- beş fasık hayvanı ve kurdu öldürmede tazminat gerekmediğini kabul etmiştir. Şâfiî'nin -Allah ona rahmet etsin- delili Kur'an ve hadistir. Kur'an'a gelince: Yenmesi haram olan şey av değildir; dolayısıyla tazmin edilmemesi gerekir. Onun av olmadığını söylememizin sebebi şudur: Çünkü av, eti helal olan şeydir; zira Allah Teâlâ bu ayetten sonra: { أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ مَتاعاً لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ ما دُمْتُمْ حُرُماً } “Hem size hem yolculara bir fayda olmak üzere deniz avı ve onun yiyeceği size helal kılındı. İhramlı olduğunuz müddetçe de kara avı size haram kılındı” [el-Mâide 96] buyurmuştur. Bu ise deniz avının tamamen helal olmasını, kara avının ise ihram vakti dışında helal olmasını gerektirir. Böylece avın, yenmesi helal olan şey olduğu sabit olur; yırtıcı hayvanın ise yenmesi helal değildir; dolayısıyla onun av olmaması gerekir. Onun av olmadığı sabit olunca da tazmin edilmemesi gerekir; çünkü asıl olan tazminatın olmamasıdır (adem-i zamân). Avın tazmininde bu asılla amel etmeyi bu ayetin hükmü gereğince terk ettik; av olmayan şeylerde ise asla uygun olarak kaldı. Hadise gelince, o meşhur hadistir ki şudur:
قَوْلُهُ ﵇: «خَمْسُ فَوَاسِقَ لَا جُنَاحَ عَلَى الْمُحْرِمِ أَنْ يَقْتُلَهُنَّ فِي الْحِلِّ وَالْحَرَمِ الْغُرَابُ وَالْحِدَأَةُ وَالْحَيَّةُ وَالْعَقْرَبُ وَالْكَلْبُ الْعَقُورُ» وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى: وَالسَّبُعُ الضَّارِي،
O'nun aleyhisselâm şu sözüdür: “Beş fasık (zararlı) hayvan vardır ki ihramlının bunları hil bölgesinde de haremde de öldürmesinde bir günah yoktur: Karga, çaylak, yılan, akrep ve saldırgan köpek.” Başka bir rivayette de: “Ve yırtıcı canavar” [şeklinde geçmektedir].
وَالِاسْتِدْلَالُ بِهِ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ
Bununla istidlal birkaç yöndendir: Birincisi:
قَوْلَهُ: وَالسَّبُعُ الضَّارِي
O'nun “ve yırtıcı canavar” sözü
نَصٌّ فِي الْمَسْأَلَةِ، وَثَانِيهَا: أَنَّهُ ﵇ وَصَفَهَا بكونها فواسق ثم حكى بِحِلِّ قَتْلِهَا، وَالْحُكْمُ الْمَذْكُورُ عَقِيبَ الْوَصْفِ الْمُنَاسِبِ مُشْعِرٌ بِكَوْنِ الْحُكْمِ مُعَلَّلًا بِذَلِكَ الْوَصْفِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كَوْنَهَا فَوَاسِقَ عِلَّةٌ لِحِلِّ قَتْلِهَا، وَلَا مَعْنَى لِكَوْنِهَا فَوَاسِقَ إِلَّا كَوْنُهَا مُؤْذِيَةً، وَصِفَةُ الْإِيذَاءِ فِي السِّبَاعِ أَقْوَى فَوَجَبَ جَوَازُ قَتْلِهَا، وَثَالِثُهَا: أَنَّ الشَّارِعَ خَصَّهَا بِإِبَاحَةِ الْقَتْلِ، وَإِنَّمَا خَصَّهَا بِهَذَا الْحُكْمِ لِاخْتِصَاصِهَا بِمَزِيدِ الْإِيذَاءِ، وَصِفَةُ الْإِيذَاءِ فِي السِّبَاعِ أَتَمُّ، فَوَجَبَ الْقَوْلُ بِجَوَازِ قَتْلِهَا. وَإِذَا ثَبَتَ جَوَازُ قَتْلِهَا وَجَبَ أَنْ لَا تَكُونَ مَضْمُونَةً لِمَا بَيَّنَاهُ فِي الدَّلِيلِ الْأَوَّلِ.
meselede açık bir nastır. İkincisi: O aleyhisselâm bunları fasıklar olarak nitelemiş, sonra da öldürülmelerinin helal olduğuna hükmetmiştir. Uygun bir vasfın hemen ardından zikredilen hüküm, o hükmün bu vasıfla illetli olduğunu hissettirir. Bu da onların fasık oluşlarının öldürülmelerinin helal kılınmasına illet olduğuna delalet eder. Fasık oluşlarının ise eziyet verici olmalarından başka bir anlamı yoktur. Eziyet verme vasfı yırtıcı hayvanlarda daha güçlüdür; dolayısıyla öldürülmelerinin caiz olması gerekir. Üçüncüsü: Şâri‘ bunları öldürmenin mubahlığıyla tahsis etmiştir; bu hükümle tahsis etmesi ise sadece onların daha fazla eziyet verici olmalarından dolayıdır. Eziyet verme vasfı yırtıcı hayvanlarda daha tamdır; dolayısıyla öldürülmelerinin caiz olduğunu söylemek vacip olur. Öldürülmelerinin caiz olduğu sabit olunca, birinci delilde açıkladığımız üzere tazmin edilmemeleri gerekir.
حُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀: أَنَّ السَّبُعَ صَيْدٌ فَيَدْخُلُ تَحْتَ قَوْلِهِ لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُ صَيْدٌ لِقَوْلِ الشَّاعِرِ:
Ebû Hanîfe'nin -Allah ona rahmet etsin- delili şudur: Yırtıcı hayvan bir avdır; dolayısıyla { لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } “İhramlı iken avı öldürmeyin” sözünün kapsamına girer. Onun av olduğunu söylememizin sebebi ise şairin şu sözüdür:
لَيْثٌ تَرَبَّى رُبْيَةً فَاصْطِيدَا
“Bir tepede yetişmiş aslandı da avlandı.”
وَلِقَوْلِ عَلِيٍّ ﵇:
Ve Ali'nin aleyhisselâm şu sözüdür:
صَيْدُ الْمُلُوكِ أَرَانِبٌ وَثَعَالِبٌ ... وَإِذَا رَكِبْتُ فَصَيْدِيَ الْأَبْطَالُ
“Hükümdarların avı tavşanlar ve tilkilerdir... Ben ata bindiğimde ise avım kahramanlardır.”
وَالْجَوَابُ: قَدْ بَيَّنَّا بِدَلَالَةِ الْآيَةِ أَنَّ مَا يَحْرُمُ أَكْلُهُ لَيْسَ بِصَيْدٍ، وَذَلِكَ لَا يُعَارِضُهُ شِعْرُ مَجْهُولٍ، وَأَمَّا شِعْرُ عَلِيٍّ ﵇ فَغَيْرُ وَارِدٍ، لِأَنَّ عِنْدَنَا الثَّعْلَبَ حَلَالٌ.
Cevap: Ayetin delaletiyle yenmesi haram olan şeyin av olmadığını açıklamıştık; buna meçhul bir kimsenin şiiri muarız olamaz. Ali'nin aleyhisselâm şiirine gelince, bu da varit değildir; çünkü bize göre tilki [eti] helaldir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: حُرُمٌ جَمْعُ حَرَامٍ، وَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ: قِيلَ حُرُمٌ أَيْ مُحْرِمُونَ بِالْحَجِّ، وَقِيلَ: وَقَدْ دَخَلْتُمُ الْحَرَمَ، وَقِيلَ: هُمَا مُرَادَانِ بِالْآيَةِ، وَهَلْ يَدْخُلُ فِيهِ الْمُحْرِمُ بِالْعُمْرَةِ فِيهِ خِلَافٌ.
İkinci Mesele: *Hurum* (حُرُم), *harâm*ın (حَرَام) çoğuludur. Bunda üç görüş vardır: Birincisi: *Hurum*, yani hac için ihrama girmiş olanlar demektir denilmiştir. Harem bölgesine girmiş olanlar demektir de denilmiştir. Ayetle her ikisinin de kastedildiği de söylenmiştir. Umre için ihrama giren kimsenin buna dahil olup olmadığı hususunda ise ihtilaf vardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ لَا تَقْتُلُوا يُفِيدُ الْمَنْعَ مِنَ الْقَتْلِ ابْتِدَاءً، وَالْمَنْعَ مِنْهُ تَسَبُّبًا، فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَتَعَرَّضَ إِلَى الصَّيْدِ مَا دَامَ مُحْرِمًا لَا بِالسِّلَاحِ وَلَا بِالْجَوَارِحِ مِنَ الْكِلَابِ وَالطُّيُورِ سَوَاءٌ كَانَ الصَّيْدُ صَيْدَ الْحِلِّ أَوْ صَيْدَ الْحَرَمِ، وَأَمَّا الْحَلَالُ فَلَهُ أَنْ يَتَصَيَّدَ فِي الْحِلِّ وَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَتَصَيَّدَ فِي الْحَرَمِ، وَإِذَا قُلْنَا وَأَنْتُمْ حُرُمٌ يَتَنَاوَلُ الْأَمْرَيْنِ أَعْنِي مَنْ كَانَ مُحْرِمًا وَمَنْ كَانَ دَاخِلًا فِي الْحَرَمِ كَانَتِ الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى كُلِّ هَذِهِ الْأَحْكَامِ.
Üçüncü Mesele: O'nun { لَا تَقْتُلُوا } “öldürmeyin” sözü, bizzat (doğrudan) öldürmeyi yasakladığı gibi sebep olma yoluyla öldürmeyi de yasaklar. Dolayısıyla ihramlı olduğu müddetçe ne silahla ne de köpekler ve kuşlar gibi avcı hayvanlarla ava sataşamaz; av ister hil bölgesinin avı ister harem bölgesinin avı olsun fark etmez. İhramda olmayan (helaldeki) kimseye gelince; onun hil bölgesinde avlanma hakkı vardır, ancak harem bölgesinde avlanma hakkı yoktur. { وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } “ihramlı iken” sözünün her iki durumu, yani hem ihramlı olanı hem de hareme girmiş olanı kapsadığını söylediğimizde, bu ayet bütün bu hükümlere delalet etmiş olur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ } “Sizden kim onu kasten öldürürse öldürdüğü hayvana denk bir ceza gerekir” buyurmuştur. Bunda meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ فَجَزَاءٌ بِالتَّنْوِينِ ومثل بِالرَّفْعِ وَالْمَعْنَى فَعَلَيْهِ جَزَاءٌ مُمَاثِلٌ لِلْمَقْتُولِ مِنَ الصَّيْدِ فَمِثْلُ مَرْفُوعٌ لِأَنَّهُ صِفَةٌ لِقَوْلِهِ فَجَزاءٌ قَالَ وَلَا يَنْبَغِي إِضَافَةُ جَزَاءٍ إِلَى الْمِثْلِ. أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَيْسَ عَلَيْهِ جَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ، فِي الْحَقِيقَةِ إِنَّمَا عَلَيْهِ جَزَاءُ الْمَقْتُولِ لَا جَزَاءٌ مِثْلُ الْمَقْتُولِ الَّذِي لَمْ يَقْتُلْهُ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: مِنَ النَّعَمِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ صِفَةً لِلنَّكِرَةِ الَّتِي هِيَ جَزَاءٌ وَالْمَعْنَى فَجَزَاءٌ مِنَ النَّعَمِ مِثْلُ مَا قَتَلَ، وَأَمَّا سائر القراء فهم قرءوا فَجَزاءٌ مِثْلُ عَلَى إِضَافَةِ الْجَزَاءِ إِلَى الْمِثْلِ وَقَالُوا: إِنَّهُ وَإِنْ كَانَ الْوَاجِبُ عَلَيْهِ جَزَاءَ الْمَقْتُولِ لَا جَزَاءَ مِثْلِهِ فَإِنَّهُمْ يَقُولُونَ: أَنَا أُكْرِمُ مِثْلَكَ يُرِيدُونَ أَنَا أُكْرِمُكَ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشُّورَى: ١١] وَالتَّقْدِيرُ: لَيْسَ هُوَ كَشَيْءٍ، وَقَالَ: أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ [الْأَنْعَامِ: ١٢٢] وَالتَّقْدِيرُ: كَمَنْ هُوَ فِي الظُّلُمَاتِ وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى فَجَزَاءُ مِثْلِ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ كَقَوْلِكَ خَاتَمُ فِضَّةٍ أَيْ خَاتَمٌ مِنْ فِضَّةٍ.
Birinci Mesele: Âsım, Hamza ve Kisâî { فَجَزَاءٌ } kelimesini tenvin ile, *mislü* (مِثْلُ) kelimesini de ref ile okumuşlardır. Anlamı: 'Ona, avdan öldürülen şeye denk bir ceza gerekir' şeklindedir. Dolayısıyla *mislü*, { فَجَزاءٌ } sözünün sıfatı olduğu için merfûdur. [Ebû Ali el-Fârisî] şöyle demiştir: { جَزَاءٌ } kelimesinin { مِثْلُ } kelimesine izafe edilmemesi gerekir. Görmez misin ki hakikatte onun üzerine öldürdüğü şeyin benzerinin cezası değil, bizzat öldürülenin cezası gerekir; öldürmediği benzerinin cezası gerekmez. Allah Teâlâ'nın { مِنَ النَّعَمِ } “davarlardan” sözünün, nekre olan { جَزَاءٌ } kelimesinin sıfatı olması caizdir; anlamı da: 'Ona davarlardan öldürdüğüne denk bir ceza gerekir' şeklinde olur. Diğer kıraat imamlarına gelince, onlar cezayı misle izafe ederek { فَجَزَاءُ مِثْلِ } şeklinde okumuşlar ve şöyle demişlerdir: Her ne kadar onun üzerine vacip olan, öldürülenin benzerinin cezası değil, bizzat öldürülenin cezası olsa da [Araplar]: “أَنَا أُكْرِمُ مِثْلَكَ” (Senin gibisine ikram ederim) derler ve bununla 'Sana ikram ederim' demeyi kastederler. Bunun benzeri O'nun: { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” [eş-Şûrâ 11] sözüdür; takdiri: 'O, hiçbir şey gibi değildir' şeklindedir. Yine: { أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ } “Ölü iken dirilttiğimiz ve insanlar arasında yürümesi için kendisine bir nur verdiğimiz kimse, karanlıklar içinde kalan kimse gibi olur mu?” [el-En'âm 122] buyurmuştur; takdiri: 'Karanlıklar içinde olan kimse gibi...' şeklindedir. Bunda başka bir vecih daha vardır ki o da, senin “خَاتَمُ فِضَّةٍ” yani 'gümüşten bir yüzük' sözün gibi [beyâniye izafeti olarak], anlamın 'davarlardan öldürdüğünün misli olan ceza' olmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: الْمُحْرِمُ إِذَا قَتَلَ الصَّيْدَ خَطَأً لَا يَلْزَمُهُ شَيْءٌ وَهُوَ قَوْلُ دَاوُدَ وَقَالَ جُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ: يَلْزَمُهُ الضَّمَانُ سَوَاءٌ قَتَلَ عَمْدًا أَوْ خَطَأً حُجَّةُ دَاوُدَ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً مَذْكُورٌ فِي مَعْرِضِ الشَّرْطِ، وَعِنْدَ عَدَمِ الشَّرْطِ يَلْزَمُ عَدَمُ الْمَشْرُوطِ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَجِبَ الْجَزَاءُ عِنْدَ فِقْدَانِ الْعَمْدِيَّةِ قَالَ: وَالَّذِي يُؤَكِّدُ هَذَا أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي آخِرِ الْآيَةِ وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَالِانْتِقَامُ إِنَّمَا يَكُونُ فِي الْعَمْدِ دُونَ الْخَطَأِ وَقَوْلُهُ وَمَنْ عادَ الْمُرَادُ مِنْهُ وَمَنْ عَادَ إِلَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ الذي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنَ الْقَتْلِ الْمُوجِبِ لِلْجَزَاءِ هُوَ الْعَمْدُ لَا الْخَطَأُ وَحُجَّةُ الْجُمْهُورِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً [الْمَائِدَةِ: ٩٦] وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ حَرَامًا بِالْإِحْرَامِ صَارَ فِعْلُهُ مَحْظُورًا بِالْإِحْرَامِ فَلَا يَسْقُطُ حُكْمُهُ بِالْخَطَأِ وَالْجَهْلِ كما
İkinci Mesele: Saîd b. Cübeyr: 'İhramlı avı hataen öldürdüğünde ona bir şey gerekmez' demiştir; bu Dâvûd'un da görüşüdür. Fakihlerin cumhuru ise: 'İster kasten ister hataen öldürsün ona tazminat gerekir' demiştir. Dâvûd'un delili, Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً } “Sizden kim onu kasten öldürürse” sözünün şart bağlamında zikredilmiş olmasıdır. Şart bulunmadığında meşrûtun da bulunmaması gerekir; dolayısıyla kasıt bulunmadığında cezanın vacip olmaması gerekir. O şöyle demiştir: Bunu teyit eden husus, O Teâlâ'nın ayetin sonunda { وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ } “Kim tekrar dönerse Allah ondan intikam alır” buyurmuş olmasıdır; intikam ise hataen olanda değil, ancak kasten olanda olur. O'nun { وَمَنْ عادَ } “Kim tekrar dönerse” sözünden murat, daha önce zikredilen şeye dönen kimsedir. Bu da cezayı gerektiren, daha önce zikredilmiş öldürme fiilinin hata değil, kasıt olmasını iktiza eder. Cumhûrun delili ise Allah Teâlâ'nın: { وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً } “İhramlı olduğunuz müddetçe kara avı size haram kılındı” [el-Mâide 96] sözüdür. Bu ihram sebebiyle haram olunca, onu işlemek ihram sebebiyle yasak kılınmış olur; dolayısıyla bunun hükmü hata ve cehalet sebebiyle düşmez; tıpkı
فِي حَلْقِ الرَّأْسِ وَكَمَا فِي ضَمَانِ مَالِ الْمُسْلِمِ فَإِنَّهُ لَمَّا ثَبَتَتِ الْحُرْمَةُ لِحَقِّ الْمَالِكِ لَمْ يَتَبَدَّلْ ذَلِكَ بِكَوْنِهِ خَطَأً أَوْ عَمْدًا فَكَذَا هَاهُنَا وَأَيْضًا/ يَحْتَجُّونَ
tıraş olmada olduğu gibi ve bir Müslümanın malını tazmin etmede olduğu gibi; zira mülk sahibinin hakkı dolayısıyla hürmet sabit olunca, bunun hata veya kasıt olmasıyla [tazmin hükmü] değişmez, burada da böyledir. Ayrıca onlar delil getirirler:
بِقَوْلِهِ ﵇ فِي الضَّبُعِ كَبْشٌ إِذَا قَتَلَهُ الْمُحْرِمُ،
O'nun aleyhisselâm: “İhramlı kimse sırtlanı öldürdüğünde [ceza olarak] bir koç gerekir” sözüyle.
وَقَوْلِ الصَّحَابَةِ فِي الظَّبْيِ شَاةٌ، وَلَيْسَ فِيهِ ذِكْرُ الْعَمْدِ.
ve sahâbenin ceylan hakkında 'bir koyun' şeklindeki sözüyle [delil getirirler]; bunda ise kasıt zikredilmemiştir.
أَجَابَ دَاوُدُ بِأَنَّ نَصَّ الْقُرْآنِ خَيْرٌ مِنْ خَبَرِ الْوَاحِدِ وَقَوْلِ الصَّحَابِيِّ وَالْقِيَاسِ.
Dâvûd buna şöyle cevap vermiştir: Kur'an'ın nassı; haber-i vâhidden, sahâbî sözünden ve kıyastan daha hayırlıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ جَزَاءُ الصَّيْدِ مِثْلَ الْمَقْتُولِ، إِلَّا أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي الْمِثْلِ، فَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَمُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ: الصَّيْدُ ضَرْبَانِ: مِنْهُ مَا لَهُ مِثْلٌ، وَمِنْهُ مَا لَا مِثْلَ لَهُ، فَمَا لَهُ مِثْلٌ يُضْمَنُ بِمِثْلِهِ مِنَ النَّعَمِ، وَمَا لَا مِثْلَ لَهُ يُضْمَنُ بِالْقِيمَةِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَبُو يُوسُفَ: الْمِثْلُ الْوَاجِبُ هُوَ الْقِيمَةُ.
Üçüncü Mesele: Ayetin zahiri, avın cezasının öldürülenin misli olmasının vacip olduğuna delalet eder; ancak misil konusunda ihtilaf etmişlerdir. Şâfiî ve Muhammed b. el-Hasan şöyle demiştir: Av iki kısımdır: Bir kısmı misli olandır, bir kısmı da misli olmayandır. Misli olan, davarlardan misliyle tazmin edilir; misli olmayan ise kıymetiyle tazmin edilir. Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf ise: 'Vacip olan misil kıymettir' demişlerdir.
وَحُجَّةُ الشَّافِعِيِّ: الْقُرْآنُ، وَالْخَبَرِ، وَالْإِجْمَاعِ، وَالْقِيَاسِ. أَمَّا الْقُرْآنُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ وَالِاسْتِدْلَالُ بِهِ مِنْ وُجُوهٍ أَرْبَعَةٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ جَمَاعَةً من القراء قرءوا فَجَزاءٌ بِالتَّنْوِينِ، وَمَعْنَاهُ: فَجَزَاءٌ مِنَ النَّعَمِ مُمَاثِلٌ لِمَا قَتَلَ، فَمَنْ قَالَ إِنَّهُ مِثْلُهُ فِي الْقِيمَةِ فَقَدْ خَالَفَ النَّصَّ، وَثَانِيهَا: أَنَّ قَوْمًا آخَرِينَ قَرَءُوا فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ بِالْإِضَافَةِ، وَالتَّقْدِيرُ: فَجَزَاءُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ، أَيْ فَجَزَاءُ مِثْلِ مَا قَتَلَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مِنَ النَّعَمِ، فَمَنْ لَمْ يُوجِبْهُ فَقَدْ خَالَفَ النَّصَّ، ثَالِثُهَا: قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ فَجَزَاؤُهُ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ وَذَلِكَ صَرِيحٌ فِيمَا قُلْنَاهُ: وَرَابِعُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ صَرِيحٌ فِي أَنَّ ذَلِكَ الْجَزَاءَ الَّذِي يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْهُمْ، يَجِبُ أَنْ يَكُونَ هَدْيًا بالغ الكعبة.
Şâfiî'nin delili; Kur'an, hadis, icmâ ve kıyastır. Kur'an'a gelince, Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ } “Sizden kim onu kasten öldürürse, cezası, öldürdüğü hayvanın misli bir davardır” sözüdür. Bununla istidlal dört vecihledir: Birincisi: Kurrâdan bir cemaat { فَجَزاءٌ } kelimesini tenvin ile okumuştur; bunun anlamı: 'Davarlardan öldürdüğüne denk bir ceza' demektir. Kim 'o kıymet bakımından mislidir' derse, nassa muhalefet etmiş olur. İkincisi: Diğer bir grup { فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ } şeklinde izafetle okumuştur. Takdiri: 'Öldürdüğünün davarlardan cezası', yani 'öldürdüğünün mislinin cezası davarlardan olmalıdır' şeklindedir. Kim bunu vacip kılmazsa nassa muhalefet etmiş olur. Üçüncüsü: İbn Mes'ûd'un { فَجَزَاؤُهُ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ } şeklindeki kıraatidir ki bu söylediğimiz hususta açıktır. Dördüncüsü: Allah Teâlâ'nın { يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ } “Buna, içinizden iki adil kişi Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık olarak hükmeder” sözü, içlerinden iki adil kişinin hükmedeceği o cezanın, Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık (hedy) olmasının vacip olduğu hususunda açıktır.
فإن قيل: إنه يشري بِتِلْكَ الْقِيمَةِ هَذَا الْهَدْيَ.
Eğer 'Bu kurbanlığı o kıymetle satın alır' denilirse,
قُلْنَا: النَّصُّ صَرِيحٌ فِي أَنَّ ذَلِكَ الشَّيْءَ الَّذِي يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ هَدْيًا وَأَنْتُمْ تَقُولُونَ:
deriz ki: Nass, iki adil kişinin hükmedeceği o şeyin kurbanlık (hedy) olmasının vacip olduğu konusunda açıktır; siz ise şöyle diyorsunuz:
الْوَاجِبُ هُوَ الْقِيمَةُ، ثُمَّ إِنَّهُ يَكُونُ بِالْخِيَارِ إِنْ شَاءَ اشْتَرَى بِهَا هَدْيًا يُهْدَى إِلَى الْكَعْبَةِ، وَإِنْ شَاءَ لَمْ يَفْعَلْ، فَكَانَ ذَلِكَ عَلَى خِلَافِ النَّصِّ، وَأَمَّا الْخَبَرُ: فَمَا
'Vacip olan kıymettir, sonra o muhayyerdir: Dilerse onunla Kâbe'ye hediye edilecek bir kurbanlık satın alır, dilerse yapmaz.' Bu ise nassa muhalif olmuştur. Hadise gelince:
رَوَى جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّه أَنَّهُ سَأَلَ رَسُولَ اللَّه ﷺ عَنِ الضَّبُعِ، أَصَيْدٌ هُوَ؟
Câbir b. Abdillâh'ın rivayet ettiğine göre kendisi Resûlullah'a ﷺ sırtlan hakkında 'O bir av mıdır?' diye sormuş,
فَقَالَ نَعَمْ، وَفِيهِ كَبْشٌ إِذَا أَخَذَهُ الْمُحْرِمُ،
O da: “Evet, ihramlı onu avladığında onda [ceza olarak] bir koç vardır” buyurmuştur.
وَهَذَا نَصٌّ صَرِيحٌ. وَأَمَّا الْإِجْمَاعُ: فَهُوَ أَنَّ الشَّافِعِيَّ ﵀ قَالَ:
Bu ise açık bir nasstır. İcmâa gelince; Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir:
تَظَاهَرَتِ الرِّوَايَاتُ عَنْ عَلِيٍّ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ فِي بُلْدَانٍ مُخْتَلِفَةٍ وَأَزْمَانٍ شَتَّى: أَنَّهُمْ حَكَمُوا فِي جَزَاءِ الصَّيْدِ بِالْمِثْلِ مِنَ النَّعَمِ، فَحَكَمُوا فِي النَّعَامَةِ بِبَدَنَةٍ، وَفِي حِمَارِ الْوَحْشِ بِبَقَرَةٍ، وَفِي الضَّبُعِ بِكَبْشٍ، وَفِي الْغَزَالِ بِعَنْزٍ، وَفِي الظَّبْيِ بِشَاةٍ، وَفِي الْأَرْنَبِ بِجَفْرَةٍ، وَفِي رِوَايَةٍ بِعَنَاقٍ، وَفِي الضَّبِّ بِسَخْلَةٍ، وَفِي الْيَرْبُوعِ بِجَفْرَةٍ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ نَظَرُوا إِلَى أَقْرَبِ الْأَشْيَاءِ شَبَهًا بِالصَّيْدِ مِنَ النَّعَمِ لَا بِالْقِيمَةِ وَلَوْ حَكَمُوا بِالْقِيمَةِ لَاخْتَلَفَ بِاخْتِلَافِ الْأَسْعَارِ وَالظَّبْيُ هُوَ الْغَزَالُ الْكَبِيرُ الذَّكَرُ وَالْغَزَالُ هُوَ/ الْأُنْثَى وَالْيَرْبُوعُ هُوَ الْفَأْرَةُ الْكَبِيرَةُ تَكُونُ فِي الصَّحْرَاءِ، وَالْجَفْرَةُ الْأُنْثَى مِنْ أَوْلَادِ الْمَعْزِ إِذَا انْفَصَلَتْ عَنْ أُمِّهَا وَالذَّكَرُ جَفْرٌ وَالْعَنَاقُ الْأُنْثَى مِنْ أَوْلَادِ الْمَعْزِ إِذَا قَوِيَتْ قَبْلَ تَمَامِ الْحَوْلِ. وَأَمَّا الْقِيَاسُ فَهُوَ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الضَّمَانِ جَزَاءُ الْهَالِكِ وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُمَاثَلَةَ كُلَّمَا كَانَتْ أَتَمَّ كَانَ الْجَزَاءُ أَتَمَّ فَكَانَ الْإِيجَابُ أَوْلَى. حُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ رَحِمَهُ اللَّه تَعَالَى: لَا نِزَاعَ أَنَّ الصَّيْدَ الْمَقْتُولَ إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ مِثْلٌ فَإِنَّهُ يُضْمَنُ بِالْقِيمَةِ فَكَانَ الْمُرَادُ بِالْمِثْلِ فِي قَوْلِهِ فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ هُوَ الْقِيمَةَ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ فِي سَائِرِ الصُّوَرِ كَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّفْظَ الْوَاحِدَ لَا يَجُوزُ حَمْلُهُ إِلَّا عَلَى الْمَعْنَى الْوَاحِدِ.
Ali, Ömer, Osman, Abdurrahman b. Avf, İbn Abbas ve İbn Ömer'den farklı beldelerde ve muhtelif zamanlarda şu hususta rivayetler birbirini desteklemiştir: Onlar avın cezasında davarlardan misil ile hükmetmişlerdir. Nitekim devekuşunda bir deveye, yaban eşeğinde bir sığıra, sırtlanda bir koça, dağ ceylanında bir keçiye, ceylanda bir koyuna, tavşanda sütten kesilmiş bir dişi oğlağa -bir rivayette bir dişi oğlağa-, kelerin bir türünde (dabb) yeni doğmuş kuzu veya oğlağa, arap tavşanında sütten kesilmiş bir dişi oğlağa hükmetmişlerdir. Bu da onların, kıymete göre değil, davarlardan ava şekilce en yakın olanına baktıklarına delalet eder; şayet kıymetle hükmetselerdi fiyatların değişmesiyle [hüküm de] değişirdi. Zaby (الظَّبْيُ), büyük erkek ceylandır; gazal (الْغَزَالُ) ise dişisidir. Yerbû (الْيَرْبُوعُ), çölde bulunan büyük faredir (arap tavşanıdır). Cefre (الْجَفْرَةُ), annesinden ayrılmış dişi keçi yavrusudur; erkeğine cefr denir. Anâk (الْعَنَاقُ) ise bir yaşını doldurmadan önce güçlenmiş dişi keçi yavrusudur. Kıyasa gelince; tazminden maksat telef olanın karşılığını vermektir. Şüphe yok ki benzerlik ne kadar tam olursa ceza da o kadar tam olur; dolayısıyla bunu vacip kılmak daha uygundur. Ebû Hanîfe'nin -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- delili: Öldürülen avın misli bulunmadığında kıymetle tazmin edileceğinde ihtilaf yoktur; dolayısıyla { فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ } “...öldürdüğü hayvanın misli bir ceza...” sözündeki 'misil'den murat bu surette kıymettir. O halde diğer suretlerde de böyle olması vaciptir; çünkü tek bir lafzın ancak tek bir manaya hamledilmesi caizdir.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ حَقِيقَةَ الْمُمَاثَلَةِ أَمْرٌ مَعْلُومٌ وَالشَّارِعُ أَوْجَبَ رِعَايَةَ الْمُمَاثَلَةِ فَوَجَبَ رِعَايَتُهَا بِأَقْصَى الْإِمْكَانِ فَإِنْ أَمْكَنَتْ رِعَايَتُهَا فِي الصُّورَةِ وَجَبَ ذَلِكَ وإن لم يكن رِعَايَتُهَا إِلَّا بِالْقِيمَةِ وَجَبَ الِاكْتِفَاءُ بِهَا لِلضَّرُورَةِ.
Bunun cevabı şudur: Benzerliğin hakikati bilinen bir şeydir; Şâri' ise benzerliğin gözetilmesini vacip kılmıştır. Dolayısıyla azami ölçüde benzerliğin gözetilmesi vaciptir. Eğer suret bakımından gözetilmesi mümkün olursa bu vacip olur; şayet kıymetten başkasıyla gözetilmesi mümkün değilse zaruretten dolayı onunla yetinmek vacip olur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: جَمَاعَةٌ مُحْرِمُونَ قَتَلُوا صَيْدًا. قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: لَا يَجِبُ عَلَيْهِمْ إِلَّا جزاء واحدا، وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَمَالِكٌ وَالثَّوْرِيُّ ﵏: يَجِبُ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ جَزَاءٌ وَاحِدٌ.
Dördüncü Mesele: İhramlı bir topluluk bir avı öldürse; Şâfiî rahimehullâh: 'Onlara tek bir cezadan başkası gerekmez' demiştir; Ahmed ve İshak'ın görüşü de budur. Ebû Hanîfe, Mâlik ve Sevrî rahimehumullâh ise: 'Onların her birine bir ceza gerekir' demişlerdir.
حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵀: أَنَّ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى وُجُوبِ الْمِثْلِ، وَمِثْلُ الْوَاحِدِ وَاحِدٌ وَأُكِّدَ هَذَا بِمَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ ﵁ أَنَّهُ قَالَ بِمِثْلِ قَوْلِنَا: حُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ قَاتِلٌ فَوَجَبَ أَنْ يَجِبَ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ جَزَاءٌ كَامِلٌ، بَيَانُ الْأَوَّلِ أَنَّ جَمَاعَةً لَوْ حَلَفَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ أَنْ لَا يَقْتُلَ صَيْدًا فَقَتَلُوا صَيْدًا وَاحِدًا لَزِمَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ كَفَّارَةٌ، وَكَذَلِكَ الْقِصَاصُ الْمُتَعَلِّقُ بِالْقَتْلِ يَجِبُ عَلَى جَمَاعَةٍ يَقْتُلُونَ وَاحِدًا، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ قَاتِلٌ وَجَبَ أَنْ يَجِبَ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ جَزَاءٌ كَامِلٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ فَقَوْلُهُ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً صِيغَةُ عُمُومٍ فَيَتَنَاوَلُ كُلَّ الْقَاتِلِينَ. أَجَابَ الشَّافِعِيُّ ﵀:
Şâfiî'nin rahimehullâh delili: Ayet mislin vacip olduğuna delalet etmiştir; birin misli ise birdir. Bu, Ömer'den radıyallâhu anh bizim görüşümüzün benzerini söylediğine dair rivayet edilen şeyle de teyit edilmiştir. Ebû Hanîfe'nin rahimehullâh delili: Onların her biri birer katildir; dolayısıyla her birine tam bir cezanın vacip olması gerekir. Birincisinin açıklaması şudur: Bir topluluktan her biri bir av öldürmeyeceğine dair yemin etse ve tek bir avı öldürseler, her birine bir keffâret gerekir. Aynı şekilde öldürmeyle ilgili kısas da bir kişiyi öldüren bir topluluğa vacip olur. Onların her birinin katil olduğu sabit olunca, Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ } “Sizden kim onu kasten öldürürse, cezası, öldürdüğü hayvanın misli bir davardır” sözü gereğince her birine tam bir cezanın vacip olması gerekir. O'nun { وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً } “Sizden kim onu kasten öldürürse” sözü umum sîgasıdır; dolayısıyla bütün katilleri kapsar. Şâfiî rahimehullâh şöyle cevap vermiştir:
بِأَنَّ الْقَتْلَ شَيْءٌ وَاحِدٌ فَيَمْتَنِعُ حُصُولُهُ بِتَمَامِهِ بِأَكْثَرَ مِنْ فَاعِلٍ وَاحِدٍ فَإِذَا اجْتَمَعُوا حَصَلَ بِمَجْمُوعِ أَفْعَالِهِمْ قَتْلٌ وَاحِدٌ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ امْتَنَعَ كَوْنُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ قَاتِلًا فِي الْحَقِيقَةِ وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ لَيْسَ بِقَاتِلٍ لَمْ يَدْخُلْ تَحْتَ هَذِهِ الْآيَةِ وَأَمَّا قَتْلُ الْجَمَاعَةِ بِالْوَاحِدِ فَذَاكَ ثَبَتَ عَلَى سَبِيلِ التَّعَبُّدِ وَكَذَا الْقَوْلُ فِي إِيجَابِ الْكَفَّارَاتِ الْمُتَعَدِّدَةِ.
Öldürme tek bir şeydir; onun birden fazla fail tarafından bütünüyle meydana gelmesi imkânsızdır. Bir araya geldiklerinde, fiillerinin toplamıyla tek bir öldürme meydana gelmiş olur. Durum böyle olunca, onların her birinin hakikatte [müstakil bir] katil olması imkânsızdır. Her birinin [müstakil] katil olmadığı sabit olunca, bu ayetin kapsamına girmezler. Bir kişi karşılığında bir topluluğun öldürülmesine (kısasa) gelince, o taabbüdî olarak sabit olmuştur; birden fazla keffâretin vacip kılınması hakkındaki söz de böyledir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: الْمُحْرِمُ إِذَا دَلَّ غَيْرَهُ عَلَى صَيْدٍ، فَقَتَلَهُ الْمَدْلُولُ عَلَيْهِ لَمْ يَضْمَنِ الدَّالُّ الْجَزَاءَ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: يَضْمَنُ حجة الشافعي أن وجوب الجزاء متعلق بِالْقَتْلِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَالدِّلَالَةُ لَيْسَتْ بِقَتْلٍ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَجِبَ الضَّمَانُ وَلِأَنَّهُ بَدَلُ الْمُتْلَفِ فَلَا يَجِبُ بِالدِّلَالَةِ كَكَفَّارَةِ الْقَتْلِ وَالدِّيَةِ، وَكَالدِّلَالَةِ عَلَى مَالِ الْمُسْلِمِ. حُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ أَنَّهُ سُئِلَ عُمَرُ عَنْ هَذِهِ/ الْمَسْأَلَةِ فَشَاوَرَ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ فَأَجْمَعَا عَلَى أَنَّ عَلَيْهِ الْجَزَاءَ وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ أَوْجَبَ الْجَزَاءَ عَلَى الدَّالِّ، أَجَابَ الشَّافِعِيُّ ﵀: بِأَنَّ نَصَّ الْقُرْآنِ خَيْرٌ مِنْ أَثَرِ بَعْضِ الصَّحَابَةِ.
Beşinci Mesele: Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: 'İhramlı kimse başkasına bir avı gösterse ve gösterilen kişi de onu öldürse, gösteren kimse cezayı tazmin etmez.' Ebû Hanîfe rahimehullâh ise: 'Tazmin eder' demiştir. Şâfiî'nin delili: Bu ayette cezanın vücubiyeti öldürmeye bağlanmıştır; yol göstermek ise öldürmek değildir, dolayısıyla tazminatın vacip olmaması gerekir. Ayrıca o, telef edilenin bedelidir; öldürme keffâreti ve diyet gibi, bir Müslümanın malına yol göstermek gibi, sadece yol göstermekle vacip olmaz. Ebû Hanîfe'nin rahimehullâh delili: Ömer'e bu mesele sorulmuş, o da Abdurrahman b. Avf ile istişare etmiş ve her ikisi de onun üzerine ceza gerektiğinde icmâ etmişlerdir; ayrıca İbn Abbas'tan da yol gösterene cezayı vacip kıldığı rivayet edilmiştir. Şâfiî rahimehullâh buna şöyle cevap vermiştir: Kur'an'ın nassı, bazı sahâbîlerin eserinden daha hayırlıdır.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: إِنْ جَرَحَ ظَبْيًا فَنَقَصَ مِنْ قِيمَتِهِ الْعُشْرُ فَعَلَيْهِ عُشْرُ قِيمَةِ الشَّاةِ، وَقَالَ دَاوُدُ لَا يَضْمَنُ الْبَتَّةَ سِوَى الْقَتْلِ، وَقَالَ الْمُزَنِيُّ عَلَيْهِ شَاةٌ. حُجَّةُ دَاوُدَ أَنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ شَرْطَ وُجُوبِ الْجَزَاءِ هُوَ الْقَتْلُ، فَإِذَا لَمْ يُوجَدِ الْقَتْلُ: وَجَبَ أَنْ لَا يَجِبَ الْجَزَاءُ الْبَتَّةَ، وَجَوَابُهُ أَنَّ الْمُعَلَّقَ عَلَى الْقَتْلِ، وُجُوبُ مِثْلِ الْمَقْتُولِ، وَعِنْدَنَا أَنَّ هَذَا لَا يَجِبُ عِنْدَ عَدَمِ الْقَتْلِ فَسَقَطَ قَوْلُهُ.
Altıncı Mesele: Şâfiî rahimehullâh: 'Bir ceylanı yaralar da kıymetinden onda biri eksilirse, koyunun kıymetinin onda birini vermesi gerekir' demiştir. Dâvûd: 'Öldürme dışında kesinlikle hiçbir şeyi tazmin etmez' demiştir. Müzenî ise: 'Ona bir koyun gerekir' demiştir. Dâvûd'un delili: Ayet, cezanın vacip olmasının şartının öldürme olduğuna delalet etmektedir; öldürme bulunmayınca kesinlikle cezanın vacip olmaması gerekir. Bunun cevabı şudur: Öldürmeye bağlanan şey, öldürülenin mislinin vacip olmasıdır; bize göre de bu öldürme bulunmadığında vacip olmaz, dolayısıyla onun sözü düşmüştür.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: إِذَا رَمَى مِنَ الْحِلِّ والصيد في الحل، فمر في السهم طَائِفَةٍ مِنَ الْحَرَمِ، قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: يَحْرُمُ وَعَلَيْهِ الْجَزَاءُ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يَحْرُمُ. حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ: أَنَّ سَبَبَ الذَّبْحِ مُرَكَّبٌ مِنْ أَجْزَاءٍ، بَعْضُهَا مُبَاحٌ وَبَعْضُهَا مُحَرَّمٌ، وَهُوَ الْمُرُورُ فِي الْحَرَمِ، وَمَا اجْتَمَعَ الْحَرَامُ وَالْحَلَالُ إِلَّا وَغَلَبَ الْحَرَامُ الْحَلَالَ، لَا سِيَّمَا فِي الذَّبْحِ الَّذِي الْأَصْلُ فِيهِ الْحُرْمَةُ. وَحُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ نَهْيٌ لَهُ عَنِ الِاصْطِيَادِ حَالَ كَوْنِهِ فِي الْحَرَمِ، فَلَمَّا لَمْ يُوجَدْ وَاحِدٌ مِنْ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ وَجَبَ أَنْ لَا تَحْصُلَ الْحُرْمَةُ.
Yedinci Mesele: Hil bölgesinden atıp av da Hil bölgesinde bulunsa, fakat ok Harem'in bir kısmından geçse; Şâfiî rahimehullâh: '[O avı yemek] haram olur ve ona ceza gerekir' demiştir. Ebû Hanîfe ise: 'Haram olmaz' demiştir. Şâfiî'nin delili: Boğazlama sebebi birtakım cüzlerden mürekkeptir; bunlardan bir kısmı mubah, bir kısmı ise haramdır ki o da Harem'den geçmektir. Haram ile helal bir araya geldiğinde mutlaka haram helale galip gelir; hele ki hakkında asıl olanın haramlık olduğu boğazlama konusunda böyledir. Ebû Hanîfe'nin radıyallâhu anh delili: Allah Teâlâ'nın { لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } “İhramlı iken avı öldürmeyin” sözü, Harem'de bulunduğu halde onun avlanmasını bir nehiydir. Bu iki durumdan biri bulunmayınca haramlığın hâsıl olmaması gerekir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: الْحَلَالُ إِذَا اصْطَادَ صَيْدًا وَأَدْخَلَهُ الْحَرَمَ لَزِمَهُ الْإِرْسَالُ وَإِنْ ذَبَحَهُ حَرُمَ وَلَزِمَهُ الْجَزَاءُ وَهَذَا قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀ يَحِلُّ، وَلَيْسَ عَلَيْهِ ضَمَانٌ. حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ: قَوْلُهُ تَعَالَى:
Sekizinci Mesele: İhramsız kimse bir av yakalayıp onu Harem'e soksa, onu salıvermesi gerekir; şayet onu keserse haram olur ve ona ceza gerekir; bu Ebû Hanîfe'nin rahimehullâh görüşüdür. Şâfiî rahimehullâh ise: 'Helaldir ve üzerine tazminat yoktur' demiştir. Şâfiî'nin delili Allah Teâlâ'nın şu sözüdür:
أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعامِ إِلَّا مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ [الْمَائِدَةِ: ١] وَحُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ نَهَى عَنْ قَتْلِ الصَّيْدِ حَالَ كَوْنِهِ مُحْرِمًا، وَهَذَا يَتَنَاوَلُ الصَّيْدَ الَّذِي اصْطَادَهُ فِي الْحِلِّ، وَالَّذِي اصْطَادَهُ فِي الْحَرَمِ.
{ أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعامِ إِلَّا مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } “İhramlı iken avlanmayı helal saymamak şartıyla, size bildirilenlerin dışındaki hayvanlar helal kılındı” [el-Mâide 1]. Ebû Hanîfe'nin delili ise Allah Teâlâ'nın: { لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } “İhramlı iken avı öldürmeyin” sözüdür; [burada] ihramlı iken avın öldürülmesini yasaklamıştır; bu da Hil bölgesinde avladığı avı da Harem'de avladığı avı da kapsar.
الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: إذا قتل المحرم صيدا وأدى جزاءه، ثُمَّ قَتَلَ صَيْدًا آخَرَ لَزِمَهُ جَزَاءٌ آخَرُ، وَقَالَ دَاوُدُ: لَا يَجِبُ حُجَّةُ الْجُمْهُورِ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ ظَاهِرُهُ يَقْتَضِي أَنَّ عِلَّةَ وُجُوبِ الْجَزَاءِ هُوَ الْقَتْلُ، فَوَجَبَ أَنْ يَتَكَرَّرَ الْحُكْمُ عِنْدَ تَكَرُّرِ الْعِلَّةِ.
Dokuzuncu Mesele: İhramlı bir avı öldürüp cezasını ödedikten sonra başka bir av öldürse, ona başka bir ceza gerekir. Dâvûd ise: 'Gerekmez' demiştir. Cumhûrun delili: Allah Teâlâ'nın { وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ } “Sizden kim onu kasten öldürürse, cezası, öldürdüğü hayvanın misli bir davardır” sözünün zahiri, cezanın vacip olmasının illetinin öldürme olduğunu iktiza eder; dolayısıyla illet tekrarlandığında hükmün de tekrarlanması vacip olur.
فَإِنْ قِيلَ: إِذَا قَالَ الرَّجُلُ لِنِسَائِهِ، مَنْ دَخَلَ مِنْكُنَّ الدَّارَ فَهِيَ طَالِقٌ، فَدَخَلَتْ وَاحِدَةٌ مَرَّتَيْنِ لَمْ يَقَعْ إِلَّا طَلَاقٌ وَاحِدٌ.
Eğer 'Kişi hanımlarına: Sizden kim eve girerse o boştur, dese de biri iki kere girse sadece bir talak vaki olur' denilirse,
قُلْنَا: الْفَرْقُ أَنَّ الْقَتْلَ عِلَّةٌ لِوُجُوبِ الْجَزَاءِ، فَيَلْزَمُ تَكَرُّرُ الْحُكْمِ عِنْدَ تَكَرُّرِ الْعِلَّةِ. أَمَّا هَاهُنَا: دُخُولُ الدَّارِ شَرْطٌ لِوُقُوعِ الطَّلَاقِ، فَلَمْ يَلْزَمْ تَكَرُّرُ الْحُكْمِ عِنْدَ تَكَرُّرِ الشَّرْطِ. حُجَّةُ دَاوُدَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ جَعَلَ جَزَاءَ الْعَائِدِ الِانْتِقَامَ لَا الْكَفَّارَةَ.
deriz ki: Fark şudur: Öldürmek cezanın vacip olmasının illetidir, dolayısıyla illet tekrarlandığında hükmün de tekrarlanması gerekir. Buraya gelince; eve girmek talakın vuku bulmasının şartıdır, bu yüzden şart tekrarlandığında hükmün tekrarlanması gerekmemiştir. Dâvûd'un delili: Allah Teâlâ'nın { وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ } “Kim tekrar dönerse Allah ondan intikam alır” sözüdür; [tekrar] dönenin cezasını keffâret değil, intikam kılmıştır.
الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: إِذَا أَصَابَ صَيْدًا أَعْوَرَ أَوْ مَكْسُورَ الْيَدِ أَوِ الرِّجْلِ فَدَاهُ بِمِثْلِهِ، وَالصَّحِيحُ أَحَبُّ إِلَيَّ، وَعَلَى هَذَا الْكَبِيرُ أَوْلَى مِنَ الصَّغِيرِ، وَيُفْدَى الذَّكَرُ بِالذَّكَرِ، وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى، وَالْأَوْلَى أَنْ لَا يُغَيَّرَ، لِأَنَّ نَصَّ الْقُرْآنِ إِيجَابُ الْمِثْلِ، وَالْأُنْثَى وَإِنْ كَانَتْ أَفْضَلَ مِنَ الذَّكَرِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا تَلِدُ، فَالذَّكَرُ أَفْضَلُ مِنَ الْأُنْثَى لِأَنَّ لَحْمَهُ أَطْيَبُ وَصُورَتَهُ أَحْسَنُ.
Onuncu Mesele: Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: 'Bir gözü kör yahut ayağı veya kolu kırık bir ava isabet ederse, onun misliyle fidyesini verir; sağlam olanı [vermesi] bana daha sevimlidir. Buna binaen büyüğün fidyede verilmesi küçükten daha evladır; erkeğe erkek, dişiye dişi fidye verilir; en evla olanı ise değiştirilmemesidir, zira Kur'an'ın nassı mislin vacip kılınmasıdır. Dişi, doğurması bakımından erkekten daha faziletli olsa da, erkek de etinin daha lezzetli ve şeklinin daha güzel olması sebebiyle dişiden daha faziletlidir.'
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ } “Buna, içinizden iki adil kişi hükmeder” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ يَحْكُمُ فِي جَزَاءِ الصَّيْدِ رَجُلَانِ صَالِحَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَيْ مِنْ أَهْلِ مِلَّتِكُمْ وَدِينِكُمْ فَقِيهَانِ عَدْلَانِ فَيَنْظُرَانِ إِلَى أشبه الأشباه بِهِ مِنَ النَّعَمِ فَيَحْكُمَانِ بِهِ، وَاحْتَجَّ بِهِ مَنْ نَصَرَ قَوْلَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ فِي إِيجَابِ الْقِيمَةِ، فَقَالَ: التَّقْوِيمُ هُوَ الْمُحْتَاجُ إِلَى النَّظَرِ وَالِاجْتِهَادِ، وَأَمَّا الْخِلْقَةُ وَالصُّورَةُ، فَظَاهِرَةٌ مُشَاهَدَةٌ لَا يُحْتَاجُ فِيهَا إِلَى الِاجْتِهَادِ.
Birinci Mesele: İbn Abbas şöyle demiştir: 'Avın cezasında sizden, yani milletinizden ve dininizden olan sâlih, fakih iki adil adam hükmeder; davarlardan ona en çok benzeyenine bakarlar ve onunla hükmederler' demektir. Ebû Hanîfe'nin rahimehullâh kıymetin vacip kılınması yönündeki görüşünü savunanlar bununla delil getirip şöyle demişlerdir: 'Bakmaya ve ictihada muhtaç olan şey kıymet takdiridir. Yaratılış ve şekle gelince; o açıktır, gözle görülür, onda ictihada ihtiyaç duyulmaz.'
وَجَوَابُهُ: أَنَّ وُجُوهَ الْمُشَابَهَةِ بَيْنَ النَّعَمِ وَبَيْنَ الصَّيْدِ مُخْتَلِفَةٌ وَكَثِيرَةٌ، فَلَا بُدَّ مِنَ الِاجْتِهَادِ فِي تَمْيِيزِ الْأَقْوَى مِنَ الْأَضْعَفِ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ مَا ذَكَرْنَا، أَنَّهُ قَالَ مَيْمُونُ بْنُ مِهْرَانَ: جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى أَبِي بَكْرٍ ﵁، فَقَالَ: إِنِّي أَصَبْتُ مِنَ الصَّيْدِ كَذَا وَكَذَا، فَسَأَلَ أَبُو بَكْرٍ ﵁ أُبَيَّ بْنَ كَعْبٍ، فَقَالَ الْأَعْرَابِيُّ: أَتَيْتُكَ أَسْأَلُكَ، وَأَنْتَ تَسْأَلُ غَيْرَكَ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ ﵁: وَمَا أَنْكَرْتَ مِنْ ذَلِكَ، قَالَ اللَّه تَعَالَى: يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ فَشَاوَرْتُ صَاحِبِي، فَإِذَا اتَّفَقْنَا عَلَى شَيْءٍ أَمَرْنَاكَ بِهِ، وَعَنْ قَبِيصَةَ بْنِ جَابِرٍ: أَنَّهُ حِينَ كَانَ مُحْرِمًا ضَرَبَ ظَبْيًا فَمَاتَ، فَسَأَلَ عمر بن الخطاب ﵁، وَكَانَ بِجَنْبِهِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ، فَقَالَ عُمَرُ لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ: مَا تَرَى؟ قَالَ: عَلَيْهِ شَاةٌ. قَالَ: وَأَنَا أَرَى ذَلِكَ، فَقَالَ: اذْهَبْ فَاهْدِ شَاةً. قَالَ قَبِيصَةُ: فَخَرَجْتُ إِلَى صَاحِبِي وَقُلْتُ لَهُ إِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ لَمْ يَدْرِ مَا يَقُولُ حَتَّى سَأَلَ غَيْرَهُ. قَالَ: ففاجأني عُمَرُ وَعَلَانِي بِالدِّرَّةِ، وَقَالَ:
Bunun cevabı şudur: Davarlar ile av hayvanları arasındaki benzerlik yönleri muhtelif ve pek çoktur; dolayısıyla daha kuvvetli olanı daha zayıf olandan ayırt etmek için ictihad kaçınılmazdır. Zikrettiğimiz hususun doğruluğuna delalet eden şey, Meymûn b. Mihrân'ın şöyle anlatmasıdır: Bir bedevî Ebû Bekir'e radıyallâhu anh gelip: 'Ben falan falan avı vurdum' dedi. Ebû Bekir radıyallâhu anh Übey b. Kâ'b'a sordu. Bunun üzerine bedevî: 'Sana sormaya geldim, sen ise başkasına soruyorsun' dedi. Ebû Bekir radıyallâhu anh şöyle dedi: 'Bunu niçin yadırgıyorsun? Allah Teâlâ: { يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ } “Buna, içinizden iki adil kişi hükmeder” buyurmuştur. Ben de arkadaşımla istişare ettim; bir şey üzerinde anlaştığımızda onu sana emrederiz.' Kabîsa b. Câbir'den rivayet edildiğine göre o ihramlı iken bir ceylana vurdu ve ceylan öldü. Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb'a radıyallâhu anh sordu; yanında da Abdurrahman b. Avf vardı. Ömer, Abdurrahman'a: 'Ne dersin?' dedi. O: 'Ona bir koyun gerekir' dedi. Ömer: 'Ben de öyle düşünüyorum' dedi ve: 'Git, bir koyun kurbanlık hediye et' dedi. Kabîsa dedi ki: Arkadaşımın yanına çıktım ve ona: 'Müminlerin emîri başkasına soruncaya kadar ne diyeceğini bilemedi' dedim. Dedi ki: Ömer aniden karşıma çıktı, kamçısıyla üzerime yürüyüp şöyle dedi:
أَتَقْتُلُ فِي الْحَرَمِ وَتُسَفِّهُ الْحُكْمَ، قَالَ اللَّه تَعَالَى: يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ فَأَنَا عُمَرُ، وَهَذَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ.
'Hem Harem'de öldürüyorsun hem de hükmü hafife mi alıyorsun? Allah Teâlâ: { يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ } “Buna, içinizden iki adil kişi hükmeder” buyurmuştur. İşte ben Ömer'im, bu da Abdurrahman b. Avf'tır.'
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: الَّذِي لَهُ مِثْلٌ ضَرْبَانِ فَمَا حَكَمَتْ فِيهِ الصَّحَابَةُ بِحُكْمٍ لا يعدل عنه إلى غيره، لأنه شَاهَدُوا التَّنْزِيلَ، وَحَضَرُوا التَّأْوِيلَ، وَمَا لَمْ يَحْكُمْ فِيهِ الصَّحَابَةُ يُرْجَعُ فِيهِ إِلَى اجْتِهَادِ عَدْلَيْنِ، فَيُنْظَرُ إِلَى الْأَجْنَاسِ الثَّلَاثَةِ مِنَ الْأَنْعَامِ فَكُلُّ مَا كَانَ أَقْرَبَ شَبَهًا بِهِ يُوجِبَانِهِ وَقَالَ مَالِكٌ: يَجِبُ التَّحْكِيمُ فِيمَا حَكَمَتْ بِهِ الصَّحَابَةُ، وفما لَمْ تَحْكُمْ بِهِ حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵀ الْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَحْكُمَ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ، فَإِذَا حَكَمَ بِهِ اثْنَانِ مِنَ الصَّحَابَةِ، فَقَدْ دَخَلَ تَحْتَ الْآيَةِ، ثُمَّ ذَاكَ أَوْلَى لِمَا ذَكَرْنَا أَنَّهُمْ شَاهَدُوا التَّنْزِيلَ، وَحَضَرُوا التَّأْوِيلَ.
İkinci Mesele: Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: Misli olan iki kısımdır: Sahâbenin hakkında bir hüküm verdiği şeyden başkasına dönülmez; çünkü onlar vahyin inişine şahit olmuş ve tevilinde hazır bulunmuşlardır. Sahâbenin hakkında hüküm vermediği şeye gelince, onda iki adil kişinin ictihadına başvurulur; davarların üç cinsine bakılır, hangisi ona şekilce daha yakınsa onu vacip kılarlar. Mâlik ise: 'Sahâbenin hakkında hükmettiği şeyde de hükmetmediği şeyde de hakem tayin etmek (tahkîm) vaciptir' demiştir. Şâfiî'nin rahimehullâh delili: Ayet, buna iki adil kişinin hükmetmesinin vacip olduğuna delalet etmiştir; sahâbeden iki kişi buna hükmettiğinde ise ayetin kapsamına girmiş olur. Sonra bu, zikrettiğimiz üzere onların vahyin inişine şahit olmaları ve tevilinde hazır bulunmaları sebebiyle daha evladır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْقَاتِلُ أَحَدَ الْعَدْلَيْنِ إِذَا كَانَ أَخْطَأَ/ فِيهِ، فَإِنْ تَعَمَّدَ لَا يَجُوزُ، لِأَنَّهُ يَفْسُقُ بِهِ، وَقَالَ مَالِكٌ: لَا يَجُوزُ كَمَا فِي تَقْوِيمِ الْمُتْلَفَاتِ. حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵀: أَنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ أَنْ يَحْكُمَ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ، وَإِذَا صَدَرَ عَنْهُ الْقَتْلُ خَطَأً كَانَ عَدْلًا، فَإِذَا حَكَمَ بِهِ هُوَ وَغَيْرُهُ فَقَدْ حَكَمَ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ، وَأَيْضًا
Üçüncü Mesele: Şâfiî rahimehullâh: 'Öldüren kimse onda hata etmiş ise iki adil hakemden biri olması caizdir; kasten yapmışsa caiz olmaz, çünkü bununla fâsık olur' demiştir. Mâlik ise: 'Telef edilenlerin kıymet takdirinde olduğu gibi caiz değildir' demiştir. Şâfiî'nin rahimehullâh delili: O Teâlâ buna iki adil kişinin hükmetmesini vacip kılmıştır; öldürme fiili ondan hataen sâdır olduğunda kendisi adil bir kimsedir; dolayısıyla o ve bir başkası hükmettiğinde iki adil kişi hükmetmiş olur. Ayrıca
رُوِيَ أَنَّ بَعْضَ الصَّحَابَةِ أَوْطَأَ فَرَسَهُ ظَبْيًا، فَسَأَلَ عُمَرَ عَنْهُ، فَقَالَ عُمَرُ: احْكُمْ، فَقَالَ: أَنْتَ عَدْلٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَاحْكُمْ، فَقَالَ عُمَرُ ﵁: إِنَّمَا أَمَرْتُكَ أَنْ تَحْكُمَ وَمَا أَمَرْتُكَ أَنْ تُزَكِّيَنِي، فَقَالَ: أَرَى فِيهِ جَدْيًا جَمَعَ الْمَاءَ وَالشَّجَرَ، فَقَالَ: افْعَلْ مَا تَرَى،
rivayet edildiğine göre sahâbeden biri atını bir ceylanın üzerine basıp çiğnetmiş, sonra bunu Ömer'e sormuştu. Ömer: 'Hükmet' dedi. O da: 'Sen adilsin ey Müminlerin Emîri, sen hükmet' deyince Ömer radıyallâhu anh: 'Ben sana sadece hükmetmeni emrettim, beni tezkiye etmeni emretmedim' demiştir. Bunun üzerine adam: 'Onda ot ve su ile beslenmiş bir oğlak görüyorum' demiş, Ömer de: 'Uygun gördüğünü yap' buyurmuştur.
وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ قَالَ أَصْحَابُنَا: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَا قَاتِلَيْنِ.
Bu takdire binaen ashabımız: 'İkisinin de katil olması caizdir' demişlerdir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: لَوْ حَكَمَ عَدْلَانِ بِمِثْلٍ، وَحَكَمَ عَدْلَانِ آخَرَانِ بِمِثْلٍ آخَرَ. فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: يَتَخَيَّرُ، وَالثَّانِي: يَأْخُذُ بِالْأَغْلَظِ.
Dördüncü Mesele: İki adil kişi bir misil ile, diğer iki adil kişi de başka bir misil ile hükmetse; bunda iki vecih vardır: Birincisi: Muhayyer olur. İkincisi: Daha ağır olanı alır.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ بَعْضُ مُثْبِتِي الْقِيَاسِ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْعَمَلَ بِالْقِيَاسِ وَالِاجْتِهَادِ جَائِزٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى فَوَّضَ تَعْيِينَ الْمِثْلِ إِلَى اجْتِهَادِ النَّاسِ وَظُنُونِهِمْ وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ لَا شَكَّ أَنَّ الشَّارِعَ تَعَبَّدَنَا بِالْعَمَلِ بِالظَّنِّ فِي صُوَرٍ كَثِيرَةٍ. مِنْهَا: الِاجْتِهَادُ فِي الْقِبْلَةِ، وَمِنْهَا: الْعَمَلُ بِشَهَادَةِ الشَّاهِدَيْنِ وَمِنْهَا: الْعَمَلُ بِتَقْوِيمِ الْمُقَوِّمِينَ فِي قِيَمِ الْمُتْلَفَاتِ وَأُرُوشِ الْجِنَايَاتِ، وَمِنْهَا: الْعَمَلُ بِتَحْكِيمِ الْحُكَّامِ فِي تَعْيِينِ مِثْلِ الْمَصِيدِ الْمَقْتُولِ، كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَمِنْهَا: عَمَلُ الْعَامِّيِّ بالفتوى، ومنها: المل بِالظَّنِّ فِي مَصَالِحِ الدُّنْيَا. إِلَّا أَنَّا نَقُولُ: إِنِ ادَّعَيْتُمْ أَنَّ تَشْبِيهَ صُورَةٍ شَرْعِيَّةٍ بِصُورَةٍ شَرْعِيَّةٍ فِي الْحُكْمِ الشَّرْعِيِّ هُوَ عَيْنُ هَذِهِ الْمَسَائِلِ الَّتِي عَدَدْنَاهَا فَذَلِكَ بَاطِلٌ فِي بَدِيهَةِ الْعَقْلِ، وَإِنْ سَلَّمْتُمُ الْمُغَايَرَةَ لَمْ يَلْزَمْ، مِنْ كَوْنِ الظَّنِّ حُجَّةً فِي تِلْكَ الصُّوَرِ، كَوْنُهُ حُجَّةً فِي مَسْأَلَةِ الْقِيَاسِ، إِلَّا إِذَا قِسْنَا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ عَلَى تِلْكَ الْمَسَائِلِ وَذَلِكَ يَقْتَضِي إِثْبَاتَ الْقِيَاسِ بِالْقِيَاسِ، وَهُوَ بَاطِلٌ. وَأَيْضًا فَالْفَرْقُ ظَاهِرٌ بَيْنَ الْبَابَيْنِ، لِأَنَّ فِي جَمِيعِ الصُّوَرِ الْمَذْكُورَةِ الْحُكْمَ إِنَّمَا ثَبَتَ فِي حَقِّ شَخْصٍ وَاحِدٍ فِي زَمَانٍ وَاحِدٍ فِي وَاقِعَةٍ وَاحِدَةٍ. وَأَمَّا الْحُكْمُ الثَّابِتُ بِالْقِيَاسِ فَإِنَّهُ شَرْعٌ عَامٌّ فِي حَقِّ جَمِيعِ الْمُكَلَّفِينَ بَاقٍ عَلَى وَجْهِ الدَّهْرِ وَالتَّنْصِيصُ عَلَى أَحْكَامِ الْأَشْخَاصِ الْجُزْئِيَّةِ مُتَعَذِّرٌ. وَأَمَّا التَّنْصِيصُ عَلَى الْأَحْكَامِ الْكُلِّيَّةِ وَالشَّرَائِعِ الْعَامَّةِ الْبَاقِيَةِ إِلَى آخِرِ الدَّهْرِ غَيْرُ مُتَعَذِّرٍ، فَظَهَرَ الْفَرْقُ واللَّه أَعْلَمُ.
Beşinci Mesele: Kıyası ispat edenlerden bazıları şöyle demiştir: Ayet, kıyas ve ictihad ile amel etmenin caiz olduğuna delalet etmiştir; zira O Teâlâ mislin tayinini insanların ictihadına ve zanlarına bırakmıştır. Bu zayıftır; çünkü hiç şüphe yok ki Şâri', pek çok surette zann ile amel etmeyi bize taabbüdî kılmıştır. Bunlardan biri kıble hususundaki ictihaddır; biri iki şahidin şehadetiyle amel etmektir; biri telef edilenlerin kıymetlerinde ve cinayet diyetlerinde değer biçenlerin kıymet takdiriyle amel etmektir; biri bu ayette olduğu gibi öldürülen avın mislinin tayininde hakemlerin hükmüyle amel etmektir; biri avamın fetva ile amel etmesidir; biri de dünya maslahatlarında zann ile amel etmektir. Ancak biz deriz ki: Şer'î bir sureti şer'î hükümde şer'î bir surete benzetmenin, saydığımız bu meselelerin bizzat aynısı olduğunu iddia ederseniz, bu aklın bedahetiyle batıldır. Şayet farklı olduğunu kabul ederseniz, zannın o suretlerde hüccet olmasından, kıyas meselesinde de hüccet olması gerekmez; meğerki bu meseleyi o meselelere kıyas edesiniz ki bu da kıyası kıyasla ispat etmeyi iktiza eder; bu ise batıldır. Ayrıca iki bâb arasındaki fark açıktır; çünkü zikredilen suretlerin tamamında hüküm ancak tek bir şahıs hakkında, tek bir zamanda ve tek bir olayda sabit olmuştur. Kıyasla sabit olan hükme gelince; o bütün mükellefler hakkında genel bir şeriattır ve kıyamete kadar bakidir. Şahısların cüz'î hükümlerini nass ile belirtmek ise imkânsızdır. Küllî hükümleri ve kıyamete kadar baki kalacak genel şeriatları nass ile belirtmek ise imkânsız değildir. Böylece fark ortaya çıkmıştır. Allah en iyisini bilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ } “...Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık olarak...” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْآيَةِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَعْنَى يَحْكُمَانِ بِهِ هَدْيًا يُسَاقُ إِلَى الْكَعْبَةِ فَيُنْحَرُ هُنَاكَ، وَهَذَا
Birinci Mesele: Ayette iki vecih vardır: Birincisi: Anlamın, 'Kâbe'ye sevk edilip orada kesilecek bir kurbanlık (hedy) olarak hükmederler' olmasıdır. Bu,
يُؤَكِّدُ قَوْلَ مَنْ أَوْجَبَ الْمِثْلَ مِنْ طَرِيقِ الْخِلْقَةِ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَقُلْ يَحْكُمَانِ بِهِ شَيْئًا يُشْتَرَى بِهِ هَدْيٌ وَإِنَّمَا قَالَ يَحْكُمَانِ بِهِ هَدْيًا وَهَذَا صَرِيحٌ فِي أَنَّهُمَا يَحْكُمَانِ بِالْهَدْيِ لَا غَيْرَ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى يَحْكُمَانِ بِهِ شَيْئًا يُشْتَرَى بِهِ مَا يَكُونُ هَدْيًا، وَهَذَا بَعِيدٌ عَنْ ظَاهِرِ اللَّفْظِ، وَالْحَقُّ هُوَ الْأَوَّلُ. وَقَوْلُهُ هَدْياً نُصِبَ عَلَى الْحَالِ مِنَ/ الْكِنَايَةِ فِي قَوْلِهِ بِهِ وَالتَّقْدِيرُ يَحْكُمُ بِذَلِكَ الْمِثْلِ شَاةً أَوْ بَقَرَةً أَوْ بَدَنَةً فَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ بِهِ عَائِدٌ إِلَى الْمِثْلِ وَالْهَدْيُ حَالٌ مِنْهُ، وَعِنْدَ التَّفَطُّنِ لِهَذَيْنِ الِاعْتِبَارَيْنِ فَمَنِ الَّذِي يَرْتَابُ فِي أَنَّ الْوَاجِبَ هُوَ الْمِثْلُ مِنْ طَرِيقِ الْخِلْقَةِ واللَّه أَعْلَمُ.
yaratılış bakımından misli vacip kılanların sözünü teyit eder; çünkü O Teâlâ 'kendisiyle kurbanlık satın alınacak bir şeyle hükmederler' buyurmamış, sadece 'bir kurbanlık olarak hükmederler' buyurmuştur. Bu da onların kurbanlıktan (hedy) başkasına hükmetmeyecekleri konusunda açıktır. İkincisi: Anlamın 'kendisiyle kurbanlık olacak şeyin satın alınacağı bir şeyle hükmederler' olmasıdır ki bu lafzın zahirinden uzaktır; doğru olan ise birincisidir. O'nun { هَدْياً } sözü, { بِهِ } sözündeki kinayeden (zamirden) hâl olarak mansub olmuştur; takdiri: 'Koyun, sığır veya deve olarak o misille hükmeder' şeklindedir. Dolayısıyla { بِهِ } sözündeki zamir misle dönmektedir, kurbanlık (hedy) da ondan hâldir. Bu iki mülahaza idrak edildiğinde, vacip olanın yaratılış bakımından misil olduğunda kim şüpheye düşer? Allah en iyisini bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ بالِغَ الْكَعْبَةِ صِفَةٌ لِقَوْلِهِ هَدْياً لِأَنَّ إِضَافَتَهُ غَيْرُ حَقِيقِيَّةٍ، تَقْدِيرُهُ بَالِغًا الْكَعْبَةَ لَكِنَّ التَّنْوِينَ قَدْ حُذِفَ اسْتِخْفَافًا وَمِثْلُهُ عارِضٌ مُمْطِرُنا [الأحقاف: ٢٤] .
İkinci Mesele: O'nun { بالِغَ الْكَعْبَةِ } sözü { هَدْياً } sözünün sıfatıdır; çünkü izafeti gayr-i hakikîdir. Takdiri { بَالِغًا الْكَعْبَةِ } şeklindedir; ancak tenvin hafiflik olsun diye hazfedilmiştir. { عارِضٌ مُمْطِرُنا } “bize yağmur getirecek bir bulut” [el-Ahkāf 24] ayeti de bunun gibidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: سُمِّيَتِ الْكَعْبَةُ كَعْبَةً لِارْتِفَاعِهَا وَتَرَبُّعِهَا، وَالْعَرَبُ تُسَمِّي كُلَّ بَيْتٍ مُرَبَّعٍ كَعْبَةً وَالْكَعْبَةُ إِنَّمَا أُرِيدَ بِهَا كُلُّ الْحَرَمِ لِأَنَّ الذَّبْحَ وَالنَّحْرَ لَا يَقَعَانِ فِي الْكَعْبَةِ وَلَا عِنْدَهَا مُلَازِقًا لَهَا وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ [الْحَجِّ: ٣٣] .
Üçüncü Mesele: Kâbe, yüksekliği ve dört köşe oluşu sebebiyle Kâbe olarak isimlendirilmiştir; Araplar her dört köşe eve Kâbe derler. Kâbe ile aslında bütün Harem kastedilmiştir; zira kesim ve boğazlama Kâbe'nin içinde yahut ona bitişik yanında vuku bulmaz. O'nun { ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ } “Sonra onların varacağı yer Beyt-i Atîk'tir (Kâbe'dir)” [el-Hac 33] sözü bu ayetin benzeridir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مَعْنَى بُلُوغِهِ الْكَعْبَةَ، أَنْ يُذْبَحَ بِالْحَرَمِ فَإِنْ دَفَعَ مِثْلَ الصَّيْدِ الْمَقْتُولِ إِلَى الْفُقَرَاءِ حَيًّا لَمْ يَجُزْ بَلْ يَجِبُ عَلَيْهِ ذَبْحُهُ فِي الْحَرَمِ، وَإِذَا ذَبَحَهُ فِي الْحَرَمِ. قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَتَصَدَّقَ بِهِ فِي الْحَرَمِ أَيْضًا. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: لَهُ أَنْ يَتَصَدَّقَ بِهِ حَيْثُ شَاءَ، وَسَلَّمَ الشَّافِعِيُّ أَنَّ لَهُ أَنْ يَصُومَ حَيْثُ شَاءَ، لِأَنَّهُ لَا مَنْفَعَةَ فِيهِ لِمَسَاكِينِ الْحَرَمِ.
Dördüncü Mesele: Onun Kâbe'ye ulaşmasının anlamı, Harem'de kesilmesidir. Şayet öldürülen avın mislini fakirlere diri olarak verirse caiz olmaz; bilakis onu Harem'de kesmesi vaciptir. Onu Harem'de kestiğinde; Şâfiî rahimehullâh: 'Onu yine Harem'de tasadduk etmesi vaciptir' demiştir. Ebû Hanîfe rahimehullâh ise: 'Dilediği yerde tasadduk edebilir' demiştir. Şâfiî, dilediği yerde oruç tutabileceğini kabul etmiştir; çünkü bunda Harem miskinleri için bir menfaat yoktur.
حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ: أَنَّ نَفْسَ الذَّبْحِ إِيلَامٌ، فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قُرْبَةً، بَلِ الْقُرْبَةُ هِيَ إِيصَالُ اللَّحْمِ إِلَى الْفُقَرَاءِ، فَقَوْلُهُ هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ يُوجِبُ إِيصَالَ تِلْكَ الْهَدِيَّةِ إِلَى أَهْلِ الحرم والكعبة.
Şâfiî'nin delili: Boğazlamanın kendisi bir elem vermektir; dolayısıyla [tek başına] bir kurbet (ibadet) olması caiz değildir, bilakis kurbet eti fakirlere ulaştırmaktır. Dolayısıyla O'nun { هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ } “...Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık...” sözü, o kurbanlığın Harem ve Kâbe ehline ulaştırılmasını vacip kılar.
حجة أَبِي حَنِيفَةَ ﵀: أَنَّهَا لَمَّا وَصَلَتْ إِلَى الْكَعْبَةِ فَقَدْ صَارَتْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ، فَوَجَبَ أَنْ يَخْرُجَ عَنِ الْعُهْدَةِ.
Ebû Hanîfe'nin rahimehullâh delili: Kâbe'ye ulaştığında Kâbe'ye ulaşmış bir kurbanlık olmuş olur; dolayısıyla sorumluluktan çıkmış olması gerekir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً } “yahut yoksullara yedirme şeklinde bir keffâret ya da buna denk oruç...” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ عَلَى إِضَافَةِ الْكَفَّارَةِ إِلَى الطَّعَامِ، وَالْبَاقُونَ أَوْ كَفَّارَةٌ بِالرَّفْعِ وَالتَّنْوِينِ طَعَامُ بِالرَّفْعِ مِنْ غَيْرِ التَّنْوِينِ، أَمَّا وَجْهُ الْقِرَاءَةِ الْأُولَى: فَهِيَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا خَيَّرَ الْمُكَلَّفَ بَيْنَ ثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ: الْهَدْيُ، وَالصِّيَامُ، وَالطَّعَامُ، حَسُنَتِ الْإِضَافَةُ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ كَفَّارَةُ طَعَامٍ لَا كَفَّارَةُ هَدْيٍ، وَلَا كَفَّارَةُ صِيَامٍ، فَاسْتَقَامَتِ الْإِضَافَةُ لِكَوْنِ الْكَفَّارَةِ مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ، وَأَمَّا وَجْهُ قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ أَوْ كَفَّارَةٌ بالتنوين، فهو أنه عطف على قوله فَجَزاؤُهُ وطَعامُ مَساكِينَ عَطْفَ بَيَانٍ، لِأَنَّ الطَّعَامَ هُوَ الْكَفَّارَةُ وَلَمْ تُضَفِ الْكَفَّارَةُ إِلَى الطَّعَامِ، لِأَنَّ الْكَفَّارَةَ لَيْسَتْ لِلطَّعَامِ، وَإِنَّمَا الْكَفَّارَةُ لِقَتْلِ الصَّيْدِ.
Birinci Mesele: Nâfi ve İbn Âmir, keffâretin taama izafetiyle { أَوْ كَفَّارَةُ طَعامِ } şeklinde okumuşlardır. Geri kalanlar ise { أَوْ كَفَّارَةٌ } tenvinli ve merfû, { طَعَامُ } tenvinsiz ve merfû olarak okumuşlardır. Birinci kıraatin veçhine gelince: O Teâlâ mükellefi üç şey arasında muhayyer kılınca -kurbanlık (hedy), oruç ve yemek yedirme-, izafet güzel olmuştur; sanki 'kurbanlık keffâreti veya oruç keffâreti değil, yemek yedirme keffâreti' denilmiş gibidir; böylece keffâretin bu şeylerden olması sebebiyle izafet uygun düşmüştür. { أَوْ كَفَّارَةٌ } şeklinde tenvin ile okuyanların kıraatinin veçhine gelince; bu O'nun { فَجَزاؤُهُ } sözüne atıftır, { طَعامُ مَساكِينَ } ise atf-ı beyândır; zira taam bizzat keffârettir. Keffâret taama izafe edilmemiştir; çünkü keffâret taam için değil, ancak avı öldürmek içindir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ وَمَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ ﵏: كَلِمَةُ أَوْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِلتَّخْيِيرِ، وقال أحمد وزفر: إنها لِلتَّرْتِيبِ.
İkinci Mesele: Şâfiî, Mâlik ve Ebû Hanîfe rahimehumullâh şöyle demişlerdir: 'Bu ayetteki { أَوْ } (veya/yahut) kelimesi muhayyerlik (tahyîr) içindir.' Ahmed ve Züfer ise: 'Tertip (sıralama) içindir' demişlerdir.
حُجَّةُ الْأَوَّلِينَ أَنَّ كَلِمَةَ (أَوْ) فِي أَصْلِ اللُّغَةِ لِلتَّخْيِيرِ، وَالْقَوْلُ بِأَنَّهَا لِلتَّرْتِيبِ تَرْكٌ لِلظَّاهِرِ.
Öncekilerin delili: { أَوْ } kelimesi dilin aslında muhayyerlik içindir; onun tertip için olduğunu söylemek ise zahiri terk etmektir.
حُجَّةُ الْبَاقِينَ: أَنَّ كَلِمَةَ (أَوْ) قَدْ تجيء لا لمعنى لِلتَّخْيِيرِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ [الْمَائِدَةِ: ٣٣] فَإِنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ تَخْصِيصُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَحْكَامِ بِحَالَةٍ
Diğerlerinin delili: { أَوْ } kelimesi bazen muhayyerlik anlamı olmaksızın gelir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ } “...öldürülmeleri veya asılmaları yahut ellerinin ve ayaklarının çaprazlama kesilmesi...” [el-Mâide 33] sözünde olduğu gibi; zira bundan murat bu hükümlerin her birini belirli bir duruma
مُعَيَّنَةٍ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ يَحْتَمِلُ التَّرْتِيبَ، فَنَقُولُ: وَالدَّلِيلُ دَلَّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ التَّرْتِيبُ، لِأَنَّ الْوَاجِبَ هَاهُنَا شُرِعَ عَلَى سَبِيلِ التغليظ بدليل قوله لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ ... وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَالتَّخْيِيرُ يُنَافِي التَّغْلِيظَ.
tahsis etmektir. Böylece bu lafzın tertip ihtimali taşıdığı sabit olmuştur. Biz deriz ki: Delil muradın tertip olduğuna delalet etmiştir; zira buradaki vacip kılınan şey tağlîz (ağırlaştırma) yoluyla meşru kılınmıştır; O'nun { لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ ... وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ } “...yaptığının vebalini tatsın diye... Kim tekrar dönerse Allah ondan intikam alır” sözü buna delildir. Muhayyerlik ise tağlîze مناfidir.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ إِخْرَاجَ الْمِثْلِ لَيْسَ أَقْوَى عُقُوبَةً مِنْ إِخْرَاجِ الطَّعَامِ، فَالتَّخْيِيرُ لَا يَقْدَحُ فِي الْقَدْرِ الْحَاصِلِ مِنَ الْعُقُوبَةِ فِي إِيجَابِ الْمِثْلِ.
Bunun cevabı şudur: Misli çıkarmak ceza bakımından taam çıkarmaktan daha kuvvetli değildir; dolayısıyla muhayyerlik, mislin vacip kılınmasındaki cezadan hâsıl olan miktara halel getirmez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِذَا قَتَلَ صَيْدًا لَهُ مِثْلٌ قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: هُوَ مُخَيَّرٌ بَيْنَ ثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ: إِنْ شَاءَ أَخْرَجَ الْمِثْلَ، وَإِنْ شَاءَ قَوَّمَ الْمِثْلَ بِدَرَاهِمَ، وَيَشْتَرِي بِهَا طَعَامًا وَيَتَصَدَّقُ بِهِ، وَإِنْ شَاءَ صَامَ، وَأَمَّا الصَّيْدُ الَّذِي لَا مِثْلَ لَهُ، فَهُوَ مُخَيَّرٌ فِيهِ بَيْنَ شَيْئَيْنِ، بَيْنَ أَنْ يُقَوِّمَ الصَّيْدَ بِالدَّرَاهِمِ وَيَشْتَرِيَ بِتِلْكَ الدَّرَاهِمِ طَعَامًا وَيَتَصَدَّقَ بِهِ، وَبَيْنَ أَنْ يَصُومَ، فَعَلَى مَا ذَكَرْنَا الصَّيْدُ الَّذِي لَهُ مِثْلٌ إِنَّمَا يَشْتَرِي الطَّعَامَ بِقِيمَةِ مِثْلِهِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَمَالِكٌ رَحِمَهُمَا اللَّه:
Üçüncü Mesele: Misli olan bir avı öldürdüğünde; Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: 'O üç şey arasında muhayyerdir: Dilerse misli çıkarır; dilerse misli dirhemlerle takdir edip onunla taam satın alır ve onu tasadduk eder; dilerse oruç tutar. Misli olmayan ava gelince, onda iki şey arasında muhayyerdir: Ya avı dirhemlerle takdir edip o dirhemlerle taam satın alarak onu tasadduk eder, ya da oruç tutar. Zikrettiğimize göre, misli olan avda taamı ancak mislinin kıymetiyle satın alır.' Ebû Hanîfe ve Mâlik -Allah onlara rahmet etsin- ise şöyle demişlerdir: