الصِّفَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذا أُلْقُوا فِيها سَمِعُوا لَها شَهِيقاً أُلْقُوا طُرِحُوا كَمَا يُطْرَحُ الْحَطَبُ فِي النَّارِ الْعَظِيمَةِ وَيُرْمَى بِهِ فِيهَا، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ: حَصَبُ جَهَنَّمَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٩٨] وَفِي قَوْلِهِ: سَمِعُوا لَها شَهِيقاً وُجُوهٌ أَحَدُهَا: قَالَ مُقَاتِلٌ: سمعوا لجنهم شَهِيقًا، وَلَعَلَّ الْمُرَادَ تَشْبِيهُ صَوْتِ لَهَبِ النَّارِ بِالشَّهِيقِ، قَالَ الزَّجَّاجُ: سَمِعَ الْكُفَّارُ لِلنَّارِ شَهِيقًا، وَهُوَ أَقْبَحُ الْأَصْوَاتِ، وَهُوَ كَصَوْتِ الْحِمَارِ، وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: هُوَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ تَنَفُّسٌ كَتَنَفُّسِ الْمُتَغَيِّظِ وَثَانِيهَا: قَالَ عَطَاءٌ: سَمِعُوا لِأَهْلِهَا مِمَّنْ تَقَدَّمَ طَرْحُهُمْ فِيهَا شَهِيقًا وَثَالِثُهَا: سَمِعُوا مِنْ أَنْفُسِهِمْ شَهِيقًا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ [هُودٍ: ١٠٦] وَالْقَوْلُ هُوَ الْأَوَّلُ.
Birinci Sıfat: Allah Teâlâ'nın: { إِذا أُلْقُوا فِيها سَمِعُوا لَها شَهِيقاً } “Oraya atıldıklarında onun korkunç uğultusunu işitirler” buyruğudur. 'أُلْقُوا' (atıldıklarında), tıpkı büyük bir ateşe odunun atılması ve içine fırlatılması gibi atıldılar [demektir]. O'nun: { حَصَبُ جَهَنَّمَ } “cehennem odunudur” [Enbiyâ: 98] buyruğu da böyledir. { سَمِعُوا لَها شَهِيقاً } buyruğunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Mukâtil şöyle demiştir: Cehennemin hırıltısını işittiler. Maksat muhtemelen ateşin alev sesini hırıltıya benzetmektir. Zeccâc: "Kâfirler ateşin hırıltısını işittiler; o seslerin en çirkinidir ve eşek sesi gibidir" demiştir. Müberred ise: "O -Allah en iyisini bilir ya- öfkeden içi yanan kimsenin nefes alıp verişi gibidir" demiştir. İkincisi: Atâ şöyle demiştir: Kendilerinden önce oraya atılmış olan cehennem ehlinin iniltisini işittiler. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ } “Onlar için orada bir inleme ve hırıltılı nefes alıp verme vardır” [Hûd: 106] buyruğunda olduğu gibi kendilerinden çıkan hırıltıyı işittiler. Ancak [doğru] görüş birincisidir.
الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَهِيَ تَفُورُ قَالَ اللَّيْثُ: كُلُّ شَيْءٍ جَاشَ فَقَدْ فَارَ، وَهُوَ فَوْرُ الْقِدْرِ وَالدُّخَانِ وَالْغَضَبِ وَالْمَاءِ مِنَ الْعَيْنِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تَغْلِي بِهِمْ كَغَلْيِ الْمِرْجَلِ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: تَفُورُ بِهِمْ كَمَا يَفُورُ الْمَاءُ الْكَثِيرُ بِالْحَبِّ الْقَلِيلِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا مِنْ فَوْرِ الْغَضَبِ، قَالَ الْمُبَرِّدُ: يُقَالُ تَرَكْتُ فَلَانًا يَفُورُ غَضَبًا، وَيَتَأَكَّدُ هذا القول بالآية الآتية.
İkinci Sıfat: O'nun: { وَهِيَ تَفُورُ } “o kaynayıp köpürürken” buyruğudur. Leys şöyle demiştir: Coşup kabaran her şey kaynamıştır (fâre); tencerenin, dumanın, öfkenin ve kaynaktan suyun kaynaması böyledir. İbn Abbâs: "Kazan kaynar gibi onlarla birlikte kaynar" demiştir. Mücâhid: "Çok suyun az taneyi kaynatıp fırlattığı gibi onları kaynatır" demiştir. Bunun öfkenin kabarmasından olması da câizdir. Müberred şöyle demiştir: "Filancayı öfkeyle kaynayıp köpürür halde bıraktım" denilir. Bu görüş sonraki ayetle de teyit edilmektedir.
[سورة الملك (٦٧) : آية ٨]
[Mülk Suresi (67): Ayet 8]
تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ كُلَّما أُلْقِيَ فِيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ (٨)
{ تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ كُلَّما أُلْقِيَ فِيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ } “Öfkesinden neredeyse çatlayıp parçalanacak! Oraya her bir topluluk atıldıkça bekçileri onlara: 'Size bir uyarıcı gelmemiş miydi?' diye sorarlar.” (8)
الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ يُقَالُ: فُلَانٌ يَتَمَيَّزُ غَيْظًا،
Üçüncü Sıfat: O'nun: { تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ } “Öfkesinden neredeyse çatlayıp parçalanacak” buyruğudur. [Arapçada]: 'فُلَانٌ يَتَمَيَّزُ غَيْظًا' (Filanca öfkeden çatlayacak gibi oluyor),
وَيَتَعَصَّفُ غَيْظًا وَغَضِبَ فَطَارَتْ مِنْهُ (شُعْلَةٌ فِي الْأَرْضِ وَشُعْلَةٌ) فِي السَّمَاءِ إِذَا وَصَفُوهُ بِالْإِفْرَاطِ فِيهِ. وَأَقُولُ لَعَلَّ السَّبَبَ فِي هَذَا الْمَجَازِ أَنَّ الْغَضَبَ حَالَةٌ تَحْصُلُ عِنْدَ غَلَيَانِ دَمِ الْقَلْبِ وَالدَّمُ عِنْدَ الْغَلَيَانِ يَصِيرُ أَعْظَمَ حَجْمًا وَمِقْدَارًا فَتَتَمَدَّدُ تِلْكَ الْأَوْعِيَةُ عِنْدَ ازْدِيَادِ مَقَادِيرِ الرُّطُوبَاتِ فِي الْبَدَنِ، فَكُلَّمَا كَانَ الْغَضَبُ أَشَدَّ كَانَ الْغَلَيَانُ أَشَدَّ، فَكَانَ الِازْدِيَادُ أَكْثَرَ، وَكَانَ تَمَدُّدُ الْأَوْعِيَةِ وَانْشِقَاقُهَا وَتَمَيُّزُهَا أَكْثَرَ، فَجُعِلَ ذِكْرُ هَذِهِ الْمُلَازَمَةِ كِنَايَةً عَنْ شِدَّةِ الْغَضَبِ، فَإِنْ قِيلَ: النَّارُ لَيْسَتْ مِنَ الْأَحْيَاءِ، فَكَيْفَ يُمْكِنُ وَصْفُهَا بِالْغَيْظِ قُلْنَا الْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ الْبِنْيَةَ عِنْدَنَا لَيْسَتْ شَرْطًا لِلْحَيَاةِ فَلَعَلَّ اللَّهَ يَخْلُقُ فِيهَا وَهِيَ نَارٌ حَيَاةً وَثَانِيهَا: أَنَّهُ شَبَّهَ صَوْتَ لَهَبِهَا وَسُرْعَةِ تَبَادُرِهَا بِصَوْتِ الْغَضْبَانِ وَحَرَكَتِهِ وَثَالِثُهَا: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ غيظ الزبانية.
ve öfkede aşırıya kaçtığını nitelediklerinde 'يَتَعَصَّفُ غَيْظًا' (öfkeden fırtına gibi esiyor) ve 'غَضِبَ فَطَارَتْ مِنْهُ (شُعْلَةٌ فِي الْأَرْضِ وَشُعْلَةٌ) فِي السَّمَاءِ' (öfkelendi de ondan yere bir kıvılcım, göğe bir kıvılcım sıçradı) denilir. Ben derim ki: Bu mecazın sebebi muhtemelen şudur: Öfke, kalpteki kanın kaynaması anında meydana gelen bir durumdur. Kan kaynadığında hacmi ve miktarı büyür; bedendeki sıvıların miktarının artmasıyla o damarlar genişler. Öfke ne kadar şiddetli olursa kaynama da o kadar şiddetli olur, artış daha fazla olur, damarların gerilmesi, yarılması ve birbirinden ayrılması (temeyyüzü) daha fazla gerçekleşir. İşte bu ayrılmaz durumun (mülâzemetin) zikredilmesi, öfkenin şiddetinden kinaye kılınmıştır. Eğer: "Ateş canlılardan değildir, o halde nasıl öfkeyle nitelenebilir?" denilirse, biz deriz ki: Cevap birkaç vecihtendir: Birincisi: Bize göre [organik] bünye hayat için şart değildir; Allah ateş olduğu halde onda hayat yaratmış olabilir. İkincisi: Ateşin alevinin sesini ve süratle atılışını öfkeli kimsenin sesine ve hareketine benzetmiştir. Üçüncüsü: Maksadın zebânilerin öfkesi olması da câizdir.
الصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: كُلَّما أُلْقِيَ فِيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ.
Dördüncü Sıfat: Allah Teâlâ'nın: { كُلَّما أُلْقِيَ فِيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ } “Oraya her bir topluluk atıldıkça bekçileri onlara: 'Size bir uyarıcı gelmemiş miydi?' diye sorarlar” buyruğudur.
الْفَوْجُ الْجَمَاعَةُ مِنَ النَّاسِ وَالْأَفْوَاجُ الْجَمَاعَاتُ فِي تَعَرُّفِهِ، ومنه قوله: فَتَأْتُونَ أَفْواجاً [النبأ: ١٨] وخَزَنَتُها مَالِكٌ وَأَعْوَانُهُ مِنَ الزَّبَانِيَةِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ وَهُوَ سُؤَالُ تَوْبِيخٍ، قَالَ الزَّجَّاجُ: وَهَذَا التَّوْبِيخُ زِيَادَةٌ لَهُمْ فِي الْعَذَابِ، وَفِي الْآيَةِ مَسْأَلَتَانِ:
'الْفَوْجُ' (fevc), insanlardan bir topluluktur. 'الْأَفْوَاجُ' (efvâc) ise tarifinde geçtiği üzere topluluklar demektir. O'nun: { فَتَأْتُونَ أَفْواجاً } “Bölük bölük gelirsiniz” [Nebe: 18] buyruğu da bundandır. 'خَزَنَتُها' (onun bekçileri) Mâlik ve zebânilerden olan yardımcılarıdır. { أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ } “Size bir uyarıcı gelmemiş miydi?” sorusu ise bir azarlama (tevbih) sorusudur. Zeccâc: "Bu azarlama onlar için azap üstüne azaptır" demiştir. Bu ayette iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: احْتَجَّتِ الْمُرْجِئَةُ عَلَى أَنَّهُ لَا يَدْخُلُ النَّارَ أَحَدٌ إِلَّا الْكُفَّارُ بِهَذِهِ الْآيَةِ، قَالُوا: لِأَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ كُلِّ مَنْ أُلْقِيَ فِي النَّارِ أَنَّهُمْ قَالُوا: كَذَّبْنَا النَّذِيرَ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ مَنْ لَمْ يُكَذِّبِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَا يَدْخُلُ النَّارَ، وَاعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ هَذِهِ الْآيَةِ يَقْتَضِي الْقَطْعَ بِأَنَّ الْفَاسِقَ الْمُصِرَّ لَا يَدْخُلُ النَّارَ، وَأَجَابَ الْقَاضِي عَنْهُ بِأَنَّ النَّذِيرَ قَدْ يُطْلَقُ عَلَى مَا فِي الْعُقُولِ مِنَ الْأَدِلَّةِ الْمُحَذِّرَةِ الْمُخَوِّفَةِ، وَلَا أَحَدَ يَدْخُلُ النَّارَ إِلَّا وَهُوَ مُخَالِفٌ لِلدَّلِيلِ غَيْرُ مُتَمَسِّكٍ بِمُوجَبِهِ.
Birinci Mesele: Mürcie, ateşe kâfirlerden başkasının girmeyeceğine bu ayetle delil getirmiştir. Şöyle demişlerdir: Çünkü Allah Teâlâ ateşe atılan herkesin: 'Biz uyarıcıyı yalanladık' dediğini nakletmiştir; bu da Allah'ı ve Resulü'nü yalanlamayan kimsenin ateşe girmeyeceğini gerektirir. Bil ki bu ayetin zahiri, [günahında] ısrarcı olan fâsıkın ateşe girmeyeceğini kesin olarak gerektirmektedir. Kādî [Abdülcebbâr] buna şöyle cevap vermiştir: 'Nezîr' (uyarıcı), akıllarda bulunan sakındırıcı ve korkutucu deliller için de kullanılabilir; ateşe giren herkes mutlaka delile muhalefet etmiş ve onun gereğine sarılmamış olandır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِأَنَّ مَعْرِفَةَ اللَّهِ وَشُكْرَهُ لَا يَجِبَانِ إِلَّا بَعْدَ وُرُودِ السَّمْعِ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَقَالُوا: هَذِهِ الْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا عَذَّبَهُمْ لِأَنَّهُ أَتَاهُمُ النَّذِيرُ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَوْ لَمْ يَأْتِهِمُ النَّذِيرُ لَمَا عَذَّبَهُمْ.
İkinci Mesele: Allah'ı tanımanın (marifetullah) ve O'na şükretmenin ancak naklî delil (sem') geldikten sonra vacip olduğunu söyleyenler bu ayetle delil getirmişler ve şöyle demişlerdir: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın onlara ancak kendilerine uyarıcı geldiği için azap ettiğine delalet etmiştir; bu da şayet kendilerine uyarıcı gelmeseydi onlara azap etmeyeceğini gösterir.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنِ الْكُفَّارِ جَوَابَهُمْ عَنْ ذَلِكَ السُّؤَالِ من وجهين:
Sonra Allah Teâlâ kâfirlerin bu soruya verdikleri cevabı iki vecihle nakletmiştir:
[سورة الملك (٦٧) : آية ٩]
[Mülk Suresi (67): Ayet 9]
قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنا وَقُلْنا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ (٩)
{ قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنا وَقُلْنا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ } “Onlar şöyle derler: 'Evet, doğrusu bize bir uyarıcı geldi; fakat biz yalanladık ve: Allah hiçbir şey indirmemiştir, siz ancak büyük bir sapıklık içindesiniz, dedik.'” (9)
الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنا وَقُلْنا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: بَلى قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنا اعْتِرَافٌ مِنْهُمْ بِعَدْلِ اللَّهِ، وَإِقْرَارٌ بِأَنَّ اللَّهَ أَزَاحَ عِلَلَهُمْ بِبِعْثَةِ الرُّسُلِ، وَلَكِنَّهُمْ كَذَّبُوا الرُّسُلَ وَقَالُوا: مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ.
Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنا وَقُلْنا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ } “Onlar şöyle derler: Evet, doğrusu bize bir uyarıcı geldi; fakat biz yalanladık ve: Allah hiçbir şey indirmemiştir, dedik” buyruğudur. Bil ki onların: { بَلى قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنا } “Evet, doğrusu bize bir uyarıcı geldi; fakat biz yalanladık” sözü, Allah'ın adaletini bir itiraf ve Allah'ın peygamberler göndermek suretiyle mazeretlerini ortadan kaldırdığını ikrardır; fakat onlar peygamberleri yalanlamış ve: 'Allah hiçbir şey indirmemiştir' demişlerdir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Allah Teâlâ'nın: { إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ } “Siz ancak büyük bir sapıklık içindesiniz” buyruğuna gelince, bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْآيَةِ وَجْهَانِ الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْأَظْهَرُ أَنَّهُ مِنْ جُمْلَةِ قَوْلِ الْكُفَّارِ وَخِطَابِهِمْ لِلْمُنْذِرِينَ الْوَجْهُ الثَّانِي: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ كَلَامِ الْخَزَنَةِ لِلْكُفَّارِ، وَالتَّقْدِيرُ أَنَّ الْكُفَّارَ لَمَّا قَالُوا ذَلِكَ الْكَلَامَ قَالَتِ الْخَزَنَةُ لَهُمْ: إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ.
Birinci Mesele: Ayette iki vecih vardır: Birinci vecih -ki daha zahir olanıdır-: Bunun, kâfirlerin sözünün ve uyarıcılara hitaplarının bir parçası olmasıdır. İkinci vecih: Bekçilerin kâfirlere hitabı olması da câizdir. Buna göre takdir şöyledir: Kâfirler bu sözü söyleyince bekçiler onlara: 'Siz ancak büyük bir sapıklık içindesiniz' demiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الضَّلَالِ الْكَبِيرِ مَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنْ ضَلَالِهِمْ فِي الدُّنْيَا، وَيُحْتَمَلُ
İkinci Mesele: 'Büyük sapıklık'tan (ed-dalâlü'l-kebîr) muradın, onların dünyada üzerinde bulundukları sapıklıkları olması muhtemeldir. [Yine] muhtemeldir ki...
أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالضَّلَالِ الْهَلَاكَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يكون سمي عقاب الضلال باسمه.
dalâlden maksadın helak olması da muhtemeldir; sapıklığın cezasının kendi adıyla isimlendirilmiş olması da muhtemeldir.
[سورة الملك (٦٧) : آية ١٠]
[Mülk Suresi (67): Ayet 10]
وَقالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ (١٠)
{ وَقالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ } “Ve dediler ki: 'Eğer kulak vermiş veya aklımızı kullanmış olsaydık, şu çılgın alevli cehennemin ehli arasında olmazdık!'” (10)
هَذَا هُوَ الْكَلَامُ الثَّانِي مِمَّا حَكَاهُ اللَّهُ تَعَالَى عَنِ الْكُفَّارِ جَوَابًا لِلْخَزَنَةِ حِينَ قَالُوا: أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ [الملك: ٨] وَالْمَعْنَى لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ الْإِنْذَارَ سَمَاعَ مَنْ كَانَ طَالِبًا لِلْحَقِّ أَوْ نَعْقِلُهُ عَقْلَ مَنْ كَانَ مُتَأَمِّلًا مُتَفَكِّرًا لَمَا كُنَّا مِنْ أَصْحَابِ السَّعِيرِ، وَقِيلَ: إِنَّمَا جَمَعَ بَيْنَ السَّمْعِ وَالْعَقْلِ، لِأَنَّ مَدَارَ التَّكْلِيفِ عَلَى أَدِلَّةِ السَّمْعِ وَالْعَقْلِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bu, bekçilerin: { أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ } “Size bir uyarıcı gelmemiş miydi?” [Mülk: 8] dediklerinde Allah Teâlâ'nın kâfirlerden onlara cevap olarak naklettiği ikinci sözdür. Anlamı şudur: Eğer uyarıyı hakkı arayan birinin dinleyişi gibi dinleseydik veya onu düşünüp tefekkür eden birinin aklıyla akletseydik çılgın alevli cehennemin ehlinden olmazdık. Şöyle de denilmiştir: İşitme ile aklı bir arada zikretmiştir; zira mükellefiyetin dayanağı sem'î ve aklî delillerdir. Bu ayette [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي مَسْأَلَةِ الْهُدَى وَالْإِضْلَالِ بِأَنْ قَالُوا لَفْظَةُ لَوْ تُفِيدُ امْتِنَاعَ الشَّيْءِ لِامْتِنَاعِ غَيْرِهِ فَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ مَا كَانَ لَهُمْ سَمْعٌ وَلَا عَقْلٌ، لَكِنْ لَا شَكَّ أَنَّهُمْ كَانُوا ذَوِي أَسْمَاعٍ وَعُقُولٍ صَحِيحَةٍ، وَأَنَّهُمْ مَا كَانُوا صُمَّ الْأَسْمَاعِ وَلَا مَجَانِينَ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ مَا كَانَ لَهُمْ سَمْعُ الْهِدَايَةِ وَلَا عَقْلُ الْهِدَايَةِ.
Birinci Mesele: Ashabımız hidayet ve idlâl (dalâlete düşürme) meselesinde bu ayetle delil getirerek şöyle demişlerdir: 'Lev' (لَوْ / şayet) kelimesi bir şeyin olmamasından ötürü diğer bir şeyin de imtina etmesini (olmamasını) ifade eder; dolayısıyla ayet onların ne bir işitmesinin ne de bir aklının bulunduğuna delalet etmiştir. Ancak onların sağlam işitme duyularına ve akıllara sahip olduklarında, sağır veya deli olmadıklarında şüphe yoktur. O halde maksadın, onlarda hidayet işitmesi ve hidayet aklının bulunmadığı olması vacip olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَنْ قَالَ: الدِّينُ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِالتَّعْلِيمِ فَقَالَ: إِنَّهُ قَدَّمَ السَّمْعَ عَلَى الْعَقْلِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ أَوَّلًا مِنْ إِرْشَادِ الْمُرْشِدِ وَهِدَايَةِ الْهَادِي، ثُمَّ إِنَّهُ يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ فَهْمُ الْمُسْتَجِيبِ وَتَأَمُّلُهُ فِيمَا يُلْقِيهِ الْمُعَلِّمُ وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ إِنَّمَا قَدَّمَ السَّمْعَ لِأَنَّ الْمَدْعُوَّ إِذَا لَقِيَ الرَّسُولَ فَأَوَّلُ الْمَرَاتِبِ أَنَّهُ يَسْمَعُ كَلَامَهُ ثُمَّ إِنَّهُ يَتَفَكَّرُ فِيهِ، فَلَمَّا كَانَ السَّمْعُ مُقَدَّمًا بِهَذَا السَّبَبِ عَلَى التَّعَقُّلِ وَالتَّفَهُّمِ لَا جَرَمَ قُدِّمَ عَلَيْهِ فِي الذِّكْرِ.
İkinci Mesele: "Din ancak öğretimle tamam olur" diyen kimse bu ayetle delil getirerek şöyle demiştir: [Allah], önce mürşidin irşadı ve rehberin yol göstermesinin zorunlu olduğuna dikkat çekmek için işitmeyi akletmekten önce zikretmiştir; bundan sonra da icabet edenin anlaması ve öğreticinin sunduğu şeyleri düşünmesi buna terettüp eder. Cevap [şudur]: İşitmeyi öne almasının sebebi şudur: Davet edilen kimse peygamberle karşılaştığında mertebelerin ilki onun sözünü dinlemesidir, sonra da onun üzerinde tefekkür eder. İşte işitme bu sebeple akletme ve anlamaktan önce geldiği içindir ki zikirde de ondan öne geçirilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَمِنْ بِدَعِ التَّفَاسِيرِ أَنَّ الْمُرَادَ لَوْ كُنَّا عَلَى مَذْهَبِ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ أَوْ عَلَى مَذْهَبِ أَصْحَابِ الرَّأْيِ، ثُمَّ قَالَ كَأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ بَعْدَ ظُهُورِ هَذَيْنِ الْمَذْهَبَيْنِ، وَكَأَنَّ سَائِرَ أَصْحَابِ الْمَذَاهِبِ وَالْمُجْتَهِدِينَ قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ وَعِيدَهُمْ.
Üçüncü Mesele: Keşşâf sahibi [Zemahşerî] şöyle demiştir: Tefsirdeki bidatlerden biri de maksadın 'şayet ehl-i hadis mezhebinde veya ehl-i re'y mezhebinde olsaydık' şeklinde [yorumlanmasıdır]. Sonra da şöyle demiştir: Sanki bu ayet bu iki mezhebin ortaya çıkmasından sonra inmiş ve sanki diğer mezhep sahipleri ile müctehidler hakkında Allah tehdidini indirmiştir!
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: احْتَجَّ مَنْ فَضَّلَ السَّمْعَ عَلَى الْبَصَرِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَقَالُوا: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ لِلسَّمْعِ مَدْخَلًا فِي الْخَلَاصِ عَنِ النَّارِ وَالْفَوْزِ بِالْجَنَّةِ، وَالْبَصَرُ لَيْسَ كَذَلِكَ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ السمع أفضل.
Dördüncü Mesele: İşitmeyi görmeden üstün tutanlar bu ayetle delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: Ayet, işitmenin ateşten kurtulmada ve cennete kavuşmada bir payı olduğuna delalet etmiştir; görme ise böyle değildir. Dolayısıyla işitmenin daha üstün olması vacip olur.
[سورة الملك (٦٧) : آية ١١]
[Mülk Suresi (67): Ayet 11]
فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقاً لِأَصْحابِ السَّعِيرِ (١١)
{ فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقاً لِأَصْحابِ السَّعِيرِ } “Böylece günahlarını itiraf ettiler. Artık o çılgın alevli cehennem ehli [rahmetten] uzak olsun!” (11)
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنِ الْكُفَّارِ هَذَا الْقَوْلَ قَالَ: فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ قَالَ مُقَاتِلٌ: يَعْنِي بِتَكْذِيبَهُمُ الرَّسُولَ وَهُوَ قَوْلُهُمْ: فَكَذَّبْنا وَقُلْنا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ [الملك: ٩] وَقَوْلُهُ: بِذَنْبِهِمْ فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا:
Bil ki Allah Teâlâ kâfirlerden bu sözü nakledince: { فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ } “Böylece günahlarını itiraf ettiler” buyurmuştur. Mukâtil: "Yani peygamberi yalanlamalarını [itiraf ettiler] ki bu onların: { فَكَذَّبْنا وَقُلْنا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ } “Fakat biz yalanladık ve: Allah hiçbir şey indirmemiştir, dedik” [Mülk: 9] sözleridir" demiştir. O'nun: { بِذَنْبِهِمْ } buyruğunda iki görüş vardır: Birincisi:
أَنَّ الذَّنْبَ هاهنا فِي مَعْنَى الْجَمْعِ، لِأَنَّ فِيهِ مَعْنَى الْفِعْلِ، كَمَا يُقَالُ: خَرَجَ عَطَاءُ النَّاسِ، أَيْ عَطِيَّاتِهِمْ هَذَا قَوْلُ الْفَرَّاءِ وَالثَّانِي: يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِالْوَاحِدِ الْمُضَافِ الشَّائِعَ، كَقَوْلِهِ: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ [النحل: ٣٤] .
Günah (zenb) kelimesi burada çoğul anlamındadır; çünkü fiil anlamı taşımaktadır, nitekim 'خَرَجَ عَطَاءُ النَّاسِ' (İnsanların bahşişi çıktı) denilir ki 'bağışları' demektir; bu Ferrâ'nın görüşüdür. İkincisi: O'nun: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ } “Allah'ın nimetini sayacak olsanız” [İbrâhîm: 34] buyruğunda olduğu gibi, izafe edilen tekil ile yaygın cins anlamının kastedilmiş olması da câizdir.
ثُمَّ قَالَ: فَسُحْقاً لِأَصْحابِ السَّعِيرِ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: فَبُعْدًا لَهُمُ اعْتَرَفُوا أَوْ جَحَدُوا، فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَنْفَعُهُمْ، وَالسُّحْقُ الْبُعْدُ، وَفِيهِ لُغَتَانِ: التَّخْفِيفُ وَالتَّثْقِيلُ، كَمَا تَقُولُ فِي الْعُنُقِ وَالطُّنُبِ، قَالَ الزَّجَّاجُ: سُحْقًا مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَصْدَرِ، وَالْمَعْنَى أَسْحَقَهُمُ اللَّهُ سُحْقًا، أَيْ بَاعَدَهُمُ اللَّهُ مِنْ رَحْمَتِهِ مُبَاعَدَةً، وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: كَانَ الْقِيَاسُ سِحَاقًا، فَجَاءَ الْمَصْدَرُ عَلَى الْحَذْفِ كَقَوْلِهِمْ: عَمْرَكَ الله. / وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ وَعِيدَ الْكُفَّارِ أتبعه بوعد المؤمنين فقال:
Sonra şöyle buyurmuştur: { فَسُحْقاً لِأَصْحابِ السَّعِيرِ } “Artık o çılgın alevli cehennem ehli [rahmetten] uzak olsun!” Müfessirler şöyle demiştir: İster itiraf etsinler ister inkâr etsinler onlara uzaklık olsun; zira bu onlara fayda vermez. 'Suhk' (السُّحْقُ), uzaklık demektir. Onda iki lügat vardır: 'Unuk' (عُنُق) ve 'Tunub' (طُنُب) kelimelerinde söylediğin gibi tahfif [suhk] ve teskîl [suhuk]. Zeccâc: "'سُحْقًا' kelimesi masdar olarak mansubdur; anlamı da: Allah onları uzak kıldıkça kılsın, yani Allah onları rahmetinden iyice uzaklaştırsın demektir" demiştir. Ebû Ali el-Fârisî ise: "Kıyasa uygun olanı 'sihâk' idi; masdar, tıpkı Arapların 'عَمْرَكَ الله' demeleri gibi hazif üzere gelmiştir" demiştir. Bil ki Allah Teâlâ kâfirlerin tehdidini zikredince, arkasından müminlerin vaadini getirerek şöyle buyurmuştur:
[سورة الملك (٦٧) : آية ١٢]
[Mülk Suresi (67): Ayet 12]
إِنَّ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ (١٢)
{ إِنَّ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ } “Görmedikleri halde Rablerinden korkanlar var ya, işte onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır.” (12)
وَفِيهِ وَجْهَانِ الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ: إِنَّ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَهُمْ فِي دَارِ التَّكْلِيفِ وَالْمَعَارِفِ النَّظَرِيَّةِ وَبِهِمْ حَاجَةٌ إِلَى مُجَاهَدَةِ الشَّيْطَانِ وَدَفْعِ الشُّبَهِ بِطَرِيقِ الِاسْتِدْلَالِ الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى كَوْنِهِ مُتَّقِيًا مِنْ جَمِيعِ الْمَعَاصِي لِأَنَّ مَنْ يَتَّقِي مَعَاصِيَ اللَّهِ فِي الْخَلْوَةِ اتَّقَاهَا حَيْثُ يَرَاهُ النَّاسُ لَا مَحَالَةَ، وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى انْقِطَاعِ وَعِيدِ الْفُسَّاقِ فَقَالُوا: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ مَنْ كَانَ مَوْصُوفًا بِهَذِهِ الْخَشْيَةِ فَلَهُ الْأَجْرُ الْعَظِيمُ، فَإِذَا جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَعَ الْفِسْقِ وَمَعَ هَذِهِ الْخَشْيَةِ، فَقَدْ حَصَلَ الْأَمْرَانِ فَإِمَّا أَنْ يُثَابَ ثُمَّ يُعَاقَبَ وَهُوَ بِالْإِجْمَاعِ بَاطِلٌ أَوْ يُعَاقَبَ ثُمَّ يُنْقَلَ إِلَى دَارِ الثَّوَابِ وَهُوَ الْمَطْلُوبُ.
Bunda iki vecih vardır: Birinci vecih: Maksadın, mükellefiyet yurdunda ve nazarî marifetler içinde bulunup şeytanla mücahede etmeye ve istidlâl yoluyla şüpheleri defetmeye muhtaç oldukları halde Rablerinden korkanlar olmasıdır. İkinci vecih: Bunun bütün günahlardan sakınan biri olmaya işaret olmasıdır; çünkü tenhada Allah'ın günahlarından sakınan kimse, insanların kendisini gördüğü yerde haydi haydi sakınır. Ashabımız fâsıkların azabının sona ereceğine bu ayetle delil getirip şöyle demişlerdir: Ayet, bu haşyet ile nitelenen kimse için büyük bir ecir olduğuna delalet etmiştir. Kıyamet günü fıskla beraber ve bu haşyetle beraber gelirse iki durum da gerçekleşmiş olur: Ya önce sevap verilip sonra cezalandırılacaktır ki bu icmâ ile batıldır; ya da cezalandırılıp sonra sevap yurduna nakledilecektir ki istenen de budur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ وَعِيدَ الْكُفَّارِ وَوَعْدَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى سَبِيلِ الْمُغَايَبَةِ رَجَعَ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَى خِطَابِ الْكُفَّارِ فقال:
Bil ki Allah Teâlâ kâfirlerin tehdidini ve müminlerin vaadini gıyâbî olarak zikrettikten sonra, kâfirlere hitaba dönmüş ve şöyle buyurmuştur:
[سورة الملك (٦٧) : آية ١٣]
[Mülk Suresi (67): Ayet 13]
وَأَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (١٣)
{ وَأَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Sözünüzü ister gizleyin, ister açığa vurun; şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.” (13)
وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْوَجْهُ الْأَوَّلُ:
Bunda iki vecih vardır: Birinci vecih:
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ كَانُوا يَنَالُونَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ فَيُخْبِرُهُ جِبْرِيلُ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ أَسِرُّوا قَوْلَكُمْ لئلا يسمع إليه مُحَمَّدٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ
İbn Abbâs şöyle demiştir: [Müşrikler] Resûlullah hakkında ileri geri konuşurlardı, Cebrâil de bunu ona haber verirdi. Bunun üzerine birbirlerine: 'Muhammed'in ilahı işitmesin diye sözünüzü gizli tutun' dediler. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ خِطَابٌ عَامٌّ لِجَمِيعِ الْخَلْقِ فِي جَمِيعِ الْأَعْمَالِ، وَالْمُرَادُ أَنَّ قَوْلَكُمْ وَعَمَلَكُمْ عَلَى أَيِّ سَبِيلٍ وُجِدَ، فَالْحَالُ وَاحِدٌ فِي عِلْمِهِ تَعَالَى بِهَذَا فَاحْذَرُوا مِنَ الْمَعَاصِي سِرًّا كَمَا تَحْتَرِزُونَ عَنْهَا جَهْرًا فَإِنَّهُ لَا يَتَفَاوَتُ ذَلِكَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى، وَكَمَا بَيَّنَ أَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِالْجَهْرِ وَبِالسِّرِّ بَيَّنَ أَنَّهُ عَالِمٌ بِخَوَاطِرِ الْقُلُوبِ.
İkinci görüş: Bunun bütün ameller hususunda bütün mahlûkata yönelik genel bir hitap olmasıdır. Maksat şudur: Sözünüz ve ameliniz hangi şekilde bulunursa bulunsun, O Teâlâ'nın bunu bilmesi açısından durum birdir. Bu yüzden açıktan kaçındığınız gibi gizlide de günahlardan sakınınız; zira bu durum Allah Teâlâ'nın ilmine nispetle farklılık göstermez. Nitekim O Teâlâ açığı ve gizi bildiğini beyan ettiği gibi kalplerin hatıralarını da bildiğini beyan etmiştir.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ كَوْنَهُ عَالِمًا بِالْجَهْرِ وَبِالسِّرِّ وَبِمَا فِي الصُّدُورِ ذَكَرَ الدَّلِيلَ عَلَى كَوْنِهِ عَالِمًا بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ فقال:
Sonra O Teâlâ açığı, gizi ve göğüslerde olanı bildiğini zikredince, bu şeyleri bildiğine dair delili zikrederek şöyle buyurmuştur:
[سورة الملك (٦٧) : آية ١٤]
[Mülk Suresi (67): Ayet 14]
أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ (١٤)
{ أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ } “Yaratan bilmez mi hiç? O, en ince işleri bilip görendir, her şeyden haberdardır.” (14)
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ مَنْ خَلَقَ شَيْئًا لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ عَالِمًا بِمَخْلُوقِهِ، وَهَذِهِ الْمُقَدِّمَةُ كَمَا أَنَّهَا مُقَرَّرَةٌ بِهَذَا النَّصِّ فَهِيَ أَيْضًا مُقَرَّرَةٌ بِالدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْخَلْقَ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِيجَادِ وَالتَّكْوِينِ عَلَى سَبِيلِ الْقَصْدِ، وَالْقَاصِدُ إِلَى الشَّيْءِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ عَالِمًا بِحَقِيقَةِ ذَلِكَ الشَّيْءِ فَإِنَّ الْغَافِلَ عَنِ الشَّيْءِ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ قَاصِدًا إِلَيْهِ، وَكَمَا أَنَّهُ ثَبَتَ أَنَّ الْخَالِقَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ عَالِمًا بِمَاهِيَّةِ الْمَخْلُوقِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ عَالِمًا بِكَمِّيَّتِهِ، لِأَنَّ وُقُوعَهُ عَلَى ذَلِكَ الْمِقْدَارِ دُونَ مَا هُوَ أَزْيَدُ مِنْهُ أَوْ/ أَنْقَصُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ بِقَصْدِ الْفَاعِلِ وَاخْتِيَارِهِ، وَالْقَصْدُ مَسْبُوقٌ بِالْعِلْمِ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ قَدْ عَلِمَ ذَلِكَ الْمِقْدَارَ وَأَرَادَ إِيجَادَ ذَلِكَ الْمِقْدَارِ حَتَّى يَكُونَ وُقُوعُ ذَلِكَ الْمِقْدَارِ أَوْلَى مِنْ وُقُوعِ مَا هُوَ أَزْيَدُ مِنْهُ أَوْ أَنْقَصُ مِنْهُ، وَإِلَّا يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ اخْتِصَاصُ ذَلِكَ الْمِقْدَارِ بِالْوُقُوعِ دُونَ الْأَزْيَدِ أَوِ الْأَنْقَصِ تَرْجِيحًا لِأَحَدِ طَرَفَيِ الْمُمْكِنِ عَلَى الْآخَرِ لَا لِمُرَجِّحٍ وَهُوَ مُحَالٌ، فَثَبَتَ أَنَّ مَنْ خَلَقَ شَيْئًا فَإِنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ عَالِمًا بِحَقِيقَةِ ذَلِكَ الْمَخْلُوقِ وَبِكَمِّيَّتِهِ وَكَيْفِيَّتِهِ، وَإِذَا ثَبَتَتْ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةُ فَنَقُولُ: تَمَسَّكَ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي بَيَانِ أَنَّ الْعَبْدَ غَيْرُ مُوجِدٍ لِأَفْعَالِهِ مِنْ وَجْهَيْنِ الْوَجْهُ الْأَوَّلُ قَالُوا: لَوْ كَانَ الْعَبْدُ مُوجِدًا لِأَفْعَالِ نَفْسِهِ لَكَانَ عَالِمًا
Birinci Mesele: Ayetin anlamı, bir şeyi yaratan kimsenin yarattığı şeyi mutlaka bilmek zorunda olmasıdır. Bu öncül bu nass ile sabit olduğu gibi aklî delillerle de sabittir. Zira yaratma (halk), bir şeyi kasıt yoluyla var kılmaktan ve meydana getirmekten ibarettir; bir şeye kasteden kimsenin ise o şeyin hakikatini mutlaka bilmesi gerekir, çünkü bir şeyden gafil olanın ona kastetmesi imkânsızdır. Yaratıcının, yaratılanın mahiyetini bilmesinin zorunlu olduğu sabit olduğu gibi, miktarını (kemmiyetini) da bilmesi zorunludur; zira o şeyin daha fazla veya daha az değil de tam o miktarda meydana gelmesi ancak fâilin kastı ve tercihiyle olur. Kasıt ise ilimden sonra gelir; dolayısıyla o miktarın gerçekleşmesinin daha fazla veya daha az gerçekleşmesinden evlâ olması için o miktarı bilmiş ve o miktarı var etmeyi irade etmiş olması gerekir; aksi takdirde o miktarın daha fazla veya daha az olan yerine var olmaya tahsis edilmesi, mümkinin iki tarafından birinin müreccih olmaksızın tercih edilmesi anlamına gelir ki bu muhaldir. Böylece bir şeyi yaratan kimsenin, o yaratılanın hakikatini, kemmiyetini ve keyfiyetini mutlaka bilmesi gerektiği sabit olmuştur. Bu öncül sabit olunca deriz ki: Ashabımız, kulun kendi fiillerini var edici (mûcid) olmadığını beyan etmede bu ayete iki vecihten sarılmışlardır: Birinci vecih: Şöyle demişlerdir: Eğer kul kendi fiillerinin var edicisi olsaydı,
بِتَفَاصِيلِهَا، لَكِنَّهُ غَيْرُ عَالِمٍ بِتَفَاصِيلِهَا فَهُوَ غَيْرُ مُوجِدٍ لَهَا، بَيَانُ الْمُلَازِمَةِ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: التَّمَسُّكُ بِهَذِهِ الْآيَةِ الثَّانِي: أَنَّ وُقُوعَ عَشَرَةِ أَجْزَاءٍ مِنَ الْحَرَكَةِ مَثَلًا مُمْكِنٌ وَوُقُوعَ الْأَزْيَدِ مِنْهُ وَالْأَنْقَصِ مِنْهُ أَيْضًا مُمْكِنٌ، فَاخْتِصَاصُ الْعَشَرَةِ بِالْوُقُوعِ دُونَ الْأَزْيَدِ وَدُونَ الْأَنْقَصِ، لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ لِأَجْلِ أَنَّ الْقَادِرَ الْمُخْتَارَ خَصَّهُ بِالْإِيقَاعِ، وَإِلَّا لَكَانَ وُقُوعُهُ دُونَ الْأَزْيَدِ وَالْأَنْقَصِ وُقُوعًا لِلْمُمْكِنِ الْمُحْدَثِ مِنْ غَيْرِ مُرَجِّحٍ، لِأَنَّ الْقَادِرَ الْمُخْتَارَ إِذَا خَصَّ تِلْكَ الْعَشَرَةَ بِالْإِيقَاعِ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ عَالِمًا بِأَنَّ الْوَاقِعَ عَشَرَةٌ لَا أَزْيَدَ وَلَا أَنْقَصَ، فَثَبَتَ أَنَّ الْعَبْدَ لَوْ كَانَ مُوجِدًا لِأَفْعَالِ نَفْسِهِ لَكَانَ عَالِمًا بِتَفَاصِيلِهَا وَأَمَّا أَنَّهُ غَيْرُ عَالِمٍ بِتَفَاصِيلِهَا فَلِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُتَكَلِّمِينَ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ التَّفَاوُتَ بَيْنَ الْحَرَكَةِ السَّرِيعَةِ وَالْبَطِيئَةِ لِأَجْلِ تَخَلُّلِ السَّكَنَاتِ، فَالْفَاعِلُ لِلْحَرَكَةِ الْبَطِيئَةِ قَدْ فَعَلَ فِي بَعْضِ الْأَحْيَازِ حَرَكَةً وَفِي بَعْضِهَا سُكُونًا مَعَ أَنَّهُ لَمْ يَخْطُرْ أَلْبَتَّةَ بِبَالِهِ أَنَّهُ فَعَلَ هاهنا حركة وهاهنا سُكُونًا وَثَانِيهَا: أَنَّ فَاعِلَ حَرَكَةٍ لَا يَعْرِفُ عَدَدَ أَجْزَاءِ تِلْكَ الْحَرَكَاتِ إِلَّا إِذَا عَرَفَ عَدَدَ الْأَحْيَازِ الَّتِي بَيْنَ مَبْدَأِ الْمَسْكَنَةِ وَمُنْتَهَاهَا وَذَلِكَ يَتَوَقَّفُ عَلَى عِلْمِهِ بِأَنَّ الْجَوَاهِرَ الْفَرْدِيَّةَ الَّتِي تَتَّسِعُ لَهَا تِلْكَ الْمَسَافَةُ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَى آخِرِهَا كَمْ هِيَ؟ وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ غَيْرُ مَعْلُومٍ وَثَالِثُهَا: أَنَّ النَّائِمَ وَالْمُغْمَى عَلَيْهِ قَدْ يَتَحَرَّكُ مِنْ جَنْبٍ إِلَى جَنْبٍ مَعَ أَنَّهُ لَا يَعْلَمُ مَاهِيَّةَ تِلْكَ الْحَرَكَةِ وَلَا كَمِّيَّتَهَا وَرَابِعُهَا: أَنَّ عِنْدَ أَبِي عَلِيٍّ، وَأَبِي هَاشِمٍ، الْفَاعِلُ إِنَّمَا يَفْعَلُ مَعْنًى يَقْتَضِي الْحُصُولَ فِي الْحَيِّزِ، ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ الْمَعْنَى الْمُوجِبَ مِمَّا لَا يَخْطُرُ بِبَالِ أَكْثَرِ الْخَلْقِ، فَظَهَرَ بِهَذِهِ الدَّلَالَةِ أَنَّ الْعَبْدَ غَيْرُ مُوجِدٍ لِأَفْعَالِهِ الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي التَّمَسُّكِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ غَيْرُ مُوجِدٍ أَنْ نَقُولَ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنَّهُ عَالِمٌ بِالسِّرِّ وَالْجَهْرِ وَبِكُلِّ مَا فِي الصُّدُورِ قَالَ بَعْدَهُ: أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهَذَا الْكَلَامُ إِنَّمَا يَتَّصِلُ بِمَا قَبْلَهُ لَوْ كَانَ تَعَالَى خَالِقًا لِكُلِّ مَا يَفْعَلُونَهُ فِي السِّرِّ وَالْجَهْرِ، وَفِي الصُّدُورِ وَالْقُلُوبِ، فَإِنَّهُ لَوْ لَمْ يَكُنْ خَالِقًا لَهَا لَمْ يَكُنْ قَوْلُهُ: أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ مُقْتَضِيًا كَوْنَهُ تَعَالَى عَالِمًا بِتِلْكَ الْأَشْيَاءِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ ثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْخَالِقُ لِجَمِيعِ مَا يَفْعَلُونَهُ فِي السِّرِّ وَالْجَهْرِ مِنْ أَفْعَالِ الْجَوَارِحِ وَمِنْ أَفْعَالِ الْقُلُوبِ، فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: أَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ الْأَجْسَامَ وَالْعَالِمُ الَّذِي خَلَقَ الْأَجْسَامَ هُوَ الْعَالِمُ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ؟ قُلْنَا: إِنَّهُ لا يلزم من كونه خالقا لغيره هَذِهِ الْأَشْيَاءِ كَوْنُهُ عَالِمًا بِهَا، لِأَنَّ مَنْ يَكُونُ فَاعِلًا لِشَيْءٍ لَا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ عَالِمًا بِشَيْءٍ آخَرَ، نَعَمْ يَلْزَمُ مِنْ كَوْنِهِ خَالِقًا لَهَا كَوْنُهُ عَالِمًا بِهَا لِأَنَّ خَالِقَ الشَّيْءِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ عَالِمًا بِهِ.
onların detaylarını bilirdi; fakat o bunların detaylarını bilmemektedir, o halde onların var edicisi de değildir. Bu gerekliliğin açıklaması iki vecihtendir: Birincisi: Bu ayete tutunmaktır. İkincisi: Mesela hareketten on parçanın meydana gelmesi mümkündür; ondan fazlasının veya eksiğinin meydana gelmesi de mümkündür. Dolayısıyla fazlası veya eksiği değil de tam on parçanın meydana gelmeye tahsis edilmesi, mutlak kudret ve ihtiyar sahibinin onu meydana getirmeye tahsis etmesi sebebiyle olmak zorundadır; aksi takdirde fazlası veya eksiği olmaksızın meydana gelmesi sonradan olan mümkinin bir müreccih olmaksızın meydana gelmesi olurdu. Zira muhtar kādir olan, o on parçayı meydana getirmeye tahsis ettiğinde, vuku bulanın daha fazla veya daha az değil on olduğunu mutlaka bilmelidir. Böylece kul şayet kendi fiillerinin mûcidi olsaydı onların ayrıntılarını bilirdi hükmü sabit olmuştur. Ayrıntılarını bilmediğine gelince bu birkaç vecihtendir: Birincisi: Kelâmcılar, hızlı hareket ile yavaş hareket arasındaki farkın araya duraklamaların girmesi sebebiyle olduğunda ittifak etmişlerdir. Yavaş hareketi yapan kimse bazı mekânlarda hareket, bazılarında ise sükûn yapmıştır; halbuki onun zihnine şurada hareket, burada sükûn yaptığı asla gelmemiştir. İkincisi: Bir hareketi yapan kimse, hareketin başlangıcı ile sonu arasındaki mekân parçalarının sayısını bilmedikçe o hareketlerin parçalarının sayısını bilemez; bu ise o mesafenin başından sonuna kadar kapsadığı cevher-i ferdlerin kaç tane olduğunu bilmesine bağlıdır. Bunun ise bilinmediği malumdur. Üçüncüsü: Uyuyan veya bayılan kimse, o hareketin mahiyetini ve miktarını bilmediği halde bir yandan öbür yana hareket edebilir. Dördüncüsü: Ebû Ali ve Ebû Hâşim'e göre fâil ancak mekânda bulunmayı gerektiren bir mânâ meydana getirir; sonra bu gerektirici mânâ çoğu insanın aklına dahi gelmeyen şeylerdendir. Bu delil ile kulun kendi fiillerinin mûcidi olmadığı açığa çıkmıştır. Kulun mûcid olmadığı hususunda bu ayete sarılmanın ikinci vechi şudur: Deriz ki: Allah Teâlâ gizliyi, açığı ve göğüslerde olan her şeyi bildiğini zikredince ardından: { أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ } buyurmuştur. Bu söz ancak O Teâlâ gizlide ve açıkta, göğüslerde ve kalplerde yaptıkları her şeyin yaratıcısı olduğu takdirde öncesiyle irtibatlı olur. Zira eğer bunların yaratıcısı olmasaydı: { أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ } buyruğu O Teâlâ'nın bu şeyleri bildiğini gerektirmezdi. Durum böyle olunca, gizlide ve açıkta yaptıkları organ fiillerinin ve kalp fiillerinin tamamının yaratıcısının O Teâlâ olduğu sabit olmuştur. Eğer: "Maksadın 'Cisimleri yaratan bilmez mi? Cisimleri yaratan Âlim olan zât bu şeyleri de bilendir' olması niçin câiz olmasın?" denilirse; deriz ki: Bu şeylerden başkasının yaratıcısı olmasından ötürü bu şeyleri de biliyor olması gerekmez; zira bir şeyin fâili olanın başka bir şeyi bilmesi zorunlu değildir. Evet, bunların yaratıcısı olmasından ötürü bunları bilmesi gerekir, zira bir şeyin yaratıcısının onu bilmesi vaciptir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْآيَةُ تَحْتَمِلُ ثَلَاثَةَ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ مَنْ خَلَقَ فِي مَحَلِّ الرَّفْعِ وَالْمَنْصُوبُ يَكُونُ مُضْمَرًا وَالتَّقْدِيرُ أَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ مَخْلُوقَهُ وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ مَنْ خَلَقَ فِي مَحَلِّ النَّصْبِ وَيَكُونُ الْمَرْفُوعُ مُضْمَرًا، وَالتَّقْدِيرُ أَلَا يَعْلَمُ اللَّهُ مَنْ خَلَقَ وَالِاحْتِمَالُ الْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّ الِاحْتِمَالَ الثَّانِيَ يُفِيدُ كَوْنَهُ تَعَالَى عَالِمًا بِذَاتِ مَنْ هُوَ مَخْلُوقُهُ، وَلَا يَقْتَضِي كَوْنَهُ عَالِمًا بِأَحْوَالِ مَنْ هُوَ مَخْلُوقُهُ وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ هَذَا لَا الْأَوَّلُ وَثَالِثُهَا: أَنْ تَكُونَ (مَنْ) فِي تَقْدِيرِ مَا كَمَا تَكُونُ مَا فِي تَقْدِيرِ مَنْ فِي قَوْلِهِ: وَالسَّماءِ وَما بَناها [الشَّمْسِ: ٥] وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَكُونُ مَا إِشَارَةً إِلَى مَا يُسِرُّهُ الْخَلْقُ وَمَا يَجْهَرُونَهُ وَيُضْمِرُونَهُ فِي صُدُورِهِمْ وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ أَفْعَالُ الْعِبَادِ مَخْلُوقَةً لِلَّهِ تَعَالَى.
İkinci Mesele: Ayet üç veçhe ihtimallidir: Birincisi: 'مَنْ خَلَقَ' ibaresinin ref konumunda olması ve mansubun zamir olmasıdır; takdir 'أَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ مَخْلُوقَهُ' (Yaratan zât yarattığını bilmez mi?) şeklindedir. İkincisi: 'مَنْ خَلَقَ' ibaresinin nasb konumunda olması ve merfûun gizli zamir olmasıdır; takdir 'أَلَا يَعْلَمُ اللَّهُ مَنْ خَلَقَ' (Allah yarattığı kimseyi bilmez mi?) şeklindedir. Birinci ihtimal daha evlâdır; çünkü ikinci ihtimal O Teâlâ'nın yarattığı kimsenin zatını bildiğini ifade eder fakat yarattığı kimsenin hallerini bildiğini gerektirmez; ayetten maksat ise birincisi değil budur. Üçüncüsü: Tıpkı O'nun: { وَالسَّماءِ وَما بَناها } “Göğe ve onu bina edene” [Şems: 5] buyruğunda 'mâ'nın 'men' takdirinde olması gibi, burada da 'men'in 'mâ' takdirinde olmasıdır. Bu takdire göre 'mâ', kulların gizledikleri, açığa vurdukları ve göğüslerinde sakladıkları şeylere işaret olur; bu da kulların fiillerinin Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olduğunu gerektirir.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ فَاعْلَمْ أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي اللَّطِيفُ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ الْعَالِمُ وَقَالَ آخَرُونَ: بَلِ الْمُرَادُ مَنْ يَكُونُ فَاعِلًا لِلْأَشْيَاءِ اللَّطِيفَةِ الَّتِي تَخْفَى كَيْفِيَّةُ عَمَلِهَا عَلَى أَكْثَرِ الْفَاعِلِينَ، وَلِهَذَا يُقَالُ: إِنَّ لُطْفَ اللَّهِ بِعِبَادِهِ عَجِيبٌ وَيُرَادُ بِهِ دَقَائِقُ تَدْبِيرِهِ لَهُمْ وَفِيهِمْ، وَهَذَا الْوَجْهُ أَقْرَبُ وَإِلَّا لَكَانَ ذِكْرُ الْخَبِيرِ بَعْدَهُ تكرارا.
O'nun: { وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ } “O, en ince işleri bilip görendir, her şeyden haberdardır” buyruğuna gelince; bil ki onlar 'el-Latîf' (اللَّطِيفُ) hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "Maksat bilendir (el-Âlim)" demiştir. Diğerleri ise: "Bilakis maksat, yapılış keyfiyeti çoğu fâile gizli kalan latif şeyleri yapandır" demişlerdir. Bundan dolayı: "Allah'ın kullarına lütfu şaşılacak derecededir" denilir ve bununla O'nun kullarına ve onlar hakkındaki tedbirlerinin incelikleri kastedilir. Bu vecih daha uygundur; aksi takdirde ardından gelen 'el-Habîr' (الْخَبِيرُ) zikri tekrar olurdu.
[سورة الملك (٦٧) : آية ١٥]
[Mülk Suresi (67): Ayet 15]
هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولاً فَامْشُوا فِي مَناكِبِها وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَإِلَيْهِ النُّشُورُ (١٥)
{ هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولاً فَامْشُوا فِي مَناكِبِها وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَإِلَيْهِ النُّشُورُ } “Yeryüzünü sizin için boyun eğer kılan O'dur. O halde onun omuzlarında yürüyün, O'nun rızkından yiyin; dönüş de ancak O'nadır.” (15)
فِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ تَعَلُّقَ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ بِالدَّلَائِلِ كَوْنَهُ عَالِمًا بِمَا يُسِرُّونَ وَمَا يعلنون، ثم ذكر بعد هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى سَبِيلِ التَّهْدِيدِ، وَنَظِيرُهُ مَنْ قَالَ لِعَبْدِهِ الَّذِي أَسَاءَ إِلَى مَوْلَاهُ فِي السِّرِّ: يَا فُلَانُ أَنَا أَعْرِفُ سِرَّكَ وَعَلَانِيَتَكَ فَاجْلِسْ فِي هَذِهِ الدَّارِ الَّتِي وَهَبْتُهَا مِنْكَ، كُلُّ هَذَا الْخَيْرِ الَّذِي هَيَّأْتُهُ لَكَ وَلَا تَأْمَنُ تَأْدِيبِي، فَإِنِّي إِنْ شِئْتُ جَعَلْتُ هَذِهِ الدَّارَ الَّتِي هِيَ مَنْزِلُ أَمْنِكَ وَمَرْكَزُ سَلَامَتِكَ مَنْشَأً لِلْآفَاتِ الَّتِي تَتَحَيَّرُ فِيهَا وَمَنْبَعًا لِلْمِحَنِ التي تهلك بسببها، فكذا هاهنا، كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: أَيُّهَا الْكُفَّارُ اعْلَمُوا أَنِّي عَالِمٌ بِسِرِّكُمْ وَجَهْرِكُمْ، فَكُونُوا خَائِفِينَ مِنِّي مُحْتَرِزِينَ مِنْ عِقَابِي، فَهَذِهِ الْأَرْضُ الَّتِي تَمْشُونَ فِي مَنَاكِبِهَا، وَتَعْتَقِدُونَ أَنَّهَا أَبْعَدُ الْأَشْيَاءِ عَنِ الْإِضْرَارِ بِكُمْ، أَنَا الَّذِي ذَلَّلْتُهَا إِلَيْكُمْ وَجَعَلْتُهَا سَبَبًا لِنَفْعِكُمْ، فَامْشُوا فِي مَنَاكِبِهَا، فَإِنَّنِي إِنْ شِئْتُ خَسَفْتُ بِكُمْ هَذِهِ الْأَرْضَ، وَأَنْزَلْتُ عَلَيْهَا مِنَ السَّمَاءِ أَنْوَاعَ الْمِحَنِ، فَهَذَا هُوَ الْوَجْهُ فِي اتِّصَالِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا.
Birinci Mesele: Bil ki bu ayetin öncekiyle irtibatı şöyledir: O Teâlâ, onların gizlediklerini ve açığa vurduklarını bildiğini delillerle açıkladı; ardından bu ayeti tehdit yoluyla zikretti. Bunun benzeri, efendisine gizlice kötülük eden kölesine şöyle diyen kimsedir: 'Ey filan! Ben senin gizlini de açığını da bilirim. Sana bağışladığım bu evde otur, senin için hazırladığım bunca nimeti ye; fakat beni tedip etmekten de emin olma! Zira dilersem senin güvenlik yerin ve selamet merkezin olan bu evi, içinde şaşırıp kalacağın afetlerin menşei ve sebebiyle helak olacağın mihnetlerin membaı kılarım.' İşte burada da böyledir; sanki O Teâlâ şöyle buyurmuştur: 'Ey kâfirler! Bilin ki Ben sizin gizlinizi de açığınızı da bilirim. Benden korkun ve azabımdan sakının! Omuzlarında yürüdüğünüz ve size zarar vermekten en uzak şey saydığınız bu yeryüzünü, size boyun eğdiren ve sizin için bir menfaat sebebi kılan Benim. O halde onun omuzlarında yürüyün; zira Ben dilersem sizi bu yerin dibine geçiririm ve onun üzerine gökten türlü mihnetler indiririm.' İşte bu ayetin öncekiyle irtibat vechi budur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الذَّلُولُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ: الْمُنْقَادُ الَّذِي يَذِلُّ لَكَ، وَمَصْدَرُهُ الذُّلُّ، وَهُوَ الِانْقِيَادُ وَاللِّينُ، وَمِنْهُ يُقَالُ: دَابَّةٌ ذَلُولٌ، وَفِي وَصْفِ الْأَرْضِ بِالذَّلُولِ أَقْوَالٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى مَا جَعَلَهَا صَخْرِيَّةً خَشِنَةً بِحَيْثُ يَمْتَنِعُ الْمَشْيُ عَلَيْهَا، كَمَا يَمْتَنِعُ الْمَشْيُ عَلَى وُجُوهِ الصَّخْرَةِ الْخَشِنَةِ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ/ تَعَالَى جَعَلَهَا لَيِّنَةً بِحَيْثُ يُمْكِنُ حَفْرُهَا، وَبِنَاءُ الْأَبْنِيَةِ مِنْهَا كَمَا يُرَادُ، وَلَوْ كَانَتْ حَجَرِيَّةً صُلْبَةً لَتَعَذَّرَ ذَلِكَ وَثَالِثُهَا: أَنَّهَا لَوْ كَانَتْ حَجَرِيَّةً، أَوْ كَانَتْ مِثْلَ الذَّهَبِ أَوِ الْحَدِيدِ، لَكَانَتْ تَسْخُنُ جِدًّا فِي الصَّيْفِ، وَكَانَتْ تَبْرُدُ جِدًّا فِي الشِّتَاءِ، وَلَكَانَتِ الزِّرَاعَةُ فِيهَا مُمْتَنِعَةً، وَالْغِرَاسَةُ فِيهَا مُتَعَذِّرَةً، وَلَمَا كَانَتْ كِفَاتًا لِلْأَمْوَاتِ وَالْأَحْيَاءِ وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى سَخَّرَهَا لَنَا بِأَنْ أَمْسَكَهَا فِي جَوِّ الْهَوَاءِ، وَلَوْ كَانَتْ مُتَحَرِّكَةً عَلَى الِاسْتِقَامَةِ، أَوْ عَلَى الِاسْتِدَارَةِ لَمْ تَكُنْ مُنْقَادَةً لَنَا.
İkinci Mesele: Her şeyin 'zelûl' (ذَلُول) olanı, sana boyun eğen ve itaat edendir; masdarı ise boyun eğmek ve yumuşaklık anlamına gelen 'züll' (ذُلّ) kelimesidir. Nitekim uysal hayvana da 'dâbbetün zelûl' (دَابَّةٌ ذَلُول) denir. Yeryüzünün 'zelûl' olarak nitelenmesi hususunda [çeşitli] görüşler vardır: Birincisi: O Teâlâ'nın, sert kayanın yüzeyinde yürümenin imkânsız olduğu gibi, üzerinde yürümenin imkânsız olacağı şekilde onu sert ve kayalık kılmamış olmasıdır. İkincisi: O Teâlâ'nın onu kazılması ve istendiği gibi binalar inşa edilmesi mümkün olacak şekilde yumuşak kılmış olmasıdır; şayet taş gibi sert olsaydı bu imkânsız olurdu. Üçüncüsü: Şayet taşlık yahut altın ya da demir gibi olsaydı, yazın aşırı ısınır, kışın ise aşırı soğur; böylece onda ziraat imkânsız, dikim yapmak ise güçleşir ve ölüler ile diriler için toplayıcı bir sığınak olmazdı. Dördüncüsü: O Teâlâ'nın onu hava boşluğunda tutarak bize musahhar kılmış olmasıdır; şayet düz veya dairesel bir şekilde hareket etseydi bize boyun eğmiş olmazdı.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: فَامْشُوا فِي مَناكِبِها أَمْرُ إِبَاحَةٍ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي قَوْلِهِ: وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ.
Üçüncü Mesele: O'nun: { فَامْشُوا فِي مَناكِبِها } “onun omuzlarında yürüyün” buyruğu bir ibâha (mubah kılma) emridir. { وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ } “O'nun rızkından yiyin” buyruğu hakkındaki söz de böyledir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: ذَكَرُوا فِي مَنَاكِبِ الْأَرْضِ وُجُوهًا أَحَدُهَا: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْمَشْيُ فِي مَنَاكِبِهَا مَثَلٌ لِفَرْطِ التَّذْلِيلِ، لِأَنَّ الْمَنْكِبَيْنِ وَمُلْتَقَاهُمَا مِنَ الْغَارِبِ أَرَقُّ شَيْءٍ مِنَ الْبَعِيرِ، وَأَبْعَدُهُ مِنْ إِمْكَانِ الْمَشْيِ عَلَيْهِ، فَإِذَا صَارَ الْبَعِيرُ بِحَيْثُ يُمْكِنُ الْمَشْيُ عَلَى مَنْكِبِهِ، فَقَدْ صَارَ نِهَايَةً فِي الِانْقِيَادِ وَالطَّاعَةِ، فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ: فَامْشُوا فِي مَناكِبِها كِنَايَةٌ عَنْ كَوْنِهَا نِهَايَةً فِي الذُّلُولِيَّةِ وَثَانِيهَا: قَوْلُ قَتَادَةَ وَالضَّحَّاكِ وَابْنِ عَبَّاسٍ: إِنَّ مَنَاكِبَ الْأَرْضِ جِبَالُهَا وَآكَامُهَا، وَسُمِّيَتِ الْجِبَالُ مَنَاكِبَ، لِأَنَّ مَنَاكِبَ الْإِنْسَانِ شَاخِصَةٌ وَالْجِبَالُ أَيْضًا شَاخِصَةٌ، وَالْمَعْنَى أَنِّي سَهَّلْتُ عَلَيْكُمُ الْمَشْيَ فِي مَنَاكِبِهَا، وَهِيَ أَبْعَدُ أَجْزَائِهَا عَنِ التَّذْلِيلِ، فَكَيْفَ الْحَالُ فِي سَائِرِ أَجْزَائِهَا وَثَالِثُهَا: أَنَّ مَنَاكِبَهَا هِيَ الطُّرُقُ، وَالْفِجَاجُ وَالْأَطْرَافُ وَالْجَوَانِبُ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ وَالْكَلْبِيِّ وَمُقَاتِلٍ، وَرِوَايَةُ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَاخْتِيَارُ الْفَرَّاءِ، وَابْنِ قُتَيْبَةَ قَالَ: مَنَاكِبُهَا جَوَانِبُهَا، وَمَنْكِبَا الرَّجُلِ جَانِبَاهُ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ بِساطاً لِتَسْلُكُوا مِنْها سُبُلًا فِجاجاً [نُوحٍ: ١٩، ٢٠] أَمَّا قَوْلُهُ: وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ أَيْ مِمَّا خَلَقَهُ اللَّهُ رِزْقًا لَكُمْ فِي الْأَرْضِ: وَإِلَيْهِ النُّشُورُ يَعْنِي يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ مُكْثُكُمْ فِي الْأَرْضِ، وَأَكْلُكُمْ مِنْ رِزْقِ اللَّهِ مُكْثَ مَنْ يَعْلَمُ أَنَّ مَرْجِعَهُ إِلَى اللَّهِ، وَأَكْلَ مَنْ يَتَيَقَّنُ أَنَّ مَصِيرَهُ إِلَى اللَّهِ، وَالْمُرَادُ تَحْذِيرُهُمْ عَنِ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي فِي السِّرِّ وَالْجَهْرِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ بَقَاءَهُمْ مَعَ هَذِهِ السَّلَامَةِ فِي الْأَرْضِ إِنَّمَا كَانَ بِفَضْلِ اللَّهِ وَرَحْمَتِهِ، وَأَنَّهُ لَوْ شَاءَ لَقَلَبَ الْأَمْرَ عَلَيْهِمْ، وَلَأَمْطَرَ عَلَيْهِمْ مِنْ سَحَابِ الْقَهْرِ مَطَرَ الْآفَاتِ. فقال تقريرا لهذا المعنى:
Dördüncü Mesele: Yeryüzünün menâkibi (omuzları) hakkında vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'Onun omuzlarında yürümek, son derece boyun eğdirilmişliğe bir meseldir. Zira iki omuz ve bunların hörgüçle birleştiği yer, devenin en ince kısmı olup üzerinde yürümenin imkândan en uzak olduğu yerdir. Deve, omuzları üzerinde yürünmesi mümkün olacak bir hale geldiğinde, artık boyun eğmede ve itaatte son noktaya ulaşmış demektir. Böylece sabit olmuştur ki O'nun: { فَامْشُوا فِي مَناكِبِها } “onun omuzlarında yürüyün” buyruğu, yeryüzünün son derece boyun eğdirilmiş olmasından kinayedir.' İkincisi: Katâde, Dahhâk ve İbn Abbâs'ın görüşüdür: 'Yeryüzünün omuzları, dağları ve tepeleridir. Dağlara menâkib denilmiştir; çünkü insanın omuzları belirgin ve yüksektir, dağlar da böyledir. Mana şudur: Boyun eğmeye en uzak kısımları olduğu halde onların omuzlarında yürümeyi size kolaylaştırdım; diğer kısımlarındaki durum nasıldır varın düşünün!' Üçüncüsü: Menâkibinin yollar, geçitler, uçlar ve taraflar olmasıdır. Bu; Hasan, Mücâhid, Kelbî ve Mukâtil'in görüşü, Atâ'nın İbn Abbâs'tan rivayeti, Ferrâ'nın tercihi ve İbn Kuteybe'nin sözüdür. İbn Kuteybe: 'Menâkibi, onun yanları/taraflarıdır; nitekim adamın iki menkibi de iki yanıdır. Bu, O Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ بِساطاً لِتَسْلُكُوا مِنْها سُبُلًا فِجاجاً } “Allah, yeryüzünü sizin için bir sergi kılmıştır; geniş yollarında yürüyesiniz diye.” [Nûh: 19, 20] buyruğu gibidir' demiştir. O'nun: { وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ } “O'nun rızkından yiyin” buyruğuna gelince, yani yeryüzünde Allah'ın sizin için rızık olarak yarattığı şeylerden [yiyin] demektir. { وَإِلَيْهِ النُّشُورُ } “dönüş de ancak O'nadır” buyruğu ise; yeryüzündeki kalışınızın dönüşünün Allah'a olduğunu bilen bir kimsenin kalışı gibi, Allah'ın rızkından yemenizin de varacağı yerin Allah olduğunu kesin olarak bilen bir kimsenin yemesi gibi olması gerekir demektir. Maksat, onları gizlide ve açıkta küfürden ve günahlardan sakındırmaktır. Sonra O Teâlâ, onların yeryüzünde bu selametle kalışlarının ancak Allah'ın lütfu ve rahmetiyle olduğunu, şayet dileseydi işi aleyhlerine çevirip kahır bulutundan üzerlerine afetler yağdıracağını beyan etti. Bu manayı pekiştirmek üzere şöyle buyurdu:
[سورة الملك (٦٧) : آية ١٦]
[Mülk Suresi (67): Ayet 16]
أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ فَإِذا هِيَ تَمُورُ (١٦)
{ أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ فَإِذا هِيَ تَمُورُ } “Gökte olanın sizi yere geçirmesinden güvende misiniz? O zaman bir de bakarsınız ki o (yer) çalkalanıp duruyor!” (16)
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ نَظِيرُهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ [الْأَنْعَامِ: ٦٥] وَقَالَ: فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ [الْقَصَصِ: ٨١] .
Bil ki bu ayetlerin benzeri, O Teâlâ'nın: { قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ } “De ki: 'O, üstünüzden yahut ayaklarınızın altından üzerinize bir azap göndermeye kādirdir'” [En'âm: 65] ve: { فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ } “Nihayet onu da evini barkını da yere geçirdik” [Kasas: 81] buyruklarıdır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُشَبِّهَةَ احْتَجُّوا عَلَى إِثْبَاتِ الْمَكَانِ لِلَّهِ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ، وَالْجَوَابُ عَنْهُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةُ لَا يُمْكِنُ إِجْرَاؤُهَا عَلَى ظَاهِرِهَا بِاتِّفَاقِ الْمُسْلِمِينَ، لِأَنَّ كَوْنَهُ فِي السَّمَاءِ يَقْتَضِي كَوْنَ السَّمَاءِ مُحِيطًا بِهِ مِنْ جَمِيعِ الْجَوَانِبِ، فَيَكُونُ أَصْغَرَ مِنَ السَّمَاءِ، وَالسَّمَاءُ أَصْغَرُ مِنَ الْعَرْشِ/ بِكَثِيرٍ، فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ تَعَالَى شَيْئًا حَقِيرًا بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْعَرْشِ، وَذَلِكَ بِاتِّفَاقِ أَهْلِ الْإِسْلَامِ مُحَالٌ، وَلِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ [الْأَنْعَامِ: ١٢] فَلَوْ كَانَ اللَّهُ فِي السَّمَاءِ لَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَالِكًا لِنَفْسِهِ وَهَذَا مُحَالٌ، فَعَلِمْنَا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ يَجِبُ صَرْفُهَا عَنْ ظَاهِرِهَا إِلَى التَّأْوِيلِ، ثُمَّ فِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ عَذَابُهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ عَادَةَ اللَّهِ تَعَالَى جَارِيَةٌ، بِأَنَّهُ إِنَّمَا يَنْزِلُ الْبَلَاءُ عَلَى مَنْ يَكْفُرُ بِاللَّهِ وَيَعْصِيهِ مِنَ السَّمَاءِ فَالسَّمَاءُ مَوْضِعُ عَذَابِهِ تَعَالَى، كَمَا أَنَّهُ مَوْضِعُ نُزُولِ رَحْمَتِهِ وَنِعْمَتِهِ وَثَانِيهَا: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: كَانَتِ الْعَرَبُ مُقِرِّينَ بِوُجُودِ الْإِلَهِ، لَكِنَّهُمْ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ أَنَّهُ فِي السَّمَاءِ عَلَى وَفْقِ قَوْلِ الْمُشَبِّهَةِ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لَهُمْ: أَتَأْمَنُونَ مَنْ قَدْ أَقْرَرْتُمْ بِأَنَّهُ فِي السَّمَاءِ، وَاعْتَرَفْتُمْ لَهُ بِالْقُدْرَةِ عَلَى مَا يَشَاءُ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ وَثَالِثُهَا: تَقْدِيرُ الْآيَةِ: مَنْ فِي السَّمَاءِ سُلْطَانُهُ وَمُلْكُهُ وَقُدْرَتُهُ، وَالْغَرَضُ مِنْ ذِكْرِ السَّمَاءِ تَفْخِيمُ سُلْطَانِ اللَّهِ وَتَعْظِيمُ قُدْرَتِهِ، كَمَا قَالَ: وَهُوَ اللَّهُ فِي السَّماواتِ وَفِي الْأَرْضِ [الْأَنْعَامِ: ٣] فَإِنَّ الشَّيْءَ الْوَاحِدَ لَا يَكُونُ دُفْعَةً وَاحِدَةً فِي مَكَانَيْنِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ كونه في السموات وَفِي الْأَرْضِ نَفَاذَ أَمْرِهِ وَقُدْرَتِهِ، وَجَرَيَانَ مَشِيئَتِهِ في السموات وفي الأرض، فكذا هاهنا وَرَابِعُهَا: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: مَنْ فِي السَّماءِ الْمَلَكَ الْمُوَكَّلَ بِالْعَذَابِ، وَهُوَ جِبْرِيلُ ﵇، وَالْمَعْنَى أَنْ يَخْسِفَ بِهِمُ الْأَرْضَ بِأَمْرِ اللَّهِ وَإِذْنِهِ. وَقَوْلُهُ: فَإِذا هِيَ تَمُورُ قَالُوا مَعْنَاهُ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُحَرِّكُ الْأَرْضَ عِنْدَ الْخَسْفِ بِهِمْ حَتَّى تَضْطَرِبَ وَتَتَحَرَّكَ، فَتَعْلُوَ عَلَيْهِمْ وَهُمْ يُخْسَفُونَ فِيهَا، فَيَذْهَبُونَ وَالْأَرْضُ فَوْقَهُمْ تَمُورُ، فَتُلْقِيهِمْ إِلَى أَسْفَلِ السَّافِلِينَ، وقد ذكرنا تفسير المور فيما تقدم.
Bil ki Müşebbihe, { أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ } “Gökte olandan güvende misiniz” buyruğuyla Allah Teâlâ'ya mekân isnat etmeye delil getirmiştir. Buna verilecek cevap şudur: Bu ayeti zahirine göre yorumlamak Müslümanların ittifakıyla mümkün değildir; çünkü O'nun gökte olması, göğün O'nu her yönden kuşatmış olmasını gerektirir, böylece O gökten daha küçük olur. Gökyüzü ise Arş'tan çok daha küçüktür; bu durumda Allah Teâlâ'nın Arş'a nispetle hakir bir şey olması gerekir ki bu da ehl-i İslâm'ın ittifakıyla muhaldir. Ayrıca O Teâlâ: { قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ } “De ki: 'Göklerde ve yerde olanlar kimindir?' De ki: 'Allah'ındır'” [En'âm: 12] buyurmuştur; şayet Allah gökte olsaydı Kendisinin mâliki olması gerekirdi ki bu da muhaldir. Böylece anladık ki bu ayeti zahirinden tevil yönüne çevirmek vaciptir. Bu tevil hususunda da [çeşitli] vecihler vardır: Birincisi: Ayetin takdirinin 'Gökte azabı olandan güvende misiniz?' olması niçin caiz olmasın? Zira Allah Teâlâ'nın âdeti, Allah'ı inkâr edip O'na isyan eden kimseye belayı ancak gökten indirmek şeklinde cereyan etmektedir. Dolayısıyla gök, rahmetinin ve nimetinin iniş yeri olduğu gibi, O Teâlâ'nın azabının da yeridir. İkincisi: Ebû Müslim şöyle demiştir: 'Araplar ilahın varlığını ikrar ediyorlardı; fakat Müşebbihe'nin sözüne uygun olarak O'nun gökte olduğuna inanıyorlardı. Sanki O Teâlâ onlara şöyle demiştir: Gökte olduğunu ikrar ettiğiniz ve dilediği şeye kadir olduğunu itiraf ettiğiniz Zât'ın, sizi yerin dibine geçirmesinden güvende misiniz?' Üçüncüsü: Ayetin takdiri, 'Gökte saltanatı, mülkü ve kudreti olan Zât' şeklindedir. Göğün zikredilmesinden maksat, O'nun: { وَهُوَ اللَّهُ فِي السَّماواتِ وَفِي الْأَرْضِ } “O, göklerde de yerde de Allah'tır” [En'âm: 3] buyruğunda olduğu gibi, Allah'ın saltanatını ve kudretini yüceltmektir. Zira tek bir şey aynı anda iki mekânda bulunamaz; öyleyse göklerde ve yerde bulunmasından maksadın, emrinin ve kudretinin nüfuz etmesi, iradesinin göklerde ve yerde cereyan etmesi olması vaciptir; burada da böyledir. Dördüncüsü: { مَنْ فِي السَّماءِ } “Gökte olan” ifadesiyle kastedilenin azapla görevli melek, yani Cebrail aleyhisselâm olması niçin caiz olmasın? Mana, Allah'ın emri ve izniyle onları yerin dibine geçirmesidir. O'nun: { فَإِذا هِيَ تَمُورُ } “O zaman bir de bakarsınız ki o çalkalanıp duruyor” buyruğuna gelince; şöyle demişlerdir: Bunun manası, Allah Teâlâ'nın onları yerin dibine geçirirken yeryüzünü sarsması, öyle ki yeryüzünün çalkalanıp hareket etmesi, onlar içinde batarken yerin üstlerine çıkması, yer üzerlerinde çalkalanırken onların batıp gitmesi ve onları esfele sâfilîne (aşağıların aşağısına) atmasıdır. 'Mevr' (çalkalanma) kelimesinin tefsirini daha önce zikretmiştik.
[سورة الملك (٦٧) : آية ١٧]
[Mülk Suresi (67): Ayet 17]
أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ (١٧)
{ أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ } “Yoksa gökte olanın üzerinize taş yağdıran bir rüzgâr göndermesinden güvende misiniz? Tehdidimin nasıl olduğunu yakında bileceksiniz!” (17)
ثُمَّ زَادَ فِي التَّخْوِيفِ فَقَالَ: أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً.
Sonra korkutmayı artırarak: { أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً } “Yoksa gökte olanın üzerinize taş yağdıran bir rüzgâr göndermesinden güvende misiniz?” buyurdu.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَمَا أَرْسَلَ عَلَى قَوْمِ لُوطٍ فَقَالَ: إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ حاصِباً [الْقَمَرِ: ٣٤] وَالْحَاصِبُ رِيحٌ فِيهَا حِجَارَةٌ وَحَصْبَاءُ، كَأَنَّهَا تَقْلَعُ الْحَصْبَاءَ لِشِدَّتِهَا، وَقِيلَ: هُوَ سَحَابٌ فِيهَا حِجَارَةٌ.
İbn Abbâs şöyle demiştir: Nitekim Lût kavminin üzerine göndermiş ve: { إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ حاصِباً } “Biz onların üzerine taş yağdıran bir rüzgâr gönderdik” [Kamer: 34] buyurmuştur. Hâsıb (حاصِب); şiddetinden dolayı sanki çakıl taşlarını yerinden söküp savuran, içinde taşlar ve çakıllar bulunan bir rüzgârdır. İçinde taşlar bulunan bir bulut olduğu da söylenmiştir.
ثُمَّ هَدَّدَ وَأَوْعَدَ فَقَالَ: فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ.
Sonra tehdit ve vaîdde bulunarak şöyle buyurdu: { فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ } “Tehdidimin nasıl olduğunu yakında bileceksiniz!”
قِيلَ فِي النذير هاهنا إِنَّهُ الْمُنْذِرُ، يَعْنِي مُحَمَّدًا ﵊ وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكِ، وَالْمَعْنَى فَسَتَعْلَمُونَ رَسُولِي وَصِدْقَهُ، لَكِنْ حِينَ لَا يَنْفَعُكُمْ ذَلِكَ، وَقِيلَ: إِنَّهُ بِمَعْنَى الْإِنْذَارِ، وَالْمَعْنَى فَسَتَعْلَمُونَ عَاقِبَةَ إِنْذَارِي إِيَّاكُمْ بِالْكِتَابِ وَالرَّسُولِ، وَ (كَيْفَ) فِي قَوْلِهِ: كَيْفَ نَذِيرِ يُنْبِئُ عَمَّا ذَكَرْنَا مِنْ صِدْقِ الرَّسُولِ وَعُقُوبَةِ الْإِنْذَارِ.
Buradaki 'en-nezîr' (النَّذِير) kelimesinin uyarıcı (el-münzir), yani Muhammed aleyhisselâm olduğu söylenmiştir; bu, Atâ'nın İbn Abbâs'tan rivayeti ile Dahhâk'ın görüşüdür. Mana şudur: Elçimi ve onun doğruluğunu yakında bileceksiniz, fakat bu bilginin size fayda vermeyeceği bir zamanda! Uyarı (el-inzâr) manasında olduğu da söylenmiştir; mana şudur: Kitap ve Resul ile sizi uyarmamın akıbetini yakında bileceksiniz. O'nun: { كَيْفَ نَذِيرِ } “Tehdidimin nasıl olduğu” buyruğundaki 'keyfe' (كَيْفَ) ise zikrettiğimiz Peygamber'in doğruluğunu ve uyarının cezasını haber verir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا خَوَّفَ الْكُفَّارَ بِهَذِهِ التَّخْوِيفَاتِ أَكَّدَ ذَلِكَ التَّخْوِيفَ بِالْمِثَالِ وَالْبُرْهَانِ أَمَّا الْمِثَالُ فَهُوَ أَنَّ الْكُفَّارَ الَّذِينَ كَانُوا قَبْلَهُمْ شَاهَدُوا أَمْثَالَ هَذِهِ الْعُقُوبَاتِ بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ فَقَالَ:
Bil ki O Teâlâ, kâfirleri bu korkutmalarla uyarınca, bu korkutmayı misal ve bürhanla pekiştirdi. Misale gelince; onlardan önceki kâfirler küfürleri sebebiyle bu tür cezaları bizzat görmüşlerdi. Nitekim şöyle buyurdu:
[سورة الملك (٦٧) : آية ١٨]
[Mülk Suresi (67): Ayet 18]
وَلَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (١٨)
{ وَلَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ } “Andolsun onlardan öncekiler de yalanlamıştı; Benim inkârım/cezalandırmam nasılmış [gördüler]!” (18)
يَعْنِي عَادًا وَثَمُودَ وَكُفَّارَ الْأُمَمِ، وَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ أَيْ إِنْكَارِي وَتَغْيِيرِي، أَلَيْسَ وَجَدُوا الْعَذَابَ حَقًّا وَالثَّانِي: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: النَّكِيرُ عِقَابُ الْمُنْكِرِ، ثُمَّ قَالَ: وَإِنَّمَا سَقَطَ الْيَاءُ مِنْ نَذِيرِي، ومن نكيري حتى تكون مشابهة لرؤوس الْآيِ الْمُتَقَدِّمَةِ عَلَيْهَا، وَالْمُتَأَخِّرَةِ عَنْهَا. وَأَمَّا الْبُرْهَانُ فَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ مَا يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ، وَمَتَى ثَبَتَ ذَلِكَ ثَبَتَ كَوْنُهُ تَعَالَى قَادِرًا عَلَى إِيصَالِ جَمِيعِ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ إليهم، وذلك البرهان من وجوه:
Yani Âd, Semûd ve [geçmiş] ümmetlerin kâfirlerini [kastediyor]. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Vâhidî şöyle demiştir: { فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ } “Benim inkârım/cezalandırmam nasılmış” yani inkârım ve değiştirmem nasılmış; azabı hak olarak bulmadılar mı? İkincisi: Ebû Müslim şöyle demiştir: 'Nekîr (نَكِير), inkâr edenin cezalandırılmasıdır.' Sonra şöyle dedi: 'Nezîrî (نَذِيرِي) ve nekîrî (نَكِيرِي) kelimelerindeki 'yâ' harfi, ancak kendilerinden önceki ve sonraki ayet sonlarına (fâsılalara) uygun olsun diye düşürülmüştür.' Bürhana gelince; O Teâlâ kemâl-i kudretine delalet eden şeyleri zikretmiştir; bu sabit olduğunda O Teâlâ'nın her türlü azabı onlara ulaştırmaya kādir olduğu da sabit olur. Bu bürhan birkaç vecihtendir:
[سورة الملك (٦٧) : آية ١٩]
[Mülk Suresi (67): Ayet 19]
أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلاَّ الرَّحْمنُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ بَصِيرٌ (١٩)
{ أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلاَّ الرَّحْمنُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ بَصِيرٌ } “Üstlerinde kanat çırparak ve [zaman zaman] toplayarak uçan kuşları görmezler mi? Onları Rahmân’dan başkası tutmuyor. Şüphesiz O, her şeyi hakkıyla görendir.” (19)
الْبُرْهَانُ الْأَوَّلُ: هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ.
Birinci Bürhan: O Teâlâ'nın: { أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ } “Üstlerinde kanat çırparak ve [kanatlarını] toplayarak [uçan] kuşları görmezler mi?” buyruğudur.
صافَّاتٍ أَيْ بَاسِطَاتٍ أَجْنِحَتِهِنَّ فِي الْجَوِّ عِنْدَ طَيَرَانِهَا وَيَقْبِضْنَ وَيَضْمُمْنَهَا إِذَا ضَرَبْنَ بِهَا جُنُوبَهُنَّ.
{ صافَّاتٍ } “kanatlarını açıp süzülenler” yani uçarken havada kanatlarını açanlar; { وَيَقْبِضْنَ } “ve [kanatlarını] toplayanlar” ise yanlarına vurduklarında kanatlarını kapatanlar demektir.
فَإِنْ قِيلَ لِمَ قَالَ: وَيَقْبِضْنَ وَلَمْ يَقُلْ وَقَابِضَاتٍ، قُلْنَا: لِأَنَّ الطَّيَرَانَ فِي الْهَوَاءِ كَالسِّبَاحَةِ فِي الْمَاءِ، وَالْأَصْلُ فِي السِّبَاحَةِ مَدُّ الْأَطْرَافِ وَبَسْطُهَا وَأَمَّا الْقَبْضُ فَطَارِئٌ عَلَى الْبَسْطِ لِلِاسْتِظْهَارِ بِهِ عَلَى التَّحَرُّكِ، فَجِيءَ بِمَا هُوَ طَارِئٌ غَيْرُ أَصْلِيٍّ بِلَفْظِ الْفِعْلِ عَلَى مَعْنَى أَنَّهُنَّ صَافَّاتٍ، وَيَكُونُ مِنْهُنَّ الْقَبْضُ تَارَةً بَعْدَ تَارَةٍ، كَمَا يَكُونُ مِنَ السَّابِحِ.
Eğer: 'Niçin kābıdât (قَابِضَاتٍ) [ismini] demeyip de { وَيَقْبِضْنَ } “ve [kanatlarını] toplarlar” [fiilini] söyledi?' denilirse; deriz ki: Çünkü havada uçmak, suda yüzmek gibidir. Yüzmede asıl olan uzuvları uzatmak ve açmaktır; toplamak ise harekete destek olmak üzere açma haline sonradan arız olan bir durumdur. Dolayısıyla arızî ve gayr-i aslî olan durum, tıpkı yüzen kimsede olduğu gibi onların süzüldükleri ve zaman zaman da kanatlarını topladıkları manasını vermek üzere fiil lafzıyla getirilmiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمنُ وَذَلِكَ لِأَنَّهَا مَعَ ثِقَلِهَا وَضَخَامَةِ أَجْسَامِهَا لَمْ يَكُنْ بَقَاؤُهَا فِي جَوِّ الْهَوَاءِ إلا بإمساك الله وحفظه، وهاهنا سُؤَالَانِ:
Sonra O Teâlâ: { مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمنُ } “Onları Rahmân’dan başkası tutmuyor” buyurdu. Zira kuşlar, ağırlıklarına ve cüsselerinin iriliğine rağmen hava boşluğunda ancak Allah'ın tutması ve korumasıyla kalabilmektedir. Burada iki soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: هَلْ تَدُلُّ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْأَفْعَالَ الِاخْتِيَارِيَّةَ لِلْعَبْدِ مَخْلُوقَةٌ لِلَّهِ، قُلْنَا: نَعَمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّ اسْتِمْسَاكَ الطَّيْرِ فِي الْهَوَاءِ فِعْلٌ اخْتِيَارِيٌّ لِلطَّيْرِ.
Birinci Soru: Bu ayet, kulun ihtiyarî fiillerinin Allah tarafından yaratıldığına delalet eder mi? Deriz ki: Evet; zira kuşun havada tutunması, kuş için ihtiyarî bir fiildir.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمنُ فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ مَخْلُوقٌ لِلَّهِ تَعَالَى.
Sonra O Teâlâ: { مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمنُ } “Onları Rahmân’dan başkası tutmuyor” buyurmuştur. Bu da kulun fiilinin Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olduğuna delalet eder.
السؤال الثاني: أنه تعالى قال في النحل [٧٩] : أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ ما يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ وقال هاهنا: مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمنُ فَمَا الْفَرْقُ؟ قُلْنَا: ذَكَرَ فِي النَّحْلِ أَنَّ الطَّيْرَ مُسَخَّرَاتٍ فِي جَوِّ السَّمَاءِ فَلَا جَرَمَ كَانَ إِمْسَاكُهَا هُنَاكَ محض الإلهية، وذكر هاهنا أَنَّهَا صَافَّاتٌ وَقَابِضَاتٌ، فَكَانَ إِلْهَامُهَا إِلَى كَيْفِيَّةِ الْبَسْطِ، وَالْقَبْضِ عَلَى الْوَجْهِ الْمُطَابِقِ لِلْمَنْفَعَةِ مِنْ رَحْمَةِ الرَّحْمَنِ.
İkinci Soru: O Teâlâ Nahl Suresi'nde [79]: { أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ ما يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ } “Göğün boşluğunda boyun eğdirilmiş kuşları görmediler mi? Onları Allah’tan başkası tutmuyor” buyurmuş, burada ise: { مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمنُ } “Onları Rahmân’dan başkası tutmuyor” buyurmuştur; aralarındaki fark nedir? Deriz ki: Nahl Suresi'nde kuşların gök boşluğunda boyun eğdirilmiş olduğunu zikretmiştir, bu yüzden orada onları tutmak sırf ilahî kudrettendir. Burada ise onların kanat açtıklarını ve topladıklarını zikretmiştir; dolayısıyla onların faydalarına uygun şekilde kanat açma ve kapama keyfiyetine ilham edilmeleri Rahmân'ın rahmetindendir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ بَصِيرٌ وَفِيهِ وَجْهَانِ الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنَ الْبَصِيرِ، كَوْنُهُ عَالِمًا بِالْأَشْيَاءِ الدَّقِيقَةِ، كَمَا يقال: فلا بَصُرَ فِي هَذَا الْأَمْرِ، أَيْ حَذَقَ وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ نُجْرِيَ اللَّفْظَ عَلَى ظَاهِرِهِ فَنَقُولَ: إِنَّهُ تَعَالَى شَيْءٌ، وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ بَصِيرٌ، فَيَكُونُ رَائِيًا لِنَفْسِهِ وَلِجَمِيعِ الْمَوْجُودَاتِ، وَهَذَا هُوَ الَّذِي يَقُولُهُ أَصْحَابُنَا مِنْ أَنَّهُ تَعَالَى يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ مَرْئِيًّا وَأَنَّ كُلَّ/ الْمَوْجُودَاتِ كَذَلِكَ، فَإِنْ قِيلَ: الْبَصِيرُ إِذَا عُدِّيَ بِالْبَاءِ يَكُونُ بِمَعْنَى الْعَالِمِ، يُقَالُ: فُلَانٌ بَصِيرٌ بِكَذَا إِنْ كَانَ عَالِمًا بِهِ، قُلْنَا: لَا نُسَلِّمُ، فَإِنَّهُ يُقَالُ: إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بِالْمَسْمُوعَاتِ، بَصِيرٌ بِالْمُبْصَرَاتِ.
Sonra O Teâlâ: { إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ بَصِيرٌ } “Şüphesiz O, her şeyi hakkıyla görendir” buyurdu. Bunda iki vecih vardır: Birinci Vecih: 'Basîr'den (الْبَصِير) maksat, tıpkı 'filan bu işte basiretli oldu' yani mahir oldu denildiği gibi, O'nun en ince şeyleri bilen olmasıdır. İkinci Vecih: Lafzı zahirine hamledip şöyle dememizdir: Şüphesiz O Teâlâ bir şeydir ve Allah her şeyi hakkıyla görendir; dolayısıyla O, Kendisini ve bütün mevcudatı görendir. Ashabımızın (Eş'arîlerin) O Teâlâ'nın görülmesinin caiz olduğu ve bütün mevcudatın da böyle olduğu yönündeki sözü işte budur. Şayet: ''Basîr' kelimesi 'bâ' harf-i cerriyle geçişli kılındığında 'âlim' (bilen) manasına gelir; nitekim bir kimse bir şeyi bildiğinde 'filan şuna basîrdir (onu bilendir)' denilir' denilirse; deriz ki: Bunu kabul etmeyiz; zira 'Allah işitilenleri işiten (semî'), görülenleri görendir (basîr)' denilir.
[سورة الملك (٦٧) : آية ٢٠]
[Mülk Suresi (67): Ayet 20]
أَمَّنْ هذَا الَّذِي هُوَ جُنْدٌ لَكُمْ يَنْصُرُكُمْ مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ إِنِ الْكافِرُونَ إِلاَّ فِي غُرُورٍ (٢٠)
{ أَمَّنْ هذَا الَّذِي هُوَ جُنْدٌ لَكُمْ يَنْصُرُكُمْ مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ إِنِ الْكافِرُونَ إِلاَّ فِي غُرُورٍ } “Yoksa Rahmân’dan başka size yardım edecek ordunuz kimdir? İnkârcılar ancak bir aldanış içindedirler.” (20)
اعلم أنه الْكَافِرِينَ كَانُوا يَمْتَنِعُونَ عَنِ الْإِيمَانِ، وَلَا يَلْتَفِتُونَ إِلَى دَعْوَةِ الرَّسُولِ ﵊، وَكَانَ تَعْوِيلُهُمْ عَلَى شَيْئَيْنِ أَحَدُهُمَا: الْقُوَّةُ الَّتِي كَانَتْ حَاصِلَةً لَهُمْ بِسَبَبِ مَالِهِمْ وَجُنْدِهِمْ وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ:
Bil ki kâfirler imandan kaçınıyor, Resul'ün aleyhisselâm davetine iltifat etmiyorlardı; onların dayandıkları iki şey vardı: Birincisi: Malları ve orduları sebebiyle elde ettikleri güçtü. İkincisi ise şöyle demeleriydi:
هَذِهِ الْأَوْثَانُ، تُوصِلُ إِلَيْنَا جَمِيعَ الْخَيْرَاتِ، وَتَدْفَعُ عَنَّا كُلَّ الْآفَاتِ وَقَدْ أَبْطَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ، أَمَّا الْأَوَّلُ فَبِقَوْلِهِ: أَمَّنْ هذَا الَّذِي هُوَ جُنْدٌ لَكُمْ يَنْصُرُكُمْ مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ وَهَذَا نَسَقٌ عَلَى قَوْلِهِ:
'Bu putlar bize bütün hayırları ulaştırır ve bizden bütün afetleri savar.' Allah onların bu iki gerekçesinin her birini boşa çıkardı. Birincisini: { أَمَّنْ هذَا الَّذِي هُوَ جُنْدٌ لَكُمْ يَنْصُرُكُمْ مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ } “Yoksa Rahmân’dan başka size yardım edecek ordunuz kimdir?” buyruğuyla [boşa çıkardı]. Bu,
أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ [الْمُلْكِ: ١٧] وَالْمَعْنَى أَمْ مَنْ يُشَارُ إِلَيْهِ مِنَ الْمَجْمُوعِ، وَيُقَالُ: هَذَا الَّذِي هُوَ جُنْدٌ لَكُمْ يَنْصُرُكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرْسَلَ عَذَابَهُ عَلَيْكُمْ، ثُمَّ قَالَ: إِنِ الْكافِرُونَ إِلَّا فِي غُرُورٍ أَيْ مِنَ الشَّيْطَانِ يَغُرُّهُمْ بِأَنَّ العذاب لا ينزل بهم.
{ أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ } “Yoksa gökte olandan güvende misiniz?” [Mülk: 17] buyruğuna atıftır. Mana şudur: Yoksa bu topluluktan işaret edilip de 'Allah azabını üzerinize gönderdiğinde O'ndan başka size yardım edecek ordunuz işte budur' denilebilecek kim vardır? Sonra: { إِنِ الْكافِرُونَ إِلَّا فِي غُرُورٍ } “İnkârcılar ancak bir aldanış içindedirler” buyurdu; yani şeytandan gelen bir aldanış içindedirler; şeytan onlara azabın inmeyeceğini fısıldayarak onları aldatmaktadır.
[سورة الملك (٦٧) : آية ٢١]
[Mülk Suresi (67): Ayet 21]
أَمَّنْ هذَا الَّذِي يَرْزُقُكُمْ إِنْ أَمْسَكَ رِزْقَهُ بَلْ لَجُّوا فِي عُتُوٍّ وَنُفُورٍ (٢١)
{ أَمَّنْ هذَا الَّذِي يَرْزُقُكُمْ إِنْ أَمْسَكَ رِزْقَهُ بَلْ لَجُّوا فِي عُتُوٍّ وَنُفُورٍ } “Yoksa O, rızkını kesiverse size rızık verecek olan kimdir? Hayır, onlar azgınlık ve nefrette direnip durmaktadırlar.” (21)
أَمَّا الثَّانِي فَهُوَ قَوْلُهُ: أَمَّنْ هذَا الَّذِي يَرْزُقُكُمْ إِنْ أَمْسَكَ رِزْقَهُ.
İkincisine gelince, O'nun: { أَمَّنْ هذَا الَّذِي يَرْزُقُكُمْ إِنْ أَمْسَكَ رِزْقَهُ } “Yoksa O, rızkını kesiverse size rızık verecek olan kimdir?” buyruğudur.
وَالْمَعْنَى: مَنِ الَّذِي يَرْزُقُكُمْ مِنْ آلِهَتِكُمْ إِنْ أَمْسَكَ اللَّهُ الرِّزْقَ عَنْكُمْ، وَهَذَا أَيْضًا مِمَّا لَا يُنْكِرُهُ ذُو عَقْلٍ، وَهَذَا أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ أَمْسَكَ أَسْبَابَ الرِّزْقِ كَالْمَطَرِ وَالنَّبَاتِ وَغَيْرِهِمَا لَمَا وُجِدَ رَازِقٌ سِوَاهُ فَعِنْدَ وُضُوحِ هَذَا الْأَمْرِ قَالَ تَعَالَى: بَلْ لَجُّوا فِي عُتُوٍّ وَنُفُورٍ وَالْمُرَادُ أَصَرُّوا وَتَشَدَّدُوا مَعَ وُضُوحِ الْحَقِّ، فِي عُتُوٍّ أَيْ فِي تَمَرُّدٍ وَتَكَبُّرٍ وَنُفُورٍ، أَيْ تَبَاعُدٍ عَنِ الْحَقِّ وَإِعْرَاضٍ عَنْهُ فَالْعُتُوُّ بِسَبَبِ حِرْصِهِمْ عَلَى الدُّنْيَا وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى فَسَادِ الْقُوَّةِ الْعَمَلِيَّةِ، وَالنُّفُورُ بِسَبَبِ جَهْلِهِمْ، وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى فَسَادِ الْقُوَّةِ النَّظَرِيَّةِ.
Mana şudur: Şayet Allah sizden rızkı kesecek olsa, ilahlarınızdan size rızık verebilecek olan kimdir? Bu da akıl sahibi hiç kimsenin inkâr edemeyeceği bir husustur. Zira O Teâlâ yağmur, bitki ve benzeri rızık sebeplerini tutsa, O'ndan başka hiçbir rızık verici bulunamaz. Bu husus apaçık ortaya çıkınca O Teâlâ: { بَلْ لَجُّوا فِي عُتُوٍّ وَنُفُورٍ } “Hayır, onlar azgınlık ve nefrette direnip durmaktadırlar” buyurdu. Maksat, hakkın apaçık olmasına rağmen direnip inat ettikleridir; 'utuvv' (عُتُوٍّ) yani serkeşlik ve kibirde, 'nüfûr' (نُفُورٍ) yani haktan uzaklaşma ve yüz çevirmede [direndiler]. Utuvv (azgınlık), onların dünyaya olan hırslarından kaynaklanır ki bu ameli kuvvetin bozulmasına işarettir; nüfûr (kaçış/nefret) ise cehaletlerinden kaynaklanır ki bu da nazarî kuvvetin bozulmasına işarettir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَهُمْ بِالْعُتُوِّ وَالنُّفُورِ، نَبَّهَ عَلَى مَا يَدُلُّ عَلَى قبح هذين الوصفين. فقال تعالى:
Bil ki O Teâlâ onları azgınlık ve nefretle niteleyince, bu iki vasfın çirkinliğine delalet eden hususa dikkat çekti ve şöyle buyurdu:
[سورة الملك (٦٧) : آية ٢٢]
[Mülk Suresi (67): Ayet 22]
أَفَمَنْ يَمْشِي مُكِبًّا عَلى وَجْهِهِ أَهْدى أَمَّنْ يَمْشِي سَوِيًّا عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢٢)
{ أَفَمَنْ يَمْشِي مُكِبًّا عَلى وَجْهِهِ أَهْدى أَمَّنْ يَمْشِي سَوِيًّا عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Şimdi yüzüstü kapanarak yürüyen mi daha doğru yoldadır, yoksa dosdoğru bir yol üzerinde dimdik yürüyen mi?” (22)
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: أَكَبَّ مُطَاوِعُ كَبَّهُ، يُقَالُ: كَبَبْتُهُ فَأَكَبَّ وَنَظِيرُهُ قَشَعَتِ/ الرِّيحُ السَّحَابَ فَأَقْشَعَ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، و (جاء) شَيْءٌ مِنْ بِنَاءِ أَفْعَلَ مُطَاوِعًا، بَلْ قَوْلُكَ: أَكَبَّ مَعْنَاهُ دَخَلَ فِي الْكَبِّ وَصَارَ ذَا كَبٍّ، وَكَذَلِكَ أَقْشَعَ السَّحَابُ دَخَلَ فِي الْقَشْعِ، وَأَنْفَضَ أَيْ دَخَلَ فِي النَّفْضِ، وَهُوَ نَفْضُ الْوِعَاءِ فَصَارَ عِبَارَةً عَنِ الْفَقْرِ وَأَلَامَ دَخَلَ فِي اللَّوْمِ، وَأَمَّا مُطَاوِعُ كَبَّ وَقَشَعَ فَهُوَ انْكَبَّ وَانْقَشَعَ.
Birinci Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: ''Ekebbe' (أَكَبَّ) kelimesi 'kebbe'nin (كَبَّهُ) mutâvaatıdır (dönüşlüsüdür); 'onu yüzüstü çevirdim, o da yüzüstü kapandı' (كَبَبْتُهُ فَأَكَبَّ) denilir. Bunun benzeri 'rüzgâr bulutu dağıttı, o da dağıldı' (قَشَعَتِ الرِّيحُ السَّحَابَ فَأَقْشَعَ) sözüdür.' el-Keşşâf sahibi ise şöyle demiştir: 'İş öyle değildir; 'ef'ale' (أَفْعَلَ) vezninden mutâvaat olarak hiçbir şey gelmemiştir. Bilakis senin 'ekebbe' (أَكَبَّ) demenin manası, yüzüstü kapanma haline girdi ve kapaklanan biri oldu demektir. Aynı şekilde 'akşea's-sehâb' (أَقْشَعَ السَّحَابُ) bulutun dağılma haline girmesi, 'enfada' (أَنْفَضَ) kap kacağı boşaltma haline girmesi demektir ki bu fakirlikten kinaye olmuştur; 'elâme' (أَلَامَ) ise kınanma haline girdi demektir. 'Kebbe' (كَبَّ) ve 'kaşea' (قَشَعَ) fiillerinin mutâvaatı ise 'inkebbe' (انْكَبَّ) ve 'inkaşea' (انْقَشَعَ) şeklindedir.'
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: يَمْشِي مُكِبًّا عَلى وَجْهِهِ وُجُوهًا: أَحَدُهَا: مَعْنَاهُ أَنَّ الَّذِي يَمْشِي فِي مَكَانٍ غَيْرِ مُسْتَوٍ بَلْ فِيهِ ارْتِفَاعٌ وَانْخِفَاضٌ فَيَعْثُرُ كُلَّ سَاعَةٍ وَيَخِرُّ عَلَى وَجْهِهِ مُكِبًّا فَحَالُهُ نَقِيضُ حَالِ مَنْ يَمْشِي سَوِيًّا أَيْ قَائِمًا سَالِمًا مِنَ الْعُثُورِ وَالْخُرُورِ وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُتَعَسِّفَ الَّذِي يَمْشِي هَكَذَا وَهَكَذَا عَلَى الْجَهَالَةِ وَالْحَيْرَةِ لَا يَكُونُ كَمَنْ يَمْشِي إِلَى جِهَةٍ مَعْلُومَةٍ مَعَ الْعِلْمِ وَالْيَقِينِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْأَعْمَى الَّذِي لَا يَهْتَدِي إِلَى الطَّرِيقِ فَيَتَعَسَّفُ وَلَا يَزَالُ يَنْكَبُّ عَلَى وَجْهِهِ لَا يَكُونُ كَالرَّجُلِ السَّوِيِّ الصَّحِيحِ الْبَصَرِ الْمَاشِي فِي الطَّرِيقِ الْمَعْلُومِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا
İkinci Mesele: { يَمْشِي مُكِبًّا عَلى وَجْهِهِ } “yüzüstü kapanarak yürüyen kimse” buyruğunun tefsirinde [âlimler] birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Bunun anlamı; düz olmayan, aksine inişli çıkışlı bir yerde yürüyen, bu yüzden her an tökezleyip yüzüstü kapaklanan kimsenin durumu; 'seviyyen' (سَوِيًّا) yani dimdik ayakta, tökezlemekten ve düşmekten salim olarak yürüyen kimsenin durumunun zıddıdır. İkincisi: Cehalet ve şaşkınlık içinde bir o yana bir bu yana rastgele yürüyen kimse, ilim ve yakin ile bilinen bir yöne doğru yürüyen kimse gibi olmaz. Üçüncüsü: Yolu bulamayıp rastgele yürüyen ve sürekli yüzüstü kapaklanan âmâ kimse; bilinen yolda yürüyen, azaları düzgün ve basireti/gözü sağlam kimse gibi olmaz. Daha sonra [âlimler] ihtilaf etmişlerdir...
فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: هَذَا حِكَايَةُ حَالِ الْكَافِرِ فِي الْآخِرَةِ، قَالَ قَتَادَةُ: الْكَافِرُ أَكَبَّ عَلَى مَعَاصِي اللَّهِ فَحَشَرَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وَجْهِهِ، وَالْمُؤْمِنُ كَانَ عَلَى الدِّينِ الْوَاضِحِ فَحَشَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى الطَّرِيقِ السَّوِيِّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَقَالَ آخَرُونَ: بَلْ هَذَا حِكَايَةُ حَالِ الْمُؤْمِنِ وَالْكَافِرِ وَالْعَالِمِ وَالْجَاهِلِ فِي الدُّنْيَا، وَاخْتَلَفُوا أَيْضًا فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: هَذَا عَامٌّ فِي حَقِّ جَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْكُفَّارِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ شَخْصٌ مُعَيَّنٌ، فَقَالَ مُقَاتِلٌ: الْمُرَادُ أَبُو جَهْلٍ وَالنَّبِيُّ ﵊، وَقَالَ عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: الْمُرَادُ أَبُو جَهْلٍ وَحَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَقَالَ عِكْرِمَةُ هُوَ أبو جهل وعمار بن ياسر.
Onlardan bazıları: 'Bu, kâfirin ahiretteki halinin hikâyesidir' demiştir. Katâde şöyle demiştir: 'Kâfir, Allah'ın isyanları üzerine kapanıp kaldı; Allah da kıyamet gününde onu yüzüstü haşretti. Mümin ise apaçık din üzere idi; Allah Teâlâ da kıyamet gününde onu dosdoğru yol üzere haşretti.' Diğerleri ise: 'Bilakis bu, mümin ile kâfirin, âlim ile cahilin dünyadaki halinin hikâyesidir' demişlerdir. Yine ihtilaf etmişlerdir; bazısı: 'Bu, bütün müminler ve kâfirler hakkında umumîdir' derken, bazısı da: 'Bilakis bundan maksat muayyen bir şahıstır' demiştir. Mukâtil: 'Maksat Ebû Cehil ile Peygamber'dir aleyhisselâm' demiştir. Atâ'nın İbn Abbâs'tan rivayetine göre: 'Maksat Ebû Cehil ile Hamza b. Abdilmuttalib'dir.' İkrime ise: 'O, Ebû Cehil ile Ammâr b. Yâsir'dir' demiştir.
الْبُرْهَانُ الثَّانِي: عَلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ قَوْلُهُ تَعَالَى:
O'nun kemâl-i kudretine ikinci bürhan, O Teâlâ'nın şu buyruğudur:
[سورة الملك (٦٧) : آية ٢٣]
[Mülk Suresi (67): Ayet 23]
قُلْ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلاً مَا تَشْكُرُونَ (٢٣)
{ قُلْ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلاً مَا تَشْكُرُونَ } “De ki: 'Sizi yaratan, size işitme [duyusu], gözler ve kalpler veren O'dur. Ne de az şükrediyorsunuz!'” (23)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَوْرَدَ الْبُرْهَانَ أَوَّلًا مِنْ حَالِ سَائِرِ الْحَيَوَانَاتِ، وَهُوَ وُقُوفُ الطَّيْرِ فِي الْهَوَاءِ، أَوْرَدَ الْبُرْهَانَ بَعْدَهُ مِنْ أَحْوَالِ النَّاسِ وَهُوَ هَذِهِ الْآيَةُ، وَذَكَرَ مِنْ عَجَائِبِ مَا فِيهِ حَالَ السَّمْعِ وَالْبَصَرِ وَالْفُؤَادِ، وَلَقَدْ تَقَدَّمَ شَرْحُ أَحْوَالِ هَذِهِ الْأُمُورِ الثَّلَاثَةِ فِي هَذَا الْكِتَابِ مِرَارًا فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ، وَاعْلَمْ أَنَّ في ذكرها هاهنا تَنْبِيهًا عَلَى دَقِيقَةٍ لَطِيفَةٍ، كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: أَعْطَيْتُكُمْ هَذِهِ الْإِعْطَاءَاتِ الثَّلَاثَةَ مَعَ مَا فِيهَا مِنَ الْقُوَى الشَّرِيفَةِ، لَكِنَّكُمْ ضَيَّعْتُمُوهَا فَلَمْ تَقْبَلُوا مَا سَمِعْتُمُوهُ وَلَا اعْتَبَرْتُمْ بِمَا أَبْصَرْتُمُوهُ، وَلَا تَأَمَّلْتُمْ فِي عَاقِبَةِ مَا عَقَلْتُمُوهُ، فَكَأَنَّكُمْ ضَيَّعْتُمْ هَذِهِ النِّعَمَ وَأَفْسَدْتُمْ هَذِهِ الْمَوَاهِبَ، فَلِهَذَا قَالَ: قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ وَذَلِكَ لِأَنَّ شُكْرَ نِعْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى هُوَ أَنْ يَصْرِفَ تِلْكَ النِّعْمَةَ إِلَى وَجْهِ رِضَاهُ، / وَأَنْتُمْ لَمَّا صَرَفْتُمُ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْعَقْلَ لَا إِلَى طَلَبِ مَرْضَاتِهِ فَأَنْتُمْ ما شكرتم نعمته ألبتة.
Bil ki O Teâlâ bürhanı ilk olarak diğer hayvanların halinden, yani kuşun havada durmasından getirince, ardından bürhanı insanların hallerinden getirdi ki o da bu ayettir. Onda bulunan acaipliklerden işitme, görme ve kalp durumunu zikretti. Bu üç şeyin hallerinin açıklaması bu kitapta defalarca geçmişti, dolayısıyla tekrar etmenin faydası yoktur. Bil ki bunların burada zikredilmesinde latif bir inceliğe dikkat çekilmiştir; sanki O Teâlâ şöyle buyurmuştur: 'İçlerindeki şerefli kuvvetlerle birlikte bu üç bağışı size verdim; fakat siz onları zayi ettiniz, ne işittiğinizi kabul ettiniz, ne gördüklerinizden ibret aldınız, ne de aklettiklerinizin akıbetini düşündünüz. Sanki bu nimetleri zayi ettiniz ve bu bağışları boşa çıkardınız.' İşte bundan dolayı: { قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ } “Ne de az şükrediyorsunuz!” buyurdu. Zira Allah Teâlâ'nın nimetine şükretmek, o nimeti O'nun rızası doğrultusunda kullanmaktır; siz ise işitmeyi, görmeyi ve aklı O'nun rızasını talep etme yönünde kullanmadığınız için O'nun nimetine asla şükretmiş olmadınız.
البرهان الثالث: قوله تعالى:
Üçüncü bürhan: O Teâlâ'nın şu buyruğudur:
[سورة الملك (٦٧) : آية ٢٤]
[Mülk Suresi (67): Ayet 24]