قُلْ هُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٤)
{ قُلْ هُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “De ki: 'Sizi yeryüzünde çoğaltıp yayan O'dur ve O'nun huzurunda toplanacaksınız.'” (24)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى اسْتَدَلَّ بِأَحْوَالِ الْحَيَوَانَاتِ أَوَّلًا ثُمَّ بِصِفَاتِ الْإِنْسَانِ ثَانِيًا وَهِيَ السَّمْعُ وَالْبَصَرُ وَالْعَقْلُ، ثُمَّ بِحُدُوثِ ذَاتِهِ ثَالِثًا وَهُوَ قَوْلُهُ: هُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَاحْتَجَّ الْمُتَكَلِّمُونَ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ لَيْسَ هُوَ الْجَوْهَرُ الْمُجَرَّدُ عَنِ التَّحَيُّزِ وَالْكَمِّيَّةِ عَلَى مَا يَقُولُهُ الْفَلَاسِفَةُ وَجَمَاعَةٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ لِأَنَّهُ قَالَ: قُلْ هُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَبَيَّنَ أَنَّهُ ذَرَأَ الْإِنْسَانَ فِي الْأَرْضِ، وَهَذَا يَقْتَضِي كَوْنَ الْإِنْسَانِ مُتَحَيِّزًا جِسْمًا، وَاعْلَمْ أَنَّ الشُّرُوعَ فِي هَذِهِ الدَّلَائِلِ إِنَّمَا كَانَ لِبَيَانِ صِحَّةِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ لِيُثْبِتَ مَا ادَّعَاهُ مِنَ الِابْتِلَاءِ فِي قَوْلِهِ: لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَهُوَ الْعَزِيزُ الْغَفُورُ [الْمُلْكِ: ٢] ثُمَّ لِأَجْلِ إِثْبَاتِ هَذَا الْمَطْلُوبِ، ذَكَرَ وُجُوهًا مِنَ الدَّلَائِلِ عَلَى قُدْرَتِهِ، ثُمَّ خَتَمَهَا بِقَوْلِهِ: قُلْ هُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَمَّا كَانَتِ الْقُدْرَةُ عَلَى الْخَلْقِ ابْتِدَاءً تُوجِبُ الْقُدْرَةَ عَلَى الْإِعَادَةِ لَا جَرَمَ قَالَ بَعْدَهُ: وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ فَبَيَّنَ بِهَذَا أَنَّ جَمِيعَ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنَ الدَّلَائِلِ إِنَّمَا كَانَ لِإِثْبَاتِ هَذَا الْمَطْلُوبِ.
Bil ki O Teâlâ önce hayvanların halleriyle, sonra insanın sıfatları -ki bunlar işitme, görme ve akıldır- ile, üçüncü olarak da onun zatının sonradan yaratılmış olmasıyla (hudûsuyla) delil getirmiştir; bu da O'nun: { هُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ } “Sizi yeryüzünde çoğaltıp yayan O'dur” sözüdür. Kelamcılar, filozofların ve Müslümanlardan bir grubun iddia ettiği gibi insanın yer kaplamaktan (tahayyüzden) ve nicelikten (kemmiyetten) mücerred bir cevher olmadığına bu ayetle delil getirmişlerdir. Çünkü O: { قُلْ هُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ } “De ki: Sizi yeryüzünde çoğaltıp yayan O'dur” buyurarak insanı yeryüzünde yaydığını beyan etmiştir; bu da insanın yer kaplayan bir cisim olmasını gerektirir. Bil ki bu delillere girişilmesi ancak haşir ve neşrin sıhhatini beyan etmek içindir; ta ki: { لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَهُوَ الْعَزِيزُ الْغَفُورُ } [el-Mülk: 2] “Hanginizin daha güzel amel yapacağını sınamak için... O, Azîzdir, Gafûrdur” kavlindeki imtihan iddiasını ispatlasın. Sonra bu matlubu ispatlamak için kudretine dair çeşitli deliller zikretmiş, ardından bunları: { قُلْ هُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ } “De ki: Sizi yeryüzünde çoğaltıp yayan O'dur” kavliyle sonlandırmıştır. İlk baştan yaratmaya muktedir olmak, yeniden yaratmaya da muktedir olmayı gerektirdiğinden, şüphesiz bundan sonra: { وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “Ve O'nun huzurunda toplanacaksınız” buyurmuştur. Böylece daha önce zikredilen delillerin tamamının ancak bu matlubu ispatlamak için olduğunu beyan etmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ مُحَمَّدًا ﷺ بِأَنْ يُخَوِّفَهُمْ بِعَذَابِ اللَّهِ حَكَى عَنِ الْكُفَّارِ شَيْئَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُمْ طَالَبُوهُ بِتَعْيِينِ الْوَقْتِ. وهو قوله تعالى:
Bil ki O Teâlâ Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem onları Allah'ın azabıyla korkutmasını emredince, kâfirlerden iki şey nakletmiştir. Birincisi: Vaktin belirlenmesini talep etmiş olmalarıdır. Bu da O Teâlâ'nın şu buyruğudur:
[سورة الملك (٦٧) : آية ٢٥]
[Mülk Suresi (67): Ayet 25]
وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٢٥)
{ وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Ve derler ki: 'Eğer doğru söyleyenler iseniz bu vaad [edilen azap] ne zaman?'” (25)
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: يَقُولُ بِلَفْظِ الْمُسْتَقْبَلِ فَهَذَا يَحْتَمِلُ مَا يُوجَدُ مِنَ الْكُفَّارِ مِنْ هَذَا الْقَوْلِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَيَحْتَمِلُ الْمَاضِيَ، وَالتَّقْدِيرُ: فَكَانُوا يَقُولُونَ هَذَا الْوَعْدَ.
Birinci Mesele: Ebû Müslim dedi ki: O Teâlâ: { يَقُولُ } [buyururken] muzari (gelecek/şimdiki zaman) lafzıyla buyurmuştur. Bu, kâfirlerden gelecekte sadır olacak bu sözü ihtiva edebileceği gibi geçmişi de ihtiva edebilir; takdiri: 'Bu vaadi söylüyorlardı' [şeklindedir].
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَعَلَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ السُّخْرِيَةِ، وَلَعَلَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَهَا إِبْهَامًا لِلضَّعَفَةِ أَنَّهُ لَمَّا لَمْ يَتَعَجَّلْ فَلَا أَصْلَ لَهُ.
İkinci Mesele: Onlar bunu alay yollu söylüyor olabilirlerdi; belki de zayıf kimselere [azap] acele gelmediğine göre bir aslının olmadığını vehmettirmek için söylüyorlardı.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْوَعْدُ الْمَسْؤُولُ عَنْهُ مَا هُوَ؟ فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ الْقِيَامَةُ وَالثَّانِي: أَنَّهُ مُطْلَقُ الْعَذَابِ، وَفَائِدَةُ هَذَا الِاخْتِلَافِ تَظْهَرُ بَعْدَ ذَلِكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. ثُمَّ أَجَابَ اللَّهُ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ بِقَوْلِهِ تعالى:
Üçüncü Mesele: Hakkında soru sorulan vaad nedir? Bunda iki vecih vardır: Birincisi, onun kıyamet olduğudur; ikincisi ise mutlak azap olduğudur. Bu ihtilafın faydası inşallah bundan sonra ortaya çıkacaktır. Sonra Allah Teâlâ bu soruya şu buyruğuyla cevap vermiştir:
[سورة الملك (٦٧) : آية ٢٦]
[Mülk Suresi (67): Ayet 26]
قُلْ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٢٦)
{ قُلْ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ } “De ki: 'O bilgi ancak Allah katındadır. Ben ise sadece apaçık bir uyarıcıyım.'” (26)
وَالْمُرَادُ أَنَّ الْعِلْمَ بِالْوُقُوعِ غَيْرُ الْعِلْمِ بِوَقْتِ الْوُقُوعِ، فَالْعِلْمُ الْأَوَّلُ حَاصِلٌ عِنْدِي، وَهُوَ كَافٍ فِي الْإِنْذَارِ وَالتَّحْذِيرِ، أَمَّا الْعِلْمُ الثَّانِي فَلَيْسَ إِلَّا لِلَّهِ، وَلَا حَاجَةَ فِي كوني نذيرا مبينا إليه.
Murad şudur: [Azabın] vuku bulacağını bilmek, vuku vaktini bilmekten farklıdır. Birinci bilgi bende mevcuttur ve bu bilgi uyarıda bulunmak ve sakındırmak için yeterlidir. İkinci bilgiye gelince, o sadece Allah'a aittir ve apaçık bir uyarıcı olmam hususunda ona [vaktin bilgisine] ihtiyaç yoktur.
[سورة الملك (٦٧) : آية ٢٧]
[Mülk Suresi (67): Ayet 27]
فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَقِيلَ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تَدَّعُونَ (٢٧)
{ فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَقِيلَ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تَدَّعُونَ } “Onu yakından gördükleri zaman, inkâr edenlerin yüzleri karardı/kötüleşti ve [onlara]: 'İşte kendisini isteyip durduğunuz (yahut inkâr ettiğiniz) şey budur!' denildi.” (27)
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ حَالَهُمْ عِنْدَ نُزُولِ ذَلِكَ الْوَعْدِ فَقَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra O Teâlâ bu vaadin inişi anındaki hallerini beyan ederek: { فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Onu yakından gördükleri zaman inkâr edenlerin yüzleri karardı/kötüleşti” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ فَلَمَّا رَأَوْهُ الضَّمِيرُ لِلْوَعْدِ، وَالزُّلْفَةُ الْقُرْبُ وَالتَّقْدِيرُ: فَلَمَّا رَأَوْهُ قُرْبًا وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ لَمَّا اشْتَدَّ قُرْبُهُ، جَعَلَ كَأَنَّهُ فِي نَفْسِ الْقُرْبِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: مُعَايَنَةً، وَهَذَا مَعْنًى وَلَيْسَ بِتَفْسِيرٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَا قَرُبَ مِنَ الْإِنْسَانِ رَآهُ مُعَايَنَةً.
Birinci Mesele: { فَلَمَّا رَأَوْهُ } “Onu gördükleri zaman” kavlindeki zamir vaade aittir. Zülfe (زُلْفَة) ise yakınlık demektir; takdiri: 'Onu yakın olarak gördüklerinde' [şeklindedir]. Yakınlığı şiddetli olduğunda sanki yakınlığın bizzat kendisi kılınmış olması da muhtemeldir. Hasan [el-Basrî]: 'Gözle görerek (muâyene)' demiştir; bu bir manadır, tefsir değildir. Zira insana yaklaşan şeyi insan gözle görerek (muâyene ile) görür.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: اسْوَدَّتْ وَعَلَتْهَا الْكَآبَةُ وَالْقَتَرَةُ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: تَبَيَّنَ فِيهَا السُّوءُ، وَأَصْلُ السُّوءِ الْقُبْحُ، وَالسَّيِّئَةُ ضِدُّ الْحَسَنَةِ، يُقَالُ: سَاءَ الشيء يسوء فهو سيئ إذا قبح، وسيئ يُسَاءُ إِذَا قَبُحَ، وَهُوَ فِعْلٌ لَازِمٌ وَمُتَعَدٍّ فَمَعْنَى سِيئَتْ وُجُوهُهُمْ قَبُحَتْ بِأَنْ عَلَتْهَا الْكَآبَةُ وَغَشِيَهَا الْكُسُوفُ وَالْقَتَرَةُ وَكَلَحُوا، وَصَارَتْ وُجُوهُهُمْ كَوَجْهِ مَنْ يُقَادُ إِلَى الْقَتْلِ.
İkinci Mesele: { سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenlerin yüzleri karardı/kötüleşti” kavli hakkında İbn Abbâs: 'Yüzleri karardı, üzerlerini keder ve toz-toprak/karalık kapladı' demiştir. Zeccâc ise: 'Yüzlerinde kötülük/çirkinlik belirdi' demiştir. Sû' (السُّوء) kelimesinin aslı çirkinliktir; seyyie (السَّيِّئَة) ise hasenenin (iyiliğin) zıddıdır. Çirkinleştiği zaman sâe'ş-şey'u yesûu fehuve seyyi' (سَاءَ الشيء يسوء فهو سيئ) ve sîe yüsâü (سيئ يُسَاءُ) denilir. Bu hem lazım hem de müteaddi bir fiildir. Dolayısıyla sîet vücûhuhum (سِيئَتْ وُجُوهُهُمْ) ifadesinin anlamı: Üzerlerini keder kaplayarak, tutulma ve karalık bürüyerek çirkinleşti, yüzleri asıldı ve yüzleri ölüme götürülen kimsenin yüzü gibi oldu [demektir].
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً إِخْبَارٌ عَنِ الْمَاضِي، فَمَنْ حَمَلَ الْوَعْدَ فِي قَوْلِهِ:
Üçüncü Mesele: Bil ki O'nun: { فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً } “Onu yakından gördükleri zaman” kavli geçmişten bir haberdir. O Teâlâ'nın:
وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ [الملك: ٢٥] عَلَى مُطْلَقِ الْعَذَابِ سَهُلَ تَفْسِيرُ الْآيَةِ عَلَى قَوْلِهِ فَلِهَذَا قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ فِي قَوْلِهِ: فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً يَعْنِي أَنَّهُ لَمَّا أَتَاهُمْ عَذَابُ اللَّهِ الْمُهْلِكُ لَهُمْ كَالَّذِي نَزَلَ بِعَادٍ وَثَمُودَ سِيئَتْ وُجُوهُهُمْ:
{ وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ } [el-Mülk: 25] “Ve derler ki: 'Bu vaad ne zaman?'” kavlindeki vaadi mutlak azaba hamleden kimseye göre ayetin tefsiri onun kavline göre kolaylaşır. İşte bundan dolayı Ebû Müslim: { فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً } “Onu yakından gördükleri zaman” kavli hakkında şöyle demiştir: Yani Âd ve Semûd kavimlerinin başına inen gibi Allah'ın helak edici azabı onlara geldiğinde yüzleri kötüleşti/karardı;
عِنْدَ قُرْبِهِ مِنْهُمْ، وَأَمَّا مَنْ فَسَّرَ ذَلِكَ الْوَعْدَ بِالْقِيَامَةِ كَانَ قَوْلُهُ: فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً مَعْنَاهُ فَمَتَى مَا رَأَوْهُ زُلْفَةً، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً إِخْبَارٌ عَنِ الْمَاضِي وَأَحْوَالُ الْقِيَامَةِ مُسْتَقْبِلَةٌ لَا مَاضِيَةٌ فَوَجَبَ تَفْسِيرُ اللَّفْظِ بِمَا قُلْنَاهُ، قَالَ مُقَاتِلٌ: فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً أَيْ لَمَّا رَأَوُا العذاب في الآخر قَرِيبًا.
onlara yaklaştığı sırada. Bu vaadi kıyamet ile tefsir eden kimseye göre ise: { فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً } kavlinin manası: 'Onu yakından gördükleri vakit' [demektir]. Zira { فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً } kavli geçmişten haberdir, kıyametin halleri ise geçmiş değil gelecektir; bu sebeple lafzın söylediğimiz şekilde tefsir edilmesi vacip olmuştur. Mukâtil: '{ فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً } yani âhirette azabı yakın olarak gördükleri zaman' demiştir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقِيلَ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تَدَّعُونَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
O Teâlâ'nın: { وَقِيلَ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تَدَّعُونَ } “Ve [onlara]: 'İşte kendisini isteyip durduğunuz (yahut inkâr ettiğiniz) şey budur!' denildi” kavline gelince, bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ بَعْضُهُمْ: الْقَائِلُونَ هُمُ الزَّبَانِيَةُ، وَقَالَ آخَرُونَ: بَلْ يَقُولُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ذَلِكَ.
Birinci Mesele: Bazıları: 'Söyleyenler zebânîlerdir' dedi; diğerleri ise: 'Bilakis bunu birbirlerine söylerler' dedi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي قَوْلِهِ: تَدَّعُونَ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: قَالَ الْفَرَّاءُ: يُرِيدُ تَدَّعُونَ مِنَ الدُّعَاءِ أَيْ تَطْلُبُونَ وَتَسْتَعْجِلُونَ بِهِ، وَتَدْعُونَ وَتَدَّعُونَ وَاحِدٌ فِي اللُّغَةِ مِثْلُ تَذْكُرُونَ وَتَذَّكَّرُونَ وَتَدْخَرُونَ وَتَدَّخِرُونَ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ مِنَ الدَّعْوَى مَعْنَاهُ: هَذَا الَّذِي كُنْتُمْ تُبْطِلُونَهُ أَيْ تَدَّعُونَ أَنَّهُ بَاطِلٌ لَا يَأْتِيكُمْ أو هذا الذي كنتم بسببه وتدعون أَنَّكُمْ لَا تُبْعَثُونَ وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ هَذَا اسْتِفْهَامًا عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ، وَالْمَعْنَى أَهَذَا الَّذِي تَدَّعُونَ، لَا بَلْ كُنْتُمْ تَدَّعُونَ عَدَمَهُ.
İkinci Mesele: { تَدَّعُونَ } kavlinde birtakım vecihler vardır: Birincisi: Ferrâ dedi ki: 'Dua kökünden teddeûne (تَدَّعُونَ) manasını kasteder; yani onu talep ediyor ve acele istiyordunuz. Dilde ted'ûne (تَدْعُونَ) ile teddeûne (تَدَّعُونَ) aynıdır; tıpkı tezkürûne (تَذْكُرُونَ) ile tezzekkerûne (تَذَّكَّرُونَ), tedharûne (تَدْخَرُونَ) ile teddehirûne (تَدَّخِرُونَ) gibi.' İkincisi: Bunun da'vâ (iddia) kökünden olmasıdır; manası: 'Bu, sizin iptal ettiğiniz yani batıl olduğunu ve size gelmeyeceğini iddia ettiğiniz şeydir; yahut sebebiyle diriltilmeyeceğinizi iddia ettiğiniz şeydir.' Üçüncüsü: Bunun inkâr yollu bir istifham (soru) olmasıdır; mana: 'İddia ettiğiniz şey bu mudur? Hayır, bilakis siz onun yokluğunu iddia ediyordunuz' [şeklindedir].
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ يَعْقُوبُ الْحَضْرَمِيُّ تَدْعُونَ خَفِيفَةً مِنَ الدُّعَاءِ، وَقَرَأَ السَّبْعَةُ تَدَّعُونَ مُثَقَّلَةً مِنَ الِادِّعَاءِ.
Üçüncü Mesele: Ya'kūb el-Hadramî dua kökünden [şeddesiz] hafif olarak { تَدْعُونَ } şeklinde; Yedi kıraat imamı ise iddia kökünden şeddeli olarak { تَدَّعُونَ } şeklinde okumuştur.
[سورة الملك (٦٧) : آية ٢٨]
[Mülk Suresi (67): Ayet 28]
قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَهْلَكَنِيَ اللَّهُ وَمَنْ مَعِيَ أَوْ رَحِمَنا فَمَنْ يُجِيرُ الْكافِرِينَ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ (٢٨)
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَهْلَكَنِيَ اللَّهُ وَمَنْ مَعِيَ أَوْ رَحِمَنا فَمَنْ يُجِيرُ الْكافِرِينَ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ } “De ki: 'Gördünüz mü, Allah beni ve beraberimdekileri helak etse yahut bize merhamet etse, kâfirleri acı bir azaptan kim kurtarabilir?'” (28)
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْجَوَابَ هُوَ مِنَ النَّوْعِ الثَّانِي مِمَّا قَالَهُ الْكُفَّارُ لِمُحَمَّدٍ ﷺ حِينَ خَوَّفَهُمْ بِعَذَابِ اللَّهِ،
Bil ki bu cevap, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem onları Allah'ın azabıyla korkuttuğu zaman kâfirlerin söylediklerine dair ikinci türdendir.
يُرْوَى أَنَّ كَفَّارَ مَكَّةَ كَانُوا يَدْعُونَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ بِالْهَلَاكِ،
Rivayet edildiğine göre Mekke kâfirleri, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlerin helak olması için beddua ediyorlardı;
كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ [الطُّورِ: ٣٠] وَقَالَ: بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ يَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَالْمُؤْمِنُونَ إِلى أَهْلِيهِمْ أَبَداً [الْفَتْحِ: ١٢] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَجَابَ عَنْ ذَلِكَ مِنْ وَجْهَيْنِ الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: هُوَ هَذِهِ الْآيَةُ، وَالْمَعْنَى قُلْ لَهُمْ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَوَاءٌ أَهْلَكَنِي بِالْإِمَاتَةِ أَوْ رَحِمَنِي بِتَأْخِيرِ الْأَجَلِ، فَأَيُّ رَاحَةٍ لَكُمْ فِي ذَلِكَ، وَأَيُّ مَنْفَعَةٍ لَكُمْ فِيهِ، وَمَنِ الَّذِي يُجِيرُكُمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ إِذَا نَزَلَ بِكُمْ، أَتَظُنُّونَ أَنَّ الْأَصْنَامَ تُجِيرُكُمْ أَوْ غَيْرَهَا، فَإِذَا عَلِمْتُمْ أَنْ لَا مُجِيرَ لَكُمْ فَهَلَّا تَمَسَّكْتُمْ بِمَا يُخَلِّصُكُمْ مِنَ الْعَذَابِ وَهُوَ الْعِلْمُ بِالتَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْبَعْثِ. الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Nitekim O Teâlâ: { أَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ } [et-Tûr: 30] “Yoksa onlar: 'O bir şairdir, onun zamanın felaketlerine uğramasını gözetliyoruz' mu diyorlar?” ve: { بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ يَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَالْمُؤْمِنُونَ إِلى أَهْلِيهِمْ أَبَداً } [el-Feth: 12] “Aksine siz, Peygamber'in ve müminlerin ailelerine bir daha asla dönmeyeceklerini sandınız” buyurmuştur. Sonra O Teâlâ buna iki vecihle cevap vermiştir: Birinci vecih: Bu ayettir. Mana [şudur]: Onlara de ki: Allah Teâlâ beni ister öldürerek helak etsin, ister ecelimi erteleyerek bana merhamet etsin; bunda sizin için ne gibi bir rahatlık ve ne gibi bir menfaat vardır? Size indiğinde sizi Allah'ın azabından kim kurtarabilir? Putların yahut başkalarının sizi kurtaracağını mı sanıyorsunuz? Sizi kurtaracak kimse olmadığını bildiğinize göre, sizi azaptan kurtaracak olan tevhid, nübüvvet ve ba's (yeniden dirilme) ilmine sarılsanız ya! Cevaptaki ikinci vecih: O Teâlâ'nın şu buyruğudur:
[سورة الملك (٦٧) : آية ٢٩]
[Mülk Suresi (67): Ayet 29]
قُلْ هُوَ الرَّحْمنُ آمَنَّا بِهِ وَعَلَيْهِ تَوَكَّلْنا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٢٩)
{ قُلْ هُوَ الرَّحْمنُ آمَنَّا بِهِ وَعَلَيْهِ تَوَكَّلْنا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “De ki: 'O Rahmân'dır; O'na inandık ve O'na tevekkül ettik. Kimin apaçık bir sapıklık içinde olduğunu yakında bileceksiniz!'” (29)
وَالْمَعْنَى أَنَّهُ الرَّحْمَنُ آمَنَّا بِهِ وَعَلَيْهِ تَوَكَّلْنَا فَيَعْلَمُ أَنَّهُ لَا يَقْبَلُ دُعَاءَكُمْ وَأَنْتُمْ أَهْلُ الْكُفْرِ وَالْعِنَادِ فِي حَقِّنَا، مَعَ أَنَّا آمَنَّا بِهِ وَلَمْ نَكْفُرْ بِهِ كَمَا كَفَرْتُمْ، ثُمَّ قَالَ: وَعَلَيْهِ تَوَكَّلْنا لَا عَلَى غَيْرِهِ كَمَا فَعَلْتُمْ أَنْتُمْ حَيْثُ تَوَكَّلْتُمْ عَلَى رِجَالِكُمْ وَأَمْوَالِكُمْ، وَقُرِئَ فَسَتَعْلَمُونَ عَلَى الْمُخَاطَبَةِ، وَقُرِئَ بِالْيَاءِ لِيَكُونَ عَلَى وفق قوله: فَمَنْ يُجِيرُ الْكافِرِينَ [الْكَافِرِينَ: ٢٨] .
Manası şudur: O Rahmân'dır, O'na inandık ve O'na tevekkül ettik; dolayısıyla siz inkâr ve inat ehli olduğunuz halde, biz ise O'na iman edip sizin inkâr ettiğiniz gibi inkâr etmemişken, O'nun bizim hakkımızdaki [bed]duanızı kabul etmeyeceğini bilir. Sonra: { وَعَلَيْهِ تَوَكَّلْنا } “Ve O'na tevekkül ettik” [buyurdu]; yani sizin adamlarınıza ve mallarınıza tevekkül edip güvendiğiniz gibi başkasına değil, yalnızca O'na. { فَسَتَعْلَمُونَ } hitap sîgasıyla (tâ ile) okunduğu gibi, { فَمَنْ يُجِيرُ الْكافِرِينَ } [el-Mülk: 28] “kâfirleri kim kurtarabilir?” kavline uygun olması için yâ ile [feseya'lemûne] şeklinde de okunmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ أَنَّهُ يَجِبُ أن يتوكل عليه لا على غيره، ذكر الدليل عليه، فقال تعالى:
Bil ki başkasına değil yalnızca O'na tevekkül edilmesinin vacip olduğunu zikredince, buna delili de zikrederek şöyle buyurmuştur:
[سورة الملك (٦٧) : آية ٣٠]
[Mülk Suresi (67): Ayet 30]
قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ (٣٠)
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ } “De ki: 'Gördünüz mü, eğer suyunuz çekilip batacak olsa, size kim akarsu getirebilir?'” (30)
وَالْمَقْصُودُ أَنْ يَجْعَلَهُمْ مُقِرِّينَ بِبَعْضِ نِعَمِهِ لِيُرِيَهُمْ قُبْحَ مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ، أَيْ أَخْبِرُونِي إِنْ صَارَ مَاؤُكُمْ ذَاهِبًا فِي الْأَرْضِ فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِمَاءٍ مَعِينٍ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَقُولُوا: هُوَ اللَّهُ، فَيُقَالُ لَهُمْ حِينَئِذٍ: فَلِمَ تَجْعَلُونَ مَنْ لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ أَصْلًا شَرِيكًا لَهُ فِي الْمَعْبُودِيَّةِ؟ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: أَفَرَأَيْتُمُ الْماءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ [الْوَاقِعَةِ: ٦٨، ٦٩] وَقَوْلُهُ: غَوْراً أَيْ غَائِرًا ذَاهِبًا فِي الْأَرْضِ يُقَالُ: غَارَ الْمَاءُ يَغُورُ غَوْرًا، إِذَا نَضَبَ وذهب في الأرض، والغور هاهنا بِمَعْنَى الْغَائِرِ سُمِّيَ بِالْمَصْدَرِ كَمَا يُقَالُ: رَجُلٌ عَدْلٌ وَرِضًا، وَالْمَعِينُ الظَّاهِرُ الَّذِي تَرَاهُ الْعُيُونُ فَهُوَ مِنْ مَفْعُولِ الْعَيْنِ كَمَبِيعٍ، وَقِيلَ: الْمَعِينُ الْجَارِي مِنَ الْعُيُونِ مِنَ الْإِمْعَانِ فِي الْجَرْيِ كَأَنَّهُ قِيلَ: مُمْعِنٌ فِي الْجَرْيِ، وَاللَّهُ ﷾ أَعْلَمُ، وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وصحبه وسلم.
Maksat, içinde bulundukları inkârın çirkinliğini kendilerine göstermek için onları nimetlerinden bir kısmını ikrar etmeye sevk etmektir. Yani: 'Bana haber verin, eğer suyunuz yerin dibine çekilip gidecek olsa, size kim akarsu getirebilir?' [demektir]. Onlar mutlaka: 'Allah'tır' diyeceklerdir. O vakit onlara şöyle denilir: 'Öyleyse hiçbir şeye asla gücü yetmeyen şeyleri niçin ibadete layık olmada O'na ortak koşuyorsunuz?' Bu, O'nun şu buyruğu gibidir: { أَفَرَأَيْتُمُ الْماءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ } [el-Vâkıa: 68-69] “İçtiğiniz suyu gördünüz mü? Onu buluttan siz mi indirdiniz, yoksa indirenler biz miyiz?” O'nun: { غَوْراً } kavli, yani yerin dibine batıp giden demektir. Su çekilip yerin dibine gittiğinde gâre'l-mâu yeğûru gavran (غَارَ الْمَاءُ يَغُورُ غَوْرًا) denilir. Buradaki gavr (الغور), ğâir (batan) anlamında olup mastar ile isimlendirilmiştir; nitekim raculun adlün ve rıdâ (رَجُلٌ عَدْلٌ وَرِضًا) denilmesi gibidir. Maîn (الْمَعِين) ise gözlerin gördüğü zahir/açıkta olandır; dolayısıyla mebî' (مَبِيع) gibi ayn (العين) kelimesinin mef'ûlüdür. [Diğer bir görüşe göre] maîn: Akmada ileri gitmekten (im'ândan) hareketle gözelerden kaynayıp çağlayarak akandır; sanki akışında süratli ve bol olan denilmiş gibidir. En doğrusunu Allah celle celâluhû bilir. Allah Efendimiz Muhammed'e, âline ve ashâbına salât ve selam eylesin.