الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْوَسْمُ أَثَرُ الْكَيَّةِ وَمَا يُشْبِهُهَا، يُقَالُ: وَسَمْتُهُ فَهُوَ مَوْسُومٌ بِسِمَةٍ يُعْرَفُ بِهَا إِمَّا كَيَّةٌ، وإما قطع في أذنه عَلَامَةً لَهُ.
Birinci Mesele: Vesm (الْوَسْمُ - damgalamak), dağlama izi ve benzeridir. Denilir ki: 'Onu damgaladım, o da kendisiyle tanınacağı bir damgayla (sime) damgalanmıştır'; bu ya bir dağlama ya da onun için bir alamet olmak üzere kulağında bir kesiktir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْمُبَرِّدُ: الْخُرْطُومُ هاهنا الْأَنْفُ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ هَذَا اللَّفْظَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِخْفَافِ بِهِ، لِأَنَّ التَّعْبِيرَ عَنْ أَعْضَاءِ النَّاسِ بِالْأَسْمَاءِ الْمَوْضُوعَةِ، لِأَشْبَاهِ تِلْكَ الْأَعْضَاءِ مِنَ الْحَيَوَانَاتِ يَكُونُ اسْتِخْفَافًا، كَمَا يُعَبَّرُ عَنْ شِفَاهِ النَّاسِ بِالْمَشَافِرِ، وَعَنْ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلِهِمْ بِالْأَظْلَافِ وَالْحَوَافِرِ.
İkinci Mesele: el-Müberred şöyle demiştir: Hortum (الْخُرْطُومُ) burada burun demektir. Bu lafzı onunla alay etmek [ve onu aşağılamak] amacıyla zikretmiştir; çünkü insanların uzuvlarının, hayvanların benzer uzuvları için konulmuş isimlerle ifade edilmesi aşağılama olur; nitekim insanların dudakları için meşâfir (deve dudağı), elleri ve ayakları için ezlâf (çift tırnak) ve havâfir (tek tırnak) tabirlerinin kullanılması gibi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْوَجْهُ أَكْرَمُ مَوْضِعٍ فِي الْجَسَدِ، وَالْأَنْفُ أَكْرَمُ مَوْضِعٍ مِنَ الْوَجْهِ لِارْتِفَاعِهِ عَلَيْهِ، وَلِذَلِكَ جَعَلُوهُ مَكَانَ الْعِزِّ وَالْحَمِيَّةِ، وَاشْتَقُّوا مِنْهُ الْأَنَفَةَ، وَقَالُوا: الْأَنَفُ فِي الْأَنْفِ وَحَمَى أَنْفَهُ، وَفُلَانٌ شَامِخُ الْعِرْنِينِ، وَقَالُوا فِي الذَّلِيلِ: جُدِعَ أَنْفُهُ، وَرَغِمَ أَنْفُهُ، فَعَبَّرَ بِالْوَسْمِ عَلَى الْخُرْطُومِ عَنْ غَايَةِ الْإِذْلَالِ وَالْإِهَانَةِ، لِأَنَّ السِّمَةَ عَلَى الْوَجْهِ شَيْنٌ، فَكَيْفَ عَلَى أَكْرَمِ مَوْضِعٍ مِنَ الْوَجْهِ.
Üçüncü Mesele: Yüz, bedendeki en şerefli yerdir; burun da yüzün üzerindeki yüksekliği sebebiyle yüzün en şerefli yeridir. Bundan dolayı onu izzet ve hamiyetin (onurun) yeri kılmışlar ve enefeyi (kibri/onuru) ondan türetmişlerdir; şöyle demişlerdir: 'Enef (onur) burundadır', 'burnunu korudu' ve 'falancanın burnu diktir (şâmihu'l-ırnîn)'. Zelil kimse hakkında ise: 'Burnu kesildi' ve 'burnu sürtüldü' demişlerdir. Dolayısıyla hortumun üzerine damga vurulması ifadesiyle son derece zelil kılma ve aşağılama kastedilmiştir; çünkü yüzde damga bir kusurdur, yüzün en şerefli yerinde olunca nasıl olmasın!
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: هَذَا الْوَسْمُ يَحْصُلُ فِي الْآخِرَةِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: يَحْصُلُ فِي الدُّنْيَا، أَمَّا عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ: فَفِيهِ وُجُوهٌ أَوَّلُهَا: وَهُوَ قَوْلُ مُقَاتِلٍ وَأَبِي الْعَالِيَةِ وَاخْتِيَارُ الْفَرَّاءِ: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ يُسَوَّدُ وَجْهُهُ قَبْلَ دُخُولِ النَّارِ، وَالْخُرْطُومُ وَإِنْ كَانَ قَدْ خُصَّ بِالسِّمَةِ فَإِنَّ الْمُرَادَ هُوَ الْوَجْهُ لِأَنَّ بَعْضَ الْوَجْهِ يُؤَدِّي عَنْ بَعْضٍ وَثَانِيهَا: أَنَّ اللَّه تَعَالَى سَيَجْعَلُ لَهُ فِي الْآخِرَةِ الْعَلَمَ الَّذِي يَعْرِفُ بِهِ أَهْلُ الْقِيَامَةِ، أَنَّهُ كَانَ غَالِيًا فِي عَدَاوَةِ الرَّسُولِ، وَفِي إِنْكَارِ الدِّينِ الْحَقِّ وَثَالِثُهَا: أَنَّ فِي الْآيَةِ احْتِمَالًا آخَرَ عِنْدِي، وَهُوَ أَنَّ ذَلِكَ الْكَافِرَ إِنَّمَا بَالَغَ فِي عَدَاوَةِ الرَّسُولِ وَفِي الطَّعْنِ فِي الدِّينِ الْحَقِّ بِسَبَبِ الْأَنَفَةِ وَالْحَمِيَّةِ، فَلَمَّا كَانَ مَنْشَأُ هَذَا الْإِنْكَارِ هُوَ الْأَنَفَةُ وَالْحَمِيَّةُ كَانَ مَنْشَأُ عَذَابِ الْآخِرَةِ هُوَ هَذِهِ الْأَنَفَةُ وَالْحَمِيَّةُ، فَعَبَّرَ عَنْ هَذَا الِاخْتِصَاصِ بِقَوْلِهِ: سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ، وَأَمَّا عَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ هَذَا الْوَسْمَ إِنَّمَا يَحْصُلُ فِي الدُّنْيَا فَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: قَالَ: ابْنُ عَبَّاسٍ سَنَخْطِمُهُ بِالسَّيْفِ فَنَجْعَلُ ذلك علامة باقية على أنفسه مَا عَاشَ.
Dördüncü Mesele: Onlardan bazıları: 'Bu damgalama ahirette gerçekleşir' demiş, bazıları da: 'Dünyada gerçekleşir' demiştir. Birinci görüşe göre birkaç vecih vardır: Birincisi -ki bu Mukâtil ve Ebu'l-Âliye'nin görüşü olup Ferrâ'nın tercihidir-: Kastedilen, ateşe girmeden önce onun yüzünün karartılmasıdır. Hortum damgayla tahsis edilmiş olsa da kastedilen yüzdür; çünkü yüzün bir kısmı diğer kısmını temsil eder. İkincisi: Allah Teâlâ ahirette kıyamet ehlinin, onun Resul'e düşmanlıkta ve hak dini inkârda aşırı gittiğini bilecekleri bir alamet kılacaktır. Üçüncüsü: Ayette bana göre başka bir ihtimal daha vardır; o da şudur: O kâfir, Resul'e düşmanlıkta ve hak dini yermede ancak enefe (büyüklük taslama) ve hamiyet (gurur) sebebiyle aşırı gitmiştir. Bu inkârın kaynağı enefe ve gurur olunca, ahiret azabının kaynağı da bu enefe ve gurur olmuştur; işte bu tahsis { سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ } “Yakında onun burnunu damgalayacağız” buyruğuyla ifade edilmiştir. İkinci görüşe göre ise -ki bu damgalamanın dünyada gerçekleşeceğidir- birkaç vecih vardır: Birincisi: İbn Abbas şöyle demiştir: Biz onu kılıçla burunlayacağız (burnunu yaralayacağız) da yaşadığı müddetçe burnunda kalıcı bir alamet kılacağız.
وَرُوِيَ أَنَّهُ قَاتَلَ يَوْمَ بَدْرٍ فَخُطِمَ بِالسَّيْفِ فِي الْقِتَالِ
Rivayet edildiğine göre o, Bedir günü savaşmış ve savaşta kılıçla burnundan yaralanmıştır.
وَثَانِيهَا: أَنَّ مَعْنَى هَذَا الْوَسْمِ أَنَّهُ يَصِيرُ مَشْهُورًا بِالذِّكْرِ الرَّدِيءِ وَالْوَصْفِ الْقَبِيحِ فِي الْعَالَمِ، وَالْمَعْنَى سَنُلْحِقُ بِهِ شَيْئًا لَا يُفَارِقُهُ وَنُبِينُ أَمْرَهُ بَيَانًا وَاضِحًا حَتَّى لَا يَخْفَى كَمَا لَا تَخْفَى السِّمَةُ عَلَى الْخَرَاطِيمِ، تَقُولُ الْعَرَبُ لِلرَّجُلِ الَّذِي تَسُبُّهُ فِي مَسَبَّةٍ قَبِيحَةٍ بَاقِيَةٍ فَاحِشَةٍ: قَدْ وَسَمَهُ مِيسَمَ سُوءٍ، وَالْمُرَادُ أَنَّهُ أَلْصَقَ بِهِ عَارًا لَا يُفَارِقُهُ كَمَا أَنَّ السِّمَةَ لَا تَنْمَحِي ولا تزول ألبتة، قال جرير:
İkincisi: Bu damgalamanın anlamı, onun âlemde kötü bir anılış ve çirkin bir niteleme ile meşhur olacağıdır. Manası şudur: Hortumlar üzerindeki damganın gizli kalmadığı gibi, onun durumu da gizli kalmasın diye ona kendisinden ayrılmayacak bir şey iliştirecek ve durumunu apaçık bir şekilde ortaya koyacağız. Nitekim Araplar, çirkin, kalıcı ve ağır bir yergiyle yerdiği adam hakkında: "Onu kötü bir damgayla damgaladı" derler. Kastedilen, damganın asla silinip yok olmadığı gibi, onun da üzerine kendisinden ayrılmayacak bir utanç yapıştırdığıdır. Cerîr şöyle demiştir:
لَمَّا وَضَعْتُ عَلَى الْفَرَزْدَقِ مِيسَمِي ... وَعَلَى الْبَعِيثِ جَدَعْتُ أَنْفَ الْأَخْطَلِ
Damgamı Ferazdak'ın üzerine vurduğumda... Ve Baîs'in üzerine de, Ahtal'ın burnunu kestim.
يُرِيدُ أَنَّهُ وَسَمَ الْفَرَزْدَقَ [وَالْبَعِيثَ] وَجَدَعَ أَنْفَ الْأَخْطَلِ بِالْهِجَاءِ أَيْ أَلْقَى عَلَيْهِ عَارًا لَا يَزُولُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذِهِ الْمُبَالَغَةَ الْعَظِيمَةَ فِي مَذَمَّةِ الْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ بَقِيَتْ عَلَى وَجْهِ الدَّهْرِ فَكَانَ ذَلِكَ كالموسم عَلَى الْخُرْطُومِ، وَمِمَّا يَشْهَدُ لِهَذَا الْوَجْهِ قَوْلُ مَنْ قَالَ فِي زَنِيمٍ إِنَّهُ يُعْرَفُ بِالشَّرِّ كَمَا تُعْرَفُ الشَّاةُ بِزَنَمَتِهَا وَثَالِثُهَا: يُرْوَى عَنِ النَّضْرِ بْنِ شُمَيْلٍ أَنَّ الْخُرْطُومَ هُوَ الْخَمْرُ وَأَنْشَدَ:
Ferazdak'ı [ve Baîs'i] hicivle damgaladığını, Ahtal'ın da burnunu kestiğini, yani üzerlerine silinmeyecek bir utanç bıraktığını kastetmektedir. Şüphe yok ki Velîd b. el-Muğîre'nin yerilmesindeki bu büyük mübalağa zaman boyunca baki kalmıştır; bu da hortum üzerindeki damga gibi olmuştur. Bu veche şahitlik eden şeylerden biri de zenîm hakkında 'tıpkı koyunun kulağındaki enikle (işaretle) bilinmesi gibi kötülükle bilinen kimsedir' diyenin sözüdür. Üçüncüsü: Nadr b. Şümeyl'den hortumun şarap olduğu rivayet edilmiş ve o şu beyti okumuştur:
تَظَلُّ يَوْمَكَ فِي لَهْوٍ وَفِي طَرَبٍ ... وَأَنْتَ بِاللَّيْلِ شَرَّابُ الْخَرَاطِيمِ
Günün eğlence ve neşe içinde geçer... Geceleri ise harika şarapları çokça içersin.
فَعَلَى هَذَا مَعْنَى الْآيَةِ: سَنَحُدُّهُ عَلَى شُرْبِ الْخَمْرِ وَهُوَ تَعَسُّفٌ، وَقِيلَ لِلْخَمْرِ الْخُرْطُومُ كَمَا يُقَالُ لَهَا السُّلَافَةُ، وَهِيَ مَا سَلَفَ مِنْ عَصِيرِ الْعِنَبِ، أَوْ لأنها تطير في الخياشيم.
Buna göre ayetin manası: 'Biz ona şarap içtiği için had cezası uygulayacağız' şeklinde olur ki bu zorlama bir tefsirdir. Şaraba 'sülâfe' (üzüm suyunun ilk süzüleni) denildiği gibi 'hortum' da denilmiştir; bu da üzüm şırasından ilk süzülen şeydir ya da burun deliklerine çarptığı (keskin koktuğu) içindir.
[سورة القلم (٦٨) : الآيات ١٧ الى ١٨]
[Kalem Suresi (68), Ayetler 17-18]
إِنَّا بَلَوْناهُمْ كَما بَلَوْنا أَصْحابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّها مُصْبِحِينَ (١٧) وَلا يَسْتَثْنُونَ (١٨)
{ إِنَّا بَلَوْناهُمْ كَما بَلَوْنا أَصْحابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّها مُصْبِحِينَ (١٧) وَلا يَسْتَثْنُونَ (١٨) } “Şüphesiz biz, vaktiyle o bahçe sahiplerini imtihan ettiğimiz gibi bunları da imtihan ettik. Hani onlar, sabah erkenden onu devşireceklerine yemin etmişlerdi. (17) Hiçbir istisna da yapmıyorlardı (inşaallah demiyorlardı). (18)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: لِأَجْلِ أَنْ كَانَ ذَا مَالٍ وَبَنِينَ، جَحَدَ وَكَفَرَ وَعَصَى وَتَمَرَّدَ، وَكَانَ هَذَا اسْتِفْهَامًا عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَعْطَاهُ الْمَالَ وَالْبَنِينَ عَلَى سَبِيلِ الِابْتِلَاءِ وَالِامْتِحَانِ، وَلِيَصْرِفَهُ إِلَى طَاعَةِ اللَّهِ، وَلِيُوَاظِبَ عَلَى شُكْرِ نِعَمِ اللَّهِ، فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَإِنَّهُ تَعَالَى يَقْطَعُ عَنْهُ تِلْكَ النِّعَمَ، وَيَصُبُّ عَلَيْهِ أَنْوَاعَ الْبَلَاءِ وَالْآفَاتِ فَقَالَ: إِنَّا بَلَوْناهُمْ كَما بَلَوْنا أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَيْ كَلَّفْنَا هَؤُلَاءِ أَنْ يَشْكُرُوا عَلَى النِّعَمِ، كَمَا كَلَّفْنَا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ ذَاتِ الثِّمَارِ، أَنْ يَشْكُرُوا وَيُعْطُوا الْفُقَرَاءَ حُقُوقَهُمْ،
Bil ki Allah Teâlâ: 'Mal ve oğullar sahibi olduğu için inkâr etti, kâfir oldu, isyan etti ve haddi aştı' buyurunca -ki bu inkâr yollu bir istifhamdı- bu ayette Allah Teâlâ'nın ona mal ve evlatları ancak bir sınama ve imtihan olarak, onu Allah'a itaate yöneltsin ve Allah'ın nimetlerine şükretmeye devam etsin diye verdiğini; eğer bunu yapmazsa Allah Teâlâ'nın o nimetleri kendisinden keseceğini ve üzerine türlü türlü belalar ve musibetler yağdıracağını beyan edip şöyle buyurdu: { إِنَّا بَلَوْناهُمْ كَما بَلَوْنا أَصْحابَ الْجَنَّةِ } “Biz, o bahçe sahiplerini imtihan ettiğimiz gibi bunları da imtihan ettik”, yani o meyve dolu bahçenin sahiplerini şükretmek ve fakirlere haklarını vermekle mükellef kıldığımız gibi bunları da nimetlere şükretmekle mükellef kıldık.
رُوِيَ أَنَّ وَاحِدًا مِنْ ثَقِيفٍ وَكَانَ مُسْلِمًا، كَانَ يَمْلِكُ ضَيْعَةً فِيهَا نَخْلٌ وَزَرْعٌ بِقُرْبِ صَنْعَاءَ، وَكَانَ يَجْعَلُ مِنْ كُلِّ مَا فِيهَا عِنْدَ الْحَصَادِ نَصِيبًا وَافِرًا لِلْفُقَرَاءِ، فَلَمَّا مَاتَ وَرِثَهَا مِنْهُ بَنُوهُ، ثُمَّ قَالُوا: عِيَالُنَا كَثِيرٌ، وَالْمَالُ قَلِيلٌ، وَلَا يُمْكِنُنَا أَنْ نُعْطِيَ الْمَسَاكِينَ، مِثْلَ مَا كَانَ يَفْعَلُ أَبُونَا، فَأَحْرَقَ اللَّهُ جَنَّتَهُمْ،
Rivayet edildiğine göre Sakîf kabilesinden müslüman bir adamın San'a yakınlarında hurmalık ve ekili arazisi olan bir çiftliği vardı; hasat zamanında oradaki her şeyden fakirlere bol bir pay ayırırdı. Vefat edince oğulları oraya vâris oldular, sonra dediler ki: 'Bakmakla yükümlü olduğumuz kimseler çok, mal ise azdır; babamızın yaptığı gibi yoksullara vermemiz mümkün değildir.' Bunun üzerine Allah onların bahçesini yaktı.
وَقِيلَ: كَانُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَقَوْلُهُ: إِذْ أَقْسَمُوا إِذْ حَلَفُوا: لَيَصْرِمُنَّها لَيَقْطَعَنَّ ثَمَرَ نَخِيلِهِمْ مُصْبِحِينَ، أَيْ فِي وَقْتِ الصَّبَاحِ، قَالَ مُقَاتِلٌ: مَعْنَاهُ اغْدُوا سِرًّا إِلَى جَنَّتِكُمْ، فَاصْرِمُوهَا، وَلَا تُخْبِرُوا الْمَسَاكِينَ، وَكَانَ أَبُوهُمْ يُخْبِرُ الْمَسَاكِينَ، فَيَجْتَمِعُونَ عِنْدَ صِرَامِ جَنَّتِهِمْ، يُقَالُ: قَدْ صَرَمَ الْعِذْقَ عَنِ النَّخْلَةِ، وَأَصْرَمَ النَّخْلُ إِذَا حَانَ وَقْتُ صِرَامِهِ، وَقَوْلُهُ: وَلا يَسْتَثْنُونَ يَعْنِي وَلَمْ يَقُولُوا: إِنْ شَاءَ/ اللَّهُ، هَذَا قَوْلُ جَمَاعَةِ الْمُفَسِّرِينَ، يُقَالُ: حَلَفَ فُلَانٌ يَمِينًا لَيْسَ فِيهَا ثُنْيَا وَلَا ثَنْوَى، وَلَا ثَنِيَّةٌ وَلَا مَثْنَوِيَّةٌ وَلَا اسْتِثْنَاءٌ وَكُلُّهُ وَاحِدٌ، وَأَصْلُ هَذَا كُلِّهِ مِنَ الثَّنْيِ وَهُوَ الْكَفُّ وَالرَّدُّ، وَذَلِكَ أَنَّ الْحَالِفَ إِذَا قَالَ: وَاللَّهِ لَأَفْعَلَنَّ كَذَا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ غَيْرَهُ، فَقَدْ رَدَّ انْعِقَادَ ذَلِكَ الْيَمِينِ، وَاخْتَلَفُوا فِي قَوْلِهِ: وَلا يَسْتَثْنُونَ فَالْأَكْثَرُونَ أَنَّهُمْ إِنَّمَا لَمْ يَسْتَثْنُوا بِمَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُمْ كَانُوا كَالْوَاثِقِينَ بِأَنَّهُمْ يَتَمَكَّنُونَ مِنْ ذَلِكَ لَا مَحَالَةَ، وَقَالَ آخَرُونَ: بَلِ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ يَصْرِمُونَ كُلَّ ذَلِكَ وَلَا يَسْتَثْنُونَ لِلْمَسَاكِينِ مِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ الْقَدْرِ الَّذِي كَانَ يَدْفَعُهُ أَبُوهُمْ إِلَى المساكين. ثم قال تعالى:
Onların İsrâiloğulları'ndan olduğu da söylenmiştir. O'nun: { إِذْ أَقْسَمُوا } buyruğu; { لَيَصْرِمُنَّها } “onu devşireceklerine” yani hurmalarının meyvelerini { مُصْبِحِينَ } “sabah erkenden” yani sabah vaktinde devşireceklerine yemin ettikleri zamandır. Mukâtil şöyle demiştir: Bunun manası: 'Sabah erkenden gizlice bahçenize gidin, onu devşirin ve yoksullara haber vermeyin' demektir. Babaları ise yoksullara haber verir, onlar da bahçelerinin devşirilmesi esnasında toplanırlardı. Denilir ki: 'Hurma salkımını ağaçtan kesti' (sarame'l-ızk), 'hurmanın devşirilme vakti geldi' (asrame'n-nahl). O'nun: { وَلا يَسْتَثْنُونَ } buyruğu ise; yani 'İnşâallâh' demiyorlardı demektir. Bu, müfessirler topluluğunun görüşüdür. Denilir ki: 'Falanca içinde sünya (istisna), senvâ, seniyye, mesneviyye ve istisna olmayan bir yemin etti'; bunların hepsi birdir. Bütün bunların aslı 'seny' kökünden gelir ki bu da men etmek ve geri çevirmektir. Zira yemin eden kimse: 'Vallahi Allah aksini dilemedikçe şunu mutlaka yapacağım' dediğinde o yeminin bağlanmasını geri çevirmiş (hükmünü bağlamamış) olur. { وَلا يَسْتَثْنُونَ } buyruğu hakkında ihtilaf etmişlerdir: Çoğunluğa göre onlar, kesinlikle buna güç yetireceklerine güvendikleri için Allah Teâlâ'nın meşietiyle istisna yapmamışlardır. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis kastedilen, onların hepsini devşirip babalarının yoksullara verdiği o miktarı yoksullar için istisna etmemeleridir (ayırmamalarıdır). Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة القلم (٦٨) : الآيات ١٩ الى ٢٠]
[Kalem Suresi (68), Ayetler 19-20]
فَطافَ عَلَيْها طائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَهُمْ نائِمُونَ (١٩) فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ (٢٠)
{ فَطافَ عَلَيْها طائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَهُمْ نائِمُونَ (١٩) فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ (٢٠) } “Fakat onlar uyurlarken Rabbin tarafından dolaşan bir bela o bahçeyi kuşatıverdi. (19) Böylece o [bahçe], kökünden kesilmiş [kapkara] gibi oldu. (20)”
طائِفٌ مِنْ رَبِّكَ أَيْ عَذَابٌ مِنْ رَبِّكَ، وَالطَّائِفُ لَا يَكُونُ إِلَّا لَيْلًا أَيْ طَرَقَهَا طَارِقٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ، قَالَ
{ طائِفٌ مِنْ رَبِّكَ } “Rabbin tarafından dolaşan bir bela” yani Rabbin tarafından bir azap. Tâif (gece gelen) ancak geceleyin olur; yani Allah'ın azabından gece gelen bir bela ona uğradı. Şöyle demiştir:
الْكَلْبِيُّ: أَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْهَا نَارًا مِنَ السَّمَاءِ فَاحْتَرَقَتْ وَهُمْ نَائِمُونَ فَأَصْبَحَتِ الْجَنَّةُ كَالصَّرِيمِ.
Kelbî: 'Allah onun üzerine gökten bir ateş gönderdi de onlar uyurlarken yandı; böylece bahçe sarîm gibi oldu.'
وَاعْلَمْ أَنَّ الصَّرِيمَ فَعِيلٌ، فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى المفعول، وأن يكون بمعنى الفاعل وهاهنا احْتِمَالَاتٌ أَحَدُهَا: أَنَّهَا لَمَّا احْتَرَقَتْ كَانَتْ شَبِيهَةً بِالْمَصْرُومَةِ فِي هَلَاكِ الثَّمَرِ وَإِنْ حَصَلَ الِاخْتِلَافُ فِي أُمُورٍ أُخَرَ، فَإِنَّ الْأَشْجَارَ إِذَا احْتَرَقَتْ فَإِنَّهَا لَا تُشْبِهُ الْأَشْجَارَ الَّتِي قُطِعَتْ ثِمَارُهَا، إِلَّا أَنَّ هَذَا الِاخْتِلَافَ وَإِنْ حَصَلَ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ، لَكِنَّ الْمُشَابَهَةَ فِي هَلَاكِ الثَّمَرِ حَاصِلَةٌ وَثَانِيهَا: قَالَ الْحَسَنُ: أَيْ صُرِمَ عَنْهَا الْخَيْرُ فَلَيْسَ فِيهَا شَيْءٌ، وَعَلَى هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ الصَّرِيمُ بِمَعْنَى الْمَصْرُومِ وَثَالِثُهَا: الصَّرِيمُ مِنَ الرَّمْلِ قِطْعَةٌ ضَخْمَةٌ تَنْصَرِمُ عَنْ سَائِرِ الرِّمَالِ، وَجَمْعُهُ الصَّرَائِمُ، وَعَلَى هَذَا شُبِّهَتِ الْجَنَّةُ وَهِيَ مُحْتَرِقَةٌ لَا ثَمَرَ فِيهَا وَلَا خَيْرَ بِالرَّمْلَةِ الْمُنْقَطِعَةِ عَنِ الرِّمَالِ، وَهِيَ لَا تُنْبِتُ شَيْئًا يُنْتَفَعُ بِهِ وَرَابِعُهَا: الصُّبْحُ يُسَمَّى صَرِيمًا لِأَنَّهُ انْصَرَمَ مِنَ اللَّيْلِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ تِلْكَ الْجَنَّةَ يَبِسَتْ وَذَهَبَتْ خُضْرَتُهَا وَلَمْ يَبْقَ فِيهَا شَيْءٌ، مِنْ قَوْلِهِمْ: بَيَّضَ الْإِنَاءَ إِذَا فَرَّغَهُ وَخَامِسُهَا: أَنَّهَا لَمَّا احْتَرَقَتْ صَارَتْ سَوْدَاءَ كَاللَّيْلِ الْمُظْلِمِ، وَاللَّيْلُ يُسَمَّى صَرِيمًا وَكَذَا النَّهَارُ يُسَمَّى أَيْضًا صَرِيمًا، لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَنْصَرِمُ بِالْآخَرِ، وَعَلَى هَذَا الصَّرِيمِ بِمَعْنَى الصَّارِمِ، وَقَالَ قَوْمٌ: سُمِّيَ اللَّيْلُ صَرِيمًا، لِأَنَّهُ يَقْطَعُ بِظُلْمَتِهِ عَنِ التَّصَرُّفِ وَعَلَى هَذَا هُوَ فَعِيلٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ، وَقَالَ آخَرُونَ: سُمِّيَتِ اللَّيْلَةُ بِالصَّرِيمِ، لِأَنَّهَا تَصْرُمُ نُورَ البصر وتقطعه. ثم قال تعالى:
Bil ki sarîm (الصَّرِيمِ) 'faîl' veznindedir; mef'ûl manasında olması da fâil manasında olması da muhtemeldir. Burada birtakım ihtimaller vardır: Birincisi: O yandığında, başka hususlarda farklılık olsa bile, meyvenin yok olması bakımından meyvesi devşirilmiş/kesilmiş (masrûm) bahçeye benzemiştir; çünkü ağaçlar yandığında meyvesi toplanmış ağaçlara benzemez, ancak bu yönden bir farklılık olsa da meyvenin yok olması hususundaki benzerlik mevcuttur. İkincisi: Hasan demiştir ki: 'Yani hayrı kesilmiştir de onda hiçbir şey kalmamıştır.' Bu iki veche göre sarîm, masrûm (kesilmiş/devşirilmiş) manasındadır. Üçüncüsü: Kumdan sarîm, diğer kumlardan kopup ayrılan büyük bir kum parçasıdır; çoğulu sarâimdir. Buna göre yanmış, içinde meyve ve hayır kalmamış bahçe, kumlardan kopup ayrılmış olan ve faydalanılacak hiçbir şey bitirmeyen kum tepeciğine benzetilmiştir. Dördüncüsü: Sabah vaktine geceden kopup ayrıldığı için sarîm denir; mana şudur: O bahçe kurudu, yeşilliği gitti ve onda hiçbir şey kalmadı; nitekim kabı boşalttığı zaman 'kabı beyazlattı (temizledi)' denir. Beşincisi: Bahçe yandığı zaman karanlık gece gibi simsiyah oldu. Geceye sarîm denildiği gibi gündüze de sarîm denir; çünkü her biri diğeri sebebiyle kesilip sona erer (yansarimu). Buna göre sarîm, sârim (kesen) manasındadır. Bir topluluk şöyle demiştir: Geceye karanlığıyla tasarruftan kestiği için sarîm denmiştir; buna göre 'faîl', 'fâil' manasındadır. Diğerleri ise şöyle demiştir: Geceye sarîm denilmiştir çünkü o gözün nurunu kesip yok eder. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة القلم (٦٨) : الآيات ٢١ الى ٢٢]
[Kalem Suresi (68), Ayetler 21-22]
فَتَنادَوْا مُصْبِحِينَ (٢١) أَنِ اغْدُوا عَلى حَرْثِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صارِمِينَ (٢٢)
{ فَتَنادَوْا مُصْبِحِينَ (٢١) أَنِ اغْدُوا عَلى حَرْثِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صارِمِينَ (٢٢) } “Sabahleyin birbirlerine seslendiler: (21) 'Eğer [ürünü] devşirecekseniz, ekininize erken gidin!' (22)”
قَالَ مُقَاتِلٌ: لَمَّا أَصْبَحُوا قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: اغْدُوا عَلَى حَرْثِكُمْ وَيَعْنِي بِالْحَرْثِ الثِّمَارَ وَالزُّرُوعَ وَالْأَعْنَابَ، وَلِذَلِكَ قَالَ: صَارِمِينَ لِأَنَّهُمْ أَرَادُوا قَطْعَ الثِّمَارِ مِنْ هَذِهِ الْأَشْجَارِ. فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَمْ/ يَقُلِ اغْدُوا إِلَى حَرْثِكُمْ، وَمَا مَعْنَى عَلَى؟ قُلْنَا: لَمَّا كَانَ الْغُدُوُّ إِلَيْهِ لِيَصْرِمُوهُ وَيَقْطَعُوهُ كَانَ غُدُوًّا عَلَيْهِ كَمَا تقول: غدا عليهم العدو، ويجوز أن يضمن الْغُدُوَّ مَعْنَى الْإِقْبَالِ، كَقَوْلِهِمْ: يُغْدَى عَلَيْهِمْ بِالْجَفْنَةِ ويراح، أي فأقبلوا على حرثكم باكرين.
Mukâtil şöyle demiştir: Sabah olunca birbirlerine: 'Ekininize erken gidin' dediler. Hars (ekin) ile meyveleri, ekinleri ve bağları kastetmektedir; bundan dolayı: 'devşirecekseniz' (sârimîn) demiştir, çünkü onlar bu ağaçlardan meyveleri koparmayı istemişlerdi. Eğer: 'Niçin حرثكم إلى (ekininize doğru) demedi de, على'nin manası nedir?' denilirse, biz deriz ki: Oraya erken gidiş onu devşirmek ve koparmak için olunca, tıpkı 'Düşman onların üzerine erkenden vardı' dediğin gibi onun üzerine erken gidiş (ğuduvven aleyhi) olmuştur. Ayrıca ğuduvv (erken gitme) kelimesine yönelme (ikbâl) manasının yüklenmesi de caizdir; nitekim 'Onlara çanakla sabahleyin gelinir ve akşamleyin gidilir' denmesi gibi; yani 'Sabah erkenden ekininize yönelin'.
[سورة القلم (٦٨) : آية ٢٣]
[Kalem Suresi (68), Ayet 23]
فَانْطَلَقُوا وَهُمْ يَتَخافَتُونَ (٢٣)
{ فَانْطَلَقُوا وَهُمْ يَتَخافَتُونَ (٢٣) } “Derken fısıldaşarak yola koyuldular:” (23)
أَيْ يَتَسَارُّونَ فِيمَا بَيْنَهُمْ، وَخَفِيَ وَخَفَتَ وَخَفَدَ ثَلَاثَتُهَا فِي مَعْنَى كَتَمَ وَمِنْهُ الْخُفْدُودُ لِلْخُفَّاشِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: غَدَوْا إليها بصدفة يُسِرُّ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْكَلَامَ لِئَلَّا يَعْلَمَ أَحَدٌ مِنَ الْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى:
Yani kendi aralarında gizlice konuşuyorlardı. Hafiye, hafete ve hafede (خَفِيَ وَخَفَتَ وَخَفَدَ) fiillerinin üçü de gizlemek (ketm) manasındadır; yarasa için kullanılan 'hufdûd' (الْخُفْدُودُ) kelimesi de bundandır. İbn Abbas şöyle demiştir: Fakir ve yoksullardan hiçbiri bilmesin diye sözü birbirlerine fısıldayarak sabah erkenden oraya gittiler. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة القلم (٦٨) : آية ٢٤]
[Kalem Suresi (68), Ayet 24]
أَنْ لَا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُمْ مِسْكِينٌ (٢٤)
{ أَنْ لَا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُمْ مِسْكِينٌ (٢٤) } “'Bugün oraya hiçbir yoksul yanınıza sokulmasın!' [diye].” (24)
أَنْ مفسرة، وقرأ ابن مسعود بطرحها بإضمار القول أي يتخافتون يقولون لا يدخلها والنهي لِلْمِسْكِينِ عَنِ الدُّخُولِ نَهْيٌ لَهُمْ عَنْ تَمْكِينِهِ منه، أي لا تمكنوه من الدخول [حتى يدخل] ، كقولك لا أرينك هاهنا. ثم قال:
Buradaki { أَنْ } tefsîriyyedir (açıklama edatıdır). İbn Mes‘ûd ise [bu edatı] düşürerek «kavl» (söz) [fiilini] takdir ederek okumuştur; yani «birbirlerine fısıldaşıyorlar, [şöyle] diyorlar: [oraya yoksul] girmesin!» [anlamındadır]. Yoksulun girmesine yönelik nehiy (yasaklama), [aslında bahçe sahiplerinin] ona imkân tanımasına yönelik bir nehiydir; yani 'Girmesine fırsat tanımayın [ki içeri girmesin]' demektir. Bu, senin [birine] «Seni burada görmeyeyim!» demen gibidir. Sonra [Allah Teâlâ] şöyle buyurdu:
[سورة القلم (٦٨) : آية ٢٥]
[Kalem Suresi (68), Ayet 25]
وَغَدَوْا عَلى حَرْدٍ قادِرِينَ (٢٥)
{ وَغَدَوْا عَلى حَرْدٍ قادِرِينَ (٢٥) } “Ve güçleri yetiyormuş gibi engel olma kararlılığıyla erkenden gittiler.” (25)
وَفِيهِ أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ: الْحَرْدُ الْمَنْعُ يُقَالُ: حَارَدَتِ السَّنَةُ إِذَا قَلَّ مَطَرُهَا وَمَنَعَتْ رِيعَهَا، وَحَارَدَتِ النَّاقَةُ إِذَا مَنَعَتْ لَبَنَهَا فَقَلَّ اللَّبَنُ، وَالْحَرْدُ الْغَضَبُ، وَهُمَا لُغَتَانِ الْحَرَدُ وَالْحَرْدُ وَالتَّحْرِيكُ أَكْثَرُ، وَإِنَّمَا سُمِّيَ الْغَضَبُ بِالْحَرْدِ لِأَنَّهُ كَالْمَانِعِ مِنْ أَنْ يَدْخُلَ الْمَغْضُوبُ مِنْهُ فِي الْوُجُودِ، وَالْمَعْنَى وَغَدَوْا وَكَانُوا عِنْدَ أَنْفُسِهِمْ وَفِي ظَنِّهِمْ قَادِرِينَ عَلَى مَنْعِ الْمَسَاكِينِ الثَّانِي: قِيلَ: الْحَرْدُ الْقَصْدُ وَالسُّرْعَةُ، يُقَالُ: حَرَدْتُ حَرْدَكَ قَالَ الشَّاعِرُ:
Bunda birkaç görüş vardır: Birincisi: Hard (الْحَرْدُ), menetmek (engellemek) demektir. Yağmuru azalıp ürününü kestiğinde 'sene hâradet' (حَارَدَتِ السَّنَةُ); sütünü kesip sütü azaldığında 'dişi deve hâradet' (حَارَدَتِ النَّاقَةُ) denir. Hard aynı zamanda öfke demektir. Bu ikisi hared (الْحَرَدُ) ve hard (الْحَرْدُ) şeklinde iki lehçedir; harekeli olanı daha yaygındır. Öfkeye hard denmesi, sanki öfkelenilen şeyin varlık alanına girmesini menedici gibi olmasındandır. Mana şudur: Yoksulları menetmeye kendi nefislerinde ve zanlarında güç yetirebilecek durumda olarak erkenden gittiler. İkincisi: Denildi ki: Hard, yönelmek (kasd) ve sürattir; 'senin yöneldiğin yöne yöneldim' (haredtü hardeke) denir. Şair şöyle demiştir:
أَقْبَلَ سَيْلٌ جَاءَ مِنْ أَمْرِ اللَّهْ ... يَحْرِدُ حَرْدَ الْجَنَّةِ الْمُغِلَّهْ
Allah'ın emrinden gelen bir sel geldi... Bol ürünlü bahçeye doğru hızla yöneliyor.
وَقَطًا حِرَادٌ أَيْ سِرَاعٌ، يَعْنِي وَغَدَوْا قَاصِدِينَ إِلَى جَنَّتِهِمْ بِسُرْعَةٍ وَنَشَاطٍ قَادِرِينَ عِنْدَ أَنْفُسِهِمْ يَقُولُونَ: نَحْنُ نَقْدِرُ عَلَى صِرَامِهَا، وَمَنْعِ مَنْفَعَتِهَا عَنِ الْمَسَاكِينِ وَالثَّالِثُ: قِيلَ: حَرْدٌ عَلَمٌ لِتِلْكَ الْجَنَّةِ أَيْ غَدَوْا عَلَى تِلْكَ الْجَنَّةِ قَادِرِينَ عَلَى صِرَامِهَا عِنْدَ أَنْفُسِهِمْ، أَوْ مُقَدِّرِينَ أَنْ يَتِمَّ لهم مرادهم من الصرام والحرمان.
'Katân hirâd' (قَطًا حِرَادٌ) yani hızlı bağırtlak kuşları demektir. Yani bahçelerine sürat ve canlılıkla yönelerek, kendi zanlarında güç yetirenler olarak: 'Biz onu devşirmeye ve yoksulları onun faydasından menetmeye muktediriz' diyerek erkenden gittiler. Üçüncüsü: Denildi ki: Hard, o bahçenin özel ismidir; yani kendi zanlarında onu devşirmeye güç yetirenler olarak veya devşirme ve mahrum bırakma konusundaki muratlarının gerçekleşeceğini takdir ederek o bahçeye erkenden gittiler.
[سورة القلم (٦٨) : الآيات ٢٦ الى ٢٧]
[Kalem Suresi (68), Ayetler 26-27]
فَلَمَّا رَأَوْها قالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ (٢٦) بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ (٢٧)
{ فَلَمَّا رَأَوْها قالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ (٢٦) بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ (٢٧) } “Fakat onu gördüklerinde: 'Şüphesiz biz yanlış yola girmişiz! (26) Hayır, doğrusu biz mahrum bırakılmışız!' dediler. (27)”
فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ لَمَّا رَأَوْا جنتهم محترقة ظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا الطَّرِيقَ فَقَالُوا: إِنَّا لَضَالُّونَ ثُمَّ لَمَّا تَأَمَّلُوا وَعَرَفُوا أَنَّهَا هِيَ قَالُوا: بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ حُرِمْنَا خَيْرُهَا بِشُؤْمِ عَزْمِنَا عَلَى الْبُخْلِ وَمَنْعِ الْفُقَرَاءِ وَثَانِيهَا:
Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Bahçelerini yanmış görünce yolu şaşırdıklarını zannedip: { إِنَّا لَضَالُّونَ } “Şüphesiz biz yanlış yola girmişiz!” dediler. Sonra iyice düşünüp onun kendi bahçeleri olduğunu anlayınca: { بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ } “Hayır, doğrusu biz mahrum bırakılmışız!”, cimrilik yapma ve fakirleri menetme azmimizin uğursuzluğu sebebiyle onun hayrından mahrum bırakıldık, dediler. İkincisi:
يَحْتَمِلُ/ أَنَّهُمْ لَمَّا رَأَوْا جَنَّتَهُمْ مُحْتَرِقَةً قَالُوا: إِنَّا لَضَالُّونَ حَيْثُ كُنَّا عَازِمِينَ عَلَى مَنْعِ الْفُقَرَاءِ، وَحَيْثُ كُنَّا نَعْتَقِدُ كَوْنَنَا قَادِرِينَ عَلَى الِانْتِفَاعِ بِهَا، بَلِ الْأَمْرُ انْقَلَبَ عَلَيْنَا فَصِرْنَا نَحْنُ المحرومين.
Bahçelerini yanmış gördüklerinde şöyle demiş olmaları muhtemeldir: 'Biz fakirleri engellemeye azmettiğimiz ve ondan faydalanmaya muktedir olduğumuza inandığımız için gerçekten sapıtmışız; bilakis durum aleyhimize döndü de asıl mahrum kalanlar biz olduk.'
[سورة القلم (٦٨) : آية ٢٨]
[Kalem Suresi (68), Ayet 28]
قالَ أَوْسَطُهُمْ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلا تُسَبِّحُونَ (٢٨)
{ قالَ أَوْسَطُهُمْ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلا تُسَبِّحُونَ (٢٨) } “İçlerinden en dengeli/hayırlı olanı: 'Ben size [Allah'ı] tesbih etseniz ya dememiş miydim?' dedi.” (28)
قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ أَوْسَطُهُمْ يَعْنِي أَعْدَلُهُمْ وَأَفْضَلُهُمْ وَبَيَّنَّا وَجْهَهُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: أُمَّةً وَسَطاً [البقرة:
Allah Teâlâ'nın: { قالَ أَوْسَطُهُمْ } buyruğu; yani en adilleri ve en faziletlileri demektir. Bunun açıklamasını O'nun: { أُمَّةً وَسَطاً } “vasat bir ümmet” [Bakara:
١٤٣] . أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلا تُسَبِّحُونَ يَعْنِي هَلَّا تُسَبِّحُونَ وَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: قَالَ الْأَكْثَرُونَ مَعْنَاهُ هَلَّا تَسْتَثْنُونَ فَتَقُولُونَ: إِنْ شَاءَ اللَّهُ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِنَّمَا عَابَهُمْ بِأَنَّهُمْ لَا يَسْتَثْنُونَ، وَإِنَّمَا جَازَ تَسْمِيَةُ قَوْلِ: إِنْ شَاءَ اللَّهُ بِالتَّسْبِيحِ لِأَنَّ التَّسْبِيحَ عِبَارَةٌ عَنْ تَنْزِيهِ اللَّهِ عَنْ كُلِّ سُوءٍ، فَلَوْ دَخَلَ شَيْءٌ فِي الْوُجُودِ عَلَى خِلَافِ إِرَادَةِ اللَّهِ، لَكَانَ ذَلِكَ يُوجِبُ عَوْدَةَ نَقْصٍ إِلَى قُدْرَةِ اللَّهِ، فَقَوْلُكَ: إِنْ شَاءَ اللَّهُ، يُزِيلُ هَذَا النَّقْصَ، فَكَانَ ذَلِكَ تَسْبِيحًا.
143] buyruğunun tefsirinde yapmıştık. { أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلا تُسَبِّحُونَ } “Ben size tesbih etseniz ya dememiş miydim?”, yani tesbih etseniz olmaz mıydı demektir. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Çoğunluk şöyle demiştir: Manası; 'İnşâallâh diyerek istisna yapsanız ya!' demektir. Çünkü Allah Teâlâ onları ancak istisna yapmamakla ayıplamıştır. 'İnşâallâh' sözünün tesbih diye isimlendirilmesinin caiz olması ise şundandır: Çünkü tesbih, Allah'ı her türlü kötülükten tenzih etmekten ibarettir; şayet varlıkta Allah'ın iradesine aykırı bir şey meydana gelseydi, bu durum Allah'ın kudretine bir noksanlığın dönmesini gerektirirdi. Dolayısıyla senin 'İnşâallâh' demen bu noksanlığı giderir; işte bu sebeple o bir tesbih olmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ لَفْظَ الْقُرْآنِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا يَحْلِفُونَ وَيَتْرُكُونَ الِاسْتِثْنَاءَ وَكَانَ أَوْسَطُهُمْ يَنْهَاهُمْ عَنْ تَرْكِ الِاسْتِثْنَاءِ وَيُخَوِّفُهُمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ، فَلِهَذَا حَكَى عَنْ ذَلِكَ الْأَوْسَطِ أَنَّهُ قَالَ بَعْدَ وُقُوعِ الْوَاقِعَةِ: أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلا تُسَبِّحُونَ. الثَّانِي: أَنَّ الْقَوْمَ حِينَ عَزَمُوا عَلَى مَنْعِ الزَّكَاةِ وَاغْتَرُّوا بِمَالِهِمْ وَقُوَّتِهِمْ قَالَ الْأَوْسَطُ لَهُمْ: تُوبُوا عَنْ هَذِهِ الْمَعْصِيَةِ قَبْلَ نُزُولِ الْعَذَابِ، فَلَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ ذَكَّرَهُمْ ذَلِكَ الْكَلَامَ الْأَوَّلَ وَقَالَ: لَوْلا تُسَبِّحُونَ فَلَا جَرَمَ اشْتَغَلَ الْقَوْمُ فِي الْحَالِ بِالتَّوْبَةِ و:
Bil ki Kur'an'ın lafzı, o kavmin yemin edip istisnayı terk ettiklerine ve en dengeli olanlarının da onları istisnayı terk etmekten nehyettiğine ve Allah'ın azabından korkuttuğuna delalet etmektedir; işte bu yüzden hadise vuku bulduktan sonra o en dengeli olanın: { أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلا تُسَبِّحُونَ } “Ben size tesbih etseniz ya dememiş miydim?” dediğini nakletmiştir. İkincisi: O kavim zekâtı vermemeye azmedip malları ve güçleriyle aldandıkları zaman o en dengeli olanları onlara: 'Azap inmeden önce bu günahtan tevbe edin' demişti; azabı gördüklerinde onlara o ilk sözünü hatırlatarak: { لَوْلا تُسَبِّحُونَ } “Tesbih etseniz ya!” dedi. Bunun üzerine o topluluk derhal tevbe ile meşgul oldular ve:
[سورة القلم (٦٨) : آية ٢٩]
[Kalem Suresi (68), Ayet 29]
قالُوا سُبْحانَ رَبِّنا إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ (٢٩)
{ قالُوا سُبْحانَ رَبِّنا إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ (٢٩) } “'Rabbimizi tenzih ederiz; doğrusu biz zalimlermişiz' dediler.” (29)
فَتَكَلَّمُوا بِمَا كَانَ يَدْعُوهُمْ إِلَى التَّكَلُّمِ بِهِ لَكِنْ بَعْدَ خَرَابِ الْبَصْرَةِ الثَّالِثُ: قَالَ الْحَسَنُ: هَذَا التسبيح هو
Kendilerini söylemeye çağırdığı şeyi söylediler, fakat Basra harap olduktan sonra (iş işten geçtikten sonra). Üçüncüsü: Hasan şöyle demiştir: Bu tesbih,
الصَّلَاةُ كَأَنَّهُمْ كَانُوا يَتَكَاسَلُونَ فِي الصَّلَاةِ وَإِلَّا لَكَانَتْ نَاهِيَةً لَهُمْ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَكَانَتْ دَاعِيَةً لَهُمْ إِلَى أَنْ يُوَاظِبُوا عَلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَعَلَى قَوْلِ: إِنْ شَاءَ اللَّهُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْ ذَلِكَ الْأَوْسَطِ أَنَّهُ أَمَرَهُمْ بِالتَّوْبَةِ وَبِالتَّسْبِيحِ حَكَى عَنْهُمْ أَشْيَاءَ أَوَّلُهَا: أَنَّهُمُ اشْتَغَلُوا بِالتَّسْبِيحِ وَقَالُوا فِي الْحَالِ سُبْحَانَ رَبِّنَا عَنْ أَنْ يَجْرِيَ فِي مُلْكِهِ شَيْءٌ إِلَّا بِإِرَادَتِهِ وَمَشِيئَتِهِ، وَلَمَّا وَصَفُوا اللَّهَ تَعَالَى بِالتَّنْزِيهِ وَالتَّقْدِيسِ اعْتَرَفُوا بِسُوءِ أَفْعَالِهِمْ وَقَالُوا إنا كنا ظالمين.
namazdır; sanki onlar namazda tembellik ediyorlardı, oysa namaz onları hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar, Allah'ı zikretmeye ve 'İnşâallâh' demeye devam etmeye çağırırdı. Sonra Allah Teâlâ o en dengeli olanın kendilerine tevbe etmeyi ve tesbihi emrettiğini nakledince, onlardan bazı şeyleri nakletti: Birincisi: Onlar tesbih ile meşgul oldular ve derhal: 'Mülkünde O'nun iradesi ve meşieti dışında herhangi bir şeyin cereyan etmesinden Rabbimizi tenzih ederiz' dediler. Allah Teâlâ'yı tenzih ve takdis ile vasfettiklerinde kötü amellerini itiraf ederek: 'Doğrusu biz zalimlermişiz' dediler.
وثانيها:
İkincisi:
[سورة القلم (٦٨) : آية ٣٠]
[Kalem Suresi (68), Ayet 30]
فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَلاوَمُونَ (٣٠)
{ فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَلاوَمُونَ (٣٠) } “Ardından birbirlerini kınayarak birbirlerine çıkıştılar.” (30)
أَيْ يَلُومُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا يَقُولُ: هَذَا لِهَذَا أَنْتَ أَشَرْتَ عَلَيْنَا بِهَذَا الرَّأْيِ، وَيَقُولُ: ذَاكَ لِهَذَا أَنْتَ خَوَّفْتَنَا بِالْفَقْرِ، وَيَقُولُ الثَّالِثُ لِغَيْرِهِ: أَنْتَ الَّذِي رَغَّبْتَنِي فِي جَمْعِ الْمَالِ فَهَذَا هُوَ التَّلَاوُمُ. / ثم نادوا على أنفسهم بالويل:
Yani birbirlerini kınarlar; bu şuna: "Bize bu fikri sen verdin" der; şu buna: "Sen bizi fakirlikle korkuttun" der; üçüncüsü bir başkasına: "Beni mal biriktirmeye teşvik eden sensin" der. İşte karşılıklı kınama (telâvüm) budur. / Sonra kendi aleyhlerine helak ve veyl çağrısında bulundular:
[سورة القلم (٦٨) : آية ٣١]
[Kalem Suresi (68), Ayet 31]
قالُوا يا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا طاغِينَ (٣١)
{ قالُوا يا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا طاغِينَ (٣١) } “'Yazıklar olsun bize! Gerçekten biz azgınlarmışız' dediler.” (31)
وَالْمُرَادُ أَنَّهُمُ اسْتَعْظَمُوا جُرْمَهُمْ. ثم قالوا عند ذلك:
Kastedilen, onların cürümlerini pek büyük görmeleridir. Bunun üzerine şöyle dediler:
[سورة القلم (٦٨) : آية ٣٢]
[Kalem Suresi (68), Ayet 32]
عَسى رَبُّنا أَنْ يُبْدِلَنا خَيْراً مِنْها إِنَّا إِلى رَبِّنا راغِبُونَ (٣٢)
{ عَسى رَبُّنا أَنْ يُبْدِلَنا خَيْراً مِنْها إِنَّا إِلى رَبِّنا راغِبُونَ (٣٢) } “'Belki Rabbimiz bize onun yerine daha hayırlısını verir; doğrusu biz Rabbimize yönelenleriz.'” (32)
عَسى رَبُّنا أَنْ يُبْدِلَنا خَيْراً مِنْها قُرِئَ يُبْدِلَنا بِالتَّخْفِيفِ وَالتَّشْدِيدِ إِنَّا إِلى رَبِّنا راغِبُونَ طَالِبُونَ مِنْهُ الْخَيْرَ رَاجُونَ لِعَفْوِهِ، وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ هاهنا، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّ ذَلِكَ كَانَ تَوْبَةً مِنْهُمْ، وَتَوَقَّفَ بَعْضُهُمْ فِي ذَلِكَ قَالُوا: لِأَنَّ هَذَا الْكَلَامَ يَحْتَمِلُ أَنَّهُمْ إِنَّمَا قَالُوهُ رَغْبَةً منهم في الدنيا.
{ عَسى رَبُّنا أَنْ يُبْدِلَنا خَيْراً مِنْها } “Belki Rabbimiz bize onun yerine daha hayırlısını verir” [ifadesindeki] { يُبْدِلَنا }, [şeddesiz] tahfif ile ve teşdid ile (yübeddilenâ / yübdilenâ) okunmuştur. { إِنَّا إِلى رَبِّنا راغِبُونَ } “Doğrusu biz Rabbimize yönelenleriz” [yani] O'ndan hayır isteyenler ve affını umanlarız. Âlimler burada ihtilaf etmişlerdir: Onlardan bazıları bunun onların bir tevbesi olduğunu söylerken, bazıları bu hususta tevakkuf etmiş ve şöyle demişlerdir: Çünkü bu söz, bunu sadece dünyaya olan arzularından dolayı söylemiş olmaları ihtimalini taşımaktadır.
[سورة القلم (٦٨) : آية ٣٣]
[Kalem Suresi (68), Ayet 33]
كَذلِكَ الْعَذابُ وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٣٣)
{ كَذلِكَ الْعَذابُ وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٣٣) } “İşte azap böyledir. Ahiret azabı ise elbette daha büyüktür; keşke bilselerdi!” (33)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: كَذلِكَ الْعَذابُ يَعْنِي كَمَا ذكرنا من إحراقها بالنار، وهاهنا تَمَّ الْكَلَامُ فِي قِصَّةِ أَصْحَابِ الْجَنَّةِ.
Sonra Allah Teâlâ: { كَذلِكَ الْعَذابُ } “İşte azap böyledir” buyurdu; yani bahçenin ateşle yakılması hakkında zikrettiğimiz gibidir. Bahçe sahiplerinin kıssasına dair söz burada tamamlandı.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مَنْ ذِكْرِ هَذِهِ الْقِصَّةِ أَمْرَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: أَنْ كانَ ذَا مالٍ وَبَنِينَ إِذا تُتْلى عَلَيْهِ آياتُنا قالَ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ [الْقَلَمِ: ١٤، ١٥] وَالْمَعْنَى: لِأَجْلِ أَنْ أَعْطَاهُ الْمَالَ وَالْبَنِينَ كَفَرَ بِاللَّهِ كَلَّا: بَلِ اللَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَعْطَاهُ ذَلِكَ لِلِابْتِلَاءِ، فَإِذَا صَرَفَهُ إِلَى الْكُفْرِ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِدَلِيلِ أَنَّ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ لَمَّا أَتَوْا بِهَذَا الْقَدْرِ الْيَسِيرِ مِنَ الْمَعْصِيَةِ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَى جَنَّتِهِمْ فَكَيْفَ يَكُونُ الْحَالُ فِي حَقِّ مَنْ عَانَدَ الرَّسُولَ وَأَصَرَّ عَلَى الْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ وَالثَّانِي: أَنَّ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ خَرَجُوا لِيَنْتَفِعُوا بِالْجَنَّةِ وَيَمْنَعُوا الْفُقَرَاءَ عَنْهَا فَقَلَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْقَضِيَّةَ فَكَذَا أَهْلُ مَكَّةَ لَمَّا خَرَجُوا إِلَى بد حَلَفُوا عَلَى أَنْ يَقْتُلُوا مُحَمَّدًا وَأَصْحَابَهُ، وَإِذَا رَجَعُوا إِلَى مَكَّةَ طَافُوا بِالْكَعْبَةِ وَشَرِبُوا الْخُمُورَ، فَأَخْلَفَ اللَّهُ ظَنَّهُمْ فَقُتِلُوا وَأُسِرُوا كَأَهْلِ هَذِهِ الْجَنَّةِ.
Bil ki bu kıssanın zikredilmesindeki maksat iki husustur. Birincisi: Allah Teâlâ: { أَنْ كانَ ذَا مالٍ وَبَنِينَ إِذا تُتْلى عَلَيْهِ آياتُنا قالَ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Mal ve oğullar sahibi oldu diye, ayetlerimiz ona okunduğu zaman 'Öncekilerin masalları' dedi” [Kalem 14-15] buyurmuştur. Mana şudur: Kendisine mal ve oğullar verdi diye Allah'a nankörlük etti; hayır, bilakis Allah Teâlâ ona bunu ancak imtihan için vermiştir. O bunu küfre sarf edince, Allah onu helak etmiştir. Bunun delili şudur: Bahçe sahipleri bu azıcık günahı işlediklerinde Allah onların bahçesini helak ettiyse, Resul'e inat eden, küfür ve isyanda ısrar eden kimsenin durumu nasıl olur? İkincisi: Bahçe sahipleri bahçeden faydalanmak ve fakirleri ondan men etmek üzere çıkmışlardı da Allah meseleyi aleyhlerine çevirdi. Tıpkı bunun gibi Mekke halkı da Bedir'e çıktıklarında Muhammed'i ve ashabını öldürmeye, Mekke'ye döndüklerinde Kâbe'yi tavaf edip şaraplar içmeye yemin etmişlerdi. Allah onların zanlarını boşa çıkardı; tıpkı bu bahçe halkı gibi öldürüldüler ve esir edildiler.
ثُمَّ إِنَّهُ لَمَّا خَوَّفَ الْكُفَّارَ بِعَذَابِ الدُّنْيَا قَالَ: وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ وَهُوَ ظَاهِرٌ لَا حَاجَةَ بِهِ إِلَى التَّفْسِيرِ.
Sonra kâfirleri dünya azabı ile korkutunca: { وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } “Ahiret azabı ise elbette daha büyüktür; keşke bilselerdi!” buyurdu ki bu açıktır, tefsire ihtiyacı yoktur.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ بَعْدَ ذَلِكَ أحوال السعداء، فقال:
Sonra Allah Teâlâ bundan sonra bahtiyar kimselerin hallerini zikrederek şöyle buyurdu:
[سورة القلم (٦٨) : آية ٣٤]
[Kalem Suresi (68), Ayet 34]
إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٣٤)
{ إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٣٤) } “Şüphesiz takva sahipleri için Rableri katında Naîm cennetleri vardır.” (34)
عِنْدَ رَبِّهِمْ أَيْ فِي الْآخِرَةِ جَنَّاتِ النَّعِيمِ أَيْ جنات ليس لهم فيه إِلَّا التَّنَعُّمُ الْخَالِصُ لَا يَشُوبُهُ مَا يُنَغِّصُهُ، كَمَا يَشُوبُ جَنَّاتِ الدُّنْيَا، قَالَ مُقَاتِلٌ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَ كُفَّارُ مَكَّةَ لِلْمُسْلِمِينَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى فَضَّلَنَا عَلَيْكُمْ فِي الدُّنْيَا، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يُفَضِّلَنَا عَلَيْكُمْ فِي الْآخِرَةِ، فَإِنْ لَمْ يَحْصُلِ التَّفْضِيلُ، فَلَا أَقَلَّ مِنَ المساواة.
{ عِنْدَ رَبِّهِمْ } yani ahirette, { جَنَّاتِ النَّعِيمِ } yani dünya bahçelerine karıştığı gibi kendisine keder verici şeylerin karışmadığı, içinde kendileri için sadece katıksız nimetlerin bulunduğu cennetler [vardır]. Mukâtil şöyle demiştir: Bu ayet indiğinde Mekke kâfirleri Müslümanlara: "Allah Teâlâ bizi dünyada sizden üstün kıldı, ahirette de mutlaka sizi bizden üstün kılmayacaktır / bizi sizden üstün kılacaktır; üstün kılma gerçekleşmese bile en azından eşitlik olur" dediler.
ثُمَّ إِنَّ اللَّه تَعَالَى أَجَابَ عَنْ هَذَا الكلام بقوله:
Sonra Allah Teâlâ bu söze şu buyruğuyla cevap verdi:
[سورة القلم (٦٨) : الآيات ٣٥ الى ٣٦]
[Kalem Suresi (68), Ayetler 35-36]
أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِينَ كَالْمُجْرِمِينَ (٣٥) مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (٣٦)
{ أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِينَ كَالْمُجْرِمِينَ (٣٥) مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (٣٦) } “Biz Müslümanları suçlu-günahkârlar gibi yapar mıyız hiç? (35) Size ne oluyor, nasıl hükmediyorsunuz? (36)”
وَمَعْنَى الْكَلَامِ أَنَّ التَّسْوِيَةَ بَيْنَ الْمُطِيعِ وَالْعَاصِي غَيْرُ جَائِزَةٍ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ.
Sözün manası şudur: İtaatkâr ile günahkârı eşit tutmak caiz değildir. Ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْقَاضِي: فِيهِ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى أَنَّ وَصْفَ الْإِنْسَانِ بِأَنَّهُ مُسْلِمٌ وَمُجْرِمٌ كَالْمُتَنَافِي، فَالْفَاسِقُ لَمَّا كَانَ مُجْرِمًا وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ مُسْلِمًا وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَنْكَرَ جَعْلَ الْمُسْلِمِ مَثَلًا لِلْمُجْرِمِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ إِنْكَارَ الْمُمَاثَلَةِ فِي جَمِيعِ الْأُمُورِ، فَإِنَّهُمَا يَتَمَاثَلَانِ فِي الْجَوْهَرِيَّةِ وَالْجِسْمِيَّةِ وَالْحُدُوثِ وَالْحَيَوَانِيَّةِ، وَغَيْرِهَا مِنَ الْأُمُورِ الْكَثِيرَةِ، بَلِ الْمُرَادُ إِنْكَارُ اسْتِوَائِهِمَا فِي الْإِسْلَامِ وَالْجُرْمِ، أَوْ فِي آثَارِ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ، أَوِ الْمُرَادُ إِنْكَارُ أَنْ يَكُونَ أَثَرُ إِسْلَامِ الْمُسْلِمِ مُسَاوِيًا لِأَثَرِ جُرْمِ الْمُجْرِمِ عِنْدَ اللَّهِ، وَهَذَا مُسَلَّمٌ لَا نِزَاعَ فِيهِ، فَمِنْ أَيْنَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الشَّخْصَ الْوَاحِدَ يَمْتَنِعُ أَنْ يَجْتَمِعَ فِيهِ كَوْنُهُ مُسْلِمًا وَمُجْرِمًا؟.
Birinci Mesele: Kadı şöyle demiştir: Bunda, insanın hem Müslüman hem mücrim olarak nitelendirilmesinin birbirine zıt olduğuna açık bir delil vardır; fâsık kimse mücrim olunca Müslüman olmaması gerekir. Cevap: Allah Teâlâ, Müslümanın mücrime denk tutulmasını reddetmiştir. Şüphe yok ki kastedilen, bütün hususlarda benzerliğin reddedilmesi değildir; zira onlar cevher oluşta, cisim oluşta, sonradan var edilmişlikte (hudûs), canlılıkta ve daha birçok hususta benzeşirler. Bilakis kastedilen, İslam ve cürüm bakımından yahut bu iki durumun neticeleri bakımından eşitliklerini reddetmektir; veya kastedilen, Allah katında Müslümanın İslamının eserinin, mücrimin cürmünün eserine eşit olmasını reddetmektir. Bu ise kabul edilen ve hakkında ihtilaf olmayan bir husustur. O halde bu, tek bir şahısta hem Müslüman hem de mücrim olma vasfının bir arada bulunmasının imkânsız olduğuna nereden delalet eder?
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْمُجْرِمَ لَا يَكُونُ أَلْبَتَّةَ فِي الْجَنَّةِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى أَنْكَرَ حُصُولَ التَّسْوِيَةِ بَيْنَهُمَا، وَلَوْ حَصَلَا فِي الْجَنَّةِ، لَحَصَلَتِ التَّسْوِيَةُ بَيْنَهُمَا فِي الثَّوَابِ، بَلْ لَعَلَّهُ يَكُونُ ثَوَابُ الْمُجْرِمِ أَزْيَدَ مِنْ ثَوَابِ الْمُسْلِمِ إِذَا كَانَ الْمُجْرِمُ أَطْوَلَ عُمْرًا مِنَ الْمُسْلِمِ، وَكَانَتْ طَاعَاتُهُ غَيْرَ مُحْبَطَةٍ الْجَوَابُ: هَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْآيَةَ لَا تَمْنَعُ مِنْ حُصُولِ التَّسْوِيَةِ فِي شَيْءٍ أَصْلًا بَلْ تَمْنَعُ مِنْ حُصُولِ التَّسْوِيَةِ فِي دَرَجَةِ الثَّوَابِ، وَلَعَلَّهُمَا يَسْتَوِيَانِ فِيهِ بَلْ يَكُونُ ثَوَابُ الْمُسْلِمِ الَّذِي لَمْ يَعْصِ أَكْثَرَ مِنْ ثَوَابِ مَنْ عَصَى، عَلَى أَنَّا نَقُولَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْمُجْرِمِينَ هُمُ الْكُفَّارَ الَّذِينَ حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ هَذِهِ الْوَاقِعَةَ وَذَلِكَ لِأَنَّ حَمْلَ الْجَمْعِ الْمُحَلَّى بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ عَلَى الْمَعْهُودِ السَّابِقِ مَشْهُورٌ فِي اللُّغَةِ وَالْعُرْفِ.
İkinci Mesele: Cübbâî şöyle demiştir: Ayet, mücrimin asla cennette olmayacağına delalet etmiştir; çünkü Allah Teâlâ ikisi arasında eşitliğin gerçekleşmesini reddetmiştir. Şayet ikisi de cennette bulunsalardı, sevap bakımından aralarında eşitlik gerçekleşirdi; hatta mücrim, Müslümandan daha uzun ömürlü olduğunda ve itaatleri boşa gitmemişse mücrimin sevabı Müslümanın sevabından daha fazla bile olabilirdi. Cevap: Bu zayıftır; zira biz ayetin herhangi bir şeyde eşitliğin gerçekleşmesine mutlak olarak engel olmadığını, bilakis sevap derecesinde eşitliğin gerçekleşmesini men ettiğini açıkladık. [Kaldı ki] belki de sevapta eşit olmazlar, bilakis isyan etmeyen Müslümanın sevabı isyan edenin sevabından daha çok olur. Bununla birlikte biz deriz ki: Mücrimlerden maksadın, Allah'ın haklarında bu olayı anlattığı kâfirler olması niçin caiz olmasın? Zira elif-lâm takısıyla marife kılınmış çoğulun önceden bilinen (ahd-i sâbık) kimselere hamledilmesi dilde ve örfte meşhurdur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى اسْتَنْكَرَ التَّسْوِيَةَ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُجْرِمِينَ فِي الثَّوَابِ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّهُ يَقْبُحُ عَقْلًا مَا يُحْكَى عَنْ أَهْلِ السُّنَّةِ أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَدْخُلَ الْكُفَّارُ فِي الجنة والمطيعين فِي النَّارِ وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ تَعَالَى اسْتَنْكَرَ ذَلِكَ بِحُكْمِ الْفَضْلِ وَالْإِحْسَانِ، لَا أَنَّ ذَلِكَ بِسَبَبِ أَنَّ أَحَدًا يَسْتَحِقُّ عَلَيْهِ شَيْئًا.
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ Müslümanlar ile mücrimlerin sevapta eşit tutulmasını kınamıştır. Bu da Ehl-i Sünnet'ten nakledilen, kâfirlerin cennete ve itaatkârların cehenneme girmesinin caiz olabileceği görüşünün aklen çirkin olduğuna delalet eder. Cevap: Allah Teâlâ bunu lütuf ve ihsanı gereği kınamıştır; yoksa bir kimsenin O'nun üzerinde bir hak kazanmış olmasından ötürü değil.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِبْعَادِ: أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِينَ كَالْمُجْرِمِينَ قَرَّرَ هَذَا الِاسْتِبْعَادَ بِأَنْ قَالَ عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ: مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ هذا الحكم المعوج ثم قال:
Bil ki Allah Teâlâ uzak görme (istib‘âd) yoluyla: { أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِينَ كَالْمُجْرِمِينَ } “Biz Müslümanları suçlu-günahkârlar gibi yapar mıyız hiç?” buyurunca, bu uzak görmeyi iltifat yoluyla şöyle diyerek pekiştirdi: Bu eğri hükmü { مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ } “Size ne oluyor, nasıl hükmediyorsunuz?” Sonra şöyle buyurdu:
[سورة القلم (٦٨) : الآيات ٣٧ الى ٣٨]
[Kalem Suresi (68), Ayetler 37-38]
أَمْ لَكُمْ كِتابٌ فِيهِ تَدْرُسُونَ (٣٧) إِنَّ لَكُمْ فِيهِ لَما تَخَيَّرُونَ (٣٨)
{ أَمْ لَكُمْ كِتابٌ فِيهِ تَدْرُسُونَ (٣٧) إِنَّ لَكُمْ فِيهِ لَما تَخَيَّرُونَ (٣٨) } “Yoksa elinizde okumakta olduğunuz bir kitap var da, (37) içinde her seçip beğendiğiniz şey mutlaka sizin mi oluyor? (38)”
وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ [الصَّافَّاتِ: ١٥٦] وَالْأَصْلُ تَدْرُسُونَ أَنَّ لَكُمْ مَا تَتَخَيَّرُونَ بِفَتْحِ أَنَّ لِأَنَّهُ مُدَرَّسٌ، فَلَمَّا/ جَاءَتِ اللَّامُ كُسِرَتْ، وَتَخَيَّرَ الشَّيْءَ وَاخْتَارَهُ، أَيْ أَخَذَ خَيْرَهُ وَنَحْوَهُ تَنَخَّلَهُ وَانْتَخَلَهُ إِذَا أَخَذَ منخوله. ثم قال تعالى:
Bu, Allah Teâlâ'nın: { أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ } “Yoksa apaçık bir deliliniz mi var? O halde kitabınızı getirin” [Sâffât 156-157] kavli gibidir. Aslı, okunan şey olduğu için { أَنَّ } fethasıyla: [tedrusûne enne leküm mâ tetahayyerûn] şeklindedir; fakat / [lâmu'l-ibtidâ] gelince [inne olarak] kesrelenmiştir. Bir şeyi "tahayyur" etmek ve "ihtiyar" etmek, onun en hayırlısını almak demektir. Benzer şekilde bir şeyi eleyip en iyisini/elenmişini aldığında [tenahhalehû ve'ntahalehû] denir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة القلم (٦٨) : آية ٣٩]
[Kalem Suresi (68), Ayet 39]
أَمْ لَكُمْ أَيْمانٌ عَلَيْنا بالِغَةٌ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ إِنَّ لَكُمْ لَما تَحْكُمُونَ (٣٩)
{ أَمْ لَكُمْ أَيْمانٌ عَلَيْنا بالِغَةٌ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ إِنَّ لَكُمْ لَما تَحْكُمُونَ (٣٩) } “Yoksa aleyhimize, kıyamet gününe kadar sürecek kesin yeminleriniz mi var ki hükmettiğiniz şeyler mutlaka sizin olacak?” (39)
وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: يُقَالُ: لِفُلَانٍ عَلَيَّ يَمِينٌ بِكَذَا إذا ضمنته منه وخلقت له على الوقاء بِهِ يَعْنِي أَمْ ضِمْنًا مِنْكُمْ وَأَقْسَمْنَا لَكُمْ بِأَيْمَانٍ مُغَلَّظَةٍ مُتَنَاهِيَةٍ فِي التَّوْكِيدِ. فَإِنْ قِيلَ: إِلَى فِي قَوْلِهِ: إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ بِمَ يَتَعَلَّقُ؟ قُلْنَا: فِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهَا مُتَعَلِّقَةٌ بِقَوْلِهِ: بالِغَةٌ أَيْ هَذِهِ الْأَيْمَانُ فِي قُوَّتِهَا وَكَمَالِهَا بِحَيْثُ تَبْلُغُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ. أَيْمَانٌ ثَابِتَةٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَيَكُونُ مَعْنَى بَالِغَةٌ مُؤَكَّدَةً كَمَا تَقُولُ جَيِّدَةٌ بَالِغَةٌ، وَكُلُّ شَيْءٍ مُتَنَاهٍ فِي الصِّحَّةِ وَالْجَوْدَةِ فَهُوَ بَالِغٌ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّ لَكُمْ لَما تَحْكُمُونَ فَهُوَ جَوَابُ الْقَسَمِ لِأَنَّ مَعْنَى: أَمْ لَكُمْ أَيْمانٌ عَلَيْنا أَمْ أَقْسَمْنَا لَكُمْ.
Birinci Mesele: Bir kimseye bunu taahhüt edip yerine getireceğine dair yemin ettiğinde: 'Falanın üzerimde şu hususta yemini vardır' denir. Yani: 'Yoksa sizden bunu garanti edip son derece pekiştirilmiş ağır yeminlerle size ant mı içtik?' demektir. Eğer: '{ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “Kıyamet gününe kadar” ifadesindeki [ilâ/kadar edatı] neye taalluk etmektedir?' denilirse, deriz ki: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: { بالِغَةٌ } lafzına mütealliktir; yani bu yeminler güç ve kemalinde kıyamet gününe ulaşacak/sürecek derecededir. İkincisi: Takdirin 'kıyamet gününe kadar sabit olan yeminler' şeklinde olmasıdır. { بالِغَةٌ } kelimesinin manası ise pekiştirilmiş (müekked) olur; nitekim [tam kusursuz, son derece kaliteli anlamında] 'kaliteli ve mükemmel (ceyidetün bâliğatün)' dersin; sağlamlık ve kalitede zirveye ulaşmış her şey 'bâliğ'dir. { إِنَّ لَكُمْ لَما تَحْكُمُونَ } “Hükmettiğiniz şeyler mutlaka sizin olacak” buyruğuna gelince, bu yeminin cevabıdır; zira { أَمْ لَكُمْ أَيْمانٌ عَلَيْنا } ifadesinin manası 'Yoksa size yemin mi ettik?' demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ الْحَسَنُ بَالِغَةً بِالنَّصْبِ وَهُوَ نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ فِي الظَّرْفِ. ثم قال للرسول ﵊:
İkinci Mesele: Hasan [bâliğaten] kelimesini nasb ile okumuştur; bu da zarftaki zamirden hâl olarak mansubdur. Sonra Resul'e [aleyhisselâm] şöyle buyurdu:
[سورة القلم (٦٨) : آية ٤٠]
[Kalem Suresi (68), Ayet 40]
سَلْهُمْ أَيُّهُمْ بِذلِكَ زَعِيمٌ (٤٠)
{ سَلْهُمْ أَيُّهُمْ بِذلِكَ زَعِيمٌ (٤٠) } “Sor onlara: Hangisi buna kefildir?” (40)
وَالْمَعْنَى أَيُّهُمْ بِذَلِكَ الْحُكْمِ زَعِيمٌ، أَيْ قَائِمٌ بِهِ وَبِالِاسْتِدْلَالِ عَلَى صِحَّتِهِ، كَمَا يَقُومُ زَعِيمُ الْقَوْمِ بِإِصْلَاحِ أُمُورِهِمْ. ثم قال:
Mana şudur: Topluluğun liderinin (zaîm) onların işlerini düzeltmeyi üstlendiği gibi, bu hükmü ve onun sıhhatine dair delil getirmeyi üstlenen (kefil olan) hangisidir? Sonra şöyle buyurdu:
[سورة القلم (٦٨) : آية ٤١]
[Kalem Suresi (68), Ayet 41]
أَمْ لَهُمْ شُرَكاءُ فَلْيَأْتُوا بِشُرَكائِهِمْ إِنْ كانُوا صادِقِينَ (٤١)
{ أَمْ لَهُمْ شُرَكاءُ فَلْيَأْتُوا بِشُرَكائِهِمْ إِنْ كانُوا صادِقِينَ (٤١) } “Yoksa onların ortakları mı var? O halde ortaklarını getirsinler, eğer doğru sözlüler ise!” (41)
وَفِي تَفْسِيرِهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: الْمَعْنَى أَمْ لهم أشياء يعتقدون أنها شركاء لله فَيَعْتَقِدُونَ أَنَّ أُولَئِكَ الشُّرَكَاءَ يَجْعَلُونَهُمْ فِي الْآخِرَةِ مِثْلَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الثَّوَابِ وَالْخَلَاصِ مِنَ الْعِقَابِ، وَإِنَّمَا أَضَافَ الشُّرَكَاءَ إِلَيْهِمْ لِأَنَّهُمْ جَعَلُوهَا شُرَكَاءَ لِلَّهِ وَهَذَا كَقَوْلِهِ: هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ [الرُّومِ: ٤٠] ، الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْمَعْنَى أَمْ لَهُمْ نَاسٌ يُشَارِكُونَهُمْ فِي هَذَا الْمَذْهَبِ وَهُوَ التَّسْوِيَةُ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُجْرِمِينَ، فَلْيَأْتُوا بِهِمْ إِنْ كَانُوا صَادِقِينَ فِي دَعْوَاهُمْ، وَالْمُرَادُ بَيَانُ أَنَّهُ كَمَا لَيْسَ لَهُمْ دَلِيلٌ عَقْلِيٌّ فِي إِثْبَاتِ هَذَا الْمَذْهَبِ، وَلَا دَلِيلٌ نَقْلِيٌّ وَهُوَ كِتَابٌ يَدْرُسُونَهُ، فَلَيْسَ لَهُمْ مَنْ يُوَافِقُهُمْ مِنَ الْعُقَلَاءِ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ بَاطِلٌ مِنْ كُلِّ الْوُجُوهِ.
Tefsirinde iki vecih vardır. Birincisi: Mana, 'Yoksa onların Allah'a ortak olduklarına inandıkları birtakım şeyler mi var da o ortakların kendilerini ahirette sevap ve cezadan kurtuluş hususunda müminler gibi yapacağına inanıyorlar?' şeklindedir. Ortakları onlara izafe etmesi ise onları Allah'a ortak kıldıkları içindir. Bu, Allah'ın: { هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Ortak koştuklarınızdan bunlardan herhangi birini yapacak olan var mı?” [Rûm 40] kavli gibidir. İkinci vecih: Manası, 'Yoksa Müslümanlar ile mücrimleri eşit tutma şeklindeki bu görüşte kendilerine ortak olan birtakım insanlar mı var? Eğer iddialarında doğru iseler onları getirsinler!' demektir. Kastedilen şudur: Bu görüşü ispatta akli bir delilleri olmadığı gibi, okudukları bir kitap şeklindeki nakli bir delilleri de olmadığı gibi, akıl sahiplerinden bu söze kendilerine muvafakat eden kimse de yoktur; bu da onun her yönden batıl olduğuna delalet eder.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَبْطَلَ قَوْلَهُمْ، وَأَفْسَدَ مَقَالَتَهُمْ شَرَحَ بَعْدَ ذَلِكَ عَظَمَةَ يَوْمِ القيامة.
Bil ki Allah Teâlâ onların sözünü iptal edip iddialarını çürütünce, bundan sonra kıyamet gününün büyüklüğünü açıkladı.
[سورة القلم (٦٨) : الآيات ٤٢ الى ٤٣]
[Kalem Suresi (68), Ayetler 42-43]
يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلا يَسْتَطِيعُونَ (٤٢) خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَقَدْ كانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سالِمُونَ (٤٣)
{ يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلا يَسْتَطِيعُونَ (٤٢) خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَقَدْ كانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سالِمُونَ (٤٣) } “Paçaların sıvanacağı (bütün zorluk ve dehşetin açığa çıkacağı) ve secdeye davet edilecekleri gün; artık güç yetiremezler. (42) Gözleri baygın düşmüş, kendilerini bir zillet kaplamıştır. Oysa onlar, sapasağlam iken de secdeye davet ediliyorlardı. (43)”
فَقَالَ: يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Şöyle buyurdu: { يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ } “Paçaların sıvanacağı (bütün zorluk ve dehşetin açığa çıkacağı) gün”. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: يَوْمَ مَنْصُوبٌ بِمَاذَا؟ فِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ مَنْصُوبٌ، بِقَوْلِهِ: فَلْيَأْتُوا فِي قوله:
Birinci Mesele: [Yevme] ne ile mansubdur? Bunda üç vecih vardır: Birincisi: [Allah Teâlâ'nın] şu kavlindeki { فَلْيَأْتُوا } “Getirsinler” lafzı ile mansubdur:
فَلْيَأْتُوا بِشُرَكائِهِمْ [القلم: ٤١] وَذَلِكَ أَنَّ ذَلِكَ الْيَوْمَ يَوْمٌ شَدِيدٌ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: / إِنْ كَانُوا صَادِقِينَ فِي أَنَّهَا شركاء فليأتوا بها يوم القيامة، لتنفعهم ونشفع لَهُمْ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ مَنْصُوبٌ بِإِضْمَارِ اذْكُرْ وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ، كَانَ كَيْتَ وَكَيْتَ فَحُذِفَ لِلتَّهْوِيلِ الْبَلِيغِ، وَأَنَّ ثم من الكوائن مالا يُوصَفُ لِعَظَمَتِهِ.
{ فَلْيَأْتُوا بِشُرَكائِهِمْ } “Ortaklarını getirsinler” [Kalem 41]. Bu da o günün çetin bir gün olmasındandır. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: / Onların ortak oldukları hususunda doğru iseler, kendilerine fayda versin ve şefaat etsinler diye kıyamet günü onları getirsinler! İkincisi: [Üzkür / Hatırla] fiilinin takdiriyle mansub olmasıdır. Üçüncüsü: Takdirin 'Paçaların sıvanacağı (bütün zorlukların açığa çıkacağı) gün şöyle şöyle oldu' şeklinde olmasıdır; son derece beliğ bir korku salmak (tehvîl) ve orada büyüklüğünden ötürü tarif edilemeyecek hadiselerin gerçekleşeceğini bildirmek için [cevap] hazfedilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَذَا الْيَوْمُ الَّذِي يُكْشَفُ فِيهِ عَنْ سَاقٍ، أَهُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ أَوْ فِي الدُّنْيَا؟ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ:
İkinci Mesele: Bütün şiddet ve dehşetin açığa çıkacağı bu gün, kıyamet günü müdür yoksa dünyada mıdır? Bunda iki görüş vardır: Birincisi:
وَهُوَ الَّذِي عَلَيْهِ الْجُمْهُورُ، أَنَّهُ يَوْمُ الْقِيَامَةِ، ثُمَّ فِي تَفْسِيرِ السَّاقِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ الشِّدَّةُ، وَرُوِيَ أَنَّهُ سُئِلَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ: إِذَا خُفِيَ عَلَيْكُمْ شَيْءٌ مِنَ الْقُرْآنِ فَابْتَغُوهُ فِي الشِّعْرِ، فَإِنَّهُ دِيوَانُ الْعَرَبِ، أَمَا سَمِعْتُمْ قَوْلَ الشَّاعِرِ:
Cumhurun benimsediği görüş olup onun kıyamet günü olduğudur. Sonra sâk (bacağın/paçanın açılması) ifadesinin tefsirinde vecihler vardır: Birincisi: Şiddet ve dehşet anlamında olmasıdır. Rivayet edildiğine göre İbn Abbas'a bu ayet sorulmuş, o da şöyle demiştir: Kur'an'dan bir şey size kapalı geldiğinde onu şiirde arayın; çünkü o Arapların divanıdır. Şairin şu sözünü işitmediniz mi:
سَنَّ لَنَا قَوْمُكَ ضَرْبَ الْأَعْنَاقِ ... وَقَامَتِ الْحَرْبُ بِنَا عَلَى سَاقِ
Senin kavmin bize boyun vurmayı adet kıldı ... Ve aramızda savaş bir bacak üzerinde dikildi (tüm dehşetiyle kızıştı).
ثُمَّ قَالَ: وَهُوَ كَرْبٌ وَشِدَّةٌ وَرَوَى مُجَاهِدٌ عَنْهُ قَالَ: هُوَ أَشَدُّ سَاعَةٍ فِي الْقِيَامَةِ، وَأَنْشَدَ أَهْلُ اللُّغَةِ أَبْيَاتًا كَثِيرَةً [مِنْهَا] :
Sonra: "O sıkıntı ve şiddettir" dedi. Mücâhid de ondan şöyle rivayet etmiştir: "O, kıyametteki en şiddetli andır." Dil âlimleri pek çok beyit inşad etmişlerdir, [onlardan bazıları şunlardır]:
فَإِنْ شمرت لك عن ساقها ... فدنها رَبِيعَ وَلَا تَسْأَمِ
Şayet o [savaş] sana paçasını sıvar (tüm şiddetiyle dikilirse) ... Ona yaklaş ey Rebî', bıkıp usanma!
وَمِنْهَا: كَشَفَتْ لَكُمْ عَنْ سَاقِهَا ... وَبَدَا مِنَ الشَّرِّ الصُّرَاحْ
Onlardan biri de şudur: Sizin için paçasını sıvadı (tüm dehşetiyle açığa çıktı) ... Ve katıksız şer/bela beliriverdi.