قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ الْعَرْضُ عِبَارَةٌ عَنِ الْمُحَاسَبَةِ وَالْمُسَاءَلَةِ، شَبَّهَ ذَلِكَ بِعَرْضِ السُّلْطَانِ الْعَسْكَرَ لتعرف أحواله، ونظيره قوله: عُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا
Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ } “O gün huzura arz olunursunuz” buyruğuna gelince: Arz, hesaba çekilmekten ve sorgulanmaktan ibarettir. [Allah Teâlâ] bunu, sultanın durumlarını öğrenmek için ordusunu teftişe (arza) tabi tutmasına benzetmiştir. Bunun benzeri O'nun şu buyruğudur: { عُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا }
[الْكَهْفِ: ٤٨]
“[Ve hepsi] Rabbinin huzuruna sıra sıra arz edildiler” [Kehf: 48].
وَرُوِيَ: «أَنَّ فِي الْقِيَامَةِ/ ثَلَاثَ عَرْضَاتٍ، فَأَمَّا عَرْضَتَانِ فَاعْتِذَارٌ وَاحْتِجَاجٌ وَتَوْبِيخٌ، وَأَمَّا الثَّالِثَةُ فَفِيهَا تُنْثَرُ الْكُتُبُ فَيَأْخُذُ السعيد كتابه بيمينه والهالك كتابه بشماله» .
Şöyle rivayet edilmiştir: «Kıyamette üç arz (huzura çıkarılış) vardır. İki arz; mazeret beyan etme, hüccet getirme ve kınamadır. Üçüncüsüne gelince, onda amel defterleri saçılır; böylece mutlu kişi defterini sağından, helak olmuş kişi ise defterini solundan alır.»
ثُمَّ قَالَ: لَا تَخْفى مِنْكُمْ خافِيَةٌ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra: { لَا تَخْفى مِنْكُمْ خافِيَةٌ } “Hiçbir sırrınız gizli kalmaz” buyurdu. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْآيَةِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: تَقْرِيرُ الْآيَةِ: تُعْرَضُونَ لَا يَخْفَى أَمْرُكُمْ فَإِنَّهُ عَالِمٌ بِكُلِّ شَيْءٍ، وَلَا يَخْفَى عَلَيْهِ مِنْكُمْ خَافِيَةٌ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: لَا يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْهُمْ شَيْءٌ [غَافِرٍ: ١٦] فَيَكُونُ الْغَرَضُ مِنْهُ الْمُبَالَغَةَ فِي التَّهْدِيدِ، يَعْنِي تُعْرَضُونَ عَلَى مَنْ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ أَصْلًا الْوَجْهُ الثَّانِي: الْمُرَادُ لَا يَخْفَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَا كَانَ مَخْفِيًّا مِنْكُمْ فِي الدُّنْيَا، فَإِنَّهُ تَظْهَرُ أَحْوَالُ الْمُؤْمِنِينَ فَيَتَكَامَلُ بِذَلِكَ سُرُورُهُمْ، وَتَظْهَرُ أَحْوَالُ أَهْلِ الْعَذَابِ فَيَظْهَرُ بِذَلِكَ حُزْنُهُمْ وَفَضِيحَتُهُمْ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ، فَما لَهُ مِنْ قُوَّةٍ وَلا ناصِرٍ [الطَّارِقِ: ٩، ١٠] وَفِي هَذَا أَعْظَمُ الزَّجْرِ وَالْوَعِيدِ وَهُوَ خَوْفُ الْفَضِيحَةِ.
Birinci Mesele: Âyette iki vecih vardır: Birincisi: Âyetin takriri şöyledir: Siz arz olunursunuz, hiçbir durumunuz gizli kalmaz; çünkü O her şeyi bilendir ve sizden hiçbir gizli şey O'na gizli kalmaz. Bunun benzeri O'nun şu buyruğudur: { لَا يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْهُمْ شَيْءٌ } “Onlardan hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz” [Gâfir: 16]. Buna göre bundan maksat, tehditte mübalağa yapmaktır; yani kendisine asla hiçbir şey gizli kalmayan Zât'a arz olunursunuz. İkinci vecih: Murad şudur: Dünyada sizden gizli kalmış olan şeyler kıyamet günü gizli kalmaz. Çünkü müminlerin durumları ortaya çıkar ve böylece sevinçleri kemale erer; azap ehlinin durumları da ortaya çıkar, böylece onların hüznü ve rezilliği zahir olur. O'nun şu buyruğundan murat da budur: { يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ، فَما لَهُ مِنْ قُوَّةٍ وَلا ناصِرٍ } “Bütün sırların yoklanıp açığa çıkarılacağı gün, artık onun ne bir gücü ne de bir yardımcısı vardır” [Târık: 9, 10]. Bunda en büyük sakındırma ve tehdit vardır ki o da rezil olma korkusudur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ لَا تَخْفى بِالتَّاءِ الْمُنَقَّطَةِ مِنْ فَوْقِهَا، وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدَةَ الْيَاءَ وَهِيَ قِرَاءَةُ حَمْزَةَ، وَالْكِسَائِيِّ قَالَ: لِأَنَّ الْيَاءَ تَجُوزُ لِلذَّكَرِ والأنثى والتاء لا تجوز إلا للأنثى، وهاهنا يَجُوزُ إِسْنَادُ الْفِعْلِ إِلَى الْمُذَكَّرِ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْخَافِيَةِ شَيْءٌ ذُو خَفَاءٍ. وَأَيْضًا فقد وقع الفصل هاهنا بَيْنَ الِاسْمِ وَالْفِعْلِ بِقَوْلِهِ:
İkinci Mesele: Genel kıraat (kırâat-i âmme), üstten iki noktalı te ile { لَا تَخْفى } şeklindedir. Ebû Ubeyde ise ye harfini tercih etmiştir ki bu, Hamza ve Kisâî'nin kıraatidir. Şöyle demiştir: Çünkü ye harfi hem müzekker hem müennes için caizdir; te harfi ise ancak müennes için caiz olur. Burada fiilin müzekkere isnadı caizdir; bu da hâfiye (gizli şey) ile gizlilik sahibi bir şeyin kastedilmiş olmasıdır. Ayrıca burada isim ile fiil arasına şu buyrukla fasıla girmiştir:
مِنْكُمْ.
{ مِنْكُمْ } “Sizden”.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ مَا يَنْتَهِي هَذَا الْعَرْضُ إليه قال:
Bil ki Allah Teâlâ, bu arzın neticeleneceği durumu zikrettiğinde şöyle buyurdu:
[سورة الحاقة (٦٩) : آية ١٩]
[Hâkka Suresi (69): Âyet 19]
فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَهْ (١٩)
{ فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَهْ (١٩) } “Kitabı sağından verilen kimseye gelince, der ki: ‘Alın, okuyun kitabımı!’”
وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَاءَ صَوْتٌ يُصَوَّتُ بِهِ، فَيُفْهَمُ مِنْهُ مَعْنَى خُذْ كَأُفٍّ وَحَسِّ، وَقَالَ أَبُو الْقَاسِمِ الزَّجَّاجِيُّ وَفِيهِ لُغَاتٌ وَأَجْوَدُهَا مَا حَكَاهُ سِيبَوَيْهِ عَنِ الْعَرَبِ فَقَالَ: ومما يؤمر به من المبنيات قَوْلُهُمْ: هَاءَ يَا فَتَى، وَمَعْنَاهُ تَنَاوَلْ وَيَفْتَحُونَ الهمزة ويجعلون فتحها على الْمُذَكَّرِ كَمَا قَالُوا: هَاكَ يَا فَتَى، فَتُجْعَلُ فَتْحَةُ الْكَافِ عَلَامَةَ الْمُذَكَّرِ وَيُقَالُ لِلِاثْنَيْنِ: هَاؤُمَا، وللجمع هاؤموا وَهَاؤُمُ وَالْمِيمُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ كَالْمِيمِ فِي أَنْتُمَا وَأَنْتُمْ وَهَذِهِ الضَّمَّةُ الَّتِي تَوَلَّدَتْ فِي هَمْزَةِ هَاؤُمُ إِنَّمَا هِيَ ضَمَّةُ مِيمِ الْجَمْعِ لأن الأصل فيه هاؤمو وأنتمو فَأَشْبَعُوا الضَّمَّةَ وَحَكَمُوا لِلِاثْنَيْنِ بِحُكْمِ الْجَمْعِ لِأَنَّ الِاثْنَيْنِ عِنْدَهُمْ فِي حُكْمِ الْجَمْعِ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأَحْكَامِ.
Birinci Mesele: Hâ' (هَاءَ), kendisiyle seslenilen bir sestir ve bundan “uf” ve “has” gibi “al” manası anlaşılır. Ebu'l-Kāsım ez-Zeccâcî şöyle demiştir: Bunda çeşitli lügatler vardır; bunların en fasihi Sîbeveyhi'nin Araplardan naklettiğidir. O şöyle demiştir: Emredilen mebnî lafızlardan biri de onların: “Hâe yâ fetâ” (Al ey genç!) sözüdür; bunun manası “teslim al” demektir. Hemzeyi fethalı kılarlar ve fethasını müzekker için kılarlar, nitekim “Hâke yâ fetâ” demişlerdir; böylece kâf harfinin fethası müzekkerlik alameti kılınır. İki kişiye “Hâumâ”, çoğula ise “Hâumû” ve “Hâumu” denir. Bu konumdaki mîm harfi, “entümâ” ve “entüm”deki mîm gibidir. “Hâumu” lafzındaki hemzede oluşan bu damme, ancak cemi mîminin dammesidir; çünkü aslı “hâumû” ve “entümû”dur. Dolayısıyla dammeyi işbâ ile okumuşlar ve tesniyeye cemi hükmünü vermişlerdir; zira onlara göre tesniye birçok hükümde cemi hükmündedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِذَا اجْتَمَعَ عَامِلَانِ عَلَى مَعْمُولٍ وَاحِدٍ، فَإِعْمَالُ الْأَقْرَبِ جَائِزٌ بِالِاتِّفَاقِ وَإِعْمَالُ الْأَبْعَدِ هَلْ يَجُوزُ أَمْ لَا؟ ذَهَبَ الْكُوفِيُّونَ إِلَى جَوَازِهِ وَالْبَصْرِيُّونَ مَنَعُوهُ، وَاحْتَجَّ الْبَصْرِيُّونَ عَلَى قَوْلِهِمْ: بِهَذِهِ الْآيَةِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: هاؤُمُ ناصب، وقوله: اقْرَؤُا نَاصِبٌ أَيْضًا، فَلَوْ كَانَ/ النَّاصِبُ هُوَ الْأَبْعَدُ، لَكَانَ التَّقْدِيرُ: هَاؤُمُ كِتَابِيَهْ، فَكَانَ يَجِبُ أَنْ يَقُولَ: اقْرَءُوهُ، وَنَظِيرُهُ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً [الْكَهْفِ: ٩٦] وَاعْلَمْ: أَنَّ هَذِهِ الْحُجَّةَ ضَعِيفَةٌ لِأَنَّ هذه الآية دلت على أن الواقع هاهنا إِعْمَالُ الْأَقْرَبِ وَذَلِكَ لَا نِزَاعَ فِيهِ إِنَّمَا النِّزَاعُ فِي أَنَّهُ هَلْ يَجُوزُ إِعْمَالُ الْأَبْعَدِ أَمْ لَا؟
İkinci Mesele: İki âmil tek bir mâmul üzerinde birleştiğinde, daha yakın olanın amel ettirilmesi ittifakla caizdir; daha uzak olanın amel ettirilmesi ise caiz midir, değil midir? Kûfeliler bunun caiz olduğu görüşüne varmış, Basralılar ise men etmiştir. Basralılar kendi görüşlerine bu âyeti delil getirmişlerdir. Çünkü O'nun { هاؤُمُ } sözü nâsıbtır (mef'ul alır), { اقْرَؤُا } sözü de nâsıbtır. Şayet nâsıb olan daha uzak olanı olsaydı, takdir: “Hâumu kitâbiyeh” şeklinde olurdu ve bu durumda “İkra'ûhu” (onu okuyun) demesi vacip olurdu. Bunun benzeri: { آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً } “Bana getirin, üzerine erimiş bakır dökeyim” [Kehf: 96] âyetidir. Bil ki bu hüccet zayıftır; çünkü bu âyet burada vaki olanın yakın olanın amel ettirilmesi olduğuna delalet etmiştir ki bunda zaten ihtilaf yoktur; ihtilaf ancak daha uzak olanın amel ettirilmesinin caiz olup olmadığındadır.
وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ تَعَرُّضٌ لِذَلِكَ، وَأَيْضًا قَدْ يُحْذَفُ الضَّمِيرُ لِأَنَّ ظُهُورَهُ يُغْنِي عَنِ التَّصْرِيحِ بِهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ:
Âyette ise buna dair bir temas yoktur. Ayrıca zamir, açıkta olan şey kendisini açıkça zikretmekten müstağni kıldığı için hazfedilebilir; nitekim O'nun şu buyruğunda olduğu gibi:
وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِراتِ [الْأَحْزَابِ: ٣٥] فَلِمَ لَا يجوز أن يكون هاهنا كَذَلِكَ، ثُمَّ احْتَجَّ الْكُوفِيُّونَ بِأَنَّ الْعَامِلَ الْأَوَّلَ مُتَقَدِّمٌ فِي الْوُجُودِ عَلَى الْعَامِلِ الثَّانِي، وَالْعَامِلُ الْأَوَّلُ حِينَ وُجِدَ اقْتَضَى مَعْمُولًا لِامْتِنَاعِ حُصُولِ الْعِلَّةِ دُونَ الْمَعْمُولِ، فَصَيْرُورَةُ الْمَعْمُولِ مَعْمُولًا لِلْعَامِلِ الْأَوَّلِ مُتَقَدِّمٌ عَلَى وُجُودِ الْعَامِلِ الثَّانِي، وَالْعَامِلُ الثَّانِي إِنَّمَا وُجِدَ بَعْدَ أَنْ صَارَ مَعْمُولًا لِلْعَامِلِ الْأَوَّلِ فَيَسْتَحِيلُ أَنْ يَصِيرَ أَيْضًا مَعْمُولًا لِلْعَامِلِ الثَّانِي، لِامْتِنَاعِ تَعْلِيلِ الْحُكْمِ الْوَاحِدِ بِعِلَّتَيْنِ، وَلِامْتِنَاعِ تَعْلِيلِ مَا وُجِدَ قَبْلُ بِمَا يُوجَدُ بَعْدُ، وَهَذِهِ الْمَسْأَلَةُ مِنْ لَطَائِفِ النَّحْوِ.
{ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِراتِ } “Allah'ı çokça zikreden erkekler ve zikreden kadınlar” [Ahzâb: 35]. O hâlde burada da bu şekilde olması niçin caiz olmasın? Sonra Kûfeliler şu delili getirdiler: Birinci âmil varlık bakımından ikinci âmilden öncedir. Birinci âmil var olduğunda, illetin mâmul olmaksızın gerçekleşmesi imkânsız olduğundan bir mâmul iktiza etmiştir. Dolayısıyla mâmulün birinci âmilin mâmulü hâline gelmesi, ikinci âmilin varlığından öncedir. İkinci âmil ise ancak [o lafız] birinci âmilin mâmulü olduktan sonra var olmuştur; dolayısıyla tek bir hükmün iki illetle illetlendirilmesi imkânsız olduğundan ve daha önce var olanın daha sonra var olacak olanla illetlendirilmesi imkânsız olduğundan, onun aynı zamanda ikinci âmilin de mâmulü olması imkânsızdır. Bu mesele nahiv ilminin inceliklerindendir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْهَاءُ لِلسَّكْتِ فِي كِتابِيَهْ وَكَذَا فِي حِسابِيَهْ [الحاقة: ٢٠] ومالِيَهْ [الحاقة: ٢٨] وسُلْطانِيَهْ [الحاقة: ٢٩] وَحَقُّ هَذِهِ الْهَاءَاتِ أَنْ تَثْبُتَ فِي الْوَقْفِ وَتَسْقُطَ فِي الْوَصْلِ، وَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ الْهَاءَاتُ مُثْبَتَةً فِي الْمُصْحَفِ وَالْمُثْبَتَةُ فِي الْمُصْحَفِ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ مُثْبَتَةً فِي اللَّفْظِ، وَلَمْ يَحْسُنْ إِثْبَاتُهَا فِي اللَّفْظِ إِلَّا عِنْدَ الْوَقْفِ، لَا جَرَمَ اسْتَحَبُّوا الْوَقْفَ لِهَذَا السَّبَبِ. وَتَجَاسَرَ بَعْضُهُمْ فَأَسْقَطَ هَذِهِ الْهَاءَاتِ عِنْدَ الْوَصْلِ، وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ بِإِسْكَانِ الْيَاءِ بِغَيْرِهَا. وَقَرَأَ جَمَاعَةٌ بِإِثْبَاتِ الْهَاءِ فِي الْوَصْلِ وَالْوَقْفِ جَمِيعًا لِاتِّبَاعِ الْمُصْحَفِ.
Üçüncü Mesele: { كِتابِيَهْ } kelimesindeki he harfi sekte içindir; aynı şekilde { حِسابِيَهْ } [Hâkka: 20], { مالِيَهْ } [Hâkka: 28] ve { سُلْطانِيَهْ } [Hâkka: 29] kelimelerinde de böyledir. Bu he harflerinin hakkı, vakıf hâlinde sabit kalması, vasıl (geçiş) hâlinde ise düşmesidir. Bu he harfleri Mushaf'ta sabit olduğu ve Mushaf'ta sabit olanın lafızda da sabit olması zorunlu olduğu, lafızda sabit kılınması ise ancak vakıf hâlinde güzel olduğu için, bu sebepten ötürü vakıf yapmayı müstehap görmüşlerdir. Bazıları cesaret edip vasıl hâlinde bu he harflerini düşürmüştür. İbn Muhaysın, he harfi olmaksızın ye'nin sükûnu ile okumuştur. Bir cemaat ise Mushaf'a uymak amacıyla hem vasıl hem de vakıf hâlinde he harfini sabit kılarak okumuştur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا أُوتِيَ كتابيه بيمينه، ثم إنه يقول: هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَهْ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ بَلَغَ الْغَايَةَ فِي السُّرُورِ لِأَنَّهُ لَمَّا أُعْطِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ عَلِمَ أَنَّهُ مِنَ النَّاجِينَ وَمِنَ الْفَائِزِينَ بِالنَّعِيمِ، فَأَحَبَّ أَنْ يُظْهِرَ ذَلِكَ لِغَيْرِهِ حَتَّى يَفْرَحُوا بِمَا نَالَهُ. وَقِيلَ: يَقُولُ ذَلِكَ لِأَهْلِ بَيْتِهِ وقرابته.
Dördüncü Mesele: Bil ki kitabı sağından verildiğinde onun: { هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَهْ } “Alın, okuyun kitabımı!” demesi, onun sevinçte son noktaya ulaştığına delalet eder. Çünkü kendisine kitabı sağından verildiğinde kurtulanlardan ve nimete erenlerden olduğunu anlamış ve nail olduğu şeyle ferahlansınlar diye bunu başkalarına göstermeyi istemiştir. [Bunu] ev halkına ve akrabalarına söyler de denilmiştir.
ثم إنه تعالى حكى عنه أنه يقول:
Sonra Allah Teâlâ onun şöyle diyeceğini hikâye buyurmuştur:
[سورة الحاقة (٦٩) : آية ٢٠]
[Hâkka Suresi (69): Âyet 20]
إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ (٢٠)
{ إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ (٢٠) } “Çünkü ben, hesabıma kavuşacağımı sezmiştim (biliyordum).”
وَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْهُ الْيَقِينُ الِاسْتِدْلَالِيُّ وَكُلُّ مَا ثَبَتَ بِالِاسْتِدْلَالِ فَإِنَّهُ لَا يَنْفَكُّ مِنَ الْخَوَاطِرِ الْمُخْتَلِفَةِ، فَكَانَ ذَلِكَ شَبِيهًا بِالظَّنِّ الثَّانِي: التَّقْدِيرُ: إِنِّي كُنْتُ أَظُنُّ أَنِّي أُلَاقِي حِسَابِي فَيُؤَاخِذُنِي اللَّهُ بِسَيِّئَاتِي، فَقَدْ تَفَضَّلَ عَلَيَّ بِالْعَفْوِ وَلَمْ يؤاخذني بها فهاؤم اقرؤا كِتَابِيَهْ وَثَالِثُهَا:
Bunda vecihler vardır: Birincisi: Bundan murat istidlâlî yakîndir; istidlâl ile sabit olan her şey ise farklı vesveselerden hali kalmaz, dolayısıyla bu zanna benzemiştir. İkincisi: Takdir şöyledir: “Ben hesabımla karşılaşacağımı, Allah'ın da beni günahlarımla muaheze edeceğini zannediyordum; oysa O, bana lütufta bulunarak affetti ve beni onlarla muaheze etmedi; işte alın, okuyun kitabımı!” Üçüncüsü:
رَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ أَنَّهُ ﵇ قَالَ: «إِنَّ الرَّجُلَ يُؤْتَى بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيُؤْتَى كِتَابَهُ فَتَظْهَرُ حَسَنَاتُهُ فِي ظَهْرِ كَفِّهِ وَتُكْتَبُ سَيِّئَاتُهُ فِي بَطْنِ كَفِّهِ فَيَنْظُرُ إِلَى سَيِّئَاتِهِ فَيَحْزَنُ، فَيُقَالُ لَهُ: اقْلِبْ كَفَّكَ فَيَنْظُرُ فِيهِ فَيَرَى حَسَنَاتِهِ فَيَفْرَحُ،
Ebû Hüreyre, Peygamber aleyhisselâm'ın şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Kıyamet günü adam getirilir ve kitabı kendisine verilir. İyilikleri avucunun dış yüzünde görünür, kötülükleri ise avucunun iç yüzüne yazılır. Kötülüklerine bakar ve üzülür. Bunun üzerine ona: ‘Avucunu çevir!’ denilir; bakar ve iyiliklerini görür, sevinir.
ثُمَّ يَقُولُ: هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَهْ إِنِّي ظَنَنْتُ- عِنْدَ النَّظْرَةِ الْأُولَى- أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ عَلَى سَبِيلِ الشِّدَّةِ، وَأَمَّا الْآنَ فَقَدْ فَرَّجَ اللَّهُ عَنِّي ذَلِكَ الْغَمَّ، وَأَمَّا فِي حَقِّ الْأَشْقِيَاءِ فَيَكُونُ ذَلِكَ عَلَى الضِّدِّ مِمَّا ذَكَرْنَا وَرَابِعُهَا: ظَنَنْتُ: أَيْ عَلِمْتُ، وَإِنَّمَا أُجْرِيَ مَجْرَى الْعِلْمِ. لِأَنَّ الظَّنَّ الْغَالِبَ يُقَامُ مَقَامَ الْعِلْمِ فِي/ الْعَادَاتِ وَالْأَحْكَامِ، يُقَالُ: أَظُنُّ ظَنًّا كَالْيَقِينِ أَنَّ الْأَمْرَ كَيْتَ وَكَيْتَ وَخَامِسُهَا: الْمُرَادُ إِنِّي ظَنَنْتُ فِي الدُّنْيَا أَنَّ بِسَبَبِ الْأَعْمَالِ الَّتِي كُنْتُ أَعْمَلُهَا فِي الدُّنْيَا سَأَصِلُ فِي الْقِيَامَةِ إِلَى هَذِهِ الدَّرَجَاتِ وَقَدْ حَصَلَتِ الْآنَ عَلَى الْيَقِينِ فَيَكُونُ الظَّنُّ عَلَى ظَاهِرِهِ، لأن أهل الدنيا لا يقطعون بذلك.
Sonra şöyle der: { هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَهْ } ‘Alın, okuyun kitabımı!’ { إِنِّي ظَنَنْتُ } ‘Şüphesiz ben’ -ilk bakışta- ‘zannetmiştim ki’ { أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ } ‘şiddet yoluyla hesabımla karşılaşacağım’; şu an ise Allah benden bu kederi giderdi.» Şakîler (kötüler) hakkında ise durum zikrettiğimizin tam zıddı olur. Dördüncüsü: “Zanentü” (sezmiştim/zannetmiştim), yani bildim demektir. İlim yerine konulmuştur; çünkü galip zan, örflerde ve hükümlerde ilim yerine geçer. Nitekim: “Falan işin şöyle şöyle olduğunu yakîn derecesinde bir zanla zannediyorum” denilir. Beşincisi: Murat şudur: “Ben dünyada, dünyada yaptığım ameller sebebiyle kıyamette bu derecelere ulaşacağımı umuyordum/zannediyordum; şu an ise kesin bir şekilde gerçekleşti.” Dolayısıyla zan zahirî anlamındadır; çünkü dünya ehli bu hususta kesin hüküm veremezler.
ثم بين تعالى عاقبة أمره فقال:
Sonra Allah Teâlâ onun akıbetini beyan ederek şöyle buyurdu:
[سورة الحاقة (٦٩) : آية ٢١]
[Hâkka Suresi (69): Âyet 21]
فَهُوَ فِي عِيشَةٍ راضِيَةٍ (٢١)
{ فَهُوَ فِي عِيشَةٍ راضِيَةٍ (٢١) } “Artık o, hoşnut edici bir hayat içindedir;”
وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: وَصْفُ الْعِيشَةِ بِأَنَّهَا رَاضِيَةٌ فِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: الْمَعْنَى أَنَّهَا مَنْسُوبَةٌ إِلَى الرِّضَا كَالدَّارِعِ
Birinci Mesele: Yaşayışın hoşnut (râziye) olarak nitelenmesinde iki vecih vardır: Birincisi: Mana, zırh sahibi (dâri') ve
وَالنَّابِلِ، وَالنِّسْبَةُ نِسْبَتَانِ نِسْبَةٌ بِالْحُرُوفِ وَنِسْبَةٌ بِالصِّيغَةِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ جَعَلَ الرِّضَا لِلْعِيشَةِ مَجَازًا مَعَ أَنَّهُ صَاحِبُ الْعِيشَةِ.
ok sahibi (nâbil) kelimelerinde olduğu gibi onun rızaya mensup olmasıdır. Nisbet iki türlüdür: Harflerle nisbet ve sîga ile nisbet. İkincisi: Yaşayışın sahibi bizzat kendisi olduğu hâlde rızayı mecazen yaşayışa isnat etmesidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا فِي حَدِّ الثَّوَابِ أَنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَنْفَعَةً، وَلَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ خَالِصَةً عَنِ الشَّوَائِبِ، وَلَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ دَائِمَةً وَلَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ مَقْرُونَةً بِالتَّعْظِيمِ، فَالْمَعْنَى إِنَّمَا يَكُونُ مَرْضِيًّا بِهِ مِنْ جَمِيعِ الْجِهَاتِ لَوْ كَانَ مُشْتَمِلًا عَلَى هَذِهِ الصِّفَاتِ فَقَوْلُهُ: عِيشَةٍ راضِيَةٍ كَلِمَةٌ حَاوِيَةٌ لِمَجْمُوعِ هَذِهِ الشَّرَائِطِ الَّتِي ذكرناها.
İkinci Mesele: Sevabın tarifinde şunları zikretmişlerdir: Onun mutlaka bir menfaat olması, şâibelerden (kusurlardan) arınmış olması, devamlı olması ve tazim ile birlikte bulunması gerekir. Mana şudur: Ancak bu sıfatları içerdiği takdirde her bakımdan razı olunan bir şey olur. Dolayısıyla O'nun: { عِيشَةٍ راضِيَةٍ } “hoşnut edici bir hayat” buyruğu, zikrettiğimiz bu şartların tamamını kuşatan bir kelimedir.
[سورة الحاقة (٦٩) : آية ٢٢]
[Hâkka Suresi (69): Âyet 22]
فِي جَنَّةٍ عالِيَةٍ (٢٢)
{ فِي جَنَّةٍ عالِيَةٍ (٢٢) } “Yüksek bir cennette,”
ثُمَّ قَالَ: فِي جَنَّةٍ عالِيَةٍ وَهُوَ أَنَّ مَنْ صَارَ فِي عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ أَيْ يَعِيشُ عَيْشًا مَرْضِيًّا فِي جَنَّةٍ عَالِيَةٍ، وَالْعُلُوُّ إِنْ أُرِيدَ بِهِ الْعُلُوُّ فِي الْمَكَانِ فَهُوَ حَاصِلٌ، لأن الجنة فوق السموات، فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّ مَنَازِلَ الْبَعْضِ فَوْقَ مَنَازِلِ الْآخَرِينَ، فَهَؤُلَاءِ السَّافِلُونَ لَا يَكُونُونَ فِي الْجَنَّةِ الْعَالِيَةِ، قُلْنَا: إِنَّ كَوْنَ بَعْضِهَا دُونَ بَعْضٍ لَا يَقْدَحُ فِي كَوْنِهَا عَالِيَةً وَفَوْقَ السموات، وَإِنْ أُرِيدَ الْعُلُوُّ فِي الدَّرَجَةِ وَالشَّرَفِ فَالْأَمْرُ كَذَلِكَ، وَإِنْ أُرِيدَ بِهِ كَوْنُ تِلْكَ الْأَبْنِيَةِ عَالِيَةً مُشْرِفَةً فَالْأَمْرُ أَيْضًا كَذَلِكَ. ثُمَّ قَالَ:
Sonra: { فِي جَنَّةٍ عالِيَةٍ } “Yüksek bir cennette” buyurdu. Bu da şudur: Hoşnut bir hayat içinde olan kimse, yani yüksek bir cennette razı olunan bir hayat yaşar. Yükseklikten mekânca yükseklik murat edilirse bu mevcuttur; çünkü Cennet göklerin üzerindedir. Eğer: “Bazılarının menzilleri diğerlerinin menzillerinin üzerinde değil midir? O hâlde bu aşağıdakiler yüksek cennette olmamış olurlar” denilirse, biz deriz ki: Bir kısmının diğerinden aşağıda olması, onun yüksek olmasına ve göklerin üzerinde bulunmasına halel getirmez. Eğer derece ve şerefçe yükseklik murat edilirse durum yine öyledir. Eğer o binaların yüksek ve haşmetli olması murat edilirse durum yine böyledir. Sonra şöyle buyurdu:
[سورة الحاقة (٦٩) : آية ٢٣]
[Hâkka Suresi (69): Âyet 23]
قُطُوفُها دانِيَةٌ (٢٣)
{ قُطُوفُها دانِيَةٌ (٢٣) } “Meyveleri (devşirilmesi) pek yakındır.”
أَيْ ثِمَارُهَا قَرِيبَةُ التَّنَاوُلِ يَأْخُذُهَا الرَّجُلُ كَمَا يُرِيدُ إِنْ أَحَبَّ أَنْ يَأْخُذَهَا بِيَدِهِ انْقَادَتْ لَهُ، قَائِمًا كَانَ أَوْ جَالِسًا أَوْ مُضْطَجِعًا وَإِنْ أَحَبَّ أَنْ تَدْنُوَ إِلَى فِيهِ دَنَتْ، وَالْقُطُوفُ جَمْعُ قِطْفٍ وَهُوَ الْمَقْطُوفُ.
Yani meyvelerine ulaşılması kolaydır; kişi dilediği gibi onu alır. İsterse eliyle alır, ayakta olsun, otururken olsun, uzanmış olsun meyve ona boyun eğer. Ağzına yaklaşmasını isterse yaklaşır. “Kutûf” (قُطُوف), “kıtf” (قِطْف) kelimesinin çoğuludur ve devşirilen şey (meyve) demektir.
ثم قال تعالى:
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة الحاقة (٦٩) : آية ٢٤]
[Hâkka Suresi (69): Âyet 24]
كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئاً بِما أَسْلَفْتُمْ فِي الْأَيَّامِ الْخالِيَةِ (٢٤)
{ كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئاً بِما أَسْلَفْتُمْ فِي الْأَيَّامِ الْخالِيَةِ (٢٤) } “Geçmiş günlerde önden gönderdiklerinize (yaptıklarınıza) karşılık âfiyetle yiyin için!”
وَالْمَعْنَى يُقَالُ لَهُمْ ذَلِكَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Mana şudur: Onlara böyle denilir. Bunda meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مِنْهُمْ مَنْ قَالَ قَوْلُهُ: كُلُوا لَيْسَ بِأَمْرِ إِيجَابٍ وَلَا نَدْبٍ، لِأَنَّ الْآخِرَةَ لَيْسَتْ دَارَ تَكْلِيفٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ نَدْبًا، إِذَا كَانَ الْغَرَضُ مِنْهُ تَعْظِيمَ ذَلِكَ الْإِنْسَانِ وَإِدْخَالَ السُّرُورِ فِي قَلْبِهِ.
Birinci Mesele: Onlardan bazıları şöyle demiştir: O'nun { كُلُوا } “yiyin” buyruğu vücub (farziyet) veya nedb (müstehaplık) emri değildir; çünkü âhiret teklif yurdu değildir. Bazıları da şöyle demiştir: Bundan maksat o insana tazim etmek ve kalbine sevinç sokmak olduğunda nedb olması uzak bir ihtimal değildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنَّمَا جَمَعَ الْخِطَابَ فِي قَوْلِهِ: كُلُوا بَعْدَ قَوْلِهِ فَهُوَ فِي عِيشَةٍ [الحاقة: ٢١] لقوله:
İkinci Mesele: { فَهُوَ فِي عِيشَةٍ } “Artık o [hoşnut edici] bir hayat içindedir” [Hâkka: 21] buyruğundan sonra { كُلُوا } “yiyin” buyruğunda hitabın çoğul getirilmesi,
فَأَمَّا مَنْ/ أُوتِيَ [الحاقة: ١٩] وَمَنْ مُضَمَّنٌ مَعْنَى الْجَمْعِ.
{ فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ } “Kitabı verilen kimseye gelince” [Hâkka: 19] buyruğundan ötürüdür; zira “men” (مَنْ) şart edatı çoğul anlamı taşır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: بِما أَسْلَفْتُمْ أَيْ قَدَّمْتُمْ مِنَ أَعْمَالِكُمُ الصَّالِحَةِ، وَمَعْنَى الْإِسْلَافِ فِي اللُّغَةِ تَقْدِيمُ مَا تَرْجُو أَنْ يَعُودَ عَلَيْكَ بِخَيْرٍ فَهُوَ كَالْإِقْرَاضِ. وَمِنْهُ يُقَالُ: أَسْلَفَ فِي كَذَا إِذَا قَدَّمَ فِيهِ مَالَهُ، وَالْمَعْنَى بِمَا عَمِلْتُمْ مِنَ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ والأيام الْخَالِيَةِ، الْمُرَادُ مِنْهَا أَيَّامُ الدُّنْيَا وَالْخَالِيَةُ الْمَاضِيَةُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: وَقَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِي [الأحقاف: ١٧] وتِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ [الْبَقَرَةِ: ١٣٤] وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: بِما أَسْلَفْتُمْ يَعْنِي الصَّوْمَ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ لَمَّا أُمِرُوا بِالْأَكْلِ وَالشُّرْبِ، دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ لِمَنِ امْتَنَعَ فِي الدُّنْيَا عَنْهُ بِالصَّوْمِ، طَاعَةً لِلَّهِ تَعَالَى.
Üçüncü Mesele: O'nun: { بِما أَسْلَفْتُمْ } “Önden gönderdiklerinize karşılık” buyruğu, yani sâlih amellerinizden takdim ettikleriniz sebebiyle demektir. İslâf'ın lügatteki manası, sana hayırla dönmesini umduğun şeyi önceden takdim etmendir; bu, borç vermek (ikrâz) gibidir. Nitekim bundan dolayı malını peşin ödediğinde “eslefe fî kezâ” denir. Mana: “Yaptığınız sâlih ameller sebebiyle” demektir. { الْأَيَّامِ الْخالِيَةِ } “Geçmiş günler”den murat ise dünya günleridir; “el-hâliye” geçmiş olan demektir. Nitekim O'nun şu buyrukları da bundandır: { وَقَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِي } “Oysa benden önce nice nesiller gelip geçmiştir” [Ahkāf: 17] ve { تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ } “Onlar bir ümmetti, gelip geçti” [Bakara: 134]. Kelbî şöyle demiştir: { بِما أَسْلَفْتُمْ } oruç demektir; çünkü onlara yiyip içmeleri emredilince, bunun dünyada Allah Teâlâ'ya itaat maksadıyla oruç tutarak bundan imtina eden kimseler için olduğuna delalet etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: بِما أَسْلَفْتُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ إِنَّمَا اسْتَحَقُّوا ذَلِكَ الثَّوَابَ بِسَبَبِ عَمَلِهِمْ، وَذَلِكَ يَدُلُّ
Dördüncü Mesele: O'nun: { بِما أَسْلَفْتُمْ } “Önden gönderdiklerinize karşılık” buyruğu, onların bu sevabı ancak amelleri sebebiyle hak ettiklerine delalet eder. Bu da
عَلَى أَنَّ الْعَمَلَ مُوجِبٌ لِلثَّوَابِ، وَأَيْضًا لَوْ كانت الطاعات فعلا لِلَّهِ تَعَالَى لَكَانَ قَدْ أَعْطَى الْإِنْسَانَ ثَوَابًا لَا عَلَى فِعْلٍ فَعَلَهُ الْإِنْسَانُ، وَذَلِكَ مُحَالٌ وجوابه معلوم.
amelin sevabı gerektirdiğine (mûcip olduğuna) delalet eder. Ayrıca şayet taatler Allah Teâlâ'nın fiili olsaydı, insana insanın yapmadığı bir fiilden dolayı sevap vermiş olurdu ki bu muhaldir; bunun cevabı ise malumdur.
[سورة الحاقة (٦٩) : الآيات ٢٥ الى ٢٦]
[Hâkka Suresi (69): Âyetler 25-26]
وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِشِمالِهِ فَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتابِيَهْ (٢٥) وَلَمْ أَدْرِ مَا حِسابِيَهْ (٢٦)
{ وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِشِمالِهِ فَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتابِيَهْ (٢٥) وَلَمْ أَدْرِ مَا حِسابِيَهْ (٢٦) } “Kitabı sol tarafından verilen kimseye gelince, der ki: ‘Keşke bana kitabım verilmeseydi de hesabımın ne olduğunu bilmeseydim!’”
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ لَمَّا نَظَرَ فِي كِتَابِهِ وَتَذَكَّرَ قَبَائِحَ أَفْعَالِهِ خَجَلَ مِنْهَا وَصَارَ الْعَذَابُ الْحَاصِلُ مِنْ تِلْكَ الْخَجَالَةِ أَزْيَدَ مِنْ عَذَابِ النَّارِ، فَقَالَ: لَيْتَهُمْ عَذَّبُونِي بِالنَّارِ، وَمَا عَرَضُوا هَذَا الْكِتَابَ الَّذِي ذَكَّرَنِي قَبَائِحَ أَفْعَالِي حَتَّى لَا أَقَعَ فِي هَذِهِ الْخَجَالَةِ، وَهَذَا يُنَبِّهُكَ عَلَى أَنَّ الْعَذَابَ الرُّوحَانِيَّ أَشَدُّ مِنَ الْعَذَابِ الْجُسْمَانِيِّ، وَقَوْلُهُ: وَلَمْ أَدْرِ مَا حِسابِيَهْ أَيْ وَلَمْ أَدْرِ أَيَّ شَيْءٍ حِسَابِيَهْ، لِأَنَّهُ حَاصِلٌ وَلَا طَائِلَ لَهُ فِي ذَلِكَ الْحِسَابِ، وَإِنَّمَا كُلُّهُ عَلَيْهِ. ثُمَّ قَالَ:
Bil ki Allah Teâlâ, o kimsenin kitabına baktığında ve çirkin fiillerini hatırladığında bunlardan utandığını ve bu utanmadan hasıl olan azabın cehennem ateşinin azabından daha şiddetli olduğunu beyan etmiştir. Nitekim o şöyle der: “Keşke beni ateşle azap etselerdi de, bu utanca düşmeyeyim diye bana çirkin fiillerimi hatırlatan bu kitabı arz etmeselerdi!” Bu durum sana ruhanî azabın cismanî azaptan daha şiddetli olduğunu tenbih eder. O'nun: { وَلَمْ أَدْرِ مَا حِسابِيَهْ } “Ve hesabımın ne olduğunu bilmeseydim” buyruğu, yani “Hesabımın ne olduğunu hiç bilmeseydim; çünkü o gerçekleşmiştir ve o hesapta onun lehine hiçbir fayda yoktur, bilakis hepsi onun aleyhinedir” demektir. Sonra şöyle buyurdu:
[سورة الحاقة (٦٩) : آية ٢٧]
[Hâkka Suresi (69): Âyet 27]
يَا لَيْتَها كانَتِ الْقاضِيَةَ (٢٧)
{ يَا لَيْتَها كانَتِ الْقاضِيَةَ (٢٧) } “‘Keşke o (ölümüm), her şeyi bitirmiş olsaydı!’”
الضَّمِيرُ فِي يَا لَيْتَها إِلَى مَاذَا يَعُودُ؟ فِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: إِلَى الْمَوْتَةِ الْأُولَى، وَهِيَ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ مذكورة إلا أنها لظهورها كانت كالمذكورة والقاضية الْقَاطِعَةُ عَنِ الْحَيَاةِ. وَفِيهَا إِشَارَةٌ إِلَى الِانْتِهَاءِ وَالْفَرَاغِ، قَالَ تَعَالَى:
{ يَا لَيْتَها } ibaresindeki zamir neye dönmektedir? Bunda iki vecih vardır: Birincisi: İlk ölüme dönmektedir. Bu [ölüm], her ne kadar [lafzen] zikredilmemiş olsa da açık ve belirgin olmasından ötürü zikredilmiş gibidir. el-Kādıye (الْقَاضِيَةُ), hayatı kesip bitiren demektir. Onda sona ermeye ve tükenmeye bir işaret vardır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
فَإِذا قُضِيَتِ [الْجُمُعَةِ: ١٠] وَيُقَالُ: قُضِيَ عَلَى فُلَانٍ، أَيْ مَاتَ فَالْمَعْنَى يَا لَيْتَ الْمَوْتَةَ الَّتِي مِتُّهَا كَانَتِ الْقَاطِعَةَ لِأَمْرِي، فَلَمْ أُبْعَثْ بَعْدَهَا، وَلَمْ أَلْقَ مَا وَصَلْتُ إِلَيْهِ، قَالَ قَتَادَةُ: تَمَنَّى الْمَوْتَ وَلَمْ يَكُنْ فِي الدُّنْيَا عِنْدَهُ شَيْءٌ أَكْرَهُ مِنَ الْمَوْتِ، وَشَرٌّ مِنَ الْمَوْتِ مَا يُطْلَبُ لَهُ الْمَوْتُ، قَالَ الشَّاعِرُ:
{ فَإِذا قُضِيَتِ } “[Namaz] kılındığı zaman” [Cum‘a: 10]. Denilir ki: “فُلَانٍ عَلَى قُضِيَ” yani “falanca öldü”. Mana şöyledir: “Keşke tatmış olduğum o ölüm, işimi tamamen bitiren [bir son] olsaydı da ondan sonra diriltilmeseydim ve ulaştığım bu hallerle karşılaşmasaydım!” Katâde şöyle demiştir: “[Kafir] ölümü temenni etmiştir; oysa dünyada onun katında ölümden daha sevimsiz hiçbir şey yoktu. Ölümün istenmesine sebep olan şey ise ölümden daha kötüdür.” Şair şöyle demiştir:
وَشَرٌّ مِنَ الْمَوْتِ الَّذِي إِنْ لَقِيتَهُ ... تَمَنَّيْتَ مِنْهُ الْمَوْتَ وَالْمَوْتُ أَعْظَمُ
Ölümden daha kötüsü öyle bir şeydir ki, onunla karşılaştığında ... Ölüm en büyük [musibet] olduğu halde ondan kurtulmak için ölümü temenni edersin.
وَالثَّانِي: أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الْحَالَةِ الَّتِي شَاهَدَهَا عِنْدَ مُطَالَعَةِ الْكِتَابِ، وَالْمَعْنَى: يَا لَيْتَ هَذِهِ الْحَالَةَ كانت الموتة التي قضيت عَلَيَّ لِأَنَّهُ رَأَى تِلْكَ الْحَالَةَ أَبْشَعَ وَأَمَرَّ مِمَّا ذَاقَهُ مِنْ مَرَارَةِ الْمَوْتِ وَشِدَّتِهِ فَتَمَنَّاهُ عندها. / ثم قال:
İkincisi: Bu [zamir], kitaba baktığı sırada gördüğü duruma dönmektedir. Mana şudur: “Keşke bu hal, aleyhime hükmedilen bir ölüm olsaydı!” Çünkü o, bu hali, ölümün acılığından ve şiddetinden tattığı şeyden daha korkunç ve daha acı görmüş, bu sebeple o esnada ölümü temenni etmiştir. / Sonra şöyle buyurdu:
[سورة الحاقة (٦٩) : الآيات ٢٨ الى ٣٢]
[Hâkka Suresi (69): Âyetler 28-32]
مَا أَغْنى عَنِّي مالِيَهْ (٢٨) هَلَكَ عَنِّي سُلْطانِيَهْ (٢٩) خُذُوهُ فَغُلُّوهُ (٣٠) ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ (٣١) ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُكُوهُ (٣٢)
{ مَا أَغْنى عَنِّي مالِيَهْ (٢٨) هَلَكَ عَنِّي سُلْطانِيَهْ (٢٩) خُذُوهُ فَغُلُّوهُ (٣٠) ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ (٣١) ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُكُوهُ (٣٢) } “‘Malım bana hiçbir fayda vermedi; saltanatım benden yok olup gitti!’ [Allah cehennem bekçilerine şöyle buyurur:] ‘Tutun onu, hemen bağlayın! Sonra onu alevli ateşe atın! Sonra boyu yetmiş arşın olan bir zincire vurun onu!’”
مَا أَغْنى نفي أو استفهام عَلَى وَجْهِ الْإِنْكَارِ أَيْ أَيُّ شَيْءٍ أَغْنَى عَنِّي مَا كَانَ لِي مِنَ الْيَسَارِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ:
{ مَا أَغْنى } nefiy (olumsuzluk) ya da inkâr yoluyla istifhamdır; yani: “Benim sahip olduğum zenginlik benden neyi savdı ki!” Bunun bir benzeri O'nun şu buyruğudur:
وَيَأْتِينا فَرْداً [مَرْيَمَ: ٨٠] وَقَوْلُهُ: هَلَكَ عَنِّي سُلْطانِيَهْ في المراد بسلطانية وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: ضَلَّتْ عَنِّي حُجَّتِي الَّتِي كُنْتُ أَحْتَجُّ بِهَا عَلَى مُحَمَّدٍ فِي الدُّنْيَا، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: ضَلَّتْ عَنِّي حُجَّتِي يَعْنِي حِينَ شَهِدَتْ عَلَيْهِ الْجَوَارِحُ بِالشِّرْكِ وَالثَّانِي: ذَهَبَ مُلْكِي وَتَسَلُّطِي عَلَى النَّاسِ وَبَقِيتُ فَقِيرًا ذَلِيلًا، وَقِيلَ مَعْنَاهُ: إِنَّنِي إِنَّمَا كُنْتُ أُنَازِعُ الْمُحِقِّينَ بِسَبَبِ الْمُلْكِ وَالسُّلْطَانِ، فَالْآنَ ذَهَبَ ذَلِكَ الْمُلْكُ وَبَقِيَ الْوَبَالُ.
{ وَيَأْتِينا فَرْداً } “Ve bize yapayalnız gelir” [Meryem: 80]. O'nun: { هَلَكَ عَنِّي سُلْطانِيَهْ } “Saltanatım benden yok olup gitti” buyruğundaki سلطانية (saltanatım) kelimesinden ne kastedildiği hususunda iki vecih vardır: Birincisi: İbn Abbâs şöyle demiştir: “Dünyada Muhammed'e karşı ileri sürdüğüm delilim benden kaybolup gitti.” Mukātil de şöyle demiştir: “Delilim benden kaybolup gitti; yani organları aleyhine şirkiyle şahitlik ettiği vakit.” İkincisi: “İnsanlar üzerindeki mülküm ve otoritem gitti; geriye fakir ve zelil bir halde kaldım.” Şöyle de denilmiştir: Bunun manası: “Ben hak ehli ile ancak mülk ve saltanat sebebiyle çekişiyordum; şimdi ise o mülk gitti, vebali kaldı” demektir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ سُرُورَ السُّعَدَاءِ أَوَّلًا، ثُمَّ ذَكَرَ أَحْوَالَهُمْ فِي العيش الطيب وفي الأكل والشرب، كذا
Bil ki Allah Teâlâ önce bahtiyar kimselerin sevincini zikretti, sonra onların hoş bir hayat, yeme ve içme içindeki durumlarını zikretti. Tıpkı bunun gibi
هاهنا ذَكَرَ غَمَّ الْأَشْقِيَاءِ وَحُزْنَهُمْ، ثُمَّ ذَكَرَ أَحْوَالَهُمْ فِي الْغُلِّ وَالْقَيْدِ وَطَعَامِ الْغِسْلِينِ، فَأَوَّلُهَا أَنْ تَقُولَ: خَزَنَةُ جَهَنَّمَ خُذُوهُ فَيَبْتَدِرُ إِلَيْهِ مِائَةُ أَلْفِ مَلَكٍ، وَتُجْمَعُ يَدُهُ إِلَى عُنُقِهِ، فَذَاكَ قَوْلُهُ: فَغُلُّوهُ وَقَوْلُهُ: ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ قَالَ الْمُبَرِّدُ: أَصْلَيْتُهُ النَّارَ إِذَا أَوْرَدْتُهُ إِيَّاهَا وَصَلَّيْتُهُ أَيْضًا كَمَا يُقَالُ: أَكْرَمْتُهُ وَكَرَّمْتُهُ، وَقَوْلُهُ: ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ معناه لا تصلوه إلى الْجَحِيمَ، وَهِيَ النَّارُ الْعُظْمَى لِأَنَّهُ كَانَ سُلْطَانًا يَتَعَظَّمُ عَلَى النَّاسِ، ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ وَهِيَ حِلَقٌ مُنْتَظِمَةٌ كُلُّ حَلْقَةٍ مِنْهَا فِي حَلْقَةٍ وَكُلُّ شَيْءٍ مُسْتَمِرٌّ بَعْدَ شَيْءٍ عَلَى الْوَلَاءِ وَالنِّظَامِ فَهُوَ مُسَلْسَلٌ، وَقَوْلُهُ: ذَرْعُها مَعْنَى الذَّرْعِ فِي اللُّغَةِ التَّقْدِيرُ بِالذِّرَاعِ مِنَ الْيَدِ، يُقَالُ: ذَرَعَ الثَّوْبَ يَذْرَعُهُ ذَرْعًا إِذَا قَدَّرَهُ بِذِرَاعِهِ، وَقَوْلُهُ: سَبْعُونَ ذِراعاً فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ لَيْسَ الْغَرَضُ التَّقْدِيرَ بِهَذَا الْمِقْدَارِ بَلِ الْوَصْفُ بِالطُّولِ، كَمَا قَالَ: إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً [التوبة: ٨٠] يُرِيدُ مَرَّاتٍ كَثِيرَةً وَالثَّانِي: أَنَّهُ مُقَدَّرٌ بِهَذَا الْمِقْدَارِ ثُمَّ قَالُوا: كُلُّ ذِرَاعٍ سَبْعُونَ بَاعًا وَكُلُّ بَاعٍ أَبْعَدُ مِمَّا بَيْنَ مَكَّةَ وَالْكُوفَةِ، وَقَالَ الْحَسَنُ: اللَّهُ أَعْلَمُ بِأَيِّ ذِرَاعٍ هُوَ، وَقَوْلُهُ: فَاسْلُكُوهُ قَالَ الْمُبَرِّدُ: يُقَالُ سَلَكَهُ فِي الطَّرِيقِ، وَفِي الْقَيْدِ وَغَيْرُ ذَلِكَ وَأَسْلَكْتُهُ مَعْنَاهُ أَدْخَلْتُهُ وَلُغَةُ الْقُرْآنِ سَلَكْتُهُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ [الْمُدَّثِّرِ: ٤٢] وَقَالَ:
burada da bedbahtların keder ve hüznünü zikretti; ardından da bukağılar, bağlar ve gıslîn yemeği içindeki hallerini zikretti. Bunların ilki şudur: Cehennem bekçileri: “Onu yakalayın!” der, bunun üzerine ona yüz bin melek koşar ve eli boynuna bağlanır. İşte bu, O'nun: { فَغُلُّوهُ } “Hemen bağlayın” buyruğudur. O'nun: { ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ } “Sonra onu alevli ateşe atın” buyruğuna gelince, el-Müberred şöyle demiştir: Bir kimseyi ateşe soktuğun vakit أَصْلَيْتُهُ النَّارَ (onu ateşe soktum) dersin; tıpkı أَكْرَمْتُهُ ve كَرَّمْتُهُ (ona ikram ettim) denildiği gibi صَلَّيْتُهُ de denilir. O'nun: { ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ } buyruğunun manası: “Onu ancak cehîme atın” demektir. el-Cehîm ise en büyük ateştir; çünkü o, insanlara karşı büyüklük taslayan bir hükümdardı. Sonra: { فِي سِلْسِلَةٍ } “Bir zincire” buyurmuştur. Bu [zincir], her bir halkası diğer halkanın içinde olan düzenli halkalardır. Birbirini peşi sıra ve düzenli olarak takip eden her şeye “müselsel” (zincirlenmiş) denir. O'nun: { ذَرْعُها } “Boyu” buyruğuna gelince; lügatte zer‘ (الذَّرْعُ), kolun dirsekten parmak ucuna kadar olan kısmı ile (arşınla) ölçmek demektir. Bir kimse kumaşı arşınıyla ölçtüğü zaman ذَرَعَ الثَّوْبَ يَذْرَعُهُ ذَرْعًا denir. O'nun: { سَبْعُونَ ذِراعاً } “Yetmiş arşın” buyruğu hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Maksat bu miktarla sınırlamak değil, bilakis uzunluğu nitelemektir; nitekim O'nun: { إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً } “Onlar için yetmiş defa bağışlanma dilesen de” [Tevbe: 80] buyruğunda çok defalar kastedilmiştir. İkincisi: Bu miktar ile belirlenmiştir. Sonra şöyle dediler: “Her bir arşın yetmiş kulaçtır, her bir kulaç ise Mekke ile Kûfe arasındaki mesafeden daha uzaktır.” Hasan[-ı Basrî] ise: “Hangi arşın olduğunu Allah daha iyi bilir” demiştir. O'nun: { فَاسْلُكُوهُ } “Vurun onu” buyruğuna gelince, el-Müberred şöyle demiştir: Bir kimseyi yola, bukağıya ve benzeri şeylere soktuğun zaman سَلَكَهُ فِي الطَّرِيقِ وَفِي الْقَيْدِ denilir. أَسْلَكْتُهُ ibaresi, onu soktum/geçirdim manasındadır; Kur'an'ın lügatinde ise سَلَكْتُهُ şeklindedir. Allah Teâlâ: { مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ } “Sizi Sekar'a ne soktu?” [Müddessir: 42] buyurmuş ve şöyle buyurmuştur:
سَلَكْناهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٢٠٠] قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تَدْخُلُ السِّلْسِلَةُ مِنْ دُبُرِهِ وَتَخْرُجُ مِنْ حَلْقِهِ، ثُمَّ يُجْمَعُ بَيْنَ نَاصِيَتِهِ وَقَدَمَيْهِ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: كَمَا يُسْلَكُ الْخَيْطُ فِي اللُّؤْلُؤِ ثُمَّ يُجْعَلُ في عنقه سائرها، وهاهنا سُؤَالَاتٌ:
{ سَلَكْناهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ } “Biz onu suçluların kalplerine böyle soktuk” [Şuarâ: 200]. İbn Abbâs şöyle demiştir: “Zincir onun ardından girer ve boğazından çıkar; sonra perçemi ile ayakları bir araya getirilir.” Kelbî ise: “Tıpkı ipliğin inciye geçirilmesi gibi sokulur, sonra [zincirin] geri kalanı boynuna dolanır” demiştir. Burada birtakım sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مَا الْفَائِدَةُ فِي تَطْوِيلِ هَذِهِ السِّلْسِلَةِ؟ الْجَوَابُ: قَالَ سُوَيْدُ بْنُ أَبِي نَجِيحٍ: بَلَغَنِي أَنَّ جَمِيعَ أَهْلِ النَّارِ فِي تِلْكَ السِّلْسِلَةِ، وَإِذَا كَانَ الْجَمْعُ مِنَ النَّاسِ مقيدين بالسلسلة الْوَاحِدَةِ كَانَ الْعَذَابُ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ بِذَلِكَ السَّبَبِ أَشَدَّ.
Birinci Soru: Bu zinciri uzatmanın faydası nedir? Cevap: Süveyd b. Ebî Necîh şöyle demiştir: “Bana ulaştığına göre cehennem ehlinin tamamı o zincirin içindedir; insan topluluğu tek bir zincirle bağlandığı vakit, bu sebeple her birinin azabı daha şiddetli olur.”
السُّؤَالُ الثَّانِي: سَلْكُ السِّلْسِلَةِ فِيهِمْ مَعْقُولٌ، أَمَّا سَلْكُهُمْ فِي السِّلْسِلَةِ فَمَا مَعْنَاهُ؟ الْجَوَابُ: سَلْكُهُ فِي السِّلْسِلَةِ أَنْ تُلْوَى عَلَى جَسَدِهِ حَتَّى تَلْتَفَّ عَلَيْهِ أَجْزَاؤُهَا وَهُوَ فِيمَا بَيْنَهَا مُزْهَقٌ مُضَيَّقٌ عَلَيْهِ لَا يَقْدِرُ عَلَى حَرَكَةٍ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَعْنَى ثُمَّ اسْلُكُوا فِيهِ السِّلْسِلَةَ كَمَا يُقَالُ: أَدْخَلْتُ رَأْسِي فِي الْقَلَنْسُوَةِ وَأَدْخَلْتُهَا فِي رَأْسِي، وَيُقَالُ:
İkinci Soru: Zincirin onlara sokulması/geçirilmesi akla uygundur; fakat onların zincire sokulmasının manası nedir? Cevap: Onun zincire sokulması, zincirin parçaları onun üzerine dolanıp sarılıncaya ve o da bunların arasında canı daralmış, sıkışmış, hareket edemez bir halde kalıncaya kadar bedenine bükülüp sarılmasıdır. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: Mana: “Sonra zinciri ona sokun” demektir; nitekim “Başımı takkeye soktum” ve “Takkeyi başıma soktum” denildiği gibi; ayrıca:
الْخَاتَمُ لَا يَدْخُلُ فِي إِصْبَعِي، وَالْإِصْبَعُ هُوَ الَّذِي يَدْخُلُ فِي الْخَاتَمِ.
“Yüzük parmağıma girmiyor” denilir, oysa [aslında] yüzüğe giren parmaktır.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: لِمَ قَالَ فِي سِلْسِلَةٍ ... فَاسْلُكُوهُ وَلَمْ يَقُلْ: فَاسْلُكُوهُ فِي سِلْسِلَةٍ؟ الْجَوَابُ: الْمَعْنَى فِي تَقْدِيمِ السِّلْسِلَةِ عَلَى السَّلْكِ هُوَ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ فِي تَقْدِيمِ الْجَحِيمِ عَلَى التَّصْلِيَةِ، أَيْ لَا تَسْلُكُوهُ إِلَّا فِي هَذِهِ السِّلْسِلَةِ لِأَنَّهَا أَفْظَعُ مِنْ سَائِرِ السَّلَاسِلِ السُّؤَالُ الرَّابِعُ: ذَكَرَ الْأَغْلَالَ وَالتَّصْلِيَةَ بِالْفَاءِ وَذَكَرَ السَّلْكَ فِي هَذِهِ السَّلِسَةِ بِلَفْظِ ثُمَّ، فَمَا الْفَرْقُ؟ الْجَوَابُ: لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ كَلِمَةِ ثُمَّ تَرَاخِيَ المدة بل التفاوت في مراتب العذاب.
Üçüncü Soru: Neden { فَاسْلُكُوهُ فِي سِلْسِلَةٍ } demeyip de: { فِي سِلْسِلَةٍ ... فَاسْلُكُوهُ } buyurmuştur? Cevap: Zincirin geçirilme fiilinden (selk) önce zikredilmesindeki mana, cehîmin ateşe atma fiilinden (tasliye) önce zikredilmesinde belirttiğimiz şeydir; yani: “Onu ancak bu zincire sokun; çünkü o, diğer zincirlerden daha korkunçtur.” Dördüncü Soru: Bukağıları ve ateşe sokmayı fâ (فَ) harfiyle zikretmiş, bu zincire sokmayı ise sümme (ثُمَّ) lafzıyla zikretmiştir; aralarındaki fark nedir? Cevap: ثُمَّ kelimesinden murad sürenin gecikmesi (terâhî) değil, azabın mertebelerindeki farklılıktır.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ هَذَا الْعَذَابَ الشديد ذكر سببه فقال:
Bil ki Allah Teâlâ bu şiddetli azabı açıkladıktan sonra onun sebebini zikredip şöyle buyurmuştur:
[سورة الحاقة (٦٩) : الآيات ٣٣ الى ٣٤]
[Hâkka Suresi (69): Âyetler 33-34]
إِنَّهُ كانَ لَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ (٣٣) وَلا يَحُضُّ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ (٣٤)
{ إِنَّهُ كانَ لَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ (٣٣) وَلا يَحُضُّ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ (٣٤) } “Çünkü o, yüce Allah'a inanmıyordu. Yoksulu doyurmaya da teşvik etmiyordu.”
فَالْأَوَّلُ إِشَارَةٌ إِلَى فَسَادِ حَالِ الْقُوَّةِ الْعَاقِلَةِ. وَالثَّانِي إِشَارَةٌ إِلَى فساد حال القوة العملية، وهاهنا مَسَائِلُ:
Birincisi akıl kuvvesinin durumunun bozukluğuna, ikincisi ise amel kuvvesinin durumunun bozukluğuna işarettir. Burada birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: وَلا يَحُضُّ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: وَلَا يَحُضُّ عَلَى بَذْلِ طَعَامِ الْمِسْكِينِ وَالثَّانِي: أَنَّ الطَّعَامَ هاهنا اسْمٌ أُقِيمَ مَقَامَ الْإِطْعَامِ كَمَا وُضِعَ الْعَطَاءُ مَقَامَ الْإِعْطَاءِ فِي قَوْلِهِ:
Birinci Mesele: O'nun: { وَلا يَحُضُّ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ } “Yoksulu doyurmaya da teşvik etmiyordu” buyruğu hakkında iki görüş vardır: Birincisi: “Yoksulun yiyeceğini vermeye teşvik etmiyordu.” İkincisi: Buradaki طعام (yemek) ismi, tıpkı [şairin] şu sözünde:
وَبَعْدَ عَطَائِكَ الْمِائَةَ الرتاعا
Ve senin semirmiş yüz [deveyi] bağışlamanın ardından...
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ قَوْلُهُ: وَلا يَحُضُّ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ فِيهِ دَلِيلَانِ قَوِيَّانِ عَلَى عِظَمِ الْجُرْمِ فِي حِرْمَانِ الْمَسَاكِينِ أَحَدُهُمَا: عَطَفَهُ عَلَى الْكُفْرِ وَجَعَلَهُ قَرِينَةً لَهُ وَالثَّانِي: ذَكَرَ الْحَضَّ دُونَ الْفِعْلِ لِيُعْلَمَ أَنَّ تَارِكَ الْحَضِّ بِهَذِهِ الْمَنْزِلَةِ، فَكَيْفَ بِمَنْ يَتْرُكُ الْفِعْلَ!.
عَطَاء (bağış) kelimesinin إِعْطَاء (bağışlama) yerine konulduğu gibi, إِطْعَام (yedirme/doyurma) yerine konulmuştur. İkinci Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: O'nun: { وَلا يَحُضُّ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ } buyruğunda, yoksulları mahrum bırakmanın suçunun büyüklüğüne dair iki kuvvetli delil vardır: Birincisi: Onu küfre atfetmiş ve onun dengi/arkadaşı kılmıştır. İkincisi: Teşvik etmeyi terk edenin bu derekede olduğu bilinsin diye, fiilin bizzat kendisini değil teşvik etmeyi (hazzı) zikretmiştir; o halde fiili bizzat terk edenin durumu nasıl olur!
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْكُفَّارَ يُعَاقَبُونَ عَلَى تَرْكِ الصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِنَا: إِنَّهُمْ مُخَاطَبُونَ بِفُرُوعِ الشَّرَائِعِ، وَعَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ أَنَّهُ كَانَ يَحُضُّ امْرَأَتَهُ عَلَى تَكْثِيرِ الْمَرَقِ لِأَجْلِ الْمَسَاكِينِ، وَيَقُولُ:
Üçüncü Mesele: Ayet, kafirlerin namazı ve zekatı terk etmekten dolayı cezalandırılacaklarına delalet etmiştir; bizim: “Onlar şeriatın füruu ile muhataptırlar” sözümüzden murat da budur. Ebü'd-Derdâ'dan rivayet edildiğine göre o, yoksullar sebebiyle hanımına çorbanın suyunu çok koymasını teşvik eder ve şöyle derdi:
خَلَعْنَا نِصْفَ السِّلْسِلَةِ بِالْإِيمَانِ أَفَلَا نَخْلَعُ النِّصْفَ الْبَاقِيَ! وَقِيلَ: الْمُرَادُ مِنْهُ مَنْعُ الْكُفَّارِ وَقَوْلُهُمْ: أَنُطْعِمُ مَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ [يس: ٤٧] . ثُمَّ قَالَ:
“İman ile zincirin yarısını çıkarıp attık; kalan yarısını da çıkarıp atmayalım mı!” Şöyle de denilmiştir: Bundan murat, kâfirlerin [infaktan] menetmeleri ve: { أَنُطْعِمُ مَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ } “Allah'ın dileseydi doyuracağı kimseyi biz mi doyuralım?” [Yâsîn: 47] sözleridir. Sonra şöyle buyurdu:
[سورة الحاقة (٦٩) : آية ٣٥]
[Hâkka Suresi (69): Âyet 35]
فَلَيْسَ لَهُ الْيَوْمَ هاهُنا حَمِيمٌ (٣٥)
{ فَلَيْسَ لَهُ الْيَوْمَ هاهُنا حَمِيمٌ (٣٥) } “Bu sebeple bugün burada onun için candan bir dost yoktur.”
أَيْ لَيْسَ لَهُ فِي الْآخِرَةِ حَمِيمٌ أَيْ قَرِيبٌ يَدْفَعُ عَنْهُ وَيَحْزَنُ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُمْ يَتَحَامَوْنَ وَيَفِرُّونَ مِنْهُ كقوله: وَلا يَسْئَلُ حَمِيمٌ حَمِيماً [الْمَعَارِجِ: ١٠] وَكَقَوْلِهِ: مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ [غافر: ١٨] . / قوله تعالى:
Yani âhirette onun için [azabı] kendisinden savacak ve onun haline üzülecek bir حميم (candan bir akraba/dost) yoktur. Çünkü onlar birbirinden çekinir ve kaçarlar; nitekim O'nun: { وَلا يَسْئَلُ حَمِيمٌ حَمِيماً } “Hiçbir candan dost bir dostu sormaz” [Meâric: 10] buyruğu ve: { مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ } “Zalimlerin ne bir candan dostu ne de sözü dinlenir bir şefaatçisi vardır” [Mü'min: 18] buyruğu gibidir. / Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:
[سورة الحاقة (٦٩) : آية ٣٦]
[Hâkka Suresi (69): Âyet 36]
وَلا طَعامٌ إِلاَّ مِنْ غِسْلِينٍ (٣٦)
{ وَلا طَعامٌ إِلاَّ مِنْ غِسْلِينٍ (٣٦) } “Gıslînden (cehennemliklerin yaralarından akan irinden) başka bir yiyecek de yoktur.”
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: يُرْوَى أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ سُئِلَ عَنِ الْغِسْلِينِ، فَقَالَ: لَا أَدْرِي مَا الْغِسْلِينُ. وقال الكلبي: وهو مَاءٌ يَسِيلُ مِنَ أَهْلِ النَّارِ مِنَ الْقَيْحِ وَالصَّدِيدِ وَالدَّمِ إِذَا عُذِّبُوا فَهُوَ غِسْلِينٍ فِعْلِينٌ مِنَ الْغَسْلِ.
Birinci Mesele: Rivayet edildiğine göre İbn Abbâs'a gıslîn sorulmuş, o da: “Gıslînin ne olduğunu bilmiyorum” demiştir. Kelbî ise şöyle demiştir: “O, cehennem ehline azap edildiği vakit onlardan akan irin, cerahat ve kandır.” Bu kelime, غَسْل (yıkamak) kökünden فِعْلِين vezninde olan غِسْلِين kelimesidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الطَّعَامُ مَا هُيِّءَ لِلْأَكْلِ، فَلَمَّا هُيِّءَ الصَّدِيدُ لِيَأْكُلَهُ أَهْلُ النَّارِ كَانَ طَعَامًا لَهُمْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّ ذَلِكَ أُقِيمَ لَهُمْ مَقَامَ الطَّعَامِ فَسُمِّيَ طَعَامًا، كَمَا قَالَ:
İkinci Mesele: Taam (yiyecek), yenilmek üzere hazırlanan şeydir. İrin de cehennem ehlinin yemesi için hazırlandığında onlar için bir yiyecek olmuştur. Mananın, bunun onlar için yiyecek yerine konulduğu, bu yüzden de yiyecek olarak isimlendirildiği şeklinde olması da caizdir; nitekim [şair] şöyle demiştir:
تَحِيَّةُ بَيْنِهِمْ ضَرْبٌ وَجِيعُ
Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir darbedir.
وَالتَّحِيَّةُ لَا تَكُونُ ضَرْبًا إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا أُقِيمَ مَقَامَهُ جَازَ أَنْ يُسَمَّى بِهِ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَنَّ الْغِسْلِينَ أَكْلُ مَنْ هو؟
Oysa selamlaşma vurma şeklinde olmaz; ancak onun yerine konulduğu için bu şekilde isimlendirilmesi caiz olmuştur. Sonra Allah Teâlâ gıslînin kimin yiyeceği olduğunu zikrederek
فقال:
şöyle buyurmuştur:
[سورة الحاقة (٦٩) : آية ٣٧]
[Hâkka Suresi (69): Âyet 37]
لا يَأْكُلُهُ إِلاَّ الْخاطِؤُنَ (٣٧)
{ لا يَأْكُلُهُ إِلاَّ الْخاطِؤُنَ (٣٧) } “Onu günahkârlardan başkası yemez.”
الآثمون أصحاب الخطايا وخطىء الرَّجُلُ إِذَا تَعَمَّدَ الذَّنْبَ وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ، وَقُرِئَ الْخَاطِيُونَ بِإِبْدَالِ الْهَمْزَةِ يَاءً وَالْخَاطُونَ بِطَرْحِهَا، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ طَعَنَ فِي هَذِهِ الْقِرَاءَةِ، وَقَالَ مَا الْخَاطِيُونَ كُلُّنَا نَخْطُو إِنَّمَا هُوَ الْخَاطِئُونَ، مَا الصَّابُونَ، إِنَّمَا هُوَ الصَّابِئُونَ، وَيَجُوزُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّ الْمُرَادَ الَّذِينَ يَتَخَطَّوْنَ الْحَقَّ إِلَى الْبَاطِلِ وَيَتَعَدَّوْنَ حُدُودَ اللَّهِ.
[Yani] günahkârlar, hataların sahipleri demektir. Kişi günahı kasten işlediği zaman خطىء denir; bunlar da müşriklerdir. [Bu kelime] hemzenin yâ'ya dönüştürülmesiyle الْخَاطِيُونَ ve [hemzenin] atılmasıyla الْخَاطُونَ şeklinde de okunmuştur. İbn Abbâs'tan bu kıraate itiraz ettiği ve: “الْخَاطِيُونَ ne demek? Hepimiz adım atarız (نَخْطُو). Doğrusu ancak الْخَاطِئُونَ şeklindedir; tıpkı الصَّابُونَ değil de doğrusunun الصَّابِئُونَ olması gibi” dediği rivayet edilmiştir. Buna: “Murat edilenler, haktan batıla geçenler ve Allah'ın sınırlarını aşanlardır” diye cevap verilmesi caizdir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَقَامَ الدَّلَالَةَ عَلَى إِمْكَانِ الْقِيَامَةِ، ثُمَّ عَلَى وُقُوعِهَا، ثُمَّ ذَكَرَ أَحْوَالَ السُّعَدَاءِ وَأَحْوَالَ الْأَشْقِيَاءِ، خَتَمَ الْكَلَامَ بِتَعْظِيمِ الْقُرْآنِ فقال.
Bil ki Allah Teâlâ kıyametin imkânına, ardından vukuuna delil getirip, sonra bahtiyarların ve bedbahtların hallerini zikredince, sözü Kur'an'ı yücelterek tamamlamış ve şöyle buyurmuştur:
[سورة الحاقة (٦٩) : الآيات ٣٨ الى ٣٩]
[Hâkka Suresi (69): Âyetler 38-39]
فَلا أُقْسِمُ بِما تُبْصِرُونَ (٣٨) وَما لَا تُبْصِرُونَ (٣٩)
{ فَلا أُقْسِمُ بِما تُبْصِرُونَ (٣٨) وَما لَا تُبْصِرُونَ (٣٩) } “Gördüklerinize ve görmediklerinize yemin ederim ki,”
وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: الْمُرَادُ أَقْسِمُ وَ (لَا) صِلَةٌ، أَوْ يَكُونُ رَدُّ الْكَلَامِ سَبَقَ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: لَا هاهنا نَافِيَةٌ لِلْقَسَمِ، كَأَنَّهُ قَالَ: لَا أُقْسِمُ، عَلَى أن هذا القرآن قول رَسُولٍ كَرِيمٍ يَعْنِي أَنَّهُ لِوُضُوحِهِ يَسْتَغْنِي عَنِ الْقَسَمِ، وَالِاسْتِقْصَاءُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ سَنَذْكُرُهُ فِي أَوَّلِ سُورَةِ لَا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ [الْقِيَامَةِ: ١] .
Birinci Mesele: Onlardan bazıları: “Murat [yemin ederim anlamında] أُقْسِمُ lafzıdır, (لَا) ise sıladır (zâiddir) yahut önceki sözün reddidir” demiştir. Bazıları da: “لَا burada yemini nefyetmektedir; sanki: ‘Bu Kur'an'ın şerefli bir elçinin sözü olduğuna yemin etmem; yani o, apaçık olmasından ötürü yemine ihtiyaç duymaz’ demiştir” demiştir. Bu meseledeki geniş açıklamayı { لَا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ } [Kıyâme: 1] suresinin başında zikredeceğiz.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: بِما تُبْصِرُونَ وَما لَا تُبْصِرُونَ يوم جَمِيعَ الْأَشْيَاءِ عَلَى الشُّمُولِ، لِأَنَّهَا لَا تَخْرُجُ مِنْ قِسْمَيْنِ: مُبْصِرٍ وَغَيْرِ مُبْصِرٍ، فَشَمَلَ الْخَالِقَ وَالْخَلْقَ، وَالدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ، وَالْأَجْسَامَ وَالْأَرْوَاحَ، وَالْإِنْسَ وَالْجِنَّ، والنعم الظاهرة والباطنة. ثم قال تعالى:
İkinci Mesele: O'nun: { بِما تُبْصِرُونَ وَما لَا تُبْصِرُونَ } “Gördüklerinize ve görmediklerinize” buyruğu, bütün varlıkları kapsamlı bir şekilde içine almaktadır; çünkü varlıklar görülen ve görülmeyen olmak üzere iki kısımdan dışarı çıkmaz. Dolayısıyla Yaratıcı'yı ve yaratılanı, dünyayı ve ahireti, cisimleri ve ruhları, insanları ve cinleri, zahirî ve batınî nimetleri kapsamıştır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة الحاقة (٦٩) : آية ٤٠]
[Hâkka Suresi (69): Âyet 40]
إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ (٤٠)
{ إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ (٤٠) } “Şüphesiz o, şerefli bir elçinin sözüdür.”
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي سُورَةِ إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ [التَّكْوِيرِ: ١] مِثْلَ هَذَا الْكَلَامِ، وَالْأَكْثَرُونَ هُنَاكَ عَلَى أَنَّ المراد منه جبريل ﵇، والأكثرون هاهنا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ مُحَمَّدٌ ﷺ، واحتجوا/ على الفرق بأن هاهنا لَمَّا قَالَ: إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ ذَكَرَ بَعْدَهُ أَنَّهُ لَيْسَ بِقَوْلِ شَاعِرٍ، وَلَا كَاهِنٍ، وَالْقَوْمُ مَا كَانُوا يَصِفُونَ جِبْرِيلَ ﵇ بِالشِّعْرِ وَالْكِهَانَةِ، بَلْ كَانُوا يَصِفُونَ مُحَمَّدًا بِهَذَيْنَ الْوَصْفَيْنِ. وَأَمَّا فِي سُورَةِ: إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ لَمَّا قَالَ: إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: وَما هُوَ بِقَوْلِ شَيْطانٍ رَجِيمٍ [التَّكْوِيرِ: ٢٥] كَانَ الْمَعْنَى: إِنَّهُ قَوْلُ مَلَكٍ كَرِيمٍ، لَا قَوْلُ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ، فَصَحَّ أَنَّ الْمُرَادَ من الرسول الكريم هاهنا هُوَ مُحَمَّدٌ ﷺ، وَفِي تِلْكَ السُّورَةِ هُوَ جِبْرِيلُ ﵇، وَعِنْدَ هَذَا يَتَوَجَّهُ السُّؤَالُ: أَنَّ الْأُمَّةَ مُجْمِعَةٌ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ كَلَامُ اللَّهِ تَعَالَى، وَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الْكَلَامُ الْوَاحِدُ كَلَامًا لِلَّهِ تَعَالَى، وَلِجِبْرِيلَ وَلِمُحَمَّدٍ، وَهَذَا غَيْرُ مَعْقُولٍ وَالْجَوَابُ:
Bil ki Allah Teâlâ { إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ } [Tekvîr: 1] suresinde bu ifadenin bir benzerini zikretmiştir. Orada çoğunluk bundan muradın Cibrîl aleyhisselâm olduğu, burada ise çoğunluk bundan muradın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu görüşündedir. Aradaki farka şöyle delil getirmişlerdir: / Burada { إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ } buyurunca ardından onun bir şairin sözü ve bir kâhinin sözü olmadığını zikretmiştir. O kavim Cibrîl aleyhisselâm'ı şairlik ve kâhinlikle nitelemiyorlardı; bilakis Muhammed'i bu iki sıfatla niteliyorlardı. { إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ } suresinde ise { إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ } buyurup ardından: { وَما هُوَ بِقَوْلِ شَيْطانٍ رَجِيمٍ } “O kovulmuş bir şeytanın sözü değildir” [Tekvîr: 25] buyurunca, mana: “O, kovulmuş bir şeytanın sözü değil, şerefli bir meleğin sözüdür” şeklinde olmuştur. Böylece buradaki şerefli elçiden muradın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem, o suredekinin ise Cibrîl aleyhisselâm olduğu sabit olmuştur. Bu noktada şu soru yöneltilir: Ümmet, Kur'an'ın Allah Teâlâ'nın kelamı olduğu hususunda icma etmiştir; bu durumda tek bir sözün hem Allah Teâlâ'nın hem Cibrîl'in hem de Muhammed'in sözü olması gerekir ki bu aklen mümkün değildir. Cevap şudur:
أَنَّهُ يَكْفِي فِي صِدْقِ الْإِضَافَةِ أَدْنَى سَبَبٍ، فَهُوَ كَلَامُ اللَّهِ تَعَالَى، بِمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي أَظْهَرَهُ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ، وَهُوَ الَّذِي رَتَّبَهُ وَنَظَّمَهُ، وَهُوَ كَلَامُ جِبْرِيلَ ﵇، بمعنى أنه هو الذي أنزله من السموات إِلَى الْأَرْضِ، وَهُوَ كَلَامُ مُحَمَّدٍ، بِمَعْنَى أَنَّهُ هُوَ الَّذِي أَظْهَرَهُ لِلْخَلْقِ، وَدَعَا النَّاسَ إِلَى الإيمان به، وجعله حجة لنبوته.
İzafetin doğruluğu için en küçük bir sebep dahi yeterlidir. Dolayısıyla o; Allah Teâlâ'nın onu Levh-i Mahfûz'da ortaya koyması, tertip edip nazmetmesi anlamında Allah Teâlâ'nın kelamıdır; semalardan yeryüzüne indiren olması anlamında Cibrîl aleyhisselâm'ın sözüdür; mahlukata onu tebliğ edip ortaya koyan, insanları ona iman etmeye çağıran ve onu peygamberliğinin hücceti kılan olması anlamında da Muhammed'in sözüdür.
ثم قال تعالى:
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: