[سورة الحاقة (٦٩) : الآيات ٤١ الى ٤٢]
[Hâkka Suresi (69): Âyetler 41-42]
وَما هُوَ بِقَوْلِ شاعِرٍ قَلِيلاً مَا تُؤْمِنُونَ (٤١) وَلا بِقَوْلِ كاهِنٍ قَلِيلاً ما تَذَكَّرُونَ (٤٢)
{ وَما هُوَ بِقَوْلِ شاعِرٍ قَلِيلاً مَا تُؤْمِنُونَ (٤١) وَلا بِقَوْلِ كاهِنٍ قَلِيلاً ما تَذَكَّرُونَ (٤٢) } “Ve o bir şairin sözü değildir; ne kadar da az inanıyorsunuz! Bir kâhinin sözü de değildir; ne kadar da az düşünüyorsunuz!”
وهاهنا مَسَائِلُ:
Burada birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ الْجُمْهُورُ: تُؤْمِنُونَ وَتَذَكَّرُونَ بِالتَّاءِ الْمَنْقُوطَةِ مِنْ فَوْقُ عَلَى الْخِطَابِ إِلَّا ابْنَ كَثِيرٍ، فَإِنَّهُ
Birinci Mesele: Cumhur, İbn Kesîr hariç { تُؤْمِنُونَ } ve { تَذَكَّرُونَ } kelimelerini muhatap [kipiyle] üstten noktalı te (ت) ile okumuştur. İbn Kesîr ise
قَرَأَهُمَا بِالْيَاءِ عَلَى الْمُغَايَبَةِ، فَمَنْ قَرَأَ عَلَى الْخِطَابِ، فَهُوَ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: بِما تُبْصِرُونَ وَما لا تُبْصِرُونَ [الحاقة: ٣٨، ٣٩] وَمَنْ قَرَأَ عَلَى الْمُغَايَبَةِ سَلَكَ فِيهِ مَسْلَكَ الِالْتِفَاتِ.
onları gaib [kipiyle] ye (ي) ile okumuştur. Kim muhatap kipiyle okursa bu, O'nun: { بِما تُبْصِرُونَ وَما لا تُبْصِرُونَ } [Hâkka: 38-39] kavline atıftır. Gaib kipiyle okuyan ise bunda iltifat yolunu tutmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالُوا: لَفْظَةُ مَا فِي قَوْلِهِ: قَلِيلًا مَا تُؤْمِنُونَ ... قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ لَغْوٌ وَهِيَ مُؤَكِّدَةٌ، وَفِي قَوْلِهِ: قَلِيلًا وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: قَالَ مُقَاتِلٌ: يَعْنِي بِالْقَلِيلِ أَنَّهُمْ لَا يُصَدِّقُونَ بِأَنَّ الْقُرْآنَ مِنَ اللَّهِ، وَالْمَعْنَى لَا يُؤْمِنُونَ أَصْلًا، وَالْعَرَبُ يَقُولُونَ: قَلَّمَا يَأْتِينَا يُرِيدُونَ لَا يَأْتِينَا الثَّانِي: أَنَّهُمْ قَدْ يُؤْمِنُونَ فِي قُلُوبِهِمْ، إِلَّا أَنَّهُمْ يَرْجِعُونَ عَنْهُ سَرِيعًا وَلَا يُتِمُّونَ الِاسْتِدْلَالَ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ: إِنَّهُ فَكَّرَ وَقَدَّرَ إِلَّا أَنَّهُ فِي آخِرِ الْأَمْرِ قَالَ: إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ [الْمُدَّثِّرِ: ٢٤] .
İkinci Mesele: Dediler ki: { قَلِيلًا مَا تُؤْمِنُونَ ... قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ } kavlindeki { مَا } lafzı lağvdır (fazlalıktır) ve tekid ifade eder. { قَلِيلًا } kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Mukâtil şöyle demiştir: Az ile, onların Kur'an'ın Allah katından olduğunu tasdik etmediklerini kastetmektedir; mana, 'asla iman etmezler' demektir. Araplar [bir şeyin hiç olmadığını anlatmak için] 'Bize hiç gelmez' manasında 'Bize az gelir' derler. İkincisi: Kalpleriyle inanabilirler, ancak bundan çabucak dönerler ve istidlali tamamlamazlar. Baksana O'nun: { إِنَّهُ فَكَّرَ وَقَدَّرَ } “O düşündü ve ölçüp biçti” kavline; ancak sonunda: { إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ } “Bu, nakledilegelen bir büyüden başkası değildir” [Müddessir: 24] demiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ذَكَرَ فِي نَفْيِ الشَّاعِرِيَّةِ قَلِيلًا مَا تُؤْمِنُونَ وَفِي نَفْيِ الْكَاهِنِيَّةِ مَا تَذَكَّرُونَ وَالسَّبَبُ فِيهِ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: لَيْسَ هَذَا الْقُرْآنُ قَوْلًا مِنْ رَجُلٍ شَاعِرٍ، لِأَنَّ هَذَا الْوَصْفَ مُبَايِنٌ لِصُنُوفِ الشِّعْرِ كُلِّهَا إِلَّا أَنَّكُمْ لَا تُؤْمِنُونَ، أَيْ لَا تَقْصِدُونَ الْإِيمَانَ، فَلِذَلِكَ تُعْرِضُونَ عَنِ التَّدَبُّرِ، وَلَوْ قَصَدْتُمُ الْإِيمَانَ لَعَلِمْتُمْ كَذِبَ قَوْلِكُمْ: إِنَّهُ شَاعِرٌ، لِمُفَارَقَةِ هَذَا التَّرْكِيبِ ضُرُوبَ الشِّعْرِ، ولا/ أيضا بقول كاهن، لأنه وارد بسبب الشَّيَاطِينِ وَشَتْمِهِمْ، فَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ بِإِلْهَامِ الشَّيَاطِينِ، إِلَّا أَنَّكُمْ لَا تَتَذَكَّرُونَ كَيْفِيَّةَ نَظْمِ الْقُرْآنِ، وَاشْتِمَالَهُ عَلَى شَتْمِ الشَّيَاطِينِ، فَلِهَذَا السبب تقولون: إنه من باب الكهانة.
Üçüncü Mesele: Şairliğin nefyinde { قَلِيلًا مَا تُؤْمِنُونَ } buyurmuş, kâhinliğin nefyinde ise { مَا تَذَكَّرُونَ } buyurmuştur. Bunun sebebi şudur: Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Bu Kur'an şair bir adamın sözü değildir; çünkü bu nitelik şiirin bütün türlerinden tamamen farklıdır, lakin siz iman etmiyorsunuz; yani imana yönelmiyorsunuz, bu yüzden tefekkürden yüz çeviriyorsunuz. Eğer imana yönelseydiniz, bu tertibin şiir türlerinden farklı olması sebebiyle 'O bir şairdir' sözünüzün yalan olduğunu bilirdiniz. Ve / aynı şekilde bir kâhinin sözü de değildir; çünkü o şeytanlara ve onlara sövmeye dair varid olmuştur; dolayısıyla bunun şeytanların ilhamıyla olması mümkün değildir. Lakin siz Kur'an'ın nazmının keyfiyetini ve şeytanlara sövmeyi içerdiğini düşünmüyorsunuz; işte bu sebeple 'O kehanet kabilindendir' diyorsunuz.
[سورة الحاقة (٦٩) : آية ٤٣]
[Hâkka Suresi (69): Âyet 43]
تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٤٣)
{ تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٤٣) } “Âlemlerin Rabbi tarafından indirilmedir.”
اعْلَمْ أَنَّ نَظِيرَ هذه الآية قوله في الشعراء: إِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ [الشُّعَرَاءِ: ١٩٢- ١٩٤] فَهُوَ كَلَامُ رَبِّ الْعَالَمِينَ لِأَنَّهُ تَنْزِيلُهُ، وَهُوَ قَوْلُ جِبْرِيلَ لِأَنَّهُ نَزَلَ بِهِ، وَهُوَ قَوْلُ مُحَمَّدٍ لِأَنَّهُ أَنْذَرَ الْخَلْقَ بِهِ، فَهَهُنَا أَيْضًا لَمَّا قَالَ فِيمَا تَقَدَّمَ: إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ [الحاقة: ٤٠] أَتْبَعَهُ بِقَوْلِهِ: تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ حَتَّى يَزُولَ الْإِشْكَالُ، وَقَرَأَ أَبُو السَّمَّالِ: تَنْزِيلًا، أَيْ نزل تنزيلا. ثم قال تعالى:
Bil ki bu ayetin benzeri, Şuarâ suresindeki şu kavlidir: { إِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ } “Şüphesiz o, âlemlerin Rabbinin indirmesidir. Onu Rûhu'l-Emîn (Cibrîl), uyarıcılardan olasın diye senin kalbine indirmiştir” [Şuarâ: 192-194]. Dolayısıyla o, indirmesi olması cihetiyle Âlemlerin Rabbinin kelamıdır; onu indirmesi cihetiyle Cibrîl'in sözüdür; onunla mahlukatı uyarması cihetiyle de Muhammed'in sözüdür. Burada da daha önce: { إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ } [Hâkka: 40] buyurduğunda, kapalılık ortadan kalksın diye ardına: { تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } kavlini eklemiştir. Ebü's-Semmâl { تَنْزِيلًا } şeklinde [mansub] okumuştur; yani bir indirişle indirildi [demektir]. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة الحاقة (٦٩) : آية ٤٤]
[Hâkka Suresi (69): Âyet 44]
وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ (٤٤)
{ وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ (٤٤) } “Eğer o, Bize karşı bazı sözler uydurmuş olsaydı,”
قُرِئَ: وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ، التَّقَوُّلُ افْتِعَالُ الْقَوْلِ، لِأَنَّ فِيهِ تَكَلُّفًا مِنَ الْمُفْتَعِلِ، وَسَمَّى الْأَقْوَالَ الْمَنْقُولَةَ أَقَاوِيلَ تَحْقِيرًا لَهَا، كَقَوْلِكَ الْأَعَاجِيبُ وَالْأَضَاحِيكُ، كَأَنَّهَا جَمْعُ أُفْعُولَةٍ مِنَ الْقَوْلِ، وَالْمَعْنَى وَلَوْ نَسَبَ إِلَيْنَا قَوْلًا لَمْ نَقُلْهُ. ثُمَّ قَالَ تعالى:
[Bu ayet] meçhul sîgasıyla { وَلَوْ تُقُوِّلَ } şeklinde de okunmuştur. Tekavvül (تَقَوُّل), söz uydurmaktır; zira bunda uyduranın bir zorlaması vardır. 'Acâyip' ve 'ezâhîk' (gülünç şeyler) sözün gibi, nakledilen sözleri tahkir etmek için 'ekāvîl' diye adlandırmıştır; sanki 'kavl' kelimesinden 'üf'ûle' kalıbının çoğuludur. Mana: 'Eğer bize söylemediğimiz bir sözü nispet etseydi' demektir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة الحاقة (٦٩) : الآيات ٤٥ الى ٤٦]
[Hâkka Suresi (69): Âyetler 45-46]
لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ (٤٥) ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ (٤٦)
{ لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ (٤٥) ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ (٤٦) } “Elbette onu sağ elinden yakalardık; sonra da mutlaka onun can damarını keserdik!”
وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْآيَةِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: مَعْنَاهُ لَأَخَذْنَا بِيَدِهِ، ثُمَّ لَضَرَبْنَا رَقَبَتَهُ، وَهَذَا ذَكَرَهُ عَلَى سَبِيلِ التَّمْثِيلِ بِمَا يَفْعَلُهُ الْمُلُوكُ بِمَنْ يَتَكَذَّبُ عَلَيْهِمْ، فَإِنَّهُمْ لَا يُمْهِلُونَهُ، بَلْ يَضْرِبُونَ رَقَبَتَهُ فِي الْحَالِ، وَإِنَّمَا خَصَّ الْيَمِينَ بِالذِّكْرِ، لِأَنَّ الْقَتَّالَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يُوقِعَ الضَّرْبَ فِي قَفَاهُ أَخَذَ بِيَسَارِهِ، وَإِذَا أَرَادَ أَنْ يُوقِعَهُ فِي جِيدِهِ وَأَنْ يُلْحِقَهُ
Birinci Mesele: Âyette birkaç vecih vardır: Birincisi: Manası, 'Onun elinden yakalardık, sonra da boynunu vururduk' demektir. Bunu, kralların kendilerine yalan isnat eden kimseye yaptıklarıyla temsil yoluyla zikretmiştir; nitekim onlar ona mühlet vermezler, bilakis derhal boynunu vururlar. Sağ elin özellikle zikredilmesi ise şundandır: Katil, vuruşu ensesine indirmek istediğinde sol eliyle tutar; boynunun ön tarafına indirmek ve kılıcı ona ulaştırmak istediğinde ise
بِالسَّيْفِ، وَهُوَ أَشَدُّ عَلَى الْمَعْمُولِ بِهِ ذَلِكَ الْعَمَلُ لِنَظَرِهِ إِلَى السَّيْفِ أَخَذَ بِيَمِينِهِ، وَمَعْنَاهُ: لَأَخَذْنَا بِيَمِينِهِ، كَمَا أَنَّ قَوْلَهُ: لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ لَقَطَعْنَا وَتِينَهُ وَهَذَا تَفْسِيرٌ بَيِّنٌ وَهُوَ مَنْقُولٌ عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْيَمِينَ بِمَعْنَى الْقُوَّةِ وَالْقُدْرَةِ وَهُوَ قَوْلُ الْفَرَّاءِ وَالْمُبَرِّدِ وَالزَّجَّاجِ، وَأَنْشَدُوا قَوْلَ الشَّمَّاخِ:
ki bu, kılıca bakmasından ötürü o muameleye maruz kalan kimseye daha ağırdır, sağ eliyle tutar. Manası: 'Sağ eliyle tutardık' demektir; nitekim O'nun: { لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ } kavli de 'Onun can damarını keserdik' demektir. Bu açık bir tefsirdir ve Hasan-ı Basrî'den nakledilmiştir. İkinci Görüş: Yemin, kuvvet ve kudret manasındadır; bu da Ferrâ, Müberred ve Zeccâc'ın görüşüdür. Şemmâh'ın şu beytini inşad etmişlerdir:
إِذَا مَا رَايَةٌ رُفِعَتْ لِمَجْدٍ ... تَلَقَّاهَا عَرَابَةُ بِالْيَمِينِ
Şeref için bir sancak kaldırıldığı zaman... / Arâbe onu sağ eliyle (kuvvetle) karşılar.
وَالْمَعْنَى لَأَخَذَ مِنْهُ الْيَمِينَ، أَيْ سَلَبْنَا عَنْهُ الْقُوَّةَ، وَالْبَاءُ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ صِلَةٌ زَائِدَةٌ، قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: وَإِنَّمَا قَامَ الْيَمِينُ مَقَامَ الْقُوَّةِ، لِأَنَّ قُوَّةَ كُلِّ شَيْءٍ فِي مَيَامِنِهِ وَالْقَوْلُ الثالث: قال مقاتل: لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ يَعْنِي انْتَقَمْنَا مِنْهُ بِالْحَقِّ، وَالْيَمِينُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ بِمَعْنَى الْحَقِّ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنا عَنِ الْيَمِينِ [الصَّافَّاتِ: ٢٨] أَيْ مِنْ قِبَلِ الْحَقِّ.
Mana: 'Ondan yemini alırdık', yani 'Kuvvetini ondan çekip alırdık' demektir. Bu takdire göre bâ (بِ) harf-i ceri fazladan bir sıladır (zâidedir). İbn Kuteybe dedi ki: 'Yemin ancak kuvvet makamına geçmiştir; çünkü her şeyin kuvveti sağ taraflarındadır.' Üçüncü Görüş: Mukâtil demiştir ki: { لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ } yani 'Ondan hak ile intikam alırdık' demektir. Bu görüşe göre yemin hak manasındadır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنا عَنِ الْيَمِينِ } “Doğrusu siz bize sağdan (haktan/güvendiğimiz cihetten) gelirdiniz” [Sâffât: 28] kavlinde olduğu gibi; yani hak cihetinden [demektir].
اعْلَمْ أَنَّ حَاصِلَ هَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّهُ لَوْ نَسَبَ إِلَيْنَا قَوْلًا لَمْ نَقُلْهُ لَمَنَعْنَاهُ عَنْ ذَلِكَ إِمَّا بِوَاسِطَةِ إِقَامَةِ الْحُجَّةِ فَإِنَّا كُنَّا نُقَيِّضُ لَهُ مَنْ يُعَارِضُهُ فِيهِ، وَحِينَئِذٍ يَظْهَرُ لِلنَّاسِ كَذِبُهُ فِيهِ، فَيَكُونُ ذَلِكَ إِبْطَالًا لِدَعْوَاهُ وَهَدْمًا لِكَلَامِهِ، وَإِمَّا بِأَنْ نَسْلُبَ عِنْدَهُ الْقُدْرَةَ عَلَى التَّكَلُّمِ بِذَلِكَ الْقَوْلِ، وَهَذَا هُوَ الْوَاجِبُ فِي حِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى لِئَلَّا يَشْتَبِهَ الصَّادِقُ بِالْكَاذِبِ.
Bil ki bu vecihlerin hülasası şudur: Eğer bize söylemediğimiz bir sözü isnat etseydi, biz onu bundan menederdik; ya delil ikame etmek vasıtasıyla -ki bu durumda ona o hususta karşı çıkacak kimseyi musallat ederdik, böylece onun o husustaki yalanı insanlara zahir olurdu da bu onun iddiasını iptal ve sözünü yıkma olurdu- ya da onun o sözü söyleme kudretini elinden alarak [menederdik]. Sadık olanın yalancı olandan ayırt edilememesi için Allah Teâlâ'nın hikmetinde vacip olan da budur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْوَتِينُ هُوَ الْعِرْقُ الْمُتَّصِلُ مِنَ الْقَلْبِ بِالرَّأْسِ الَّذِي إِذَا قُطِعَ مَاتَ الْحَيَوَانُ قَالَ أَبُو زَيْدٍ:
İkinci Mesele: El-Vetîn (الْوَتِينُ), kalpten başa bağlanan ve kesildiğinde canlının öldüğü damardır. Ebû Zeyd şöyle demiştir:
وَجَمْعُهُ الْوُتْنُ وَ [يُقَالُ] ثَلَاثَةُ أَوْتِنَةٌ وَالْمَوْتُونُ الَّذِي قُطِعَ وَتِينُهُ، قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: وَلَمْ يُرِدْ أَنَّا نَقْطَعُهُ بِعَيْنِهِ بَلِ الْمُرَادُ أَنَّهُ لَوْ كَذَبَ لَأَمْتَنَاهُ، فَكَانَ كَمَنْ قُطِعَ وَتِينُهُ، وَنَظِيرُهُ
Çoğulu 'vutün' (الْوُتْنُ) gelir ve 'üç evtine' (ثَلَاثَةُ أَوْتِنَةٍ) [denilir]. Mevfûn (الْمَوْتُونُ) ise can damarı kesilmiş kimsedir. İbn Kuteybe dedi ki: 'Bununla bizzat o damarı keseceğimizi kastetmemiştir; bilakis murat, eğer yalan söyleseydi onu helak ederdik de can damarı kesilmiş kimse gibi olurdu [demektir].' Bunun benzeri,
قَوْلُهُ ﵇: «مَا زَالَتْ أَكْلَةُ خَيْبَرَ تُعَاوِدُنِي فهذا أو ان انْقِطَاعِ أَبْهَرِي»
Aleyhisselâm'ın şu hadisidir: «Hayber'de yediğim yemeğin [zehri] bana dönüp durdu; işte bu, sırt damarımın (ebherimin) koptuğu andır.»
وَالْأَبْهَرُ عِرْقٌ يَتَّصِلُ بِالْقَلْبِ، فَإِذَا انْقَطَعَ مَاتَ صَاحِبُهُ فَكَأَنَّهُ قَالَ: هَذَا أَوْ أَنْ يَقْتُلَنِي السُّمُّ وَحِينَئِذٍ صِرْتُ كَمَنِ انْقَطَعَ أبهره. ثم قال:
Ebher ise kalbe bağlanan bir damardır; koptuğu zaman sahibi ölür. Sanki o: 'İşte bu zehrin beni öldüreceği andır ve o vakit ebheri kopmuş kimse gibi olurum' demiştir. Sonra şöyle buyurdu:
[سورة الحاقة (٦٩) : آية ٤٧]
[Hâkka Suresi (69): Âyet 47]
فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ (٤٧)
{ فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ (٤٧) } “Artık sizden hiçbiriniz O'ndan [bu cezayı] engelleyemezdiniz.”
قَالَ مُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ مَعْنَاهُ لَيْسَ مِنْكُمْ أَحَدٌ يَحْجُزُنَا عَنْ ذَلِكَ الْفِعْلِ، قَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: إِنَّمَا قَالَ حَاجِزِينَ فِي صِفَةِ أَحَدٍ لِأَنَّ أَحَدًا هُنَا فِي مَعْنَى الْجَمْعِ، لِأَنَّهُ اسْمٌ يَقَعُ فِي النَّفْيِ الْعَامِّ مُسْتَوِيًا فِيهِ الْوَاحِدُ وَالْجَمْعُ وَالْمُذَكَّرُ وَالْمُؤَنَّثُ، وَمِنْهُ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٨٥] وَقَوْلُهُ: لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ [الْأَحْزَابِ: ٣٢] وَاعْلَمْ أَنَّ الْخِطَابَ فِي قَوْلِهِ: فَما مِنْكُمْ لِلنَّاسِ.
Mukâtil ve Kelbî dediler ki: Manası, 'Sizden hiç kimse bizi o fiilden engelleyemez' demektir. Ferrâ ve Zeccâc dediler ki: 'Ehad' (أَحَدٍ) kelimesinin sıfatı olarak { حاجِزِينَ } [çoğul kipiyle] getirilmiştir; çünkü buradaki 'ehad' kelimesi mana bakımından çoğuldur. Zira o, genel nefiye (olumsuzluğa) giren bir isim olup tekil, çoğul, müzekker ve müennes onda eşittir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ } “O'nun elçilerinden hiçbirini ayırt etmeyiz” [Bakara: 285] kavli ve O'nun: { لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ } “Siz kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz” [Ahzâb: 32] kavli bundandır. Bil ki O'nun: { فَما مِنْكُمْ } kavlindeki hitap insanlara yöneliktir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الْقُرْآنَ تَنْزِيلٌ مِنَ اللَّهِ الْحَقِّ بِوَاسِطَةِ جِبْرِيلَ عَلَى مُحَمَّدٍ الَّذِي مِنْ صِفَتِهِ أَنَّهُ لَيْسَ بِشَاعِرٍ وَلَا كَاهِنٍ، بَيَّنَ بَعْدِ ذَلِكَ أَنَّ الْقُرْآنَ مَا هُوَ؟ فقال:
Bil ki Allah Teâlâ, Kur'an'ın Hak Teâlâ katından Cibrîl vasıtasıyla ne şair ne de kâhin olma vasfına sahip olan Muhammed'e indirildiğini beyan edince, bundan sonra Kur'an'ın ne olduğunu beyan etti ve şöyle buyurdu:
[سورة الحاقة (٦٩) : آية ٤٨]
[Hâkka Suresi (69): Âyet 48]
وَإِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ (٤٨)
{ وَإِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ (٤٨) } “Ve şüphesiz o, takva sahipleri için bir öğüttür.”
وَقَدْ بَيَّنَّا فِي أَوَّلِ سورة البقرة [٢] في قوله: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ ما فيه من البحث. ثم قال:
Bakara suresinin başında [2. âyette] yer alan: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “Takva sahipleri için bir hidayettir” kavlinde buna dair incelemeyi beyan etmiştik. Sonra şöyle buyurdu:
[سورة الحاقة (٦٩) : آية ٤٩]
[Hâkka Suresi (69): Âyet 49]
وَإِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْكُمْ مُكَذِّبِينَ (٤٩)
{ وَإِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْكُمْ مُكَذِّبِينَ (٤٩) } “Şüphesiz Biz, içinizden yalanlayanlar olduğunu elbette biliyoruz.”
لَهُ بِسَبَبِ حُبِّ الدُّنْيَا، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: أَمَّا مَنِ اتَّقَى حُبَّ الدُّنْيَا فَهُوَ يَتَذَكَّرُ بِهَذَا الْقُرْآنِ وَيَنْتَفِعُ. وَأَمَّا مَنْ مَالَ إِلَيْهَا فَإِنَّهُ يُكَذِّبُ بِهَذَا الْقُرْآنِ وَلَا يَقْرَبُهُ.
Dünya sevgisi sebebiyle [yalanlayanlar vardır]. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Dünya sevgisinden sakınan kimseye gelince, o bu Kur'an ile öğüt alır ve faydalanır. Ona meyleden kimse ise bu Kur'an'ı yalanlar ve ona yaklaşmaz.
وَأَقُولُ: لِلْمُعْتَزِلَةِ أَنْ يَتَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْكُفْرَ لَيْسَ مِنَ اللَّهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ وَصَفَ الْقُرْآنَ بِأَنَّهُ تَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ، وَلَمْ يَقُلْ: بِأَنَّهُ إِضْلَالٌ لِلْمُكَذِّبِينَ، بَلْ ذَلِكَ الضَّلَالُ نَسَبَهُ إِلَيْهِمْ، فَقَالَ: وَإِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْكُمْ مُكَذِّبِينَ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ النَّحْلِ: وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ وَمِنْها جائِرٌ [النَّحْلِ: ٩] وَاعْلَمْ أَنَّ الْجَوَابَ عَنْهُ مَا تَقَدَّمَ. ثم قال تعالى:
Ben derim ki: Mu'tezile'nin, küfrün Allah'tan olmadığına dair bu ayete sarılma imkânı vardır; çünkü O, Kur'an'ı müttakiler için bir öğüt olarak nitelemiş, 'yalanlayanlar için bir saptırmadır' dememiştir; bilakis o dalaleti onlara nispet etmiş ve: { وَإِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْكُمْ مُكَذِّبِينَ } buyurmuştur. Bunun benzeri, Nahl suresindeki şu kavlidir: { وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ وَمِنْها جائِرٌ } “Yolun doğrusunu göstermek Allah'a aittir; o yollardan eğri olanı da vardır” [Nahl: 9]. Bil ki buna cevap daha önce geçmiş olandır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة الحاقة (٦٩) : آية ٥٠]
[Hâkka Suresi (69): Âyet 50]
وَإِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَى الْكافِرِينَ (٥٠)
{ وَإِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَى الْكافِرِينَ (٥٠) } “Ve şüphesiz o, kâfirler için bir hasrettir (iç acısıdır).”
الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّهُ إِلَى مَاذَا يَعُودُ؟ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الْقُرْآنِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: وَإِنَّ الْقُرْآنَ لَحَسْرَةٌ عَلَى الْكَافِرِينَ. إِمَّا يَوْمُ الْقِيَامَةِ إِذَا رَأَوْا ثَوَابَ الْمُصَدِّقِينَ بِهِ، أَوْ فِي دَارِ الدُّنْيَا إِذَا رَأَوْا دَوْلَةَ الْمُؤْمِنِينَ وَالثَّانِي: قَالَ مُقَاتِلٌ: وَإِنَّ تَكْذِيبَهُمْ بِالْقُرْآنِ لَحَسْرَةٌ عَلَيْهِمْ، وَدَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَإِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْكُمْ مُكَذِّبِينَ [الحاقة: ٤٩] . ثم قال تعالى:
O'nun: { إِنَّهُ } kavlindeki zamir neye dönmektedir? Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Kur'an'a dönmektedir; sanki 'Şüphesiz Kur'an kâfirler için bir hasrettir' denilmiştir. Ya kıyamet günü onu tasdik edenlerin sevabını gördüklerinde, ya da dünya yurdunda müminlerin devletini gördüklerinde [bu hasret gerçekleşir]. İkincisi: Mukâtil demiştir ki: 'Şüphesiz onların Kur'an'ı yalanlamaları kendileri için bir hasrettir.' Buna O'nun: { وَإِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْكُمْ مُكَذِّبِينَ } [Hâkka: 49] kavli delalet etmiştir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة الحاقة (٦٩) : آية ٥١]
[Hâkka Suresi (69): Âyet 51]
وَإِنَّهُ لَحَقُّ الْيَقِينِ (٥١)
{ وَإِنَّهُ لَحَقُّ الْيَقِينِ (٥١) } “Ve şüphesiz o, kesin gerçeğin ta kendisidir (hakkü'l-yakîndir).”
مَعْنَاهُ أَنَّهُ حَقٌّ يَقِينٌ، أَيْ حَقٌّ لَا بُطْلَانَ فِيهِ، وَيَقِينٌ لَا رَيْبَ فِيهِ، ثُمَّ أُضِيفَ أَحَدُ الْوَصْفَيْنِ إِلَى الآخر للتأكيد. ثم قال:
Manası: O, kesin bir haktır; yani içinde hiçbir batıllık olmayan bir hak ve içinde hiçbir şüphe bulunmayan bir yakîndir. Sonra iki vasıftan biri diğerine tekid amacıyla izafe edilmiştir. Sonra şöyle buyurdu:
[سورة الحاقة (٦٩) : آية ٥٢]
[Hâkka Suresi (69): Âyet 52]
فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٥٢)
{ فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٥٢) } “Öyleyse ulu Rabbinin adını tesbih et.”
إِمَّا شُكْرًا عَلَى مَا جَعَلَكَ أَهْلًا لِإِيحَائِهِ إِلَيْكَ، وَإِمَّا تَنْزِيهًا لَهُ عَنِ الرِّضَا بِأَنْ يَنْسِبَ إِلَيْهِ الْكَاذِبُ مِنَ الْوَحْيِ مَا هُوَ بَرِيءٌ عَنْهُ. وَأَمَّا تَفْسِيرُ قَوْلِهِ: فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ فَمَذْكُورٌ فِي أَوَّلِ سُورَةِ: سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى [الْأَعْلَى: ١] وَفِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ وَاللَّهُ ﷾ أَعْلَمُ، وَصَلَاتُهُ وَسَلَامُهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ أجمعين.
Ya seni O'nun vahiy indirmesine ehil kıldığına şükür olarak ya da yalancının vahiyden O'na berî olduğu şeyi isnat etmesine rıza göstermesinden O'nu tenzih etmek için [tesbih et]. O'nun: { فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ } kavlinin tefsiri ise { سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى } [A'lâ: 1] suresinin başında ve { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } kavlinin tefsirinde zikredilmiştir. Allah celle celâluhu en iyi bilendir. O'nun salât ve selâmı Efendimiz ümmî peygamber Muhammed'e, âline ve bütün ashabına olsun.