الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ وَيَعْلَمُ مَا تَكْسِبُونَ فِيهِ سُؤَالٌ: وَهُوَ أَنَّ الْأَفْعَالَ إِمَّا أَفْعَالُ الْقُلُوبِ وَهِيَ الْمُسَمَّاةُ بِالسِّرِّ، وَإِمَّا أَعْمَالُ الْجَوَارِحِ وَهِيَ الْمُسَمَّاةُ بِالْجَهْرِ. فَالْأَفْعَالُ لَا تَخْرُجُ عَنِ السِّرِّ وَالْجَهْرِ فَكَانَ قَوْلُهُ وَيَعْلَمُ مَا تَكْسِبُونَ يَقْتَضِي عَطْفَ الشَّيْءِ عَلَى نَفْسِهِ، وَأَنَّهُ فَاسِدٌ.
ÜÇÜNCÜ MESELE: O'nun {وَيَعْلَمُ مَا تَكْسِبُونَ} “Ve ne kazandığınızı bilir” kavlinde bir soru vardır: Fiiller ya kalplerin fiilleridir ki buna sır (gizli) denir; ya da azaların amelleridir ki buna cehr (açık) denir. Dolayısıyla fiiller sır ve cehrin dışına çıkmaz. Bu durumda O'nun {وَيَعْلَمُ مَا تَكْسِبُونَ} sözü bir şeyin kendisine atfedilmesini gerektirir ki bu da fasittir (geçersizdir).
وَالْجَوَابُ: يَجِبُ حَمْلُ قَوْلِهِ مَا تَكْسِبُونَ عَلَى مَا يَسْتَحِقُّهُ الْإِنْسَانُ عَلَى فِعْلِهِ مِنْ ثَوَابٍ وَعِقَابٍ وَالْحَاصِلُ أَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى الْمُكْتَسَبِ كَمَا يُقَالُ: هَذَا الْمَالُ كَسْبُ فُلَانٍ أَيْ مُكْتَسَبُهُ، وَلَا يَجُوزُ حَمْلُهُ عَلَى نَفْسِ الْكَسْبِ، وَإِلَّا لَزِمَ عَطْفُ الشَّيْءِ عَلَى نَفْسِهِ عَلَى مَا ذَكَرْتُمُوهُ فِي السُّؤَالِ.
Cevap: O'nun {مَا تَكْسِبُونَ} “Ne kazandığınızı” kavlini, insanın fiili karşılığında hak ettiği sevap ve cezaya hamletmek vaciptir. Netice şudur: Bu, “Bu mal falancanın kesbidir” yani müktesebidir (kazandığı şeydir) denildiği gibi, müktesebe (kazanılan sonuca) hamledilmiştir. Bizzat kesb (kazanma fiili) üzerine hamledilmesi ise caiz değildir; aksi takdirde soruda zikrettiğiniz üzere bir şeyin kendi üzerine atfedilmesi gerekirdi.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى كَوْنِ الْإِنْسَانِ مُكْتَسِبًا لِلْفِعْلِ وَالْكَسْبُ هُوَ الْفِعْلُ الْمُفْضِي إِلَى اجْتِلَابِ نَفْعٍ أَوْ دَفْعِ ضُرٍّ، وَلِهَذَا السَّبَبِ لَا يُوصَفُ فِعْلُ اللَّه بِأَنَّهُ كَسْبٌ لِكَوْنِهِ تَعَالَى مُنَزَّهًا عَنْ جَلْبِ النَّفْعِ وَدَفْعِ الضَّرَرِ واللَّه أعلم.
DÖRDÜNCÜ MESELE: Ayet, insanın fiili iktisap eden (kazanan) olduğuna delalet eder. Kesb ise bir faydayı elde etmeye veya bir zararı defetmeye götüren fiildir. Bu sebeple Allah'ın fiili, O Teâlâ menfaat elde etmekten ve zararı defetmekten münezzeh olduğu için kesb olarak nitelenmez. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٤]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 4]
وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ إِلاَّ كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ (٤)
{وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ إِلاَّ كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ} “Onlara Rablerinin ayetlerinden bir ayet gelmeyedursun, illaki ondan yüz çevirirlerdi. (4)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا تَكَلَّمَ، أَوَّلًا: فِي التَّوْحِيدِ، وَثَانِيًا: فِي الْمَعَادِ، وَثَالِثًا: فِيمَا يُقَرِّرُ هَذَيْنِ الْمَطْلُوبَيْنِ ذَكَرَ بَعْدَهُ مَا يَتَعَلَّقُ بِتَقْرِيرِ النُّبُوَّةِ وَبَدَأَ فِيهِ بِأَنْ بَيَّنَ كَوْنَ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ مُعْرِضِينَ عَنْ تَأَمُّلِ الدَّلَائِلِ، غَيْرَ مُلْتَفِتِينَ إِلَيْهَا وَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّقْلِيدَ بَاطِلٌ. وَالتَّأَمُّلَ فِي الدَّلَائِلِ وَاجِبٌ. وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمَا ذَمَّ اللَّه الْمُعْرِضِينَ عَنِ الدَّلَائِلِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: مِنْ فِي قَوْلِهِ مِنْ آيَةٍ لِاسْتِغْرَاقِ الْجِنْسِ الَّذِي يَقَعُ فِي النَّفْيِ كَقَوْلِكَ مَا أَتَانِي مِنْ أَحَدٍ وَالثَّانِيَةُ وَهِيَ قَوْلُهُ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ لِلتَّبْعِيضِ وَالْمَعْنَى وَمَا يَظْهَرُ لَهُمْ دَلِيلٌ قَطُّ مِنَ الْأَدِلَّةِ الَّتِي يَجِبُ فِيهَا النَّظَرُ والاعتبار إلا كانوا عنه معرضين
Bil ki Allah Teâlâ, evvela tevhid hakkında, ikincisi ahiret (mead) hakkında, üçüncüsü de bu iki matlubu perçinleyen hususlar hakkında konuştuktan sonra, bunun ardından nübüvvetin ispatıyla ilgili hususu zikretti ve buna, o kâfirlerin delilleri düşünmekten yüz çeviren, onlara iltifat etmeyen kimseler olduğunu açıklayarak başladı. Bu ayet, taklidin batıl olduğuna ve deliller üzerinde düşünmenin vacip olduğuna delalet eder. Şayet böyle olmasaydı Allah delillerden yüz çevirenleri yermezdi. Vâhidî (rahimehullâh) şöyle dedi: {مِنْ آيَةٍ} sözündeki min (مِنْ) harf-i cerri, tıpkı senin “Bana hiçbir kimse gelmedi” sözünde olduğu gibi nefiyde (olumsuzlukta) vaki olan cinsin istiğrakı (kapsamı) içindir. İkincisi olan {مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ} sözündeki [min] ise teb'îz (kısmilik) içindir. Mana şudur: Düşünülmesi ve ibret alınması gereken delillerden onlara hiçbir delil ortaya çıkmaz ki, illaki ondan yüz çevirmiş olmasınlar.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٥]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 5]
فَقَدْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ فَسَوْفَ يَأْتِيهِمْ أَنْباءُ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٥)
{فَقَدْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ فَسَوْفَ يَأْتِيهِمْ أَنْباءُ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ} “Gerçekten onlar, kendilerine hak gelince onu yalanladılar. Fakat alay edip durdukları şeyin haberleri yakında onlara gelecektir. (5)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى رَتَّبَ أَحْوَالَ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ عَلَى ثَلَاثِ مَرَاتِبَ، فَالْمَرْتَبَةُ الْأُولَى: كَوْنُهُمْ مُعْرِضِينَ عَنِ التَّأَمُّلِ فِي الدَّلَائِلِ وَالتَّفَكُّرِ فِي الْبَيِّنَاتِ، وَالْمَرْتَبَةُ الثَّانِيَةُ: كَوْنُهُمْ مُكَذِّبِينَ بِهَا وَهَذِهِ الْمَرْتَبَةُ أَزْيَدُ مِمَّا قَبْلَهَا، لِأَنَّ الْمُعْرِضَ عَنِ الشَّيْءِ قَدْ لَا يَكُونُ مُكَذِّبًا بِهِ، بَلْ يَكُونُ غَافِلًا عَنْهُ غَيْرَ مُتَعَرِّضٍ لَهُ، فَإِذَا صَارَ مُكَذِّبًا بِهِ فَقَدْ زَادَ عَلَى الْإِعْرَاضِ، وَالْمَرْتَبَةُ الثَّالِثَةُ: كَوْنُهُمْ مُسْتَهْزِئِينَ بِهَا لِأَنَّ الْمُكَذِّبَ بِالشَّيْءِ قَدْ لَا يَبْلُغُ تَكْذِيبُهُ بِهِ إِلَى حَدِّ الِاسْتِهْزَاءِ، فَإِذَا بَلَغَ إِلَى هَذَا الْحَدِّ فَقَدْ بَلَغَ الْغَايَةَ الْقُصْوَى فِي الْإِنْكَارِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ أُولَئِكَ الْكُفَّارَ وَصَلُوا إِلَى هَذِهِ الْمَرَاتِبِ الثَّلَاثَةِ عَلَى هَذَا التَّرْتِيبِ. وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِالْحَقِّ فَقِيلَ إِنَّهُ الْمُعْجِزَاتُ: قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: انْشَقَّ الْقَمَرُ بِمَكَّةَ وَانْفَلَقَ فِلْقَتَيْنِ فَذَهَبَتْ فِلْقَةٌ وَبَقِيَتْ فِلْقَةٌ، وَقِيلَ إِنَّهُ الْقُرْآنُ، وَقِيلَ: إِنَّهُ مُحَمَّدٌ ﷺ وَقِيلَ إِنَّهُ الشَّرْعُ الَّذِي أَتَى بِهِ
Bil ki Allah Teâlâ bu kâfirlerin hallerini üç mertebe üzere sıralamıştır. Birinci mertebe: Deliller üzerinde teemmül etmekten ve apaçık delilleri tefekkür etmekten yüz çevirmeleridir. İkinci mertebe: Onları yalanlamalarıdır; bu mertebe öncekinden daha ileridir, çünkü bir şeyden yüz çeviren kimse bazen onu yalanlamıyor olabilir, bilakis ondan gafil ve ona ilişmeyen biri olabilir. Onu yalanlar hale geldiğinde ise yüz çevirmenin ötesine geçmiş olur. Üçüncü mertebe ise: Onlarla alay etmeleridir; çünkü bir şeyi yalanlayan kimsenin tekzibi bazen alay etme derecesine varmaz. Bu dereceye vardığında ise inkârda en son noktaya ulaşmış olur. Allah Teâlâ o kâfirlerin bu üç mertebeye bu sıra ile ulaştıklarını beyan etmiştir. Hak ile ne kastedildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir: Bunun mucizeler olduğu söylenmiştir; İbn Mes'ûd şöyle demiştir: Mekke'de ay yarıldı ve iki parçaya ayrıldı, bir parça gitti, bir parça kaldı. Bunun Kur'an olduğu söylenmiştir; Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) olduğu söylenmiştir; getirdiği şeriat olduğu söylenmiştir;
مُحَمَّدٌ ﷺ وَالْأَحْكَامُ الَّتِي جَاءَ بِهَا مُحَمَّدٌ ﷺ وَقِيلَ إِنَّهُ الْوَعْدُ وَالْوَعِيدُ، الَّذِي يُرَغِّبُهُمْ بِهِ تَارَةً وَيُحَذِّرُهُمْ بِسَبَبِهِ أُخْرَى، وَالْأَوْلَى دُخُولُ الْكُلِّ فِيهِ.
Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve getirdiği hükümler olduğu söylenmiştir; onları bazen kendisiyle teşvik ettiği, bazen de kendisiyle uyardığı vaad ve vaîd (tehdit) olduğu söylenmiştir. En evla olanı, hepsinin buna dâhil olmasıdır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَسَوْفَ يَأْتِيهِمْ أَنْباءُ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْوَعِيدُ وَالزَّجْرُ عَنْ ذَلِكَ الِاسْتِهْزَاءِ، فيجب أن يكون المراد بالأنباء الأنباء لَا نَفْسَ الْأَنْبَاءِ بَلِ الْعَذَابُ الَّذِي أَنْبَأَ اللَّه تَعَالَى بِهِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ [ص: ٨٨] وَالْحَكِيمُ إِذَا تَوَعَّدَ فَرُبَّمَا قَالَ سَتَعْرِفُ نَبَأَ هذا الأمر إذا نَزَلَ بِكَ مَا تَحْذَرُهُ، وَإِنَّمَا كَانَ كَذَلِكَ لِأَنَّ الْغَرَضَ بِالْخَبَرِ الَّذِي هُوَ الْوَعِيدُ حُصُولُ الْعِلْمِ/ بِالْعِقَابِ الَّذِي يَنْزِلُ فَنَفْسُ الْعِقَابِ إِذَا نَزَلَ يُحَقِّقُ ذَلِكَ الْخَبَرَ، حَتَّى تَزُولَ عَنْهُ الشُّبْهَةُ. ثُمَّ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْعَذَابِ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ عَذَابَ الدُّنْيَا، وَهُوَ الَّذِي ظَهَرَ يَوْمَ بَدْرٍ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ عَذَابَ الْآخِرَةِ.
Allah Teâlâ'nın: {فَسَوْفَ يَأْتِيهِمْ أَنْباءُ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ} “Fakat alay edip durdukları şeyin haberleri yakında onlara gelecektir” kavline gelince, bundan maksat vaîd (tehdit) ve o alaydan menetmektir. Dolayısıyla enbâ (haberler) ile kastedilenin bizzat haberler değil, bilakis Allah Teâlâ'nın haber verdiği azap olması gerekir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: {وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ} “Onun haberini bir süre sonra mutlaka bileceksiniz” [Sâd 88]. Hakîm olan zat tehdit ettiğinde bazen şöyle der: “Korktuğun şey başına geldiğinde bu işin haberini öğreneceksin.” Bu ancak şöyle olduğu içindir: Vaîd olan haberden maksat, inecek azabın bilinmesidir; bizzat azabın kendisi indiğinde ise o haberi doğrular, ta ki ondan şüphe kalksın. Sonra bu azaptan maksadın, Bedir günü ortaya çıkan dünya azabı olması muhtemel olduğu gibi, ahiret azabı olması da muhtemeldir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٦]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 6]
أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ وَأَرْسَلْنَا السَّماءَ عَلَيْهِمْ مِدْراراً وَجَعَلْنَا الْأَنْهارَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمْ فَأَهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِينَ (٦)
{أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ وَأَرْسَلْنَا السَّماءَ عَلَيْهِمْ مِدْراراً وَجَعَلْنَا الْأَنْهارَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمْ فَأَهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِينَ} “Görmediler mi kendilerinden önce nice nesilleri helak ettik? Onlara yeryüzünde size vermediğimiz imkânları vermiştik; üzerlerine göğü bol yağmurlarla salmış, altlarından nehirler akıtmıştık. Sonra onları günahları sebebiyle helak ettik ve onların ardından başka bir nesil var ettik. (6)”
اعْلَمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى لَمَّا مَنَعَهُمْ عَنْ ذَلِكَ الْإِعْرَاضِ وَالتَّكْذِيبِ وَالِاسْتِهْزَاءِ بِالتَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ أَتْبَعَهُ بِمَا يَجْرِي مَجْرَى الْمَوْعِظَةِ وَالنَّصِيحَةِ فِي هَذَا الْبَابِ فَوَعَظَهُمْ بِسَائِرِ الْقُرُونِ الْمَاضِيَةِ، كَقَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ لُوطٍ وَقَوْمِ شُعَيْبٍ وَفِرْعَوْنَ وَغَيْرِهِمْ.
Bil ki Allah Teâlâ onları tehdit ve vaîd ile o yüz çevirmeden, yalanlamadan ve alay etmekten menedince, bunun peşinden bu hususta öğüt ve nasihat yerine geçen şeyi getirdi; böylece Nuh kavmi, Âd, Semûd, Lût kavmi, Şuayb kavmi, Firavun ve diğerleri gibi geçmiş nesillerle onlara öğüt verdi.
فَإِنْ قِيلَ: مَا الْقَرْنُ؟ قُلْنَا قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْقَرْنُ الْقَوْمُ الْمُقْتَرِنُونَ فِي زَمَانٍ مِنَ الدَّهْرِ فَالْمُدَّةُ الَّتِي يَجْتَمِعُ فِيهَا قَوْمٌ ثُمَّ يَفْتَرِقُونَ بِالْمَوْتِ فَهِيَ قَرْنٌ، لِأَنَّ الَّذِينَ يَأْتُونَ بَعْدَهُمْ أَقْوَامٌ آخَرُونَ اقْتَرَنُوا فَهُمْ قَرْنٌ آخَرُ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ
Eğer: “Karn (nesil/çağ) nedir?” denilirse, deriz ki: Vâhidî şöyle demiştir: Karn, zamanın bir devrinde bir arada yaşayan topluluktur. Bir topluluğun bir arada bulunduğu ve ardından ölümle ayrıldığı müddet bir karndır; çünkü onlardan sonra gelenler, bir arada bulunan başka kavimlerdir, dolayısıyla onlar başka bir karndır. Buna delil ise
قَوْلُهُ ﵇: «خَيْرُ الْقُرُونِ قَرْنِي»
O'nun (aleyhisselâm): “Nesillerin en hayırlısı benim neslimdir” sözüdür.
وَاشْتِقَاقُهُ مِنَ الْأَقْرَانِ، وَلَمَّا كَانَ أَعْمَارُ النَّاسِ فِي الْأَكْثَرِ السِّتِّينَ وَالسَّبْعِينَ وَالثَّمَانِينَ لَا جَرَمَ قَالَ بَعْضُهُمْ: الْقَرْنُ هُوَ السِّتُّونَ، وَقَالَ آخَرُونَ: هُوَ السَّبْعُونَ، وَقَالَ قَوْمٌ هُوَ الثَّمَانُونَ وَالْأَقْرَبُ أَنَّهُ غَيْرُ مُقَدَّرٍ بِزَمَانٍ مُعَيَّنٍ لَا يَقَعُ فِيهِ زِيَادَةٌ وَلَا نُقْصَانٌ، بَلِ الْمُرَادُ أَهْلُ كُلِّ عَصْرٍ فَإِذَا انْقَضَى مِنْهُمُ الْأَكْثَرُ قِيلَ قَدِ انْقَضَى الْقَرْنُ.
Bunun türeyişi akrandandır (bir arada bulunmaktan). İnsanların ömürleri çoğunlukla altmış, yetmiş ve seksen olduğu için, şüphesiz bazısı: “Karn altmış yıldır” demiş, diğerleri: “Yetmiş yıldır” demiş, bir topluluk da: “Seksen yıldır” demiştir. En yakın olanı ise, içinde artma ve eksilme olmayan muayyen bir zamanla takdir edilmemiş olmasıdır; bilakis maksat her asrın ehlidir; onlardan çoğunluğu geçip gittiğinde: “Karn sona erdi” denir.
وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى وَصَفَ الْقُرُونَ الْمَاضِيَةَ بِثَلَاثَةِ أَنْوَاعٍ مِنَ الصِّفَاتِ.
Bil ki Allah Teâlâ geçmiş nesilleri üç tür sıfatla nitelemiştir.
الصِّفَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» مَكَّنَ لَهُ فِي الْأَرْضِ جَعَلَ لَهُ مَكَانًا وَنَحْوَهُ فِي أَرْضٍ لَهُ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ [الْكَهْفِ: ٨٤] أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ [الْقَصَصِ: ٥٧] وَأَمَّا مَكَّنْتُهُ فِي الْأَرْضِ، فَمَعْنَاهُ أَثْبَتُّهُ فِيهَا وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيما إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ [الْأَحْقَافِ: ٢٦] وَلِتَقَارُبِ الْمَعْنَيَيْنِ جَمَعَ اللَّه بَيْنَهُمَا فِي قَوْلِهِ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ وَالْمَعْنَى لَمْ نُعْطِ أَهْلَ/ مَكَّةَ مِثْلَ مَا أَعْطَيْنَا عَادًا وَثَمُودَ وَغَيْرَهُمْ مِنَ الْبَسْطَةِ فِي الْأَجْسَامِ وَالسَّعَةِ فِي الْأَمْوَالِ وَالِاسْتِظْهَارِ بِأَسْبَابِ الدُّنْيَا.
BİRİNCİ SIFAT: O'nun {مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ} “Onlara yeryüzünde size vermediğimiz imkânları vermiştik” kavlidir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: “Ona yerde imkân verdi” (mekkene lehu fi'l-ard), ona ait bir arazide onun için bir mekân ve benzerini var etti demektir. Allah Teâlâ'nın: {إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ} “Şüphesiz biz onu yeryüzünde güçlü kıldık” [Kehf 84], {أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ} “Biz onları yerleştirmedik mi?” [Kasas 57] kavilleri bundandır. “Onu yerde yerleştirdim” (mekkentühû fi'l-ard) sözüne gelince, bunun manası: “Onu orada sabit kıldım” demektir; nitekim Allah Teâlâ'nın: {وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيما إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ} “Andolsun, onlara size vermediğimiz imkânları vermiştik” [Ahkâf 26] kavli bundandır. İki mananın birbirine yakınlığı sebebiyle Allah Teâlâ: {مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ} kavlinde ikisini bir arada zikretmiştir. Mana şudur: Mekke ehline, Âd, Semûd ve diğerlerine bedenlerde irilik, mallarda genişlik ve dünya vesileleriyle desteklenme bakımından verdiklerimizin bir benzerini vermedik.
وَالصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ وَأَرْسَلْنَا السَّماءَ عَلَيْهِمْ مِدْراراً يُرِيدُ الْغَيْثَ وَالْمَطَرَ، فَالسَّمَاءُ مَعْنَاهُ المطر هاهنا، وَالْمِدْرَارُ الْكَثِيرُ الدَّرِّ وَأَصْلُهُ مِنْ قَوْلِهِمْ دَرَّ اللَّبَنُ إِذَا أَقْبَلَ عَلَى الْحَالِبِ مِنْهُ شَيْءٌ كَثِيرٌ فَالْمِدْرَارُ يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ مِنْ نَعْتِ السَّحَابِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ نَعْتِ الْمَطَرِ يُقَالُ سَحَابٌ مِدْرَارٌ إِذَا تَتَابَعَ أَمْطَارُهُ. وَمِفْعَالٌ يَجِيءُ فِي نَعْتٍ يُرَادُ الْمُبَالَغَةُ فِيهِ. قَالَ مُقَاتِلٌ مِدْراراً مُتَتَابِعًا مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى وَيَسْتَوِي فِي الْمِدْرَارِ الْمُذَكَّرُ وَالْمُؤَنَّثُ.
İKİNCİ SIFAT: O'nun {وَأَرْسَلْنَا السَّماءَ عَلَيْهِمْ مِدْراراً} “Üzerlerine göğü bol yağmurlarla salmıştık” kavlidir. [Bununla] yağmuru kastetmektedir; binaenaleyh buradaki sema (السَّماءَ) kelimesinin manası yağmurdur. Midrâr (الْمِدْرَارُ) ise sütü/akışı bol olandır. Aslı Arapların süt sağana çokça süt geldiğinde dedikleri: “Süt bolca aktı” sözündendir. Dolayısıyla midrâr kelimesi bulutun sıfatı olmaya elverişli olduğu gibi yağmurun sıfatı olması da caizdir; yağmurları peş peşe geldiğinde “bol yağmurlu bulut” denir. Mıf'âl (مِفْعَال) kalıbı, kendisinde mübalağa kastedilen sıfatta gelir. Mukâtil: “{مِدْراراً}, birbiri ardınca aralıksız [yağan]” demiştir; midrâr lafzında müzekker ile müennes eşittir.
وَالصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ وَجَعَلْنَا الْأَنْهارَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمْ وَالْمُرَادُ مِنْهُ كَثْرَةُ الْبَسَاتِينِ.
ÜÇÜNCÜ SIFAT: O'nun {وَجَعَلْنَا الْأَنْهارَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمْ} “Altlarından nehirler akıtmıştık” kavlidir; bundan kastedilen ise bahçelerin çokluğudur.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْأَوْصَافِ أَنَّهُمْ وَجَدُوا مِنْ مَنَافِعِ الدُّنْيَا أَكْثَرَ مِمَّا وَجَدَهُ أَهْلُ مَكَّةَ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ مَعَ مَزِيدِ الْعِزِّ فِي الدُّنْيَا بِهَذِهِ الْوُجُوهِ وَمَعَ كَثْرَةِ الْعَدَدِ وَالْبَسْطَةِ فِي الْمَالِ وَالْجِسْمِ جَرَى عَلَيْهِمْ عِنْدَ الْكُفْرِ مَا سَمِعْتُمْ وَهَذَا الْمَعْنَى يُوجِبُ الِاعْتِبَارَ وَالِانْتِبَاهَ مِنْ نَوْمِ الْغَفْلَةِ وَرَقْدَةِ الْجَهَالَةِ بَقِيَ هاهنا سُؤَالَاتٌ:
Bil ki bu sıfatlardan maksat, onların dünya menfaatlerinden Mekke ehlinin bulduğundan daha fazlasını bulmuş olmalarıdır. Sonra Allah Teâlâ, onların bu yönlerle dünyadaki izzetlerinin fazlalığına, sayılarının çokluğuna, mal ve bedendeki genişliklerine rağmen küfrettiklerinde başlarına işittiğiniz şeylerin geldiğini beyan etmiştir. Bu mana ibret almayı, gaflet uykusundan ve cehalet dalgınlığından uyanmayı gerektirir. Burada geriye bazı sorular kalmaktadır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لَيْسَ فِي هَذَا الْكَلَامِ إِلَّا أَنَّهُمْ هَلَكُوا إِلَّا أَنَّ هَذَا الْهَلَاكَ غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِهِمْ بَلِ الْأَنْبِيَاءُ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلُّهُمْ أَيْضًا قَدْ هَلَكُوا فَكَيْفَ يَحْسُنُ إِيرَادُ هَذَا الْكَلَامِ فِي مَعْرِضِ الزَّجْرِ عَنِ الْكُفْرِ مَعَ أَنَّهُ مُشْتَرَكٌ فِيهِ بَيْنَ الْكَافِرِ وَبَيْنَ غَيْرِهِ.
BİRİNCİ SORU: Bu kelamda onların helak olduğundan başka bir şey yoktur; ne var ki bu helak onlara mahsus değildir, bilakis peygamberler ve müminlerin hepsi de helak olmuştur (vefat etmiştir). Kâfir ile başkası arasında müşterek olmasına rağmen bu kelamın küfürden sakındırma makamında getirilmesi nasıl uygun düşer?
وَالْجَوَابُ: لَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْهُ الزَّجْرَ بِمُجَرَّدِ الْمَوْتِ وَالْهَلَاكِ، بَلِ الْمَقْصُودُ أَنَّهُمْ بَاعُوا الدِّينَ بِالدُّنْيَا فَفَاتَهُمْ وَبَقُوا فِي الْعَذَابِ الشَّدِيدِ بِسَبَبِ الْحِرْمَانِ عَنِ الدِّينِ. وَهَذَا الْمَعْنَى غَيْرُ مُشْتَرَكٍ فِيهِ بَيْنَ الْكَافِرِ وَالْمُؤْمِنِ.
Cevap: Bundan maksat sadece ölüm ve helak ile sakındırmak değildir; bilakis maksat, onların dini dünya karşılığında satmış olmaları, dolayısıyla bunun ellerinden çıkıp gitmesi ve dinden mahrum kalmaları sebebiyle şiddetli azap içinde kalmış olmalarıdır. Bu mana ise kâfir ile mümin arasında müşterek değildir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: كَيْفَ قَالَ أَلَمْ يَرَوْا مَعَ أَنَّ الْقَوْمَ مَا كَانُوا مُقِرِّينَ بِصِدْقِ مُحَمَّدٍ ﵇ فِيمَا يُخْبِرُ عَنْهُ وَهُمْ أَيْضًا مَا شَاهَدُوا وَقَائِعَ الْأُمَمِ السَّالِفَةِ.
İKİNCİ SORU: O kavim Muhammed'in (aleyhisselâm) haber verdiği hususlardaki doğruluğunu ikrar etmezken ve kendileri de geçmiş ümmetlerin başından geçen olaylara şahit olmamışken, O nasıl {أَلَمْ يَرَوْا} “Görmediler mi?” buyurmuştur?
وَالْجَوَابُ: أَنْ أَقَاصِيصَ الْمُتَقَدِّمِينَ مَشْهُورَةٌ بَيْنَ الْخَلْقِ فَيَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمْ مَا سَمِعُوا هَذِهِ الْحِكَايَاتِ وَلِمُجَرَّدِ سَمَاعِهَا يَكْفِي فِي الِاعْتِبَارِ.
Cevap: Öncekilerin kıssaları insanlar arasında meşhurdur; dolayısıyla onların bu kıssaları duymadıklarını söylemek uzaktır; ibret almak için ise sadece bunları duymak yeterlidir.
وَالسُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا الْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِ إِنْشَاءِ قَرْنٍ آخَرِينَ بَعْدَهُمْ.
ÜÇÜNCÜ SORU: Onlardan sonra başka bir neslin var edildiğinin zikredilmesindeki fayda nedir?
وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْفَائِدَةَ هِيَ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَتَعَاظَمُهُ أَنْ يُهْلِكَهُمْ وَيُخْلِيَ بِلَادَهُمْ مِنْهُمْ، فَإِنَّهُ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُنْشِئَ مَكَانَهُمْ قَوْمًا آخَرِينَ يُعَمِّرُ بِهِمْ بِلَادَهُمْ كَقَوْلِهِ وَلا يَخافُ عُقْباها
Cevap: [Buradaki] fayda, onları helak etmenin ve yurtlarını onlardan boşaltmanın Allah Teâlâ'ya ağır gelmeyeceğine dikkat çekmektir; zira O, onların yerine yurtlarını imar edecek başka bir kavim var etmeye kadirdir; nitekim O'nun: {وَلا يَخافُ عُقْباها}
[الشَّمْسِ: ١٥] واللَّه أعلم.
“Bunun sonundan korkmaz” [Şems 15] kavli gibidir. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٧]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 7]
وَلَوْ نَزَّلْنا عَلَيْكَ كِتاباً فِي قِرْطاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِينٌ (٧)
{وَلَوْ نَزَّلْنا عَلَيْكَ كِتاباً فِي قِرْطاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِينٌ} “Eğer sana kâğıtta yazılı bir kitap indirseydik de ona elleriyle dokunsalardı, inkâr edenler yine de: ‘Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir’ derlerdi. (7)”
اعْلَمْ أَنَّ الَّذِينَ يَتَمَرَّدُونَ عَنْ قَبُولِ دَعْوَةِ الْأَنْبِيَاءِ طَوَائِفُ كَثِيرَةٌ، فَالطَّائِفَةُ الْأُولَى الَّذِينَ بَالَغُوا فِي حُبِّ الدُّنْيَا وَطَلَبِ لَذَّاتِهَا وَشَهَوَاتِهَا إِلَى أَنِ اسْتَغْرَقُوا فِيهَا وَاغْتَنَمُوا وِجْدَانَهَا، فَصَارَ ذَلِكَ مَانِعًا لَهُمْ عَنْ قَبُولِ دَعْوَةِ الْأَنْبِيَاءِ، وَهُمُ الَّذِينَ ذَكَرَهُمُ اللَّه تَعَالَى فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَبَيَّنَ أَنَّ لَذَّاتِ الدُّنْيَا ذَاهِبَةٌ وَعَذَابُ الْكُفْرِ بَاقٍ، وَلَيْسَ مِنَ الْعَقْلِ تَحَمُّلُ الْعِقَابِ الدَّائِمِ لِأَجْلِ اللَّذَّاتِ الْمُنْقَرِضَةِ الْخَسِيسَةِ، وَالطَّائِفَةُ الثَّانِيَةُ الَّذِينَ يَحْمِلُونَ مُعْجِزَاتِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈، عَلَى أَنَّهَا مِنْ بَابِ السِّحْرِ لَا مِنْ بَابِ الْمُعْجِزَةِ، هَؤُلَاءِ الَّذِينَ ذَكَرَهُمُ اللَّه تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَهَاهُنَا مَسَائِلُ:
Bil ki peygamberlerin davetini kabul etmekten imtina edenler pek çok fırkadır. Birinci fırka: Dünyayı sevmeyi, lezzetlerini ve arzularını talep etmeyi abartan, nihayet onun içinde boğulan ve onu bulmayı ganimet sayan kimselerdir. Bu durum onların peygamberlerin davetini kabul etmelerine engel olmuştur. Bunlar, Allah Teâlâ'nın önceki ayette zikrettiği ve dünya lezzetlerinin geçici, küfrün azabının ise kalıcı olduğunu beyan ettiği kimselerdir; yok olup gidecek adi lezzetler uğruna sürekli cezaya katlanmak akıl kârı değildir. İkinci fırka ise: Peygamberlerin (aleyhimüsselâm) mucizelerini mucize kabilinden değil de sihir kabilinden sayan kimselerdir. Bunlar, Allah Teâlâ'nın bu ayette zikrettiği kimselerdir. Burada bazı meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: بَيَّنَ اللَّه تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ لَوْ أَنَّهُمْ شَاهَدُوا نُزُولَ كِتَابٍ مِنَ السَّمَاءِ دُفْعَةً وَاحِدَةً عَلَيْكَ يَا مُحَمَّدُ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ، بَلْ حَمَلُوهُ عَلَى أَنَّهُ سِحْرٌ وَمَخْرَقَةٌ، وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ فِي قِرْطاسٍ أَنَّهُ لَوْ نَزَلَ الْكِتَابُ جُمْلَةً وَاحِدَةً فِي صَحِيفَةٍ وَاحِدَةٍ، فَرَأَوْهُ وَلَمَسُوهُ وَشَاهَدُوهُ عِيَانًا لَطَعَنُوا فِيهِ وَقَالُوا إِنَّهُ سِحْرٌ.
BİRİNCİ MESELE: Allah Teâlâ bu ayette, şayet o kâfirler gökten sana bir defada inen bir kitaba şahit olsalardı bile ona iman etmeyeceklerini, bilakis onu sihir ve gözbağcılık sayacaklarını beyan etmiştir. O'nun: {فِي قِرْطاسٍ} “kâğıtta yazılı” kavlinden maksat, şayet kitap tek bir sayfada toptan inseydi de onu görseler, ona dokunsalar ve bizzat gözleriyle müşahede etselerdi bile yine de ona dil uzatıp onun sihir olduğunu söylerlerdi.
فَإِنْ قِيلَ: ظُهُورُ الْكِتَابِ وَنُزُولُهُ مِنَ السَّمَاءِ هَلْ هُوَ مِنْ بَابِ الْمُعْجِزَاتِ أَمْ لَا، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ مِنْ بَابِ الْمُعْجِزَاتِ لَمْ يَكُنْ إِنْكَارُهُمْ لِدَلَالَتِهِ عَلَى النُّبُوَّةِ مُنْكَرًا، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ مِنْ بَابِ الْمُعْجِزَاتِ لِأَنَّ الْمَلِكَ يَقْدِرُ عَلَى إِنْزَالِهِ مِنَ السَّمَاءِ، وَقَبْلَ الْإِيمَانِ بِصِدْقِ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ لَمْ تَكُنْ عِصْمَةُ الْمَلَائِكَةِ مَعْلُومَةً، وَقَبْلَ الْإِيمَانِ
Eğer: “Kitabın zuhur etmesi ve gökten inmesi mucizeler kabilinden midir, değil midir? Şayet mucizeler kabilinden değilse, onların bunun nübüvvete delaletini inkâr etmeleri yadırganacak bir şey olmazdı. Bunun mucizeler kabilinden olduğu da söylenemez; çünkü melek onu gökten indirmeye kadirdir; peygamberlerin ve elçilerin doğruluğuna iman etmeden önce meleklerin masumiyeti bilinmemektedir; peygamberlere iman etmeden önce
بِالرُّسُلِ، لَا شَكَّ أَنَّا نُجَوِّزُ أَنْ يَكُونَ نُزُولُ ذَلِكَ الْكِتَابِ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ قِبَلِ بَعْضِ الْجِنِّ وَالشَّيَاطِينِ، أَوْ مِنْ قِبَلِ بَعْضِ الْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ لَمْ تَثْبُتْ عِصْمَتُهُمْ، وَإِذَا كَانَ هَذَا التَّجْوِيزُ قَائِمًا فَقَدْ خَرَجَ نُزُولُ الْكِتَابِ مِنَ السَّمَاءِ عَنْ كَوْنِهِ دَلِيلًا عَلَى الصِّدْقِ.
şüphesiz o kitabın gökten inişinin bazı cinler ve şeytanlar tarafından yahut masumiyetleri sabit olmayan bazı melekler tarafından olmasını caiz görmekteyiz. Bu ihtimal mevcut olunca, kitabın gökten inişi doğruluğa delil olmaktan çıkmış olur” denilirse:
قُلْنَا: لَيْسَ الْمَقْصُودُ مَا ذَكَرْتُمْ، بَلِ الْمَقْصُودُ أَنَّهُمْ إِذَا رَأَوْهُ بَقُوا شَاكِّينَ فِيهِ، وَقَالُوا: إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا، فَإِذَا لَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ فَقَدْ يَقْوَى الْإِدْرَاكُ الْبَصْرِيُّ بِالْإِدْرَاكِ اللَّمْسِيِّ، وَبَلَغَ الْغَايَةَ فِي الظُّهُورِ وَالْقُوَّةِ، ثُمَّ هَؤُلَاءِ يَبْقُونَ شَاكِّينَ فِي أَنَّ ذَلِكَ الَّذِي رَأَوْهُ وَلَمَسُوهُ هَلْ هُوَ مَوْجُودٌ أَمْ لَا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ بَلَغُوا فِي الْجَهَالَةِ إِلَى حَدِّ السَّفْسَطَةِ، فَهَذَا هُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ لَا مَا ذَكَرْتُمْ واللَّه أَعْلَمُ.
Deriz ki: Maksat zikrettiğiniz şey değildir; bilakis maksat şudur: Onlar onu gördüklerinde onun hakkında şüphede kalırlar ve: “Gözlerimiz perdelendi/bağlandı” derler; elleriyle dokunduklarında ise dokunma idrakiyle görme idraki güçlenir, açıklık ve kuvvette son noktaya ulaşır. Buna rağmen onlar görüp dokundukları o şeyin var olup olmadığı hususunda şüphe içinde kalırlar. Bu da onların cehalette sofizm (safsata) derecesine vardıklarını gösterir. Ayetten maksat budur, zikrettiğiniz şey değildir. Doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْقَاضِي: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ مِنَ اللَّه تَعَالَى أَنْ يَمْنَعَ الْعَبْدَ لُطْفًا. عَلِمَ أَنَّهُ لَوْ فَعَلَهُ لَآمَنَ عِنْدَهُ لِأَنَّهُ بَيَّنَ أَنَّهُ إِنَّمَا لَا يُنَزِّلُ هَذَا الْكِتَابَ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ لَوْ أَنْزَلَهُ لَقَالُوا هَذَا الْقَوْلَ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُخْبِرَ بِذَلِكَ إِلَّا وَالْمَعْلُومُ أَنَّهُمْ لَوْ قَبِلُوهُ وَآمَنُوا بِهِ لِأَنْزَلَهُ لَا مَحَالَةَ فَثَبَتَ بِهَذَا وُجُوبُ اللُّطْفِ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ:
İKİNCİ MESELE: Kâdı şöyle dedi: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın, yaptığı takdirde kulun iman edeceğini bildiği bir lütfu o kuldan esirgemesinin caiz olmadığına delalet etmiştir. Zira O, bu kitabı şayet indirseydi onların bu sözü söyleyecekleri gerekçesiyle indirmediğini açıklamıştır; bunu haber vermesi ise ancak şayet kabul edip iman etselerdi onu muhakkak indireceğinin bilinmesiyle caiz olur. Böylece lütfun vacip olduğu sabit olmuştur. Birisi şöyle diyebilir:
إِنَّ قَوْلَهُ لَوْ أَنْزَلَ اللَّه عَلَيْهِمْ هَذَا الْكِتَابَ لَقَالُوا هَذَا الْقَوْلَ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُنْزِلُهُ عَلَيْهِمْ، لَوْ لَمْ يَقُولُوا هَذَا الْقَوْلَ إِلَّا عَلَى سَبِيلِ دَلِيلِ الْخِطَابِ، وَهُوَ عِنْدَهُ لَيْسَ بِحُجَّةٍ، وَأَيْضًا فَلَيْسَ كُلُّ مَا فَعَلَهُ اللَّه وَجَبَ عَلَيْهِ ذَلِكَ، وَهَذِهِ الْآيَةُ إِنْ دَلَّتْ فَإِنَّمَا تَدُلُّ عَلَى الْوُقُوعِ لَا عَلَى وُجُوبِ الْوُقُوعِ واللَّه أعلم.
O'nun: “Şayet Allah onlara bu kitabı indirseydi bu sözü söylerlerdi” sözü, bu sözü söylemeselerdi O Teâlâ'nın onu onlara indireceğine ancak delil-i hitap (mefhum-ı muhalif) yoluyla delalet eder ki bu da onun nezdinde hüccet değildir. Ayrıca Allah'ın yaptığı her şey O'na vacip değildir. Bu ayet delalet etse etse vuku bulmaya delalet eder, vuku bulmanın vacip olduğuna değil. Doğrusunu Allah bilir.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٨ الى ٩]
[En'âm Suresi (6) : Ayetler 8-9]
وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ وَلَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ (٨) وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلاً وَلَلَبَسْنا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ (٩)
{وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ وَلَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ (٨) وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلاً وَلَلَبَسْنا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ} “Dediler ki: ‘Ona bir melek indirilseydi ya!’ Eğer bir melek indirseydik, iş bitirilmiş olurdu; sonra kendilerine mühlet de verilmezdi. (8) Eğer onu bir melek kılsaydık, elbette onu bir adam suretine sokar ve onları yine düşmekte oldukları şüpheye düşürürdük. (9)”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا النَّوْعَ الثَّالِثَ مِنْ شُبَهِ مُنْكِرِي النُّبُوَّاتِ فَإِنَّهُمْ يَقُولُونَ: لَوْ بَعَثَ اللَّه إِلَى الْخَلْقِ رَسُولًا لَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الرَّسُولُ وَاحِدًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَإِنَّهُمْ إِذَا كَانُوا مِنْ زُمْرَةِ الْمَلَائِكَةِ كَانَتْ عُلُومُهُمْ أَكْثَرَ، وَقُدْرَتُهُمْ أَشَدَّ، وَمَهَابَتُهُمْ أَعْظَمَ، وَامْتِيَازُهُمْ عَنِ الْخَلْقِ أَكْمَلَ، وَالشُّبُهَاتُ وَالشُّكُوكُ فِي نُبُوَّتِهِمْ وَرِسَالَتِهِمْ أَقَلَّ. وَالْحَكِيمُ إِذَا أَرَادَ تَحْصِيلَ مُهِمٍّ فَكُلُّ شَيْءٍ كَانَ أَشَدَّ إِفْضَاءً إِلَى تَحْصِيلِ ذَلِكَ الْمَطْلُوبِ كَانَ أَوْلَى. فَلَمَّا كَانَ وُقُوعُ الشُّبُهَاتِ فِي نُبُوَّةِ الْمَلَائِكَةِ أَقَلَّ، وَجَبَ لَوْ بَعَثَ اللَّه رَسُولًا إِلَى الْخَلْقِ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الرَّسُولُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ هَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَجَابَ عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَمَّا الْأَوَّلُ: فَقَوْلُهُ وَلَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً لَقُضِيَ الْأَمْرُ وَمَعْنَى الْقَضَاءِ الْإِتْمَامُ وَالْإِلْزَامُ. وَقَدْ ذَكَرْنَا مَعَانِيَ الْقَضَاءِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ. ثُمَّ هاهنا وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ إِنْزَالَ الْمَلَكِ عَلَى الْبَشَرِ آيَةٌ بَاهِرَةٌ، فَبِتَقْدِيرِ إِنْزَالِ الْمَلَكِ عَلَى هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ فَرُبَّمَا لَمْ يُؤْمِنُوا كَمَا قَالَ: وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ إِلَى قَوْلِهِ مَا كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ [الْأَنْعَامِ: ١١١] وَإِذَا لَمْ يُؤْمِنُوا وَجَبَ إِهْلَاكُهُمْ بِعَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ، فَإِنَّ سُنَّةَ اللَّه جَارِيَةٌ بِأَنَّ عِنْدَ ظُهُورِ الْآيَةِ الْبَاهِرَةِ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا جَاءَهُمْ عَذَابُ الِاسْتِئْصَالِ، فَهَهُنَا مَا أَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى الْمَلَكَ إِلَيْهِمْ لِئَلَّا يَسْتَحِقُّوا هَذَا الْعَذَابَ وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُمْ إِذَا شَاهَدُوا الْمَلَكَ زَهَقَتْ أَرْوَاحُهُمْ مِنْ هَوْلِ مَا يَشْهَدُونَ، وَتَقْرِيرُهُ: أَنَّ الْآدَمِيَّ/ إِذَا رَأَى الْمَلَكَ فَإِمَّا أَنْ يَرَاهُ عَلَى صُورَتِهِ الْأَصْلِيَّةِ أَوْ عَلَى صُورَةِ الْبَشَرِ. فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ لَمْ يَبْقَ الْآدَمِيُّ حَيًّا، أَلَا تَرَى أَنَّ رَسُولَ اللَّه ﷺ لَمَّا رَأَى جِبْرِيلَ ﵇ عَلَى صُورَتِهِ الْأَصْلِيَّةِ غُشِيَ عَلَيْهِ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِيَ فَحِينَئِذٍ يَكُونُ الْمَرْئِيُّ شَخْصًا عَلَى صُورَةِ الْبَشَرِ، وَذَلِكَ
Bil ki bu, nübüvvetleri inkâr edenlerin şüphelerinin üçüncü türüdür. Zira onlar şöyle demektedir: “Şayet Allah mahlûkata bir elçi gönderseydi o elçinin meleklerden biri olması gerekirdi; zira onlar melekler zümresinden olsalardı ilimleri daha çok, kudretleri daha şiddetli, heybetleri daha büyük, mahlûkattan ayırt edici özellikleri daha tam, nübüvvet ve risaletleri hakkındaki şüpheler ve tereddütler daha az olurdu. Hakîm olan zat mühim bir maksadı gerçekleştirmek istediğinde, o matlubu gerçekleştirmeye en çok ulaştıran şey ne ise o daha evladır. Meleklerin peygamberliğinde şüphelerin vuku bulması daha az olduğuna göre, şayet Allah mahlûkata bir elçi gönderseydi o elçinin meleklerden olması gerekirdi.” Allah Teâlâ'nın: {وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ} “Dediler ki: ‘Ona bir melek indirilseydi ya!’” kavlinden murat budur. Bil ki O Teâlâ bu şüpheye iki yönden cevap vermiştir: Birincisi: O'nun {وَلَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً لَقُضِيَ الْأَمْرُ} “Eğer bir melek indirseydik, iş bitirilmiş olurdu” kavlidir. Kazanın manası tamamlamak ve ilzam etmektir (kesinleştirmektir); kaza kelimesinin manalarını Bakara Suresi'nde zikretmiştik. Burada bazı yönler vardır: Birincisi: Meleğin beşere indirilmesi apaçık bir mucizedir (bâhir ayettir). Meleğin bu kâfirlere indirildiği takdirde, nitekim O'nun: {وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ} kavlinden {ما كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ} “Allah dilemedikçe inanacak değillerdi” [En'âm 111] kavline kadar buyurduğu gibi, iman etmeyebilirlerdi. İman etmediklerinde ise köklerini kazıyan helak edici bir azapla (isti'sâl azabıyla) helak edilmeleri vacip olurdu; zira Allah'ın sünneti apaçık delil ortaya çıktığında şayet iman etmezlerse onlara isti'sâl azabının gelmesi şeklinde cereyan etmektedir. İşte bu azabı hak etmesinler diye Allah Teâlâ onlara melek indirmedi. İkinci yön: Onlar meleği gördüklerinde gördükleri şeyin dehşetinden canları çıkardı. Bunun açıklaması şudur: Âdemoğlu meleği gördüğünde ya onu asıl suretiyle görür veya beşer suretinde görür. Şayet birincisi olursa âdemoğlu hayatta kalamaz; görmez misin ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Cebrail'i (aleyhisselâm) asıl suretinde gördüğünde baygınlık geçirmişti. Şayet ikincisi olursa bu durumda görülen kimse beşer suretinde bir şahıs olur ve bu
لَا يَتَفَاوَتُ الْحَالُ فِيهِ سَوَاءٌ كَانَ هُوَ فِي نَفْسِهِ مَلَكًا أَوْ بَشَرًا. أَلَا تَرَى أَنَّ جَمِيعَ الرُّسُلِ عَايَنُوا الْمَلَائِكَةَ فِي صُورَةِ الْبَشَرِ كَأَضْيَافِ إِبْرَاهِيمَ، وَأَضْيَافِ لُوطٍ، وَكَالَّذِينِ تَسَوَّرُوا الْمِحْرَابَ، وَكَجِبْرِيلَ حَيْثُ تَمَثَّلَ لِمَرْيَمَ بَشَرًا سَوِيًّا.
durumda onun bizzat kendisinin melek veya beşer olması arasında fark kalmaz. Görmez misin ki bütün peygamberler melekleri İbrahim'in misafirleri, Lût'un misafirleri, mabedin duvarına tırmananlar ve Meryem'e düzgün bir beşer şeklinde temessül eden Cebrail gibi beşer suretinde müşahede etmişlerdir.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ إِنْزَالَ الْمَلَكِ آيَةٌ بَاهِرَةٌ جَارِيَةٌ مَجْرَى الْإِلْجَاءِ، وَإِزَالَةِ الِاخْتِيَارِ، وَذَلِكَ مُخِلٌّ بِصِحَّةِ التَّكْلِيفِ.
Üçüncü yön: Meleğin indirilmesi, mecbur bırakma (ilcâ) ve ihtiyarî iradeyi ortadan kaldırma mesabesinde olan apaçık bir ayettir (mucizedir); bu ise mükellefiyetin sıhhatine halel getirir.
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّ إِنْزَالَ الْمَلَكِ وَإِنْ كَانَ يَدْفَعُ الشُّبُهَاتِ الْمَذْكُورَةَ إِلَّا أَنَّهُ يُقَوِّي الشُّبُهَاتِ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ أَيَّ مُعْجِزَةٍ ظَهَرَتْ عَلَيْهِ قَالُوا هَذَا فِعْلُكَ فَعَلْتَهُ بِاخْتِيَارِكَ وَقُدْرَتِكَ، وَلَوْ حَصَلَ لَنَا مِثْلُ مَا حَصَلَ لَكَ مِنَ الْقُدْرَةِ وَالْقُوَّةِ وَالْعِلْمِ لَفَعَلْنَا مِثْلَ مَا فَعَلْتَهُ أَنْتَ، فَعَلِمْنَا أَنَّ إِنْزَالَ الْمَلَكِ وَإِنْ كَانَ يَدْفَعُ الشُّبْهَةَ مِنَ الْوُجُوهِ الْمَذْكُورَةِ لَكِنَّهُ يُقَوِّي الشُّبْهَةَ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ.
Dördüncü yön: Meleğin indirilmesi, her ne kadar zikredilen şüpheleri bertaraf etse de başka bir yönden şüpheleri güçlendirir. Şöyle ki: Onda hangi mucize ortaya çıkarsa çıksın: “Bu senin fiilindir, onu kendi tercihin ve kudretinle yaptın; sendeki kudret, kuvvet ve ilmin bir benzeri bizde de olsaydı biz de senin yaptığının benzerini yapardık” derlerdi. Böylece anladık ki meleğin indirilmesi zikredilen yönlerden şüpheyi bertaraf etse de bu yönlerden şüpheyi güçlendirir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ فَالْفَائِدَةُ فِي كَلِمَةِ ثُمَّ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ عَدَمَ الْإِنْظَارِ أَشَدُّ مِنْ قَضَاءِ الْأَمْرِ، لِأَنَّ مُفَاجَأَةَ الشِّدَّةِ أَشَدُّ مِنْ نَفْسِ الشِّدَّةِ. وَأَمَّا الثَّانِي: فَقَوْلُهُ وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا أَيْ لَجَعَلْنَاهُ فِي صُورَةِ الْبَشَرِ. وَالْحِكْمَةُ فِيهِ أُمُورٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْجِنْسَ إِلَى الْجِنْسِ أَمَيْلُ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْبَشَرَ لَا يُطِيقُ رُؤْيَةَ الْمَلَكِ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ طَاعَاتِ الْمَلَائِكَةِ قَوِيَّةٌ فَيَسْتَحْقِرُونَ طَاعَةَ الْبَشَرِ، وَرُبَّمَا لَا يَعْذُرُونَهُمْ فِي الْإِقْدَامِ عَلَى الْمَعَاصِي.
O'nun: {ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ} “Sonra kendilerine mühlet de verilmezdi” kavline gelince, {ثُمَّ} (sonra) kelimesindeki nükte/fayda, mühlet verilmemesinin işin bitirilmesinden (helak edilmekten) daha şiddetli olduğuna dikkat çekmektir; zira şiddetin ansızın gelmesi, şiddetin kendisinden daha ağırdır. İkinci [cevaba] gelince: O'nun {وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلاً} “Eğer onu bir melek kılsaydık, elbette onu bir adam suretine sokardık” kavlidir; yani onu beşer suretinde kılardık. Bundaki hikmet birkaç husustur: Birincisi: Kendi cinsi kendi cinsine daha meyillidir. İkincisi: Beşer meleği görmeye güç yetiremez. Üçüncüsü: Meleklerin itaatleri güçlüdür, bu sebeple beşerin itaatini küçümserler ve belki de günahlara cüret etmelerinde onları mazur görmezler.
وَرَابِعُهَا: أَنَّ النُّبُوَّةَ فَضْلٌ مِنَ اللَّه فَيَخْتَصُّ بِهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ، سَوَاءٌ كَانَ مَلَكًا أَوْ بَشَرًا.
Dördüncüsü: Nübüvvet Allah'tan bir lütuftur; ister melek ister beşer olsun, kullarından dilediğini buna tahsis eder.
ثُمَّ قَالَ: وَلَلَبَسْنا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: يُقَالُ لَبَسْتُ الْأَمْرَ عَلَى الْقَوْمِ أَلْبِسُهُ لَبْسًا إِذَا شَبَّهْتَهُ عَلَيْهِمْ وَجَعَلْتَهُ مُشْكِلًا، وَأَصْلُهُ مِنَ التَّسَتُّرِ بِالثَّوْبِ، وَمِنْهُ لَبِسَ الثَّوْبَ لِأَنَّهُ يُفِيدُ سَتْرَ النَّفْسِ وَالْمَعْنَى أَنَّا إِذَا جَعَلْنَا الْمَلَكَ فِي صُورَةِ الْبَشَرِ فَهُمْ يَظُنُّونَ كَوْنَ ذَلِكَ الْمَلَكِ بَشَرًا فَيَعُودُ سُؤَالُهُمْ أَنَّا لَا نَرْضَى بِرِسَالَةِ هَذَا الشَّخْصِ.
Sonra: {وَلَلَبَسْنا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ} “Ve onları yine düşmekte oldukları şüpheye düşürürdük” buyurdu. Vâhidî şöyle dedi: Bir şeyi onlara benzetip müşkül kıldığında “İşi kavme karıştırdım/müşkül kıldım” (lebeste'l-emre ale'l-kavmi elbüsühû lebsen) denir. Aslı elbiseyle örtünmekten gelir; “Elbiseyi giydi” sözü de bundandır; zira nefsin örtülmesini sağlar. Mana şudur: Biz meleği insan suretine soktuğumuzda, onlar o meleğin insan olduğunu zannederler ve onların: “Biz bu şahsın peygamberliğine razı olmayız” şeklindeki soruları yeniden dönüp gelir.
وَتَحْقِيقُ الْكَلَامِ أَنَّ اللَّه لَوْ فَعَلَ ذَلِكَ لَصَارَ فِعْلُ اللَّه نَظِيرًا لِفِعْلِهِمْ فِي التَّلْبِيسِ، وَإِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ تَلْبِيسًا لِأَنَّ النَّاسَ يَظُنُّونَ أَنَّهُ بَشَرٌ مَعَ أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ، وَإِنَّمَا كَانَ فِعْلُهُمْ تَلْبِيسًا لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ لِقَوْمِهِمْ إِنَّهُ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ وَالْبَشَرُ لَا يَكُونُ رَسُولًا مِنْ عند اللَّه تعالى.
Sözün tahkiki şudur: Şayet Allah bunu yapsaydı, Allah'ın fiili şüpheye düşürmede (telbiste) onların fiiline benzer olurdu. Bunun telbis olması, onun öyle olmamasına rağmen insanların onun beşer olduğunu zannetmelerinden dolayıdır. Onların fiilinin telbis olması ise kavimlerine: “O da sizin gibi bir beşerdir, beşer ise Allah Teâlâ katından elçi olamaz” demelerindendir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٠]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 10]
وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (١٠)
{وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ} “Andolsun, senden önceki elçilerle de alay edilmişti de onlardan alay edenleri, alaya aldıkları şey çepeçevre kuşatıvermişti. (10)”
اعْلَمْ أَنَّ بَعْضَ الْأَقْوَامِ الَّذِينَ كَانُوا يَقُولُونَ إِنَّ رَسُولَ اللَّه يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَلَكًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ كَانُوا يَقُولُونَ هَذَا الْكَلَامَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ، وَكَانَ يَضِيقُ قَلْبُ الرَّسُولِ عِنْدَ سَمَاعِهِ فَذَكَرَ ذَلِكَ لِيَصِيرَ سَبَبًا لِلتَّخْفِيفِ عَنِ القلب لأن أحدا مَا يُخَفِّفُ عَنِ الْقَلْبِ الْمُشَارَكَةُ فِي سَبَبِ الْمِحْنَةِ وَالْغَمِّ. فَكَأَنَّهُ قِيلَ لَهُ إِنَّ هَذِهِ الْأَنْوَاعَ الْكَثِيرَةَ مِنْ سُوءِ الْأَدَبِ الَّتِي يُعَامِلُونَكَ بِهَا قَدْ كَانَتْ مَوْجُودَةً فِي سَائِرِ الْقُرُونِ مَعَ أَنْبِيَائِهِمْ، فَلَسْتَ أَنْتَ فَرِيدًا فِي هَذَا الطَّرِيقِ.
Bil ki, Allah'ın elçisinin meleklerden bir melek olması gerektiğini söyleyen bazı topluluklar, bu sözü alay yoluyla söylüyorlardı ve Resûlullah bunu işittiğinde kalbi daralıyordu. Kalbi teskin etmeye bir vesile olsun diye bu husus zikredildi; zira kalbi teskin eden şeylerden biri de sıkıntı ve keder sebebinde ortaklıktır. Sanki ona şöyle denilmiştir: Sana karşı sergiledikleri bu çok sayıdaki edepsizlik türleri, diğer asırlarda da peygamberleriyle birlikte mevcuttu; dolayısıyla sen bu yolda yalnız değilsin.
وَقَوْلُهُ فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ الْآيَةَ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ [فَاطِرٍ: ٤٣] وَفِي تَفْسِيرِهِ وُجُوهٌ كَثِيرَةٌ لِأَهْلِ اللُّغَةِ وَهِيَ بِأَسْرِهَا مُتَقَارِبَةٌ. قَالَ النَّضْرُ: وَجَبَ عَلَيْهِمْ. قَالَ اللَّيْثُ (الْحَيْقُ) مَا حَاقَ بِالْإِنْسَانِ مِنْ مَكْرٍ أَوْ سُوءٍ يَعْمَلُهُ فَنَزَلَ ذَلِكَ بِهِ، يَقُولُ أَحَاقَ اللَّه بِهِمْ مَكْرَهُمْ وَحَاقَ بهم مكرهم، وقال الفرّاء (حاق بهم) عاد عَلَيْهِمْ، وَقِيلَ (حَاقَ بِهِمْ) حَلَّ بِهِمْ ذَلِكَ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ «حَاقَ» أَيْ أَحَاطَ. قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: فَسَّرَ الزَّجَّاجُ (حَاقَ) بِمَعْنَى أَحَاطَ وَكَانَ مَأْخَذُهُ مِنَ الْحَوْقِ وَهُوَ مَا اسْتَدَارَ بِالْكَمَرَةِ. وَفِي الْآيَةِ بَحْثٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ لَفْظَةَ (مَا) في قوله ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ فِيهَا قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْقُرْآنُ وَالشَّرْعُ وَهُوَ مَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ ﵇.
O'nun: {فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ} “Onlardan alay edenleri kuşatıvermişti” ayetinin bir benzeri: {وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ} “Kötü tuzak ise ancak sahibini kuşatır” [Fâtır: 43] kavlidir. Bunun tefsirinde lügat ehlinin pek çok görüşü vardır ve hepsi birbirine yakındır. Nadr: “Onlara vacip oldu/hak oldu” dedi. Leys ise şöyle dedi: el-Hayk (الْحَيْقُ), insanın kurduğu tuzaktan veya işlediği kötülükten başına gelen şeydir. Nitekim “Allah onların tuzaklarını başlarına geçirdi” ve “Tuzakları onları kuşattı” denir. Ferrâ: “{حاق بهم} onlara geri döndü” demiştir. Bir görüşe göre “{حَاقَ بِهِمْ} onlara indi/isabet etti” demektir. Zeccâc: “{حَاقَ} yani kuşattı (ihata etti)” demiştir. Ezherî şöyle dedi: Zeccâc, {حَاقَ} lafzını ihata etti anlamında tefsir etmiştir ve bu kelimeyi başın tepesini çevreleyen şey anlamındaki el-havk (الْحَوْق) kelimesinden almıştır. Ayette başka bir inceleme daha vardır; o da O'nun: {ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ} “Alaya aldıkları şey” kavlindeki {مَا} lafzı hakkındadır. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Bununla kastedilen Kur'an ve şeriattır; yani Muhammed [aleyhisselâm]'ın getirdiği şeylerdir.
وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَتَصِيرُ هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ بَابِ حَذْفِ الْمُضَافِ، وَالتَّقْدِيرُ فَحَاقَ بِهِمْ عقاب ما كانوا به يستهزؤن.
Bu takdire göre bu ayet, muzafın hazfi kabilinden olur. Takdiri ise şöyledir: “Alaya aldıkları şeyin cezası onları kuşatıverdi.”
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ أَنَّهُمْ كَانُوا يستهزؤن بِالْعَذَابِ الَّذِي كَانَ يُخَوِّفُهُمُ الرَّسُولُ بِنُزُولِهِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَا حَاجَةَ إِلَى هَذَا الْإِضْمَارِ.
İkinci görüş: Bununla kastedilen, Resûlün kendilerini inmesiyle korkuttuğu azapla alay etmiş olmalarıdır. Bu takdire göre bu takdire/gizli ögeye (izmâra) ihtiyaç kalmaz.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١١]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 11]
قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (١١)
{قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ} “De ki: Yeryüzünde gezip dolaşın, sonra yalanlayanların sonunun nasıl olduğuna bir bakın! (11)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى كَمَا صَبَّرَ رَسُولَهُ بِالْآيَةِ الْأُولَى، فَكَذَلِكَ حَذَّرَ الْقَوْمَ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَقَالَ لِرَسُولِهِ قُلْ لَهُمْ لَا تَغْتَرُّوا بِمَا وَجَدْتُمْ مِنَ الدُّنْيَا وَطَيِّبَاتِهَا وَوَصَلْتُمْ إِلَيْهِ مِنْ لَذَّاتِهَا وَشَهَوَاتِهَا، بَلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ لِتَعْرِفُوا صِحَّةَ مَا أَخْبَرَكُمُ الرَّسُولُ عَنْهُ مِنْ نُزُولِ الْعَذَابِ عَلَى الَّذِينَ كَذَّبُوا الرُّسُلَ فِي الْأَزْمِنَةِ السَّالِفَةِ، فَإِنَّكُمْ عِنْدَ السَّيْرِ فِي الْأَرْضِ وَالسَّفَرِ فِي الْبِلَادِ لَا بُدَّ وَأَنْ تُشَاهِدُوا تِلْكَ الْآثَارَ، فَيَكْمُلَ الِاعْتِبَارُ، وَيَقْوَى الِاسْتِبْصَارُ.
Bil ki Allah Teâlâ, önceki ayetle Resûlüne sabır verdiği gibi bu ayetle de o kavmi uyarmış ve Resûlüne şöyle buyurmuştur: Onlara de ki: Dünyadan ve onun nimetlerinden elde ettiklerinizle, onun lezzet ve şehvetlerinden ulaştığınız şeylerle aldanmayın! Bilakis, Resûlün geçmiş zamanlarda peygamberleri yalanlayanların üzerine azabın indiğine dair size verdiği haberin doğruluğunu bilmek için yeryüzünde gezip dolaşın. Çünkü siz yeryüzünde dolaştığınızda ve beldelerde seyahat ettiğinizde o kalıntıları mutlaka görürsünüz; böylece ibret alma tamamlanır ve basiret kuvvetlenir.
فَإِنْ قِيلَ: مَا الْفَرْقُ بَيْنَ قَوْلِهِ فَانْظُروا [آل عمران: ١٣٧] وَبَيْنَ قَوْلِهِ ثُمَّ انْظُرُوا.
Şayet: O'nun {فَانْظُروا} “Artık bakın” [Âl-i İmrân: 137] kavli ile {ثُمَّ انْظُرُوا} “Sonra bakın” kavli arasındaki fark nedir? denilirse,
قُلْنَا: قَوْلُهُ فَانْظُروا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ النَّظَرَ سَبَبًا عَنِ السَّيْرِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: سِيرُوا لِأَجْلِ النَّظَرِ وَلَا تَسِيرُوا سَيْرَ الْغَافِلِينَ.
Biz deriz ki: O'nun {فَانْظُروا} kavli, Allah Teâlâ'nın bakmayı (ibret almayı) gezmenin sebebi kıldığına delalet eder. Sanki: “İbretle bakmak için gezin, gafillerin gezdiği gibi gezmeyin!” denilmiştir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا فَمَعْنَاهُ إِبَاحَةُ السَّيْرِ فِي الْأَرْضِ لِلتِّجَارَةِ وَغَيْرِهَا مِنَ الْمَنَافِعِ، وَإِيجَابُ النَّظَرِ فِي آثَارِ الْهَالِكِينَ، ثُمَّ نَبَّهَ اللَّه تَعَالَى عَلَى هَذَا الْفَرْقِ بِكَلِمَةِ (ثُمَّ) لِتَبَاعُدِ ما بين الواجب والمباح.
O'nun: {سِيرُوا فِي الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا} “Yeryüzünde gezip dolaşın, sonra bakın” kavline gelince; bunun manası, ticaret ve diğer menfaatler için yeryüzünde gezmenin mubah kılınması ve helak olanların kalıntılarına ibretle bakmanın vacip kılınmasıdır. Sonra Allah Teâlâ vacip ile mubah arasındaki mesafenin uzaklığından ötürü {ثُمَّ} (sonra) kelimesiyle bu farka dikkat çekmiştir.
واللَّه أعلم.
En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٢]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 12]
قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (١٢)
{قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ} “De ki: Göklerde ve yerde olanlar kimindir? De ki: Allah'ındır. O, rahmeti kendi üzerine yazmıştır. Kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan kıyamet gününde sizi elbette toplayacaktır. Kendilerini hüsrana uğratanlar var ya, işte onlar iman etmezler. (12)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: {قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} “De ki: Göklerde ve yerde olanlar kimindir? De ki: Allah'ındır. O, rahmeti kendi üzerine yazmıştır” kavli hakkında] Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ تَقْرِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ تَقْرِيرُ إِثْبَاتِ الصَّانِعِ، وَتَقْرِيرُ الْمَعَادِ وَتَقْرِيرُ النُّبُوَّةِ.
Birinci Mesele: Bil ki bu ayetin ortaya konulmasındaki maksat; Yaratıcı'nın (Sâni') ispatının takriri, ahiretin (meâd) takriri ve nübüvvetin takriridir.
وَبَيَانُهُ أَنَّ أَحْوَالَ الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ وَالسُّفْلِيِّ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ هَذِهِ الْأَجْسَامِ مَوْصُوفَةٌ بِصِفَاتٍ كَانَ يَجُوزُ عَلَيْهَا اتِّصَافُهَا بِأَضْدَادِهَا وَمُقَابَلَاتِهَا، وَمَتَى كَانَ كَذَلِكَ، فَاخْتِصَاصُ كُلِّ جُزْءٍ مِنَ الْأَجْزَاءِ الْجُسْمَانِيَّةِ بِصِفَتِهِ الْمُعَيَّنَةِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ لِأَجْلِ أَنَّ الصَّانِعَ الْحَكِيمَ الْقَادِرَ الْمُخْتَارَ خَصَّهُ بِتِلْكَ الصِّفَةِ الْمُعَيَّنَةِ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَالَمَ مَعَ كُلِّ مَا فِيهِ مَمْلُوكٌ للَّه تَعَالَى.
Bunun açıklaması şudur: Yüce ve alçak âlemin halleri, bütün bu cisimlerin zıtları ve karşıtlarıyla nitelenmesi caiz olan sıfatlarla nitelenmiş olduğuna delalet eder. Durum böyle olunca, cismani cüzlerden her bir cüzün belirli bir sıfata tahsis edilmesi, mutlak kudret ve ihtiyar sahibi Hakîm Yaratıcı'nın onu o belirli sıfata tahsis etmiş olmasından dolayı olmak zorundadır. Bu da âlemin içindekilerle birlikte bütünüyle Allah Teâlâ'nın mülkü olduğuna delalet eder.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا، ثَبَتَ كَوْنُهُ قَادِرًا عَلَى الْإِعَادَةِ وَالْحَشْرِ وَالنَّشْرِ، لِأَنَّ التَّرْكِيبَ الْأَوَّلَ إِنَّمَا حَصَلَ لِكَوْنِهِ تَعَالَى قَادِرًا عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ، عَالِمًا بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ، وَهَذِهِ الْقُدْرَةُ وَالْعِلْمُ يَمْتَنِعُ زَوَالُهُمَا، فَوَجَبَ صِحَّةُ الْإِعَادَةِ ثَانِيًا. وَأَيْضًا ثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى مَلِكٌ مُطَاعٌ، وَالْمَلِكُ الْمُطَاعُ مَنْ لَهُ الْأَمْرُ وَالنَّهْيُ عَلَى عَبِيدِهِ، وَلَا بُدَّ مِنْ مُبَلِّغٍ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ بَعْثَةَ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ مِنَ اللَّه تَعَالَى إِلَى الْخَلْقِ غَيْرُ مُمْتَنِعٍ. فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ وَافِيَةٌ بِإِثْبَاتِ هَذِهِ الْمَطَالِبِ الثَّلَاثَةِ. وَلَمَّا سَبَقَ ذِكْرُ هَذِهِ الْمَسَائِلِ الثَّلَاثَةِ، ذَكَرَ اللَّه بَعْدَهَا هَذِهِ الْآيَةَ لِتَكُونَ مُقَرِّرَةً لِمَجْمُوعِ تِلْكَ الْمَطَالِبِ مِنَ الْوَجْهِ الَّذِي شَرَحْنَاهُ واللَّه أَعْلَمُ.
Bu sabit olunca, O'nun yeniden yaratmaya (iâde), haşre ve neşre kâdir olduğu da sabit olur; zira ilk terkip ancak O Teâlâ'nın bütün mümkinâta kâdir ve bütün malûmâtı bilici olması sebebiyle meydana gelmiştir. Bu kudret ve ilmin zail olması ise imkânsızdır; dolayısıyla ikinci defa yeniden yaratmanın sıhhati vacip olur. Ayrıca O Teâlâ'nın itaat edilen bir Melik olduğu da sabit olmuştur; itaat edilen Melik ise kulları üzerinde emir ve nehiy sahibi olan kimsedir. [Emir ve nehiyler için] bir tebliğ edici de gereklidir; bu da peygamber ve elçilerin Allah Teâlâ tarafından yaratılmışlara gönderilmesinin imkânsız olmadığına delalet eder. Böylece bu ayetin bu üç matlubu ispatlamada yeterli olduğu sabit oldu. Bu üç mesele daha önce geçtiği için Allah, açıklamış olduğumuz vechile o taleplerin tamamını perçinlemek üzere bunların ardından bu ayeti zikretti. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ سُؤَالٌ. وَقَوْلُهُ قُلْ لِلَّهِ جَوَابٌ فَقَدْ أَمَرَهُ اللَّه تَعَالَى بِالسُّؤَالِ أَوَّلًا ثُمَّ بِالْجَوَابِ ثَانِيًا. وَهَذَا، إِنَّمَا يَحْسُنُ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي يَكُونُ الْجَوَابُ قَدْ بَلَغَ فِي
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: {قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “De ki: Göklerde ve yerde olanlar kimindir?” kavli bir sorudur. {قُلْ لِلَّهِ} “De ki: Allah'ındır” kavli ise bir cevaptır. Allah Teâlâ ona önce sormasını, sonra da cevap vermesini emretmiştir. Bu ise ancak cevabın,
الظُّهُورِ إِلَى حَيْثُ لَا يَقْدِرُ عَلَى إِنْكَارِهِ مُنْكِرٌ، وَلَا يَقْدِرُ عَلَى دَفْعِهِ دَافِعٌ. وَلَمَّا بَيَّنَّا أَنَّ آثَارَ الْحُدُوثِ وَالْإِمْكَانِ ظَاهِرَةٌ فِي ذَوَاتِ جَمِيعِ الْأَجْسَامِ وَفِي جَمِيعِ صِفَاتِهَا، لَا جَرَمَ كَانَ الِاعْتِرَافُ بِأَنَّهَا بِأَسْرِهَا مِلْكٌ للَّه تَعَالَى وَمِلْكٌ لَهُ وَمَحِلُّ تَصَرُّفِهِ وَقُدْرَتِهِ لَا جَرَمَ أَمَرَهُ بِالسُّؤَالِ أَوَّلًا/ ثُمَّ بِالْجَوَابِ ثَانِيًا، لِيَدُلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْإِقْرَارَ بِهَذَا الْمَعْنَى مِمَّا لَا سَبِيلَ إِلَى دَفْعِهِ الْبَتَّةَ. وَأَيْضًا فَالْقَوْمُ كَانُوا مُعْتَرِفِينَ بِأَنَّ كُلَّ الْعَالَمِ مُلْكٌ للَّه، وَمِلْكُهُ وَتَحْتَ تَصَرُّفِهِ وَقَهْرِهِ وَقُدْرَتِهِ بِهَذَا الْمَعْنَى كَمَا قَالَ: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [لُقْمَانَ: ٢٥] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ بِهَذَا الطَّرِيقِ كَمَالَ إِلَهِيَّتِهِ وَقُدْرَتِهِ وَنَفَاذَ تَصَرُّفِهِ فِي عَالَمِ الْمَخْلُوقَاتِ بِالْكُلِّيَّةِ، أَرْدَفَهُ بِكَمَالِ رَحْمَتِهِ وَإِحْسَانِهِ إِلَى الْخَلْقِ فَقَالَ: كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنَّهُ لَمْ يَرْضَ مِنْ نَفْسِهِ بِأَنْ لَا ينعم ولا بأن يَعِدَ بِالْإِنْعَامِ، بَلْ أَبَدًا يُنْعِمُ وَأَبَدًا يُعِدُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ بِالْإِنْعَامِ وَمَعَ ذَلِكَ فَقَدْ كَتَبَ عَلَى نَفْسِهِ ذَلِكَ وَأَوْجَبَهُ إِيجَابَ الْفَضْلِ وَالْكَرَمِ. وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِهَذِهِ الرَّحْمَةِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: تِلْكَ الرَّحْمَةُ هِيَ أَنَّهُ تَعَالَى يُمْهِلُهُمْ مُدَّةَ عُمُرِهِمْ وَيَرْفَعُ عَنْهُمْ عَذَابَ الِاسْتِئْصَالَ وَلَا يُعَاجِلُهُمْ بِالْعُقُوبَةِ فِي الدُّنْيَا. وَقِيلَ إِنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ كَتَبَ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ لِمَنْ تَرَكَ التَّكْذِيبَ بِالرُّسُلِ وَتَابَ وَأَنَابَ وَصَدَّقَهُمْ وَقَبِلَ شَرِيعَتَهُمْ.
hiçbir inkârcının inkâr edemeyeceği ve hiçbir reddedicinin reddedemeyeceği derecede apaçık olduğu yerde güzel olur. Bütün cisimlerin zatlarında ve bütün sıfatlarında sonradan yaratılmışlık (hudûs) ve imkân izlerinin apaçık olduğunu açıkladığımıza göre, şüphesiz onların tamamının Allah Teâlâ'nın mülkü ve O'na ait olduğunu, O'nun tasarruf ve kudret mahalli olduğunu ikrar etmek gerekmiştir. Bu sebeple Allah, bu manayı ikrar etmenin kesinlikle reddedilemeyecek bir husus olduğunu göstermek için önce sormasını sonra da cevap vermesini emretmiştir. Ayrıca o kavim, bütün âlemin Allah'ın mülkiyeti altında, O'nun mülkü olup O'nun tasarrufu, kahrı ve kudreti altında olduğunu şu ayette geçtiği üzere bu manada ikrar ediyorlardı: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} “Andolsun onlara: Gökleri ve yeri kim yarattı? diye sorsan, mutlaka: Allah, diyeceklerdir” [Lokmân: 25]. Sonra O Teâlâ bu yolla ilahlığının, kudretinin ve yaratılmışlar âleminde tasarrufunun bütünüyle kemal derecesinde geçerli olduğunu beyan edince, bunun ardına yaratılmışlara olan rahmet ve ihsanının kemalini ekleyerek: {كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} “O, rahmeti kendi üzerine yazmıştır” buyurdu. Sanki O Teâlâ şöyle demiştir: O, nimet vermemeye ve nimet vermeyi vadetmemeye kendi zatı adına razı olmamıştır; bilakis daima nimet verir ve gelecekte de daima nimet vermeyi vadeder. Bununla birlikte bunu kendi zatına yazmış ve bir lütuf ve kerem olarak gerekli kılmıştır. Bu rahmetten ne kastedildiği hususunda ihtilaf ettiler. Bazıları şöyle dedi: O rahmet, Allah Teâlâ'nın onlara ömürleri boyunca mühlet vermesi, köklerini kazıyacak azabı onlardan kaldırması ve dünyada onları cezalandırmada acele etmemesidir. Bir görüşe göre de kastedilen; peygamberleri yalanlamayı terk eden, tövbe edip yönelen, onları tasdik eden ve şeriatlarını kabul eden kimseler için rahmeti kendi üzerine yazmış olmasıdır.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ جَاءَتِ الْأَخْبَارُ الْكَثِيرَةُ فِي سِعَةِ رَحْمَةِ اللَّه تَعَالَى،
Bil ki, Allah Teâlâ'nın rahmetinin genişliği hakkında pek çok rivayet gelmiştir.
عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «لَمَّا فَرَغَ اللَّه مِنَ الْخَلْقِ كَتَبَ كِتَابًا أَنَّ رَحْمَتِي سَبَقَتْ غَضَبِي» .
Nebi ﷺ'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Allah yaratmayı tamamlayınca: Rahmetim gazabımı geçmiştir, diye bir yazı yazdı.”
فَإِنْ قِيلَ: الرَّحْمَةُ هِيَ إِرَادَةُ الْخَيْرِ، وَالْغَضَبُ هُوَ إِرَادَةُ الِانْتِقَامِ، وَظَاهِرُ هَذَا الْخَبَرِ يَقْتَضِي كَوْنَ إِحْدَى الْإِرَادَتَيْنِ سَابِقَةً عَلَى الْأُخْرَى، وَالْمَسْبُوقُ بِالْغَيْرِ مُحْدَثٌ، فَهَذَا يَقْتَضِي كَوْنَ إِرَادَةِ اللَّه تَعَالَى مُحْدَثَةً.
Şayet: Rahmet hayrı irade etmek, gazap ise intikamı irade etmektir. Bu haberin zahiri bu iki iradeden birinin diğerinden önce olmasını gerektirir. Bir başkası tarafından kendisinden öne geçilen şey ise sonradan yaratılmıştır (muhdestir); bu da Allah Teâlâ'nın iradesinin sonradan yaratılmış olmasını gerektirir, denilirse;
قُلْنَا: الْمُرَادُ بِهَذَا السَّبْقِ سَبْقُ الْكَثْرَةِ لَا سَبْقُ الزَّمَانِ. وَعَنْ سَلْمَانَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا خَلَقَ السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ خَلَقَ مِائَةَ رَحْمَةٍ، كُلُّ رَحْمَةٍ مَلْءُ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، فَعِنْدَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ رَحْمَةً، وَقَسَّمَ رَحْمَةً وَاحِدَةً بَيْنَ الْخَلَائِقِ، فَبِهَا يَتَعَاطَفُونَ وَيَتَرَاحَمُونَ، فَإِذَا كَانَ آخِرُ الْأَمْرِ قَصَرَهَا عَلَى الْمُتَّقِينَ.
Biz deriz ki: Bu öncelikten (sebkten) maksat, zaman bakımından öncelik değil, çokluk bakımından önceliktir. Selmân'dan rivayet edildiğine göre; O Teâlâ göğü ve yeri yarattığında, her bir rahmet yer ile gök arasını dolduracak büyüklükte yüz rahmet yarattı. O'nun katında doksan dokuz rahmet vardır; bir tek rahmeti ise mahlûkat arasında paylaştırdı. İşte onlar bu sayede birbirlerine şefkat gösterir ve merhamet ederler. İşin sonu geldiğinde ise Allah onu takva sahiplerine has kılacaktır.
أَمَّا قَوْلُهُ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ فَفِيهِ أَبْحَاثٌ: الْأَوَّلُ: «اللَّامُ» فِي قَوْلِهِ لَيَجْمَعَنَّكُمْ لَامُ قَسَمٍ مُضْمَرٍ، وَالتَّقْدِيرُ: واللَّه لَيَجْمَعَنَّكُمْ.
O'nun: {لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ} “Sizi kıyamet gününde elbette toplayacaktır” kavline gelince; bunda birkaç inceleme vardır: Birincisi: {لَيَجْمَعَنَّكُمْ} kavlindeki “lâm”, gizli bir yeminin lâmıdır; takdiri ise şöyledir: “Vallahi sizi elbette toplayacaktır.”
الْبَحْثُ الثَّانِي: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ مُبْتَدَأٌ أَوْ مُتَعَلِّقٌ بِمَا قَبْلَهُ. فَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّهُ كَلَامٌ مُبْتَدَأٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ كَمَالَ إِلَهِيَّتِهِ بِقَوْلِهِ قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ يَرْحَمُهُمْ فِي الدُّنْيَا بِالْإِمْهَالِ وَدَفْعِ عَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ، وَبَيَّنَ أَنَّهُ يَجْمَعُهُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَقَوْلُهُ كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ يُمْهِلُهُمْ وَقَوْلُهُ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ أَنَّهُ لَا يُمْهِلُهُمْ بَلْ يَحْشُرُهُمْ وَيُحَاسِبُهُمْ عَلَى كُلِّ مَا فَعَلُوا.
İkinci İnceleme: Bu sözün yeni bir başlangıç cümlesi mi (mübtedeâ) yoksa öncesine bağlı mı olduğu hususunda ihtilaf ettiler. Bazıları bunun yeni bir başlangıç cümlesi olduğunu söylediler; zira O Teâlâ: {قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ} “De ki: Göklerde ve yerde olanlar kimindir? De ki: Allah'ındır” kavliyle ilahlığının kemalini açıklamış, sonra Teâlâ dünyada mühlet vererek ve köklerini kazıyıcı azabı defederek onlara merhamet ettiğini ve onları kıyamet gününde toplayacağını beyan etmiştir. Buna göre O'nun: {كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} “O, rahmeti kendi üzerine yazmıştır” kavli onlara mühlet verdiğini, {لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ} “Sizi kıyamet gününde elbette toplayacaktır” kavli ise onları başıboş bırakmayacağını, bilakis onları haşredip yaptıkları her şeyden hesaba çekeceğini ifade eder.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِمَا قَبْلَهُ وَالتَّقْدِيرُ: كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ. وَكَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ.
İkinci görüş: Bu cümlenin öncesine bağlı olmasıdır. Takdiri şöyledir: “Rabbiniz rahmeti kendi üzerine yazmıştır; Rabbiniz sizi kıyamet gününde mutlaka toplayacağını da kendi üzerine yazmıştır.”
وَقِيلَ: إِنَّهُ لَمَّا قَالَ: كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: وَمَا تِلْكَ الرَّحْمَةُ؟ فَقِيلَ: إِنَّهُ تَعَالَى لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَوْلَا خَوْفُ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَحَصَلَ الْهَرَجُ وَالْمَرَجُ وَلَارْتَفَعَ الضَّبْطُ وَكَثُرَ الْخَبْطُ، فَصَارَ التَّهْدِيدُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ مِنْ أَعْظَمِ أَسْبَابِ الرَّحْمَةِ فِي الدُّنْيَا، فَكَانَ قَوْلُهُ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ كَالتَّفْسِيرِ لِقَوْلِهِ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ.
Şöyle de denilmiştir: O: {كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} buyurduğunda sanki: “O rahmet nedir?” denilmiş, buna karşılık: “O Teâlâ sizi kıyamet gününde mutlaka toplayacaktır” denilmiştir. Çünkü kıyamet gününün azap korkusu olmasaydı hercümerç meydana gelir, düzen kalkar ve taşkınlıklar çoğalırdı. Böylece kıyamet günü ile tehdit etmek, dünyadaki rahmetin en büyük sebeplerinden biri oldu. Dolayısıyla O'nun: {لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ} kavli, {كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} kavlinin bir tefsiri gibi olmuştur.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلِهِ قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ كَلَامٌ وَرَدَ عَلَى لَفْظِ الْغَيْبَةِ. وَقَوْلُهُ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ كَلَامٌ وَرَدَ عَلَى سَبِيلِ الْمُخَاطَبَةِ. وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّأْكِيدُ فِي التَّهْدِيدِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: لَمَّا علمتم أن كل ما في السموات وَالْأَرْضِ للَّه وَمِلْكُهُ، وَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّ الْمَلِكَ الْحَكِيمَ لَا يُهْمِلُ أَمْرَ رَعِيَّتِهِ وَلَا يَجُوزُ فِي حِكْمَتِهِ أَنْ يُسَوِّيَ بَيْنَ الْمُطِيعِ وَالْعَاصِي وَبَيْنَ الْمُشْتَغِلِ بِالْخِدْمَةِ وَالْمُعْرِضِ عَنْهَا، فَهَلَّا عَلِمْتُمْ أَنَّهُ يُقِيمُ الْقِيَامَةَ وَيُحْضِرُ الْخَلَائِقَ وَيُحَاسِبُهُمْ فِي الكل؟
Üçüncü İnceleme: O'nun: {قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ} kavli gâib lafzıyla vârid olmuş bir sözdür. {لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ} kavli ise muhatap yoluyla vârid olmuş bir sözdür. Bundan maksat tehditte pekiştirmedir. Sanki şöyle denilmiştir: Göklerde ve yerde olan her şeyin Allah'a ait ve O'nun mülkü olduğunu bildiğiniz ve hakîm bir hükümdarın tebaasının işini ihmal etmeyeceğini, O'nun hikmetinde itaat edenle isyan edeni, hizmetle meşgul olanla ondan yüz çevireni bir tutmanın caiz olmadığını bildiğiniz halde, O'nun kıyameti koparacağını, mahlûkatı huzura getireceğini ve hepsini her şeyden hesaba çekeceğini nasıl bilmezsiniz?
البحث الرابع: أن كلمة «إلى» في قوله إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ فِيهَا أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا صِلَةٌ وَالتَّقْدِيرُ:
Dördüncü İnceleme: {إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ} kavlindeki “ilâ” (إِلَى) kelimesi hakkında görüşler vardır: Birincisi: Zâit (sıla) olmasıdır; takdiri şöyledir:
لَيَجْمَعَنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَقِيلَ: إِلى بِمَعْنَى فِي أَيْ لَيَجْمَعَنَّكُمْ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ.
“Kıyamet gününde sizi mutlaka toplayacaktır.” Bir görüşe göre “ilâ” (إِلَى), “fî” (فِي - içinde) anlamındadır; yani: “Sizi kıyamet gününde toplayacaktır.”
وَقِيلَ: فِيهِ حَذْفٌ أَيْ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى الْمَحْشَرِ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ، لِأَنَّ الْجَمْعَ يَكُونُ إِلَى الْمَكَانِ لَا إِلَى الزَّمَانِ.
Bir görüşe göre burada bir hazif vardır; yani: “Kıyamet gününde sizi mahşere mutlaka toplayacaktır”; zira toplama (cem) zamana değil mekâna doğru olur.
وَقِيلَ: لَيَجْمَعَنَّكُمْ فِي الدُّنْيَا بِخَلْقِكُمْ قَرْنًا بَعْدَ قَرْنٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ.
Bir görüşe göre: “Kıyamet gününe kadar sizi nesil nesil yaratarak dünyada bir araya getirecektir.”
أَمَّا قَوْلُهُ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ فَفِيهِ أَبْحَاثٌ: الْأَوَّلُ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ الَّذِينَ مَوْضِعُهُ نَصْبٌ عَلَى الْبَدَلِ مِنَ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ لَيَجْمَعَنَّكُمْ وَالْمَعْنَى لَيَجْمَعَنَّ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَهُوَ قَوْلُ الْأَخْفَشِ. وَالثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الزَّجَّاجِ، أَنَّ قَوْلَهُ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ، وَقَوْلُهُ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ خَبَرُهُ، لِأَنَّ قَوْلَهُ لَيَجْمَعَنَّكُمْ مُشْتَمِلٌ عَلَى الْكُلِّ، عَلَى الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَعَلَى غَيْرِهِمْ «وَالْفَاءُ» فِي قَوْلِهِ فَهُمْ يُفِيدُ مَعْنَى الشَّرْطِ وَالْجَزَاءِ، كَقَوْلِهِمْ: الَّذِي يُكْرِمُنِي فَلَهُ دِرْهَمٌ، لِأَنَّ الدِّرْهَمَ وَجَبَ بِالْإِكْرَامِ فَكَانَ الْإِكْرَامُ شَرْطًا وَالدِّرْهَمُ جَزَاءً.
O'nun: {الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} “Kendilerini hüsrana uğratanlar var ya, işte onlar iman etmezler” kavline gelince; bunda birkaç inceleme vardır: Birincisi: Bu ayette iki görüş vardır: Birincisi: {الَّذِينَ} lafzının konumu, {لَيَجْمَعَنَّكُمْ} kavlindeki zamirden bedel olarak nasbtır. Manası: “Kendilerini hüsrana uğratan bu müşrikleri mutlaka toplayacaktır” şeklindedir ve bu Ahfeş'in görüşüdür. İkincisi: Bu Zeccâc'ın görüşüdür; {الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ} kavli mübteda olarak merfudur, {فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} kavli ise onun haberidir; zira {لَيَجْمَعَنَّكُمْ} kavli herkesi; hem kendilerini hüsrana uğratanları hem de başkalarını kapsamaktadır. {فَهُمْ} kavlindeki “fâ” harfi ise şart ve ceza anlamı ifade eder; tıpkı “Bana ikram edene bir dirhem vardır” sözleri gibi; zira dirhem ikram sebebiyle vacip olmuştur, dolayısıyla ikram şart, dirhem ise ceza (karşılık) olmuştur.
فَإِنْ قِيلَ: ظَاهِرُ اللَّفْظِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ خُسْرَانَهُمْ سَبَبٌ لِعَدَمِ إِيمَانِهِمْ، وَالْأَمْرُ عَلَى الْعَكْسِ.
Şayet: Lafzın zahiri, onların hüsrana uğramasının iman etmemelerinin sebebi olduğuna delalet ediyor; oysa durum bunun tam aksinedir, denilirse;
قُلْنَا: هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ سَبْقَ الْقَضَاءِ بِالْخُسْرَانِ وَالْخِذْلَانِ، هُوَ الَّذِي حَمَلَهُمْ عَلَى الِامْتِنَاعِ مِنَ الْإِيمَانِ، وذلك عين مذهب أهل السنّة.
Biz deriz ki: Bu, hüsran ve yardımsız bırakma (hizlân) hakkındaki ilahi hükmün (kaza) önceliğinin onları imandan kaçınmaya sevk ettiğine delalet eder; bu da Ehl-i Sünnet mezhebinin tam kendisidir.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٣ الى ١٥]
[En'âm Suresi (6) : Ayetler 13 - 15]
وَلَهُ مَا سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٣) قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٤) قُلْ إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٥)
{وَلَهُ مَا سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٣) قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّ فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٤) قُلْ إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٥)} “Gecede ve gündüzde barınan/duran her şey O'nundur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (13) De ki: Gökleri ve yeri yoktan var eden, yedirdiği halde yedirilmeyen Allah'tan başkasını mı veli edineyim? De ki: Bana teslim olanların ilki olmam emredildi ve sakın müşriklerden olma! [denildi]. (14) De ki: Şüphesiz ben, Rabbime isyan edersem büyük bir günün azabından korkarım. (15)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَلَهُ مَا سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: {وَلَهُ مَا سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “Gecede ve gündüzde barınan her şey O'nundur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” kavli hakkında] Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ أَحْسَنَ مَا قِيلَ فِي نَظْمِ هَذِهِ الْآيَةِ مَا ذَكَرَهُ أَبُو مُسْلِمٍ رَحِمَهُ اللَّه تَعَالَى فقال: ذكر في الآية الأولى السموات وَالْأَرْضَ، إِذْ لَا مَكَانَ سِوَاهُمَا. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ ذَكَرَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ إِذْ لَا زَمَانَ سِوَاهُمَا، فَالزَّمَانُ وَالْمَكَانُ ظَرْفَانِ لِلْمُحْدَثَاتِ، فَأَخْبَرَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ مَالِكٌ لِلْمَكَانِ وَالْمَكَانِيَّاتِ، وَمَالِكٌ لِلزَّمَانِ وَالزَّمَانِيَّاتِ، وهذا بيان في غاية الجلالة.
Birinci Mesele: Bil ki bu ayetin tertibi (nazmı) hakkında söylenenlerin en güzeli, Ebû Müslim'in -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- zikrettiği şu sözdür: İlk ayette gökleri ve yeri zikretti; zira bu ikisinden başka mekân yoktur. Bu ayette ise geceyi ve gündüzü zikretti; zira bu ikisinden başka zaman yoktur. Zaman ve mekân ise sonradan yaratılanlar (muhdesât) için iki zarftır. Sübhânehu Teâlâ mekânın ve mekânda bulunanların maliki olduğunu, zamanın ve zamanda bulunanların da maliki olduğunu haber vermiştir; bu ise son derece yüce bir açıklamadır.
وأقول هاهنا دَقِيقَةٌ أُخْرَى، وَهُوَ أَنَّ الِابْتِدَاءَ وَقَعَ بِذِكْرِ الْمَكَانِ وَالْمَكَانِيَّاتِ، ثُمَّ ذَكَرَ عَقِيبَهُ الزَّمَانَ وَالزَّمَانِيَّاتِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَكَانَ وَالْمَكَانِيَّاتِ أَقْرَبُ إِلَى الْعُقُولِ وَالْأَفْكَارِ مِنَ الزَّمَانِ وَالزَّمَانِيَّاتِ، لِدَقَائِقَ مَذْكُورَةٍ فِي العقليات
Ben de derim ki: Burada bir başka incelik daha vardır; o da başlangıcın mekân ve mekânda bulunanların zikriyle vaki olması, ardından da zaman ve zamanda bulunanların zikredilmesidir. Çünkü mekân ve mekânda bulunanlar, sırf aklî ilimlerde zikredilen inceliklerden ötürü akıllara ve fikirlere zaman ve zamanda bulunanlardan daha yakındır.
الصِّرْفَةِ، وَالتَّعْلِيمُ الْكَامِلُ هُوَ الَّذِي يُبْدَأُ فِيهِ بالأظهر فالأظهر مُتَرَقِّيًا إِلَى الْأَخْفَى فَالْأَخْفَى، فَهَذَا مَا يَتَعَلَّقُ بِوَجْهِ النَّظْمِ.
Mükemmel öğretim ise daha gizli ve daha kapalı olana doğru derece derece yükselerek en açık olandan başlanandır. İşte nazmın vechiyle ilgili husus budur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ وَلَهُ مَا سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهارِ يُفِيدُ الْحَصْرَ وَالتَّقْدِيرُ: هَذِهِ الْأَشْيَاءُ لَهُ لَا لِغَيْرِهِ، وَهَذَا هُوَ الحق لأن كُلَّ مَوْجُودٍ فَهُوَ إِمَّا وَاجِبٌ لِذَاتِهِ، وَإِمَّا مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، فَالْوَاجِبُ لِذَاتِهِ لَيْسَ إِلَّا الْوَاحِدُ. وَمَا سِوَى ذَلِكَ الْوَاحِدِ مُمْكِنٌ. وَالْمُمْكِنُ لَا يُوجَدُ إِلَّا بِإِيجَادِ الْوَاجِبِ لِذَاتِهِ، وَكُلُّ مَا حَصَلَ بِإِيجَادِهِ وَتَكْوِينِهِ كَانَ مُلْكًا لَهُ، فَثَبَتَ أَنَّ مَا سِوَى ذَلِكَ الْمَوْجُودِ الْوَاجِبِ لِذَاتِهِ فَهُوَ مُلْكُهُ وَمَالِكُهُ فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ وَلَهُ مَا سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهارِ.
İkinci Mesele: O'nun: {وَلَهُ مَا سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهارِ} “Gecede ve gündüzde barınan/sakin olan her şey O'nundur” kavli hasr (kısıtlama) ifade eder; takdiri şöyledir: Bu şeyler başkasına değil, yalnızca O'na aittir. Hak olan da budur; zira her mevcut ya zatı gereği zorunludur (vâcibü'l-vücûd) ya da zatı gereği mümkündür. Zatı gereği zorunlu olan ise yalnızca Bir olandır. O Bir'in dışındaki her şey ise mümkündür. Mümkün olan ise ancak zatı gereği zorunlu olanın var etmesiyle var olur. O'nun var etmesi ve meydana getirmesiyle hâsıl olan her şey ise O'nun mülküdür. Böylece o zatı gereği zorunlu mevcudun dışındaki her şeyin O'nun mülkü ve O'nun da onun maliki olduğu sabit oldu. İşte bu sebeple {وَلَهُ مَا سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهارِ} buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي تَفْسِيرِ هَذَا السُّكُونِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الشَّيْءُ الَّذِي سَكَنَ بَعْدَ أَنْ تَحَرَّكَ، فَعَلَى هَذَا، الْمُرَادُ كُلُّ مَا اسْتَقَرَّ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مِنَ الدَّوَابِّ، وَجُمْلَةِ الْحَيَوَانَاتِ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ/ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: قَالُوا فِي الْآيَةِ مَحْذُوفٌ وَالتَّقْدِيرُ: وَلَهُ مَا سَكَنَ وَتَحَرَّكَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ [النَّحْلِ: ٨١] أَرَادَ الْحَرَّ وَالْبَرْدَ فَاكْتَفَى بِذِكْرِ أَحَدِهِمَا عَنِ الْآخَرِ لِأَنَّهُ يُعْرَفُ ذَلِكَ بِالْقَرِينَةِ الْمَذْكُورَةِ، كَذَلِكَ هُنَا حَذَفَ ذِكْرَ الْحَرَكَةِ، لِأَنَّ ذِكْرَ السُّكُونِ يَدُلُّ عَلَيْهِ.
Üçüncü Mesele: Bu sükûn (durgunluk/yerleşme) kavramının tefsirinde iki görüş vardır: Birincisi: Bundan maksadın, hareket ettikten sonra duran şey olmasıdır. Buna göre kastedilen, karada ve denizde gecede ve gündüzde sakin olan/duran bütün binekler ve hayvanlar topluluğudur. Bu takdire göre ayette bir hazif olduğunu söylemişler ve takdirin şöyle olduğunu belirtmişlerdir: {سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ} “Sizi sıcaktan koruyan elbiseler” [Nahl: 81] kavlinde olduğu gibi “Gecede ve gündüzde duran ve hareket eden her şey O'nundur.” Burada sıcağı ve soğuğu kastetmiş fakat zikredilen karine ile bilindiği için birini zikredip diğeriyle yetinmiştir. Aynı şekilde burada da hareketin zikri hazfedilmiştir; çünkü sükûnun zikredilmesi ona delalet etmektedir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا السُّكُونِ مَا هُوَ ضِدُّ الْحَرَكَةِ، بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ السُّكُونُ بِمَعْنَى الْحُلُولِ.
İkinci görüş: Bu sükûndan maksadın hareketin zıddı olan şey değil, bilakis hulûl (yerleşme/barınma) anlamındaki sükûn olmasıdır.
كَمَا يُقَالُ: فُلَانٌ يَسْكُنُ بَلَدَ كَذَا إِذَا كَانَ مَحِلُّهُ فِيهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ [إِبْرَاهِيمَ: ٤٥] وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: كَانَ الْمُرَادُ، وَلَهُ كُلُّ مَا حَصَلَ في الليل والنهار. والتقدير: كل ما حصل فِي الْوَقْتِ وَالزَّمَانِ سَوَاءٌ كَانَ مُتَحَرِّكًا أَوْ سَاكِنًا، وَهَذَا التَّفْسِيرُ أَوْلَى وَأَكْمَلُ. وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ كُلَّ مَا دَخَلَ تَحْتَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ حَصَلَ فِي الزَّمَانِ فَقَدْ صَدَقَ عَلَيْهِ أَنَّهُ انْقَضَى الْمَاضِي وَسَيَجِيءُ الْمُسْتَقْبَلُ، وَذَلِكَ مُشْعِرٌ بِالتَّغَيُّرِ وَهُوَ الْحُدُوثُ، وَالْحُدُوثُ يُنَافِي الْأَزَلِيَّةَ وَالدَّوَامَ، فَكُلُّ مَا مَرَّ بِهِ الْوَقْتُ وَدَخَلَ تَحْتَ الزَّمَانِ فَهُوَ مُحْدَثٌ وَكُلُّ حَادِثٍ فَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُحْدِثٍ، وَفَاعِلُ ذَلِكَ الْفِعْلِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُتَقَدِّمًا عَلَيْهِ وَالْمُتَقَدِّمُ عَلَى الزَّمَانِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُقَدَّمًا عَلَى الْوَقْتِ وَالزَّمَانِ فَلَا تَجْرِي عَلَيْهِ الْأَوْقَاتُ وَلَا تَمُرُّ بِهِ السَّاعَاتُ وَلَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ كَانَ وَسَيَكُونُ.
Nitekim bir kimsenin mekânı bir beldede olduğunda: “Falan kimse şu beldede ikamet ediyor/oturuyor (yeskünü)” denir. Allah Teâlâ'nın şu kavli de bundandır: {وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} “Kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturdunuz” [İbrâhîm: 45]. Bu takdire göre kastedilen: Gecede ve gündüzde meydana gelen her şey O'nundur, demektir. Takdiri şöyledir: İster hareketli ister durgun olsun vakit ve zamanda hâsıl olan her şey [O'nundur]. Bu tefsir daha evlâ ve daha mükemmeldir. Bunun sebebi şudur: Gece ve gündüzün altına giren her şey zamanda hâsıl olmuştur; dolayısıyla geçmişin sona erdiği ve geleceğin geleceği hükmü onun için geçerli olmuştur. Bu ise değişmeyi hissettirir, o da sonradan olmadır (hudûs). Hudûs ise ezelîliğe ve devamlılığa aykırıdır. Bu sebeple üzerinden vakit geçen ve zamanın altına giren her şey muhdestir; her hâdis için de mutlaka bir muhdis (meydana getiren) lazımdır. O fiili yapan failin ise ondan önce olması vaciptir. Zamandan önce olanın ise vakit ve zamandan takaddüm etmesi vaciptir; dolayısıyla O'nun üzerinden vakitler cereyan etmez, O'nun üzerinden saatler geçmez ve O'nun hakkında “idi” ve “olacak” ifadeleri geçerli olmaz.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِيمَا سَبَقَ أَنَّهُ مَالِكٌ لِلْمَكَانِ وَجُمْلَةِ الْمَكَانِيَّاتِ وَمَالِكٌ لِلزَّمَانِ وَجُمْلَةِ الزَّمَانِيَّاتِ، بَيَّنَ أَنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ يَسْمَعُ نِدَاءَ الْمُحْتَاجِينَ وَيَعْلَمُ حَاجَاتِ الْمُضْطَرِّينَ. وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ الرَّدُّ عَلَى مَنْ يَقُولُ الْإِلَهُ تَعَالَى مُوجَبٌ بِالذَّاتِ، فَنَبَّهَ عَلَى أَنَّهُ وَإِنْ كَانَ مَالِكًا لِكُلِّ الْمُحْدَثَاتِ لَكِنَّهُ فَاعِلٌ مُخْتَارٌ يَسْمَعُ وَيَرَى وَيَعْلَمُ السِّرَّ وَأَخْفَى، وَلَمَّا قَرَّرَ هَذِهِ الْمَعَانِيَ قَالَ: قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا.
Bil ki O Teâlâ, daha önce mekânın ve bütün mekânda bulunanların maliki olduğunu, zamanın ve bütün zamanda bulunanların maliki olduğunu beyan edince; muhtaçların nidasını işiten ve çaresizlerin ihtiyaçlarını bilen bir Semî' ve Alîm olduğunu beyan etmiştir. Bundan maksat, ilahın zatı gereği zorunlu bir fail (mûcebün bi'z-zât) olduğunu söyleyen kimseye reddiyedir. Böylece bütün muhdesâtın maliki olmasına rağmen O'nun işiten, gören, gizliyi ve daha gizlisini bilen muhtar bir fail olduğuna dikkat çekmiştir. Bu manaları takrir edince de: {قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا} “De ki: Allah'tan başkasını mı veli edineyim?” buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ فَرْقٌ بَيْنَ أَنْ يُقَالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا وَبَيْنَ أَنْ يُقَالَ: أَتَّخِذُ غَيْرَ اللَّه وَلِيًّا لِأَنَّ الْإِنْكَارَ إِنَّمَا حَصَلَ عَلَى اتِّخَاذِ غَيْرِ اللَّه وَلِيًّا، لَا عَلَى اتِّخَاذِ الْوَلِيِّ، وَقَدْ عَرَفْتَ أَنَّهُمْ يُقَدِّمُونَ الْأَهَمَّ فَالْأَهَمَّ الَّذِي هُمْ بِشَأْنِهِ أَعْنِي فَكَانَ قَوْلُهُ قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا أَوْلَى مِنَ الْعِبَارَةِ الثَّانِيَةِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ [الزُّمَرِ: ٦٤] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ [يُونُسَ: ٥٩] .
Bil ki, {أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا} (Allah'tan başkasını mı veli edineyim) denilmesi ile “Allah'ın gayrısını veli edinirim” (ettehizü gayrallâhi veliyyen) denilmesi arasında fark vardır. Çünkü inkâr, veli edinmeye değil, Allah'tan başkasını veli edinmeye yöneliktir. Sen de bilirsin ki onlar [Arap dili ehli], önem verdikleri en mühim şeyi öne alırlar; bu sebeple O'nun: {قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا} buyurması ikinci ifadeden daha evlâ olmuştur. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavilleridir: {أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ} “Bana Allah'tan başkasına kulluk etmemi mi emrediyorsunuz?” [Zümer: 64] ve {آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ} “Allah mı size izin verdi?” [Yûnus: 59].
ثم قال: فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وقريء فاطِرِ السَّماواتِ بِالْجَرِّ صِفَةً للَّه وَبِالرَّفْعِ عَلَى إِضْمَارِ «هُوَ» وَالنَّصْبِ عَلَى الْمَدْحِ. وَقَرَأَ الزُّهْرِيُّ فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: مَا عَرَفْتُ فاطِرِ السَّماواتِ حَتَّى أَتَانِي أَعْرَابِيَّانِ يَخْتَصِمَانِ فِي بِئْرٍ فَقَالَ أَحَدُهُمَا: أَنَا فَطَرْتُهَا أَيِ ابْتَدَأْتُهَا وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: أَصْلُ الْفَطْرِ شَقُّ الشَّيْءِ عِنْدَ ابْتِدَائِهِ، فَقَوْلُهُ فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُرِيدُ خَالِقَهُمَا وَمُنْشِئَهُمَا بِالتَّرْكِيبِ الَّذِي سَبِيلُهُ أَنْ يَحْصُلَ فيه الشق
Sonra: {فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “Gökleri ve yeri yoktan var eden” buyurdu. {فاطِرِ السَّماواتِ} lafzı Allah için sıfat olarak cer ile, “hüve” (هُوَ) zamirinin takdiriyle ref ile ve övgü (medih) üzere nasb ile okunmuştur. Zührî ise {فَطَرَ السَّمَاوَاتِ} şeklinde okumuştur. İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: “Bir kuyu hakkında tartışan iki bedevi bana gelene kadar {فاطِرِ السَّماواتِ} ifadesinin anlamını bilmiyordum; onlardan biri: 'Onu ben fatartu' yani 'Onu ilk ben başlattım/kazdım' dedi.” İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Fatr (الْفَطْر) kelimesinin aslı, başlangıcında bir şeyi yarmaktır. Dolayısıyla O'nun: {فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} kavli, o ikisini yarılma meydana gelecek surette terkip ederek yaratanı ve var edeni kastedilmektedir.
وَالتَّأْلِيفُ عِنْدَ ضَمِّ الْأَشْيَاءِ إِلَى بَعْضٍ، فَلَمَّا كان الأصل الشَّقُّ جَازَ أَنْ يَكُونَ فِي حَالٍ شَقَّ إِصْلَاحٍ وَفِي حَالٍ أُخْرَى شَقَّ إِفْسَادٍ. فَفَاطِرُ السموات/ مِنَ الْإِصْلَاحِ لَا غَيْرَ. وَقَوْلُهُ هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ [الملك: ٣] وإِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ [الِانْفِطَارِ: ١] مِنَ الْإِفْسَادِ، وَأَصْلُهُمَا وَاحِدٌ.
Ve şeyleri birbirine bitiştirirken birleştirmektir. Asıl olan yarma (şakk) olunca, bir durumda ıslah için yarma, diğer bir durumda ise ifsat için yarma olması caizdir. Dolayısıyla göklerin fâtırı olması sırf ıslahtandır. O'nun: {هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ} “Hiçbir çatlak/bozukluk görüyor musun?” [Mülk: 3] ve {إِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ} “Gök yarıldığı zaman” [İnfitâr: 1] kavilleri ise ifsattandır ve ikisinin aslı birdir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ أي وهو الرازق لِغَيْرِهِ وَلَا يَرْزُقُهُ أَحَدٌ.
Sonra Allah Teâlâ: {وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ} “O yedirdiği halde yedirilmez” buyurdu; yani O başkasına rızık verendir, O'na ise hiç kimse rızık veremez.