Binûn

En'âm Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ فَسَّرْتَ الْإِطْعَامَ بِالرِّزْقِ؟ وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: مَا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ [الذَّارِيَاتِ: ٥٧] وَالْعَطْفُ يُوجِبُ الْمُغَايَرَةَ.

Eğer denilirse ki: “Allah Teâlâ: {مَا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ} “Ben onlardan ne bir rızık istiyorum ne de beni doyurmalarını istiyorum” [Zâriyât: 57] buyurmuşken ve [aradaki] atıf farklılığı (mugayeret) gerektirirken sen doyurmayı (it'âm) nasıl rızık olarak tefsir ettin?”

قُلْنَا: لَا شَكَّ فِي حُصُولِ الْمُغَايَرَةِ بَيْنَهُمَا، إِلَّا أَنَّهُ قَدْ يَحْسُنُ جَعْلُ أَحَدِهِمَا كِنَايَةً عَنِ الْآخَرِ لِشِدَّةِ مَا بَيْنَهُمَا مِنَ الْمُقَارَبَةِ وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ: أَنَّ الْمَنَافِعَ كُلَّهَا مِنْ عِنْدِهِ، وَلَا يَجُوزُ عَلَيْهِ الِانْتِفَاعُ. وَقُرِئَ وَلا يُطْعَمُ بِفَتْحِ الْيَاءِ، وَرَوَى ابْنُ الْمَأْمُونِ عَنْ يَعْقُوبَ وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ عَلَى بِنَاءٍ الْأَوَّلِ لِلْمَفْعُولِ وَالثَّانِي لِلْفَاعِلِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: فَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ أَغَيْرَ اللَّهِ وَقَرَأَ الْأَشْهَبُ وَهُوَ يُطْعِمُ وَلَا يُطْعِمُ عَلَى بِنَائِهِمَا لِلْفَاعِلِ. وَفُسِّرَ بِأَنَّ مَعْنَاهُ: وَهُوَ يُطْعِمُ وَلَا يَسْتَطْعِمُ. وَحَكَى الْأَزْهَرِيُّ: أَطْعَمْتُ بِمَعْنَى اسْتَطْعَمْتُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: وَهُوَ يُطْعِمُ تَارَةً وَلَا يُطْعِمُ أُخْرَى عَلَى حَسَبِ الْمَصَالِحِ كَقَوْلِهِ: وَهُوَ يُعْطِي وَيَمْنَعُ، وَيَبْسُطُ وَيَقْدِرُ، وَيُغْنِي وَيُفْقِرُ.

Biz deriz ki: İkisi arasında bir farklılığın (mugayeret) bulunduğunda şüphe yoktur; ancak aralarındaki aşırı yakınlıktan ötürü birini diğerinden kinaye kılmak güzel olabilir. Ayetten kastedilen şudur: Menfaatlerin tamamı O'nun katındandır ve O'nun için [başkalarından] faydalanmak caiz/mümkün değildir. Bu lafız, yâ harfinin fethasıyla {وَلا يُطْعَمُ} şeklinde de okunmuştur. İbnü'l-Me'mûn, Ya'kûb'dan {وَهُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ} şeklinde, birincisini meçhul (edilgen), ikincisini ise ma'lûm (etken) sîgada rivayet etmiştir. Bu takdire göre zamir, O'nun {أَغَيْرَ اللَّهِ} kavlinde zikredilen [Allah'tan başkasına] döner. el-Eşheb ise her ikisini de ma'lûm (etken) sîgada {وَهُوَ يُطْعِمُ وَلَا يُطْعِمُ} şeklinde okumuştur. Bu kıraatin anlamı: “O yedirir, kendisi ise yemek istemez (yestat'imu)” diye açıklanmıştır. el-Ezherî de “istat'amtü” (yemek istedim) manasında “at'amtü” (أَطْعَمْتُ) denildiğini nakletmiştir. Anlamın; O'nun: “O verir ve meneder, [rızkı] genişletir ve daraltır, zengin eder ve fakir kılar” sözünde olduğu gibi maslahatlara göre “O bazen yedirir, bazen de yedirmez” şeklinde olması da caizdir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَذْكُورَ فِي صَدْرِ الْآيَةِ هُوَ الْمَنْعُ مِنَ اتِّخَاذِ غَيْرِ اللَّه تَعَالَى وَلِيًّا. وَاحْتَجَّ عليه بأنه فاطر السموات وَالْأَرْضِ وَبِأَنَّهُ يُطْعِمُ وَلَا يُطْعَمُ. وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ امْتَنَعَ اتِّخَاذُ غَيْرِهِ وَلِيًّا. أَمَّا بيان أنه فاطر السموات وَالْأَرْضِ، فَلِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ مَا سِوَى الْوَاحِدِ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، وَالْمُمْكِنُ لِذَاتِهِ لَا يَقَعُ مَوْجُودًا إِلَّا بِإِيجَادِ غَيْرِهِ، فَنَتَجَ أَنَّ مَا سِوَى اللَّه فَهُوَ حَاصِلٌ بِإِيجَادِهِ وَتَكْوِينِهِ. فَثَبَتَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ هُوَ الْفَاطِرُ لِكُلِّ مَا سِوَاهُ مِنَ الْمَوْجُودَاتِ. وَأَمَّا بَيَانُ أَنَّهُ يُطْعِمُ وَلَا يُطْعَمُ فَظَاهِرَةٌ لِأَنَّ الْإِطْعَامَ عِبَارَةٌ عَنْ إِيصَالِ الْمَنَافِعِ، وَعَدَمُ الِاسْتِطْعَامِ عِبَارَةٌ عَنْ عَدَمِ الِانْتِفَاعِ. وَلَمَّا كان هو المبديء تعالى وتقدس لكل ما سواه، كان لا محالة هو المبديء لحصول جميع المنافع. وَلَمَّا كَانَ وَاجِبًا لِذَاتِهِ كَانَ لَا مَحَالَةَ غَنِيًّا وَمُتَعَالِيًا عَنِ الِانْتِفَاعِ بِشَيْءٍ آخَرَ فَثَبَتَ بالبرهان صحة أنه تعالى فاطر السموات وَالْأَرْضِ، وَصِحَّةُ أَنَّهُ يُطْعِمُ وَلَا يُطْعَمُ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا امْتَنَعَ فِي الْعَقْلِ اتِّخَاذُ غَيْرِهِ وَلِيًّا لِأَنَّ مَا سِوَاهُ مُحْتَاجٌ فِي ذَاتِهِ وَفِي جَمِيعِ صِفَاتِهِ وَفِي جَمِيعِ مَا تَحْتَ يَدِهِ. وَالْحَقُّ سُبْحَانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ لِذَاتِهِ الْجَوَادُ لِذَاتِهِ، وَتَرُكُ الْغَنِيِّ الْجَوَادِ، وَالذَّهَابُ إِلَى الْفَقِيرِ الْمُحْتَاجِ مَمْنُوعٌ عَنْهُ فِي صَرِيحِ الْعَقْلِ.

Bil ki, ayetin başında zikredilen husus, Allah Teâlâ'dan başkasını veli edinmenin men edilmesidir. Buna karşı O'nun göklerin ve yerin yaratıcısı (fâtırı) olmasıyla ve O'nun yedirip kendisinin yedirilmemesiyle delil getirilmiştir. Durum böyle olunca O'ndan başkasını veli edinmek imkânsız hale gelir. Göklerin ve yerin fâtırı oluşunun açıklamasına gelince; biz, Bir olan [Allah'tan] başkasının zâtı gereği mümkün (mümkin bi-zâtihî) olduğunu, zâtı gereği mümkün olanın da ancak bir başkasının var etmesiyle var olabileceğini açıklamıştık. Dolayısıyla Allah'tan başka her şeyin O'nun var etmesi ve meydana getirmesiyle hâsıl olduğu sonucu çıkar. Böylece Sübhân olan Allah'ın, Kendisi dışındaki tüm varlıkların fâtırı (yaratıcısı) olduğu sabit olur. O'nun yedirip yedirilmediğinin açıklamasına gelince, bu açıktır; zira yedirmek (it'âm), menfaatleri ulaştırmaktan ibarettir, yemek istememek ise menfaat elde etmemekten ibarettir. Yüce ve münezzeh olan Allah, Kendisinden başka her şeyin ilk var edicisi (mübdî') olduğuna göre, bütün menfaatlerin meydana gelmesinin de şüphesiz ilk var edicisi O'dur. O, zâtı gereği zorunlu varlık (vâcib bi-zâtihî) olduğuna göre, başka bir şeyden menfaat elde etmekten kesinlikle müstağni ve yücedir. Böylece Allah Teâlâ'nın göklerin ve yerin fâtırı olduğunun ve O'nun yedirip yedirilmediğinin doğruluğu kesin delille (burhan) sabit olmuştur. Bu sabit olunca, O'ndan başkasını veli edinmenin aklen imkânsız olduğu ortaya çıkar; çünkü O'nun dışındaki her şey, hem zâtında hem bütün sıfatlarında hem de tasarrufu altındaki her şeyde muhtaçtır. Hak Teâlâ ise zâtı gereği Ganî (zengin) ve zâtı gereği Cevâd'dır (cömerttir). Zâtı gereği zengin ve cömert olanı bırakıp fakir ve muhtaç olana yönelmek ise açık akla göre yasaklanmış/imkânsız bir durumdur.

وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَدْ سَبَقَ فِي هَذَا الْكِتَابِ بَيَانُ أَنَّ الْوَلِيَّ مَعْنَاهُ الْأَصْلِيُّ فِي اللُّغَةِ: هُوَ الْقَرِيبُ. وَقَدْ ذَكَرْنَا وُجُوهَ الِاشْتِقَاقَاتِ فِيهِ. فَقَوْلُهُ قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا يَمْنَعُ مِنَ الْقُرْبِ مِنْ غَيْرِ اللَّه تَعَالَى. فَهَذَا يَقْتَضِي تَنْزِيهَ الْقَلْبِ عَنِ الِالْتِفَاتِ إِلَى غَيْرِ اللَّه تَعَالَى، وَقَطْعَ الْعَلَائِقِ عَنْ كُلِّ مَا سِوَى اللَّه تَعَالَى.

Bunu bildiğinde biz deriz ki: Bu kitapta daha önce veli (el-veliyy) kelimesinin dildeki asıl manasının "yakın" olduğu ve bu konudaki türetme vecihleri geçmişti. Dolayısıyla O'nun: {قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا} “De ki: Allah'tan başkasını mı veli edineyim?” kavli, Allah Teâlâ'dan başkasına yakın olmayı meneder. Bu da kalbin Allah Teâlâ'dan başkasına iltifat etmekten tenzih edilmesini ve Allah Teâlâ'dan başka her şeyle olan alâkaların kesilmesini gerektirir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ وَالسَّبَبُ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سَابِقُ أُمَّتِهِ فِي الْإِسْلَامِ لِقَوْلِهِ وَبِذلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ [الْأَنْعَامِ: ١٦٣] وَلِقَوْلِ مُوسَى سُبْحانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ [الْأَعْرَافِ: ١٤٣] .

Sonra Allah Teâlâ: {قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ} “De ki: Şüphesiz ben, teslim olanların ilki olmakla emrolundum” buyurdu. Bunun sebebi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in; {وَبِذلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ} “Bununla emrolundum ve ben Müslümanların ilkiyim” [En'âm: 163] kavlinden ve Mûsâ'nın; {سُبْحانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ} “Seni tenzih ederim, sana tövbe ettim ve ben inananların ilkiyim” [A'râf: 143] kavlinden ötürü ümmetinin İslâm'da önde gideni olmasıdır.

ثُمَّ قَالَ: وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَمَعْنَاهُ أُمِرْتُ بِالْإِسْلَامِ وَنُهِيتُ عَنِ الشِّرْكِ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ كَوْنَ

Sonra: {وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “Ve sakın müşriklerden olma!” buyurdu. Bunun manası: “Ben İslâm ile emrolundum ve şirkten nehyolundum” demektir. Sonra Allah Teâlâ,

رَسُولِهِ مَأْمُورًا بِالْإِسْلَامِ ثُمَّ عَقِبَهُ بِكَوْنِهِ مَنْهِيًّا عَنِ الشِّرْكِ قَالَ بَعْدَهُ إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ وَالْمَقْصُودُ أَنِّي إِنْ خَالَفْتُهُ فِي هَذَا الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ صِرْتُ مُسْتَحِقًّا لِلْعَذَابِ الْعَظِيمِ.

Resûlü'nün İslâm ile emrolunduğunu açıklayıp peşinden şirkten nehyedildiğini belirttikten sonra: {إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ} “De ki: Şüphesiz ben, Rabbime isyan edersem büyük bir günün azabından korkarım” buyurdu. Kastedilen şudur: “Eğer ben bu emir ve nehiyde O'na muhalefet edersem büyük bir azabı hak etmiş olurum.”

فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ قُلْ إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﵇ كَانَ يَخَافُ عَلَى نَفْسِهِ مِنَ الْكُفْرِ وَالْعِصْيَانِ، وَلَوْلَا أَنَّ ذَلِكَ جَائِزٌ عَلَيْهِ لَمَا كَانَ خَائِفًا.

Eğer denilirse ki: O'nun: {قُلْ إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ} “De ki: Şüphesiz ben, Rabbime isyan edersem büyük bir günün azabından korkarım” kavli, Peygamber aleyhisselâm'ın kendisi hakkında küfür ve isyandan korktuğuna delalet eder; şayet bu onun hakkında caiz/mümkün olmasaydı korkmazdı.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْآيَةَ لَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ خَافَ عَلَى نَفْسِهِ، بَلِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَوْ صَدَرَ عَنْهُ الْكُفْرُ وَالْمَعْصِيَةُ فَإِنَّهُ يَخَافُ. وَهَذَا الْقَدْرُ لَا يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ الْخَوْفِ، وَمِثَالُهُ قَوْلُنَا: إِنْ كَانَتِ الْخَمْسَةُ زَوْجًا كَانَتْ مُنْقَسِمَةً بِمُتَسَاوِيَيْنِ، وهذا لا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْخَمْسَةَ زَوْجٌ وَلَا عَلَى كَوْنِهَا مُنْقَسِمَةً بِمُتَسَاوِيَيْنِ واللَّه أَعْلَمُ.

Cevap: Ayet, onun kendisi hakkında korktuğuna delalet etmez; aksine ayet, şayet kendisinden küfür ve isyan meydana gelseydi korkacağına delalet eder. Bu kadarı ise fiilen bir korkunun gerçekleştiğine delalet etmez. Bunun misali bizim: “Şayet beş sayısı çift olsaydı, iki eşit parçaya bölünürdü” dememiz gibidir; bu söz ne beşin çift olduğuna ne de iki eşit parçaya bölündüğüne delalet eder. En doğrusunu Allah bilir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنِّي أَخافُ قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ إِنِّيَ بِفَتْحِ الْيَاءِ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَالْبَاقُونَ بِالْإِرْسَالِ.

Allah Teâlâ'nın: {إِنِّي أَخافُ} kavlini, İbn Kesîr ve Nâfi', yâ harfinin fethasıyla {إِنِّيَ} şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr ve diğer kıraat imamları ise irsal (sükûn) ile okumuşlardır.

[سورة الأنعام (٦) : آية ١٦]

[En'âm Suresi (6): Ayet 16]

مَنْ يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ وَذلِكَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ (١٦)

{مَنْ يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ وَذلِكَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ} “O gün kimden [azap] savuşturulursa, muhakkak [Allah] ona merhamet etmiştir. İşte apaçık kurtuluş budur.” (16)

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ قَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ يُصْرَفْ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَكَسْرِ الرَّاءِ.

Birinci Mesele: Bil ki, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir, Hamza ve Kisâî, {يُصْرَفْ} fiilini yâ harfinin fethası ve râ harfinin kesresiyle {يَصْرِفْ} şeklinde okumuşlardır.

وفاعل الصرف على هذه القراءة والضمير الْعَائِدُ إِلَى رَبِّي مِنْ قَوْلِهِ إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي [الأنعام: ١٥] وَالتَّقْدِيرُ: مَنْ يَصْرِفُ هُوَ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ الْعَذَابَ. وَحُجَّةُ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ قَوْلُهُ فَقَدْ رَحِمَهُ فَلَمَّا كَانَ هَذَا فِعْلًا مُسْنَدًا إِلَى ضَمِيرِ اسْمِ اللَّه تَعَالَى وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ فِي تِلْكَ اللَّفْظَةِ الْأُخْرَى عَلَى هَذَا الْوَجْهِ لِيَتَّفِقَ الفعلان، وعلى هذا التقدير: صَرْفُ الْعَذَابِ مُسْنَدًا إِلَى اللَّه تَعَالَى، وَتَكُونُ الرَّحْمَةُ بَعْدَ ذَلِكَ مُسْنَدَةً إِلَى اللَّه تَعَالَى، وأما الباقون فإنهم قرءوا مَنْ يُصْرَفْ عَنْهُ عَلَى فِعْلِ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، وَالتَّقْدِيرُ مَنْ يُصْرَفُ عَنْهُ عَذَابُ يَوْمِئِذٍ وَإِنَّمَا حَسُنَ ذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَضَافَ الْعَذَابَ إِلَى الْيَوْمِ فِي قَوْلِهِ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ [الأنعام: ١٥] فَلِذَلِكَ أَضَافَ الصَّرْفَ إِلَيْهِ. وَالتَّقْدِيرُ: مَنْ يُصْرَفُ عَنْهُ عَذَابُ ذَلِكَ الْيَوْمِ.

Bu kıraate göre savuşturmanın faili, {إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي} [En'âm: 15] kavlindeki "Rabbim" lafzına dönen zamirdir. Takdiri ise: “O gün O (Allah), kimden azabı savuşturursa...” şeklindedir. Bu kıraatin delili O'nun: {فَقَدْ رَحِمَهُ} “muhakkak [Allah] ona merhamet etmiştir” kavlidir. Bu fiil, Allah Teâlâ'nın isminin zamirine isnat edilmiş bir fiil olunca, iki fiilin birbiriyle uyumlu olması için diğer lafızdaki durumun da bu vecih üzere olması vacip olmuştur. Bu takdire göre azabın savuşturulması Allah Teâlâ'ya isnat edilmiş olur, bundan sonraki rahmet de Allah Teâlâ'ya isnat edilmiş olur. Diğer kıraat imamlarına gelince; onlar {مَنْ يُصْرَفْ عَنْهُ} lafzını meçhul sîgada okumuşlardır. Takdiri ise: “Kimden o günün azabı savuşturulursa...” şeklindedir. Bunun güzel olması şundandır: Çünkü Allah Teâlâ {عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ} [En'âm: 15] kavlinde azabı güne izafe etmiştir; bundan dolayı savuşturmayı da güne izafe etmiştir. Takdiri: “O günün azabı kendisinden savuşturulan kimse...” demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَقْتَضِي كَوْنَ ذَلِكَ الْيَوْمِ مَصْرُوفًا وَذَلِكَ مُحَالٌ، بَلِ الْمُرَادُ عَذَابُ ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَحَسُنَ هَذَا الْحَذْفُ لِكَوْنِهِ مَعْلُومًا.

İkinci Mesele: Ayetin zahiri, o günün bizzat kendisinin savuşturulmuş olmasını gerektirir; bu ise imkânsızdır, bilakis kastedilen o günün azabıdır. Bu hazif, bilinen bir husus olduğu için güzel görülmüştür.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الطَّاعَةَ لَا تُوجِبُ الثَّوَابَ، وَالْمَعْصِيَةَ لَا تُوجِبُ الْعِقَابَ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: مَنْ يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ أَيْ كُلُّ مَنْ صَرَفَ اللَّه عَنْهُ الْعَذَابَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ فَقَدْ رَحِمَهُ. وَهَذَا إِنَّمَا يَحْسُنُ لَوْ كَانَ ذَلِكَ الصَّرْفُ وَاقِعًا عَلَى سَبِيلِ التَّفَضُّلِ أَمَّا لَوْ كَانَ وَاجِبًا مُسْتَحَقًّا لَمْ يَحْسُنْ أَنْ يُقَالَ فِيهِ إِنَّهُ رَحِمَهُ أَلَا تَرَى أَنَّ الَّذِي يَقْبُحُ مِنْهُ أَنْ يَضْرِبَ الْعَبْدَ، فَإِذَا لَمْ يَضْرِبْهُ لَا يُقَالُ إِنَّهُ رَحِمَهُ. أَمَّا إِذَا حَسُنَ مِنْهُ أَنْ يَضْرِبَهُ وَلَمْ يَضْرِبْهُ فَإِنَّهُ يُقَالُ إِنَّهُ رَحِمَهُ، فَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ عِقَابٍ انْصَرَفَ وَكُلَّ ثَوَابٍ حَصَلَ، فَهُوَ ابْتِدَاءً فَضْلٌ وَإِحْسَانٌ مِنَ اللَّه تَعَالَى وَهُوَ مُوَافِقٌ لِمَا

Üçüncü Mesele: Bu ayet, itaatin sevabı zorunlu kılmadığına, masiyetin de cezayı zorunlu kılmadığına delalet etmiştir; zira Allah Teâlâ: {مَنْ يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ} “O gün kimden [azap] savuşturulursa, muhakkak [Allah] ona merhamet etmiştir” buyurmuştur; yani Allah o gün kimden azabı savuşturursa ona merhamet etmiştir. Bu da ancak o savuşturmanın bir lütuf (tefaddul) yoluyla gerçekleşmesi halinde uygun düşer. Şayet bu zorunlu ve hak edilmiş bir durum olsaydı, onun hakkında “ona merhamet etti” denilmesi uygun olmazdı. Görmez misin ki, köleyi dövmesi çirkin olan kimse onu dövmediği zaman “ona merhamet etti” denilmez. Ancak onu dövmesi uygun/güzel olup da dövmediğinde “ona merhamet etti” denilir. Dolayısıyla bu ayet, savuşturulan her cezanın ve hâsıl olan her sevabın, başlangıçta Allah Teâlâ'dan bir lütuf ve ihsan olduğuna delalet eder. Bu da rivayet edilen şu hadisle

يُرْوَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا مِنَ النَّاسِ أَحَدٌ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ بِعَمَلِهِ، قَالُوا وَلَا أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّه قَالَ وَلَا أَنَا إِلَّا أَنْ يَتَغَمَّدَنِيَ اللَّه بِرَحْمَتِهِ»

uyum içindedir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Nefsim elinde olan [Allah'a] yemin ederim ki, insanlardan hiçbiri ameliyle cennete giremez.» “Sen de mi [giremezsin] ey Allah'ın Resûlü?” dediler. «Allah beni rahmetiyle bürümedikçe ben de [giremem]» buyurdu

وَوَضَعَ يَدَهُ فَوْقَ رَأْسِهِ، وَطَوَّلَ بِهَا صَوْتَهُ.

ve elini başının üzerine koyarak bununla sesini uzattı.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الْقَاضِي: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ لَمْ يُعَاقَبْ فِي الْآخِرَةِ مِمَّنْ يُصْرَفُ عَنْهُ الْعِقَابُ، فَلَا بُدَّ مِنْ أَنْ يُثَابَ وَذَلِكَ يُبْطِلُ قَوْلَ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ فِيمَنْ يُصْرَفُ عَنْهُ الْعِقَابُ مِنَ الْمُكَلَّفِينَ مَنْ لَا يُثَابُ، لَكِنَّهُ يَتَفَضَّلُ عليه.

Dördüncü Mesele: Kadı şöyle dedi: Bu ayet, ahirette kendisinden ceza savuşturulup azap edilmeyen kimsenin mutlaka mükâfatlandırılacağına delalet eder. Bu da, “Yükümlülerden kendisinden ceza savuşturulan kimseler arasında mükâfatlandırılmayan, fakat kendisine lütufta bulunulan kimseler vardır” diyen kimsenin sözünü iptal eder.

فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ مَنْ لَمْ يُعَاقِبْهُ اللَّه تَعَالَى وَيَتَفَضَّلْ عَلَيْهِ فَقَدْ حَصَلَ لَهُ الْفَوْزُ الْمُبِينُ وَذَلِكَ يُبْطِلُ دَلَالَةَ الْآيَةِ عَلَى قَوْلِكُمْ؟

Eğer denilirse ki: “Allah Teâlâ'nın azap etmeyip lütufta bulunduğu kimse için apaçık kurtuluş (el-fevzü'l-mübîn) hâsıl olmuş değil midir? Bu durum da ayetin sizin görüşünüze delaletini geçersiz kılmaz mı?”

قُلْنَا: هَذَا الَّذِي ذَكَرْتُمُوهُ مَدْفُوعٌ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ التَّفَضُّلَ يَكُونُ كَالِابْتِدَاءِ مِنْ قِبَلِ اللَّه تَعَالَى، وَلَيْسَ يَكُونُ ذَلِكَ مَطْلُوبًا مِنَ الْفِعْلِ وَالْفَوْزُ هُوَ الظَّفَرُ بِالْمَطْلُوبِ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يُفِيدَ أَمْرًا مَطْلُوبًا. وَالثَّانِي: أَنَّ الْفَوْزَ الْمُبِينَ لَا يَجُوزُ حَمْلُهُ عَلَى التَّفَضُّلِ بَلْ يَجِبُ حَمْلُهُ عَلَى مَا يَقْتَضِي مُبَالَغَةً فِي عِظَمِ النِّعْمَةِ، وَذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا ثَوَابًا. وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْآيَةَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى قَوْلِهِ إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ [الأنعام: ١٥] وَالْمُقَابِلُ لِلْعَذَابِ هُوَ الثَّوَابُ، فَيَجِبُ حَمْلُ هَذِهِ الرَّحْمَةِ عَلَى الثَّوَابِ.

Biz deriz ki: Zikrettiğiniz bu itiraz birkaç açıdan reddedilmiştir: Birincisi: Lütuf (tefaddul), Allah Teâlâ tarafından bir karşılık olmaksızın ilk ihsan kabilindendir ve bu, yapılan fiilden talep edilen bir şey değildir. Fevz (kurtuluş) ise istenen şeyi elde etmektir; dolayısıyla mutlaka talep edilen bir hususu ifade etmelidir. İkincisi: “Apaçık kurtuluş” ifadesini sırf lütfa hamletmek caiz değildir, bilakis nimetin büyüklüğünde mübalağayı gerektiren bir şeye hamledilmesi vaciptir ki bu da ancak sevap olabilir. Üçüncüsü: Ayet, O'nun: {إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ} [En'âm: 15] kavline matuftur; azabın karşılığı ise sevaptır. Dolayısıyla bu rahmeti sevaba hamletmek vaciptir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الِاسْتِدْلَالَ ضَعِيفٌ جِدًّا وَضَعْفُهُ ظَاهِرٌ فَلَا حَاجَةَ فِيهِ إلى الاستقصاء واللَّه أعلم.

Bil ki bu istidlal son derece zayıftır ve zayıflığı açıktır; bu sebeple onu derinlemesine incelemeye gerek yoktur. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الأنعام (٦) : آية ١٧]

[En'âm Suresi (6): Ayet 17]

وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كاشِفَ لَهُ إِلاَّ هُوَ وَإِنْ يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ فَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٧)

{وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كاشِفَ لَهُ إِلاَّ هُوَ وَإِنْ يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ فَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Eğer Allah seni bir zararla dokundurursa, onu O'ndan başka giderecek yoktur. Ve eğer sana bir hayırla dokunursa, şüphesiz O her şeye hakkıyla kadirdir.” (17)

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ هَذَا دَلِيلٌ آخَرُ فِي بَيَانِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِلْعَاقِلِ أَنْ يَتَّخِذَ غَيْرَ اللَّه وَلِيًّا، وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الضُّرَّ اسْمٌ لِلْأَلَمِ وَالْحُزْنِ وَالْخَوْفِ وَمَا يُفْضِي إِلَيْهَا أَوْ إِلَى أَحَدِهَا. وَالنَّفْعُ اسْمٌ لِلَّذَّةِ وَالسُّرُورِ وَمَا يُفْضِي إِلَيْهِمَا أَوْ إِلَى أَحَدِهِمَا. وَالْخَيْرُ اسْمٌ لِلْقَدْرِ الْمُشْتَرَكِ بَيْنَ دَفْعِ الضُّرِّ وَبَيْنَ حُصُولِ النَّفْعِ. فَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَقَدْ ثَبَتَ الْحَصْرُ فِي أَنَّ الْإِنْسَانَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ فِي الضُّرِّ أَوْ فِي الْخَيْرِ لِأَنَّ زَوَالَ الضُّرِّ خَيْرٌ سَوَاءٌ حَصَلَ فِيهِ اللَّذَّةُ أَوْ لَمْ تَحْصُلْ. وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا الْحَصْرُ فَقَدْ بَيَّنَ اللَّه تَعَالَى أَنَّ الْمَضَارَّ قَلِيلَهَا وَكَثِيرَهَا لَا يَنْدَفِعُ إِلَّا باللَّه، وَالْخَيْرَاتُ لَا يَحْصُلُ قَلِيلُهَا وَكَثِيرُهَا إِلَّا باللَّه. وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ، أَنَّ الْمَوْجُودَ إِمَّا وَاجِبٌ لِذَاتِهِ وَإِمَّا مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ أَمَّا الْوَاجِبُ لِذَاتِهِ فَوَاحِدٌ فَيَكُونُ كُلُّ مَا سِوَاهُ مُمْكِنًا لِذَاتِهِ وَالْمُمْكِنُ لِذَاتِهِ لَا يُوجَدُ إِلَّا بِإِيجَادِ الْوَاجِبِ لِذَاتِهِ، وَكُلُّ مَا سِوَى الْحَقِّ فَهُوَ إِنَّمَا حَصَلَ بِإِيجَادِ الْحَقِّ وَتَكْوِينِهِ فَثَبَتَ أَنَّ انْدِفَاعَ جَمِيعِ الْمَضَارِّ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِهِ، وَحُصُولَ جَمِيعِ الْخَيِّرَاتِ وَالْمَنَافِعِ لَا يَكُونُ إِلَّا بِهِ، فَثَبَتَ بِهَذَا الْبُرْهَانِ الْعَقْلِيِّ الْبَيِّنِ صِحَّةُ مَا دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَيْهِ.

Birinci Mesele: Bil ki bu, akıl sahibinin Allah'tan başkasını veli edinmesinin caiz olmadığını beyan eden başka bir delildir. Bunun açıklaması şudur: Zarar (durr); elem, keder, korku ve bunlara veya bunlardan birine götüren şeylerin adıdır. Menfaat (nef'); lezzet, sevinç ve bu ikisine veya birine götüren şeylerin adıdır. Hayır ise, zararın defedilmesi ile menfaatin elde edilmesi arasındaki ortak payın adıdır. Durum böyle olunca, insanın ya zarar içinde ya da hayır içinde bulunduğu hasrı (sınırlandırması) sabit olmuştur; çünkü zararın zevali, ister lezzet hâsıl olsun ister olmasın, bir hayırdır. Bu hasr sabit olunca, Allah Teâlâ az olsun çok olsun zararların ancak Allah ile savuşturulabileceğini, az olsun çok olsun hayırların da ancak Allah ile hâsıl olacağını beyan etmiştir. Durumun böyle olduğunun delili şudur: Varlık ya zâtı gereği zorunludur (vâcib li-zâtihî) ya da zâtı gereği mümkündür (mümkin li-zâtihî). Zâtı gereği zorunlu olan ise birdir; dolayısıyla O'nun dışındaki her şey zâtı gereği mümkündür. Zâtı gereği mümkün olan ise ancak zâtı gereği zorunlu olanın var etmesiyle var olabilir. Hak Teâlâ'dan başka her şey ise ancak Hak Teâlâ'nın var etmesi ve meydana getirmesiyle hâsıl olmuştur. Böylece bütün zararların defedilmesinin ancak O'nunla hâsıl olacağı, bütün hayır ve menfaatlerin elde edilmesinin de ancak O'nunla olacağı sabit olmuştur. Bu açık aklî delille (burhan), ayetin delalet ettiği hususun doğruluğu sabit olmuştur.

فَإِنْ قِيلَ: قَدْ نَرَى أَنَّ الْإِنْسَانَ يَدْفَعُ الْمَضَارَّ عَنْ نَفْسِهِ بِمَالِهِ وَبِأَعْوَانِهِ وَأَنْصَارِهِ، وَقَدْ يَحْصُلُ الْخَيْرُ لَهُ بِكَسْبِ نَفْسِهِ وَبِإِعَانَةِ غَيْرِهِ، وَذَلِكَ يَقْدَحُ فِي عُمُومِ الْآيَةِ. وَأَيْضًا فَرَأْسُ الْمَضَارِّ هُوَ الْكُفْرُ فَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ لَمْ يَنْدَفِعْ إِلَّا بِإِعَانَةِ اللَّه تَعَالَى. وَرَأْسُ الْخَيْرَاتِ هُوَ الْإِيمَانُ، فَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ لَمْ يَحْصُلْ إِلَّا بِإِيجَادِ اللَّه تَعَالَى، وَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَوَجَبَ أَنْ لَا يَسْتَحِقَّ الْإِنْسَانُ بِفِعْلِ الْكُفْرِ عِقَابًا وَلَا بِفِعْلِ الْإِيمَانِ ثَوَابًا. وَأَيْضًا فَإِنَّا نَرَى أَنَّ الْإِنْسَانَ يَنْتَفِعُ بِأَكْلِ الدَّوَاءِ وَيَتَضَرَّرُ بِتَنَاوُلِ السُّمُومِ، وَكُلُّ ذَلِكَ يَقْدَحُ فِي ظَاهِرِ الْآيَةِ.

Eğer denilirse ki: “Biz insanın malıyla, yardımcıları ve destekçileriyle zararları kendisinden savuşturduğunu görmekteyiz; bazen de hayır ona kendi kazanımıyla ve başkasının yardımıyla hâsıl olmaktadır. Bu durum ayetin umumiliğine zarar verir. Ayrıca zararların başı küfürdür; bu yüzden onun ancak Allah Teâlâ'nın yardımıyla savuşturulduğunun söylenmesi gerekir. Hayırların başı ise imandır; bu yüzden onun ancak Allah Teâlâ'nın var etmesiyle hâsıl olduğunun söylenmesi gerekir. Şayet durum böyle olsaydı, insanın küfür fiilinden ötürü bir cezayı, iman fiilinden ötürü de bir mükâfatı hak etmemesi gerekirdi. Yine biz görüyoruz ki insan ilacı içmekle fayda görmekte, zehirleri almakla zarar görmektedir; bütün bunlar ayetin zahirine zarar verir.”

وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ كُلَّ فِعْلٍ يَصْدُرُ عَنِ الْإِنْسَانِ فَإِنَّمَا يَصْدُرُ عَنْهُ إِذَا دَعَاهُ الدَّاعِي إِلَيْهِ لِأَنَّ الْفِعْلَ بِدُونِ الدَّاعِي مُحَالٌ، وَحُصُولُ تِلْكَ الدَّاعِيَةِ لَيْسَ إِلَّا مِنَ اللَّه تَعَالَى. وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَيَكُونُ الْكُلُّ مِنَ اللَّه تَعَالَى وَهَكَذَا الْقَوْلُ فِي كُلِّ مَا ذَكَرْتُمُوهُ مِنَ السُّؤَالَاتِ.

Birinciye cevap şudur: İnsandan sâdır olan her fiil, ancak onu o fiile sevk eden bir saik (dâiye) bulunduğu takdirde sâdır olur; çünkü saik olmaksızın fiil imkânsızdır. O saikin hâsıl olması ise ancak Allah Teâlâ'dandır. Bu takdire göre hepsi Allah Teâlâ'dandır. Zikrettiğiniz diğer soruların tamamı hakkında da söylenecek söz böyledir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ إِمْسَاسَ الضُّرِّ وَإِمْسَاسَ الْخَيْرِ، إِلَّا أَنَّهُ مَيَّزَ الْأَوَّلَ عَنِ الثَّانِي بِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ:

İkinci Mesele: Allah Teâlâ zararın dokunmasını ve hayrın dokunmasını zikretmiş, ancak birincisini ikincisinden iki vecihle ayırt etmiştir: Birincisi:

أَنَّهُ تَعَالَى قَدَّمَ ذِكْرَ إِمْسَاسِ الضُّرِّ عَلَى ذِكْرِ إِمْسَاسِ الْخَيْرِ، وَذَلِكَ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ الْمَضَارِّ لَا بُدَّ وَأَنْ يَحْصُلَ

Allah Teâlâ'nın zararın dokunmasını zikretmeyi hayrın dokunmasını zikretmekten öne almış olmasıdır. Bu, bütün zararların ardından mutlaka

عَقِيبَهَا الْخَيْرُ وَالسَّلَامَةُ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ قَالَ فِي إِمْسَاسِ الضُّرِّ فَلا كاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ وَذَكَرَ فِي إِمْسَاسِ الْخَيْرِ فَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ فَذَكَرَ فِي الْخَيْرِ كَوْنَهُ قَادِرًا عَلَى جَمِيعِ الْأَشْيَاءِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ إرادة اللَّه تعالى لا يصال الخيرات غالبة على إرادته لا يصال/ الْمَضَارِّ. وَهَذِهِ الشُّبُهَاتُ بِأَسْرِهَا دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ إِرَادَةَ اللَّه تَعَالَى جَانِبَ الرَّحْمَةِ غَالِبٌ، كَمَا

hayır ve esenliğin geleceğine bir uyarıdır. İkincisi: O, zararın dokunmasında {فَلا كاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ} “onu O'ndan başka giderecek yoktur” buyurmuş; hayrın dokunmasında ise {فَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “şüphesiz O her şeye hakkıyla kadirdir” demiştir. Böylece hayırda her şeye kadir olduğunu zikretmiştir; bu da Allah Teâlâ'nın hayırları ulaştırma iradesinin, zararları ulaştırma iradesine galip olduğuna delalet eder. Bütün bu hususlar, Allah Teâlâ'nın iradesinde rahmet tarafının galip olduğuna delalet eder; nitekim

قال: (سبقت رحمتي غضبي) .

O: «Rahmetim gazabımı geçmiştir» buyurmuştur.

[سورة الأنعام (٦) : آية ١٨]

[En'âm Suresi (6): Ayet 18]

وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ (١٨)

{وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ} “O, kullarının üstünde yegâne kudret ve hâkimiyet sahibidir. O, Hakîm'dir, Habîr'dir.” (18)

فِيهِ مَسَائِلُ:

Burada birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ صِفَاتِ الْكَمَالِ مَحْصُورَةٌ فِي الْقُدْرَةِ وَالْعِلْمِ فَإِنْ قَالُوا: كَيْفَ أَهْمَلْتُمْ وُجُوبَ الْوُجُودِ.

Birinci Mesele: Bil ki kemal sıfatları kudret ve ilim ile sınırlıdır. Eğer: “Vücûb-ı vücûdu (varlığın zorunluluğunu) nasıl ihmal ettiniz?” derlerse,

قُلْنَا: ذَلِكَ عَيْنُ الذَّاتِ لَا صِفَةً قَائِمَةً بِالذَّاتِ لِأَنَّ الصِّفَةَ الْقَائِمَةَ بِالذَّاتِ مُفْتَقِرَةٌ إِلَى الذَّاتِ وَالْمُفْتَقِرُ إِلَى الذَّاتِ مُفْتَقِرٌ إِلَى الْغَيْرِ فَيَكُونُ مُمْكِنًا لِذَاتِهِ وَاجِبًا بِغَيْرِهِ فَيَلْزَمُ حُصُولُ وُجُوبٍ قَبْلَ الْوُجُوبِ وَذَلِكَ مُحَالٌ فَثَبَتَ أَنَّهُ عَيْنُ الذَّاتِ، وَثَبَتَ أَنَّ الصِّفَاتِ الَّتِي هِيَ الْكِمَالَاتُ حَقِيقَتُهَا هِيَ الْقُدْرَةُ وَالْعِلْمُ فَقَوْلُهُ وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ إِشَارَةٌ إِلَى كَمَالِ الْقُدْرَةِ، وَقَوْلُهُ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ إِشَارَةٌ إِلَى كَمَالِ الْعِلْمِ. وَقَوْلُهُ وَهُوَ الْقاهِرُ يُفِيدُ الْحَصْرَ وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ لَا مَوْصُوفَ بِكَمَالِ الْقُدْرَةِ وَكَمَالِ الْعِلْمِ إِلَّا الْحَقُّ سُبْحَانَهُ وَعِنْدَ هَذَا يَظْهَرُ أَنَّهُ لَا كَامِلَ إِلَّا هُوَ، وَكُلُّ مَنْ سِوَاهُ فَهُوَ نَاقِصٌ.

Biz deriz ki: O zâtın aynısıdır; zât ile kaim bir sıfat değildir. Çünkü zât ile kaim olan sıfat zâta muhtaçtır; zâta muhtaç olan ise başkasına muhtaçtır, dolayısıyla zâtı gereği mümkün, başkasıyla zorunlu olur; bu durumda da zorunluluktan önce bir zorunluluğun hâsıl olması gerekir ki bu imkânsızdır. Böylece onun zâtın aynısı olduğu sabit olmuştur; kemal olan sıfatların hakikatinin de kudret ve ilim olduğu sabit olmuştur. Dolayısıyla O'nun: {وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ} “O, kullarının üstünde yegâne kudret ve hâkimiyet sahibidir” kavli kudretin kemaline, {وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ} “O, Hakîm'dir, Habîr'dir” kavli ise ilmin kemaline işarettir. O'nun {وَهُوَ الْقاهِرُ} kavli hasr ifade eder; manası, kemal kudret ve kemal ilim ile Hak Sübhânehu'dan başka hiçbir vasıflananın bulunmadığıdır. Bu noktada O'ndan başka hiçbir kâmilin bulunmadığı, O'nun dışındaki herkesin ise noksan olduğu ortaya çıkar.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: أَمَّا دَلَالَةُ كَوْنِهِ قَاهِرًا عَلَى الْقُدْرَةِ فَلِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ مَا عَدَا الْحَقِّ سُبْحَانَهُ مُمْكِنٌ بِالْوُجُودِ لِذَاتِهِ، وَالْمُمْكِنُ لِذَاتِهِ لَا يَتَرَجَّحُ وُجُودُهُ عَلَى عَدَمِهِ وَلَا عَدَمُهُ عَلَى وُجُودِهِ إِلَّا بِتَرْجِيحِهِ وَتَكْوِينِهِ وَإِيجَادِهِ وَإِبْدَاعِهِ فَيَكُونُ فِي الْحَقِيقَةِ هُوَ الَّذِي قَهَرَ الْمُمْكِنَاتِ تَارَةً فِي طَرَفِ تَرْجِيحِ الْوُجُودِ عَلَى الْعَدَمِ، وَتَارَةً فِي طَرَفِ تَرْجِيحِ الْعَدَمِ عَلَى الْوُجُودِ وَيَدْخُلُ فِي هَذَا الْبَابِ كَوْنُهُ قَاهِرًا لَهُمْ بِالْمَوْتِ وَالْفَقْرِ وَالْإِذْلَالِ وَيَدْخُلُ فِيهِ كُلُّ مَا ذَكَرَهُ اللَّه تَعَالَى فِي قَوْلِهِ قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ [آلِ عِمْرَانَ: ٢٦] إِلَى آخِرِ الْآيَةِ. وأما كونه حكيما، فلا يمكن حمله هاهنا عَلَى الْعِلْمِ لِأَنَّ الْخَبِيرَ إِشَارَةٌ إِلَى الْعِلْمِ فيلزم التكرار أنه لَا يَجُوزُ، فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى كَوْنِهِ مُحْكَمًا فِي أَفْعَالِهِ بِمَعْنَى أَنَّ أَفْعَالَهُ تَكُونُ مُحْكَمَةً مُتْقَنَةً آمِنَةً مِنْ وُجُوهِ الْخَلَلِ وَالْفَسَادِ وَالْخَبِيرُ هُوَ الْعَالِمُ بِالشَّيْءِ الْمَرْوِيِّ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَتَأْوِيلُهُ أَنَّهُ الْعَالِمُ بِمَا يَصِحُّ أَنْ يُخْبَرَ بِهِ قَالَ: وَالْخَبَرُ عِلْمُكَ بِالشَّيْءِ تَقُولُ: لِي بِهِ خَبَرٌ أَيْ عِلْمٌ وَأَصْلُهُ مِنَ الْخَبَرِ لِأَنَّهُ طَرِيقٌ مِنْ طُرُقِ الْعِلْمِ.

Bunu bildiğinde biz deriz ki: O'nun kāhir (kahredici/hâkim) oluşunun kudrete delaletine gelince; çünkü biz Hak Sübhânehu'nun dışındaki her şeyin zâtı gereği varlığı mümkün olduğunu, zâtı gereği mümkün olanın da varlığının yokluğuna ya da yokluğunun varlığına O'nun tercihi, var etmesi, icadı ve ibdâı olmaksızın üstün gelemeyeceğini açıklamıştık. Dolayısıyla hakikatte mümkünleri bazen varlığın yokluğa üstün gelmesi tarafında, bazen de yokluğun varlığa üstün gelmesi tarafında kahreden O'dur. O'nun onları ölümle, fakirlikle ve zelil kılmakla kahretmesi de bu kabildendir. Yine Allah Teâlâ'nın: {قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ} “De ki: Ey mülkün sahibi olan Allah'ım!” [Âl-i İmrân: 26] kavlinden ayetin sonuna kadar zikrettiği her şey de buna dâhildir. O'nun Hakîm olmasına gelince; buradaki Hakîm lafzını ilme hamletmek mümkün değildir; çünkü Habîr lafzı ilme işarettir, bu durumda ise caiz olmayan bir tekrir gerekir. Bu sebeple onun, fiillerinde muhkem (sağlam yapan) olmasına hamledilmesi vacip olmuştur; yani O'nun fiilleri bozukluk ve fesat cihetlerinden emin, sapasağlam ve kusursuzdur. Habîr ise rivayet edilen/gizli olan şeyi bilendir. Vâhidî şöyle demiştir: “Bunun tevili, O'nun haber verilmesi sahih olan şeyleri bilen olmasıdır.” O şöyle devam etmiştir: “Haber, bir şeye dair olan bilgindir; nitekim 'Benim o konuda haberim var' yani 'bilgim var' dersin. Aslı ise haberden gelir, çünkü haber ilim yollarından bir yoldur.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُشَبِّهَةُ اسْتَدَلُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مَوْجُودٌ فِي الْجِهَةِ الَّتِي هِيَ فَوْقَ الْعَالَمِ وَهُوَ مَرْدُودٌ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَوْ كَانَ مَوْجُودًا فَوْقَ الْعَالَمِ لَكَانَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ فِي الصِّغَرِ بِحَيْثُ لَا يَتَمَيَّزُ جَانِبٌ مِنْهُ مِنْ جَانِبٍ وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ ذَاهِبًا فِي الْأَقْطَارِ مُتَمَدِّدًا فِي الْجِهَاتِ. وَالْأَوَّلُ: يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ فِي الصِّغَرِ وَالْحَقَارَةِ كَالْجَوْهَرِ الْفَرْدِ فَلَوْ جَازَ ذَلِكَ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ إله العالم بعض الذرات المخلوطة بالهباءات الْوَاقِعَةِ فِي كُوَّةِ الْبَيْتِ وَذَلِكَ لَا يَقُولُهُ عَاقِلٌ، وَإِنْ كَانَ/ الثَّانِي كَانَ مُتَبَعِّضًا مُتَجَزِّئًا، وَذَلِكَ عَلَى اللَّه مُحَالٌ.

İkinci Mesele: Müşebbihe, bu ayetle Allah Teâlâ'nın âlemin üstünde olan cihette mevcut olduğuna istidlal etmiştir. Bu iddia merduttur; bunu şu vecihler göstermektedir: Birincisi: Şayet O âlemin üstünde mevcut olsaydı, ya bir tarafı diğer tarafından ayırt edilemeyecek derecede küçük olurdu ya da yönlere yayılarak cihetlerde uzayıp giden bir varlık olurdu. Birincisi: Küçüklük ve değersizlikte bölünemeyen cüz (cevher-i ferd) gibi olmasını gerektirir; şayet bu caiz olsaydı, âlemin ilahının odanın penceresine düşen toz zerrelerine karışmış bazı zerreler olması niçin caiz olmasın? Bunu ise hiçbir akıl sahibi söylemez. İkincisi olsaydı; parçalanabilen ve kısımlara ayrılabilen bir varlık olurdu ki bu da Allah hakkında imkânsızdır.

وَالثَّانِي: أَنَّهُ إِمَّا أن يكون غير متناه من كل الجوانب فيلزم كون ذاته مخالطا للقاذورات وهو باطل أو يكون متناهيا مِنْ كُلِّ الْجِهَاتِ وَحِينَئِذٍ يَصِحُّ عَلَيْهِ الزِّيَادَةُ والنقصان. وكل ما كان كذلك كان اختصاصه بمقداره المعين

İkincisi: O ya her yönden sonsuzdur ki bu durumda zâtının pisliklere karışması gerekir; bu ise batıldır. Ya da her yönden sonludur; bu durumda da O'nun hakkında artma ve eksilme sahih olur. Böyle olan her şeyin belirli bir miktara tahsis edilmesi ise

لِتَخْصِيصِ مُخَصِّصٍ، فَيَكُونُ مُحْدَثًا أَوْ يَكُونُ مُتَنَاهِيًا مِنْ بَعْضِ الْجَوَانِبِ دُونَ الْبَعْضِ، فَيَكُونُ الْجَانِبُ الْمَوْصُوفُ بِكَوْنِهِ مُتَنَاهِيًا غَيْرَ الْجَانِبِ الْمَوْصُوفِ بِكَوْنِهِ غَيْرَ مُتَنَاهٍ وَذَلِكَ يُوجِبُ الْقِسْمَةَ وَالتَّجْزِئَةَ. وَالثَّالِثُ: إِمَّا أَنْ يُفَسَّرَ الْمَكَانُ بِالسَّطْحِ الْحَاوِي أَوْ بِالْبُعْدِ وَالْخَلَاءِ. فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ: فَنَقُولُ أَجْسَامُ العالم متناهية فخارج العالم لا خلا ولا ملا وَلَا مَكَانَ وَلَا حَيْثُ وَلَا جِهَةَ، فَيَمْتَنِعُ حُصُولُ ذَاتِ اللَّه تَعَالَى فِيهِ. وَإِنْ كَانَ الثَّانِي فَنَقُولُ الْخَلَاءُ مُتَسَاوِي الْأَجْزَاءِ فِي حَقِيقَتِهِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ، فَلَوْ صَحَّ حُصُولُ اللَّه فِي جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ ذَلِكَ الْخَلَاءِ لَصَحَّ حُصُولُهُ فِي سَائِرِ الْأَجْزَاءِ، وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَ حُصُولُهُ فِيهِ بِتَخْصِيصِ مُخَصِّصٍ، وَكُلُّ مَا كَانَ وَاقِعًا بِالْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ فَهُوَ مُحْدَثٌ، فَحُصُولُ ذَاتِهِ فِي الْجُزْءِ مُحْدَثٌ. وَذَاتُهُ لَا تَنْفَكُّ عَنْ ذَلِكَ الْحُصُولِ وَمَا لَا يَنْفَكُّ عَنِ الْمُحْدَثِ فَهُوَ مُحْدَثٌ، فَيَلْزَمُ كَوْنُ ذَاتِهِ مُحْدَثَةً وهو محال. والرابع: أَنَّ الْبُعْدَ وَالْخَلَاءَ أَمْرٌ قَابِلٌ لِلْقِسْمَةِ وَالتَّجْزِئَةِ، وَكُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ ومفتقر إلى الموجد ويكون موجده موجودا قَبْلَهُ فَيَكُونُ ذَاتُ اللَّه تَعَالَى قَدْ كَانَتْ مَوْجُودَةً قَبْلَ وُجُودِ الْخَلَاءِ وَالْجِهَةِ وَالْحَيْثِ وَالْحَيِّزِ.

tahsis edici bir varlığın tahsisi iledir; dolayısıyla sonradan yaratılmış (muhdes) olur. Yahut bazı yönlerden sonlu, bazı yönlerden sonlu değildir; bu durumda da sonlu olmakla vasıflanan yön, sonsuz olmakla vasıflanan yönden başka olur ki bu da taksimi ve parçalanmayı gerektirir. Üçüncüsü: Mekân ya kuşatan yüzey (satıh) ile ya da boyut ve boşluk (halâ) ile tefsir edilir. Eğer birincisi ise; deriz ki: Âlemin cisimleri sonludur; dolayısıyla âlemin dışında ne boşluk ne doluluk ne mekân ne yer (hays) ne de cihet vardır. Bu sebeple Allah Teâlâ'nın zâtının orada bulunması imkânsızdır. Eğer ikincisi ise; deriz ki: Boşluk, hakikati itibarıyla cüzleri eşit bir şeydir. Durum böyle olunca, şayet Allah'ın o boşluğun bir cüzünde bulunması sahih olsaydı, diğer cüzlerinde de bulunması sahih olurdu. Böyle olsaydı, O'nun o cüzde bulunması bir tahsis edicinin tahsisiyle olurdu; irade sahibi bir fail tarafından gerçekleştirilen her şey ise muhdestir; dolayısıyla Zâtı'nın o cüzde bulunması muhdes olur. O'nun Zâtı ise bu bulunmadan ayrı kalamaz; muhdesten ayrı kalamayan şey de muhdestir. Bu durumda Zâtı'nın muhdes olması gerekir ki bu imkânsızdır. Dördüncüsü: Boyut ve boşluk, taksimi ve parçalanmayı kabul eden bir şeydir; böyle olan her şey ise zâtı gereği mümkündür ve bir var ediciye (mûcid) muhtaçtır; onun var edicisi ise ondan önce mevcuttur. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın zâtı; boşluk, cihet, yer ve uzam (hayyiz) var olmadan önce mevcut idi.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا: فَبَعْدَ الْحَيِّزِ وَالْجِهَةِ وَالْخَلَاءِ وَجَبَ أَنْ تَبْقَى ذَاتُ اللَّه تَعَالَى كَمَا كَانَتْ وَإِلَّا فَقَدَ وَقَعَ التَّغْيِيرُ فِي ذَاتِ اللَّه تَعَالَى وَذَلِكَ مُحَالٌ.

Bu sabit olunca: Uzam, cihet ve boşluktan sonra da Allah Teâlâ'nın zâtının eskiden olduğu gibi kalması vacip olmuştur; aksi takdirde Allah Teâlâ'nın zâtında değişme meydana gelmiş olur ki bu imkânsızdır.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ الْقَوْلُ بِكَوْنِهِ مُنَزَّهًا عَنِ الْأَحْيَازِ وَالْجِهَاتِ فِي جَمِيعِ الْأَوْقَاتِ. وَالْخَامِسُ: أَنَّهُ ثَبَتَ أَنَّ الْعَالَمَ كُرَةٌ.

Bu sabit olunca, O'nun her vakitte uzamlardan ve cihetlerden münezzeh olduğunu söylemek vacip olur. Beşincisi: Âlemin bir küre olduğu sabit olmuştur.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَالَّذِي يَكُونُ فوق رؤوس أَهْلِ الرَّيِّ يَكُونُ تَحْتَ أَقْدَامِ قَوْمٍ آخَرِينَ.

Bu sabit olunca, Rey ehlinin başlarının üstünde olan şey, başka bir kavmin ayaklarının altında olur.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا، فَإِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى فَوْقَ أَقْوَامٍ بِأَعْيَانِهِمْ. أَوْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى فَوْقَ الْكُلِّ. وَالْأَوَّلُ:

Bu sabit olunca, ya Allah Teâlâ'nın bizzat belirli toplulukların üstünde olduğu söylenecektir ya da Allah Teâlâ'nın herkesin üstünde olduğu söylenecektir. Birincisi:

بَاطِلٌ، لِأَنَّ كَوْنَهُ فَوْقًا لِبَعْضِهِمْ يُوجِبُ كَوْنَهُ تَحْتًا لِآخَرِينَ، وَذَلِكَ بَاطِلٌ. وَالثَّانِي: يُوجِبُ كَوْنَهُ تَعَالَى مُحِيطًا بِكُرَةِ الْفَلَكِ فَيَصِيرُ حَاصِلُ الْأَمْرِ إِلَى أَنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ هُوَ فَلَكٌ مُحِيطٌ بِجَمِيعِ الْأَفْلَاكِ وَذَلِكَ لَا يَقُولُهُ مُسْلِمٌ.

Batıldır; çünkü O'nun bazılarının üstünde olması, diğer bazılarının altında olmasını gerektirir ki bu batıldır. İkincisi ise: Allah Teâlâ'nın felek küresini çepeçevre kuşatmış olmasını gerektirir; bu durumda işin neticesi, âlemin ilahının bütün felekleri kuşatan bir felek olduğu noktasına varır ki bunu hiçbir Müslüman söylemez.

وَالسَّادِسُ: هُوَ أَنَّ لَفْظَ الْفَوْقِيَّةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَسْبُوقٌ بِلَفْظٍ وَمَلْحُوقٌ بِلَفْظٍ آخَرَ. أَمَّا أَنَّهَا مَسْبُوقَةٌ فَلِأَنَّهَا مَسْبُوقَةٌ بِلَفْظِ الْقَاهِرِ، وَالْقَاهِرُ مُشْعِرٌ بِكَمَالِ الْقُدْرَةِ وَتَمَامِ الْمُكْنَةِ. وَأَمَّا أَنَّهَا مَلْحُوقَةٌ بِلَفْظٍ فَلِأَنَّهَا مَلْحُوقَةٌ بِقَوْلِهِ عِبادِهِ وَهَذَا اللَّفْظُ مُشْعِرٌ بِالْمَمْلُوكِيَّةِ وَالْمَقْدُورِيَّةِ، فَوَجَبَ حَمْلُ تِلْكَ الْفَوْقِيَّةِ عَلَى فَوْقِيَّةِ الْقُدْرَةِ لَا عَلَى فَوْقِيَّةِ الْجِهَةِ.

Altıncısı: Bu ayetteki üstlük (fevkiyyet) lafzından önce bir lafız geçmiş ve ardından da başka bir lafız gelmiştir. Kendisinden önce bir lafzın geçmesine gelince; çünkü bu lafızdan önce “el-Kâhir” lafzı geçmiştir; el-Kâhir ise kudretin kemalini ve hâkimiyetin tamlığını hissettirir. Ardından bir lafız gelmesine gelince; çünkü ardından {عِبادِهِ} “kulları” kavli gelmiştir; bu lafız da mülk olmayı ve kudret altında bulunmayı hissettirir. Dolayısıyla bu fevkiyyeti mekân ve cihet fevkiyyetine değil, kudret fevkiyyetine (hâkimiyet üstünlüğüne) hamletmek vacip olmuştur.

فَإِنْ قِيلَ: مَا ذَكَرْتُمُوهُ عَلَى الضِّدِّ مِنْ قَوْلِكُمْ إِنَّ قَوْلَهُ وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ دَلَّ عَلَى كَمَالِ الْقُدْرَةِ.

Eğer denilirse ki: “Bu zikrettiğiniz şey, O'nun: {وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ} kavlinin kudretin kemaline delalet ettiğine dair sözünüzün zıddınadır.

فَلَوْ حَمَلْنَا لَفْظَ الْفَوْقِ عَلَى فَوْقِيَّةِ الْقُدْرَةِ لَزِمَ التَّكْرَارُ، فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى فَوْقِيَّةِ الْمَكَانِ وَالْجِهَةِ.

Çünkü fevk lafzını kudret fevkiyyetine hamledersek tekrir gerekir; bu sebeple onu mekân ve cihet fevkiyyetine hamletmek vacip olur.”

قُلْنَا: لَيْسَ الْأَمْرُ كَمَا ذَكَرْتُمْ لِأَنَّهُ قَدْ تَكُونُ الذَّاتُ مَوْصُوفَةً بِكَوْنِهَا قَاهِرَةً لِلْبَعْضِ دُونَ الْبَعْضِ وَقَوْلُهُ فَوْقَ عِبادِهِ دَلَّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْقَهْرَ وَالْقُدْرَةَ عَامٌّ فِي حَقِّ الْكُلِّ. وَالسَّابِعُ: وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الْآيَةَ رَدًّا عَلَى مَنْ يَتَّخِذُ غَيْرَ اللَّه وَلِيًّا، وَالتَّقْدِيرُ: كَأَنَّهُ قَالَ إِنَّهُ تَعَالَى فَوْقَ كُلِّ عِبَادِهِ، وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ امْتَنَعَ اتِّخَاذُ غَيْرِ اللَّه وَلِيًّا. وَهَذِهِ النَّتِيجَةُ إِنَّمَا يَحْسُنُ تَرْتِيبُهَا عَلَى تِلْكَ الْفَوْقِيَّاتِ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ تِلْكَ الْفَوْقِيَّةِ، الْفَوْقِيَّةَ بِالْقُدْرَةِ وَالْقُوَّةِ.

Biz de deriz ki: Durum zikrettiğiniz gibi değildir. Çünkü zât, bazısına galip/kahredici olup diğer bazısına olmamakla nitelenebilir; O'nun {فَوْقَ عِبادِهِ} “kullarının üstünde” kavli ise bu kahrın ve kudretin herkes hakkında genel olduğuna delalet etmiştir. Yedincisi: Allah Teâlâ bu ayeti Allah'tan başkasını veli edinenlere bir reddiye olarak zikretmiştir; takdiri şöyledir: Sanki O, Allah Teâlâ'nın bütün kullarının üstünde olduğunu söylemiştir; durum böyle olunca da Allah'tan başkasını veli edinmek imkânsız hale gelir. Bu sonucun o üstlüklere bağlanması ancak o fevkiyyetten (üstlükten) muradın kudret ve kuvvet fevkiyyeti olması durumunda güzel ve uygun olur.

أَمَّا لَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْهَا الْفَوْقِيَّةَ بِالْجِهَةِ فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يُفِيدُ هَذَا الْمَقْصُودَ لِأَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ مُجَرَّدِ كَوْنِهِ حَاصِلًا فِي جِهَةٍ فَوْقَ أَنْ يَكُونَ التَّعْوِيلُ عَلَيْهِ فِي كُلِّ الْأُمُورِ مُفِيدًا وَأَنْ يَكُونَ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ فِي كُلِّ الْمَطَالِبِ لَازِمًا. أَمَّا إِذَا حملنا

Şayet bundan murat cihet bakımından üstlük olsaydı, bu durum mezkûr gayeyi sağlamazdı; zira sırf yukarı yönde/cihette bulunmaktan ötürü, her işte O'na güvenip dayanmanın fayda vermesi ve her talebin O'na götürülmesinin gerekli olması gerekmez. Fakat biz bunu...

ذَلِكَ عَلَى فَوْقِيَّةِ الْقُدْرَةِ حَسُنَ تَرْتِيبُ هَذِهِ النَّتِيجَةِ عَلَيْهِ فَظَهَرَ بِمَجْمُوعِ مَا ذَكَرْنَا أَنَّ الْمُرَادَ مَا ذَكَرْنَاهُ، لَا مَا ذَكَرَهُ أَهْلُ التشبيه واللَّه أعلم.

...kudret üstünlüğüne hamlettiğimizde, bu neticenin ona bina edilmesi yerli yerine oturur. Böylece zikrettiğimiz delillerin toplamından, muradın teşbih ehlinin ileri sürdüğü şey değil, bizim zikrettiğimiz mana olduğu ortaya çıkmış olur. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الأنعام (٦) : آية ١٩]

[En'âm Suresi (6), Ayet 19]

قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَأُوحِيَ إِلَيَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ أَإِنَّكُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اللَّهِ آلِهَةً أُخْرى قُلْ لَا أَشْهَدُ قُلْ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَإِنَّنِي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (١٩)

{قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَأُوحِيَ إِلَيَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ أَإِنَّكُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اللَّهِ آلِهَةً أُخْرى قُلْ لَا أَشْهَدُ قُلْ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَإِنَّنِي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ} “De ki: 'Şahitlik bakımından hangi şey daha büyüktür?' De ki: 'Allah, benimle sizin aranızda şahittir. Bu Kur'an bana, onunla sizi ve [kendisine] ulaştığı kimseleri uyarayım diye vahyolundu. Siz gerçekten Allah ile beraber başka ilahlar olduğuna mı şahitlik ediyorsunuz?' De ki: 'Ben şahitlik etmem.' De ki: 'O, ancak tek bir ilahtır ve şüphesiz ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım.' (19)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: {قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ} “De ki: 'Şahitlik bakımından hangi şey daha büyüktür?' De ki: 'Allah, benimle sizin aranızda şahittir'” kavli hakkında] Ayette [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَكْبَرَ الشَّهَادَاتِ وَأَعْظَمَهَا شَهَادَةُ اللَّه تَعَالَى. ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ شَهَادَةَ اللَّه حَاصِلَةٌ إِلَّا أَنَّ الْآيَةَ لَمْ تَدُلَّ عَلَى أَنَّ تِلْكَ الشَّهَادَةَ حَصَلَتْ فِي إِثْبَاتِ أَيِّ الْمَطَالِبِ فَنَقُولُ: يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ حُصُولَ شَهَادَةِ اللَّه فِي ثُبُوتِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ حُصُولَ هَذِهِ الشَّهَادَةِ فِي ثُبُوتِ وَحْدَانِيَّةِ اللَّه تَعَالَى.

Birinci Mesele: Bil ki ayet, şahitliklerin en büyüğünün ve en yücesinin Allah Teâlâ'nın şahitliği olduğuna delalet etmektedir. Sonra Allah'ın şahitliğinin gerçekleştiğini beyan etmiştir; ne var ki ayet, bu şahitliğin hangi maksadın ispatı hususunda gerçekleştiğine açıkça delalet etmemiştir. Biz de deriz ki: Muradın, Allah'ın şahitliğinin Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğinin ispatında gerçekleşmesi olması mümkündür; bu şahitliğin Allah Teâlâ'nın birliğinin ispatında gerçekleşmesi olması da mümkündür.

أَمَّا الِاحْتِمَالُ الْأَوَّلُ:

Birinci ihtimale gelince:

فَقَدْ رَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ رُؤَسَاءَ أَهْلِ مَكَّةَ قَالُوا يَا مُحَمَّدُ مَا وَجَدَ اللَّه غَيْرَكَ/ رَسُولًا وَمَا نَرَى أَحَدًا يُصَدِّقُكَ وَقَدْ سَأَلْنَا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى عَنْكَ فَزَعَمُوا أَنَّهُ لَا ذِكْرَ لَكَ عِنْدَهُمْ بِالنُّبُوَّةِ فَأَرِنَا مَنْ يَشْهَدُ لَكَ بِالنُّبُوَّةِ فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ

İbn Abbâs rivayet etmiştir ki Mekke ehlinin ileri gelenleri şöyle dediler: “Ey Muhammed! Allah elçi olarak senden başkasını bulamadı mı? Seni doğrulayan bir kimse de görmüyoruz. Yahudilere ve Hristiyanlara seni sorduk; onlar da kendi yanlarında senin peygamberliğine dair bir zikir bulunmadığını iddia ettiler. O halde peygamberliğine şahitlik edecek birini bize göster!” Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi:

وَقَالَ قُلْ يَا مُحَمَّدُ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهَادَةً مِنَ اللَّه حَتَّى يَعْتَرِفُوا بِالنُّبُوَّةِ، فَإِنَّ أَكْبَرَ الْأَشْيَاءِ شَهَادَةً هُوَ اللَّه ﷾ فَإِذَا اعْتَرَفُوا بِذَلِكَ فَقُلْ إِنَّ اللَّه شَهِيدٌ لِي بِالنُّبُوَّةِ لِأَنَّهُ أَوْحَى إِلَيَّ هَذَا الْقُرْآنَ وَهَذَا الْقُرْآنُ مُعْجِزٌ، لِأَنَّكُمْ أَنْتُمُ الْفُصَحَاءُ وَالْبُلَغَاءُ وَقَدْ عَجَزْتُمْ عَنْ مُعَارَضَتِهِ فَإِذَا كَانَ مُعْجِزًا، كَانَ إِظْهَارُ اللَّه إِيَّاهُ عَلَى وَفْقِ دَعْوَايَ شَهَادَةً مِنَ اللَّه عَلَى كَوْنِي صَادِقًا فِي دَعْوَايَ. وَالْحَاصِلُ: أَنَّهُمْ طَلَبُوا شَاهِدًا مَقْبُولَ الْقَوْلِ يَشْهَدُ عَلَى نُبُوَّتِهِ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ أَكْبَرَ الْأَشْيَاءِ شَهَادَةً هُوَ اللَّه، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ شَهِدَ لَهُ بالنبوّة وهو المراد من قَوْلُهُ وَأُوحِيَ إِلَيَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ فَهَذَا تَقْرِيرٌ وَاضِحٌ.

Ve buyurdu ki: [Ey Muhammed!] Peygamberliği itiraf etmeleri için “Şahitlik bakımından Allah'tan daha büyük hangi şey vardır?” de. Çünkü şahitlik bakımından varlıkların en büyüğü Allah Teâlâ'dır. Onlar bunu itiraf ettiklerinde de ki: “Allah benim peygamberliğime şahittir; çünkü bana bu Kur'an'ı vahyetmiştir. Bu Kur'an ise bir mucizedir; zira sizler en fasih ve en beliğ kimseler olduğunuz halde onun benzerini getirmekten aciz kaldınız. O mucize olunca, Allah'ın onu benim davama uygun olarak ortaya koyması, Allah'ın benim davamda doğru sözlü olduğuma dair bir şahitliği olur.” Özetle: Onlar peygamberliğe şahitlik edecek, sözü makbul bir şahit istediler; Allah Teâlâ da şahitlik bakımından en büyük varlığın Allah olduğunu beyan etti. Sonra da O'nun kendisine peygamberlikle şahitlik ettiğini açıkladı ki {وَأُوحِيَ إِلَيَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ} “Bu Kur'an bana, onunla sizi ve [kendisine] ulaştığı kimseleri uyarayım diye vahyolundu” kavlinden murat da budur. Bu gayet açık bir izahtır.

وَأَمَّا الِاحْتِمَالُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ حُصُولَ هَذِهِ الشَّهَادَةِ فِي وَحْدَانِيَّةِ اللَّه تَعَالَى.

İkinci ihtimale, yani bu şahitliğin Allah Teâlâ'nın birliği hususunda gerçekleşmiş olmasına gelince:

فَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَسْبُوقًا بِمُقَدِّمَةٍ، وَهِيَ أَنَّا نَقُولُ: الْمَطَالِبُ عَلَى أَقْسَامٍ ثَلَاثَةٍ: مِنْهَا مَا يَمْتَنِعُ إِثْبَاتُهُ بِالدَّلَائِلِ السَّمْعِيَّةِ فَإِنَّ كُلَّ مَا يَتَوَقَّفُ صِحَّةُ السَّمْعِ عَلَى صِحَّتِهِ امْتَنَعَ إِثْبَاتُهُ بِالسَّمْعِ، وَإِلَّا لَزِمَ الدَّوْرُ.

Bil ki bu sözün bir mukaddime ile öncelenmesi gerekir. Şöyle ki: Konular/talepler üç kısımdır: Bir kısmı, naklî delillerle ispatı imkânsız olanlardır; zira naklin sıhhati kendisinin sıhhatine bağlı olan her şeyin nakille ispatı imkânsızdır, aksi takdirde devir (kısır döngü) gerekir.

وَمِنْهَا مَا يَمْتَنِعُ إِثْبَاتُهُ بِالْعَقْلِ وَهُوَ كُلُّ شَيْءٍ يَصِحُّ وُجُودُهُ وَيَصِحُّ عَدَمُهُ عَقْلًا، فَلَا امْتِنَاعَ فِي أَحَدِ الطَّرَفَيْنِ أَصْلًا، فَالْقَطْعُ عَلَى أَحَدِ الطَّرَفَيْنِ بِعَيْنِهِ لَا يُمْكِنُ إِلَّا بِالدَّلِيلِ السَّمْعِيِّ، وَمِنْهَا مَا يُمْكِنُ إِثْبَاتُهُ بِالْعَقْلِ وَالسَّمْعِ مَعًا، وَهُوَ كُلُّ أَمْرٍ عَقْلِيٍّ لَا يَتَوَقَّفُ عَلَى الْعِلْمِ بِهِ، فَلَا جَرَمَ أَمْكَنَ إِثْبَاتُهُ بِالدَّلَائِلِ السَّمْعِيَّةِ.

Bir kısmı, akılla ispatı imkânsız olanlardır; bu da aklen varlığı da yokluğu da caiz olan, iki taraftan birinde asla imkânsızlık bulunmayan her şeydir. Dolayısıyla iki taraftan birini kesin olarak belirlemek ancak naklî delille mümkündür. Bir kısmı da hem akıl hem nakille birlikte ispatı mümkün olanlardır; bu da [naklin sıhhati] kendisinin bilinmesine bağlı olmayan her akli konudur. Bu sebeple onun naklî delillerle ispatı da mümkün olmuştur.

إِذَا عرفت هذا فنقول: قوله قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ فِي إِثْبَاتِ الْوَحْدَانِيَّةِ وَالْبَرَاءَةِ عَنِ الشُّرَكَاءِ وَالْأَضْدَادِ وَالْأَنْدَادِ وَالْأَمْثَالِ والأشباه.

Bunu bildiğinde deriz ki: O'nun {قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ} “De ki: 'Allah benimle sizin aranızda şahittir'” kavli, vahdaniyetin ve ortaklardan, zıtlardan, denklerden, benzerlerden ve emsallerden berî olmanın ispatı hakkındadır.

ثم قَالَ: وَأُوحِيَ إِلَيَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ أَيْ إِنَّ الْقَوْلَ بِالتَّوْحِيدِ هُوَ الْحَقُّ الْوَاجِبُ، وَإِنَّ الْقَوْلَ بِالشِّرْكِ بَاطِلٌ مَرْدُودٌ.

Sonra {وَأُوحِيَ إِلَيَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ} “Bu Kur'an bana, onunla sizi ve [kendisine] ulaştığı kimseleri uyarayım diye vahyolundu” buyurmuştur; yani tevhid sözü hak ve vacip olandır, şirk sözü ise batıl ve merduttur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: نُقِلَ عَنْ جَهْمٍ أَنَّهُ يُنْكِرُ كَوْنَهُ تَعَالَى شَيْئًا.

İkinci Mesele: Cehm'den, Allah Teâlâ'nın “şey” olduğunu inkâr ettiği nakledilmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا يُنَازِعُ فِي كَوْنِهِ تَعَالَى ذَاتًا مَوْجُودًا وَحَقِيقَةً إِلَّا أَنَّهُ يُنْكِرُ تَسْمِيَتَهُ تَعَالَى بِكَوْنِهِ شَيْئًا، فَيَكُونُ هَذَا

Bil ki o, Allah Teâlâ'nın mevcut bir zât ve bir hakikat olduğu konusunda münakaşa etmez; ancak O'nun “şey” olarak isimlendirilmesini inkâr eder. Dolayısıyla bu...

خِلَافًا فِي مُجَرَّدِ الْعِبَارَةِ. وَاحْتَجَّ الْجُمْهُورُ عَلَى تَسْمِيَةِ اللَّه تَعَالَى بِالشَّيْءِ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَتَقْرِيرُهُ أَنَّهُ قَالَ أَيُّ الْأَشْيَاءِ أَكْبَرُ شَهَادَةً ثُمَّ ذَكَرَ فِي الْجَوَابِ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ قَوْلَهُ قُلِ اللَّهُ وَهَذَا يُوجِبُ كَوْنَهُ تَعَالَى شَيْئًا، كَمَا أَنَّهُ لَوْ قَالَ:

...sırf lafız/ifade hususunda bir ihtilaftır. Âlimlerin çoğunluğu (cumhur) ise Allah Teâlâ'ya “şey” isminin verilmesine bu ayetle delil getirmişlerdir. Bunun izahı şöyledir: O, “Hangi şey şahitlik bakımından en büyüktür?” buyurmuş, sonra bu soruya cevap olarak {قُلِ اللَّهُ} “De ki: 'Allah'tır'” kavlini zikretmiştir. Bu da Allah Teâlâ'nın bir şey olmasını gerektirir. Nitekim biri şöyle dese:

أَيُّ النَّاسِ أَصْدَقُ فَلَوْ قِيلَ: جِبْرِيلُ، كَانَ هَذَا الْجَوَابُ خَطَأً لأن جبريل ليس من الناس فكذا هاهنا.

“İnsanların hangisi en doğrudur?” denilse ve “Cebrail” cevabı verilse, bu cevap yanlış olur; çünkü Cebrail insanlardan değildir. İşte burada da durum böyledir.

فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ كلام تام مستقبل بِنَفْسِهِ لَا تَعَلُّقَ لَهُ بِمَا قَبْلَهُ لِأَنَّ/ قَوْلَهُ اللَّهُ مُبْتَدَأٌ، وَقَوْلُهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ خَبَرُهُ، وَهُوَ جُمْلَةٌ تَامَّةٌ مُسْتَقِلَّةٌ بِنَفْسِهَا لَا تعلق لها بما قبلها.

Eğer denilirse ki: “O'nun {قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ} “De ki: 'Allah, benimle sizin aranızda şahittir'” kavli, kendi başına tam ve bağımsız bir sözdür; öncesiyle bir alakası yoktur. Zira {اللَّهُ} lafzı mübteda (özne), {شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ} lafzı ise onun haberidir (yüklemidir); bu da kendi başına tam, müstakil ve öncesiyle bağlantısı olmayan bir cümledir.”

قلنا الجواب فيه وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنْ نَقُولَ قَوْلُهُ قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً لَا شَكَّ أَنَّهُ سُؤَالٌ وَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ جَوَابٍ: إِمَّا مَذْكُورٍ، وإما محذوف.

Biz de deriz ki: Buna iki vecihle cevap verilir: Birincisi: Deriz ki O'nun {قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً} “De ki: 'Şahitlik bakımından hangi şey daha büyüktür?'” kavli şüphesiz bir sorudur ve bu sorunun ya zikredilmiş ya da hazfedilmiş bir cevabının bulunması zorunludur.

فإن قلنا: الجواب مذكور: كان الجواب هو قوله قُلِ اللَّهُ وهاهنا يتم الكلام. فأما قوله شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ فههنا يضمر مبتدأ، والتقدير: وهو شهيد بيني وبينكم، وعند هذا يصح الاستدلال المذكور.

Eğer cevabın zikredilmiş olduğunu söylersek; cevap {قُلِ اللَّهُ} “De ki: 'Allah'tır'” kavli olur ve söz burada tamamlanır. {شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ} “Benimle sizin aranızda şahittir” kavline gelince, burada gizli bir mübteda takdir edilir ki takdiri: “Ve O, benimle sizin aranızda şahittir” şeklinde olur. Bu durumda zikredilen istidlal sahih olur.

وأما إن قُلْنَا: الْجَوَابُ مَحْذُوفٌ فَنَقُولُ: هَذَا عَلَى خِلَافِ الدَّلِيلِ، وَأَيْضًا فَبِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ الْجَوَابُ مَحْذُوفًا، إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ الْمَحْذُوفَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ أَمْرًا يَدُلُّ الْمَذْكُورُ عَلَيْهِ وَيَكُونَ لَائِقًا بِذَلِكَ الْمَوْضِعِ.

Yok eğer cevabın hazfedilmiş olduğunu söylersek; deriz ki bu durum delile aykırıdır. Ayrıca cevabın hazfedildiği takdir edilse bile, o hazfedilen şeyin mutlaka zikredilen lafzın delalet ettiği ve o makama layık olan bir şey olması gerekir.

وَالْجَوَابُ اللَّائِقُ بِقَوْلِهِ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً هُوَ أَنْ يُقَالَ: هُوَ اللَّه، ثُمَّ يُقَالُ بَعْدَهُ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَيَصِحُّ الِاسْتِدْلَالُ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَيْضًا عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُسَمَّى بَاسْمِ الشَّيْءِ فَهَذَا تَمَامُ تَقْرِيرِ هَذَا الدَّلِيلِ.

{أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً} “Hangi şey şahitlik bakımından daha büyüktür?” kavline layık olan cevap ise “O, Allah'tır” denilmesidir; sonra da peşinden {اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ} “Allah benimle sizin aranızda şahittir” denilir. Bu takdire göre de yine Allah Teâlâ'nın “şey” ismiyle isimlendirileceğine bu ayetle istidlal etmek sahih olur. İşte bu delilin tam izahı budur.

وَفِي الْمَسْأَلَةِ دَلِيلٌ آخَرُ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ [الْقَصَصِ: ٨٨] وَالْمُرَادُ بِوَجْهِهِ ذَاتُهُ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى اسْتَثْنَى ذَاتَ نَفْسِهِ مِنْ قَوْلِهِ كُلُّ شَيْءٍ وَالْمُسْتَثْنَى يَجِبُ أَنْ يَكُونَ دَاخِلًا تَحْتَ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُسَمَّى بَاسْمِ الشَّيْءِ. وَاحْتَجَّ جَهْمٌ عَلَى فَسَادِ هَذَا الِاسْمِ بِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ:

Bu meselede diğer bir delil de Allah Teâlâ'nın: {كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ} “O'nun vechi (zâtı) müstesna her şey helak olucudur” [Kasas 88] kavlidir. O'nun vechinden murat zâtıdır. Bu ayet, Allah Teâlâ'nın {كُلُّ شَيْءٍ} “her şey” ifadesinden kendi zâtını istisna ettiğine delalet eder; müstesnanın ise müstesna minh'in (kendisinden istisna yapılan şeyin) kapsamına dâhil olması vaciptir. Dolayısıyla bu da Allah Teâlâ'nın “şey” ismiyle isimlendirileceğine delalet eder. Cehm ise bu ismin geçersizliğine dair birtakım vecihlerle delil getirmiştir: Birincisi:

قَوْلُهُ تَعَالَى: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشُّورَى: ١١] وَالْمُرَادُ لَيْسَ مِثْلَ مِثْلِهِ شَيْءٌ وَذَاتُ كُلِّ شَيْءٍ مِثْلُ مِثْلِ نَفْسِهِ فَهَذَا تَصْرِيحٌ بِأَنَّ اللَّه تَعَالَى لَا يُسَمَّى بَاسِمِ الشَّيْءِ وَلَا يُقَالُ الْكَافُ زَائِدَةٌ، وَالتَّقْدِيرُ: لَيْسَ مِثْلَهُ شَيْءٌ لِأَنَّ جَعْلَ كَلِمَةٍ مِنْ كَلِمَاتِ الْقُرْآنِ عَبَثًا بَاطِلًا لَا يَلِيقُ بِأَهْلِ الدِّينِ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ إِلَّا عِنْدَ الضَّرُورَةِ الشَّدِيدَةِ. وَالثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ [الرَّعْدِ: ١٦] وَلَوْ كَانَ تَعَالَى مُسَمَّى بِالشَّيْءِ لَزِمَ كَوْنُهُ خَالِقًا لِنَفْسِهِ وَهُوَ مُحَالٌ، لَا يُقَالُ: هَذَا عَامٌّ دَخَلَهُ التَّخْصِيصُ لِأَنَّا نَقُولُ: إِدْخَالُ التَّخْصِيصِ إِنَّمَا يَجُوزُ فِي صُورَةٍ نَادِرَةٍ شَاذَّةٍ لَا يُؤْبَهُ بِهَا وَلَا يُلْتَفَتُ إِلَيْهَا، فَيَجْرِي وُجُودُهَا مَجْرَى عَدَمِهَا، فَيُطْلَقُ لَفْظُ الْكُلِّ عَلَى الْأَكْثَرِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الْبَقِيَّةَ جَارِيَةٌ مَجْرَى الْعَدَمِ وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْبَارِي تَعَالَى لَوْ كَانَ مُسَمًّى بِاسْمِ الشَّيْءِ لَكَانَ هُوَ تَعَالَى أَعْظَمَ الْأَشْيَاءِ وَأَشْرَفَهَا، وَإِطْلَاقُ لَفْظِ الْكُلِّ مَعَ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْقِسْمُ خَارِجًا عَنْهُ يَكُونُ مَحْضَ كَذِبٍ وَلَا يَكُونُ مِنْ بَابِ التَّخْصِيصِ. الثَّالِثُ:

Allah Teâlâ'nın: {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ} “O'nun benzeri gibisi hiçbir şey yoktur” [Şûrâ 11] kavlidir; murat “O'nun mislinin misli bir şey yoktur” demektir ve her şeyin zâtı bizzat kendi mislinin mislidir. Bu da Allah Teâlâ'nın “şey” ismiyle isimlendirilemeyeceğine açık bir ifadedir. “Kâf (ك) harfi zaiddir, takdiri ise: 'O'nun benzeri bir şey yoktur' şeklindedir” denilemez. Çünkü Kur'an'ın kelimelerinden bir kelimeyi boş ve batıl saymak, şiddetli bir zaruret olmadıkça din ehline yakışmayan bir tutumdur. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: {اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ} “Allah her şeyin yaratıcısıdır” [Ra'd 16] kavlidir. Şayet Allah Teâlâ “şey” diye isimlendirilseydi, kendisinin yaratıcısı olması gerekirdi ki bu imkânsızdır. “Bu, tahsise uğramış bir geneldir (âmm)” denilemez; zira biz deriz ki tahsis ancak hesaba katılmayan, iltifat edilmeyen, varlığı yokluğu bir sayılan nadir ve şaz bir surette caiz olur; böylece geriye kalanın yok hükmünde olduğuna dikkat çekmek üzere çoğunluk hakkında “kül” (bütün/her) lafzı kullanılır. Malumdur ki şayet Bârî Teâlâ “şey” ismiyle isimlendirilseydi, O varlıkların en büyüğü ve en şereflisi olurdu; bu kısmın dışarıda bırakılmasıyla birlikte “kül” lafzının kullanılması ise tahsis kabilinden değil, sırf yalan olurdu. Üçüncüsü:

التَّمَسُّكُ بِقَوْلِهِ وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها [الْأَعْرَافِ: ١٨٠] وَالِاسْمُ إِنَّمَا يَحْسُنُ لِحُسْنِ مُسَمَّاهُ وَهُوَ أَنْ يَدُلَّ عَلَى صِفَةٍ مِنْ صِفَاتِ الْكَمَالِ نعت مِنْ نُعُوتِ/ الْجَلَالِ وَلَفَظُ الشَّيْءِ أَعَمُّ الْأَشْيَاءِ فَيَكُونُ مُسَمَّاهُ حَاصِلًا فِي أَحْسَنِ الْأَشْيَاءِ وَفِي أَرْذَلِهَا وَمَتَى كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنِ الْمُسَمَّى بِهَذَا اللَّفْظِ صِفَةً مِنْ صِفَاتِ الْكَمَالِ وَلَا نَعْتًا مِنْ نُعُوتِ الْجَلَالِ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ دَعْوَةُ اللَّه تَعَالَى بِهَذَا الِاسْمِ لِأَنَّ هَذَا الِاسْمَ لَمَّا لَمْ يَكُنْ مِنَ الْأَسْمَاءِ الْحُسْنَى واللَّه تَعَالَى أَمَرَ بِأَنْ يُدْعَى بِالْأَسْمَاءِ الْحُسْنَى وَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ دُعَاءُ اللَّه تَعَالَى بِهَذَا الِاسْمِ وَكُلُّ مَنْ مَنَعَ مِنْ دعاء

{وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها} “En güzel isimler Allah'ındır; O'na onlarla dua edin” [A'râf 180] kavline tutunmaktır. İsim ancak müsemmasının (adlandırılanın) güzelliği sebebiyle güzel olur; o da kemal sıfatlarından bir sıfata veya celal vasıflarından bir vasfa delalet etmesidir. “Şey” lafzı ise kavramların en genelidir; dolayısıyla onun müsemması şeylerin en güzelinde de en rezilinde de bulunur. Durum böyle olunca bu lafızla adlandırılan mana ne bir kemal sıfatı ne de bir celal vasfı olur. Bu sebeple Allah Teâlâ'ya bu isimle dua edilmesinin caiz olmaması vacip olur. Zira bu isim en güzel isimlerden (esmâ-i hüsnâdan) olmayınca ve Allah Teâlâ da en güzel isimlerle dua edilmesini emredince, Allah Teâlâ'ya bu isimle dua etmenin caiz olmaması vacip olur. Allah'a bu isimle dua edilmesini meneden herkes...

اللَّه بِهَذَا الِاسْمِ قَالَ: إِنَّ هَذَا اللَّفْظَ لَيْسَ اسْمًا مِنْ أَسْمَاءِ اللَّه تَعَالَى الْبَتَّةَ. الرَّابِعُ: أَنَّ اسْمَ الشَّيْءِ يَتَنَاوَلُ الْمَعْدُومَ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ إِطْلَاقُهُ عَلَى اللَّه تَعَالَى بَيَانُ الْأَوَّلِ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً [الْكَهْفِ: ٢٣] سَمَّى الشَّيْءَ الَّذِي سَيَفْعَلُهُ غَدًا بِاسْمِ الشَّيْءِ فِي الْحَالِ وَالَّذِي سَيَفْعَلُهُ غَدًا يَكُونُ مَعْدُومًا فِي الْحَالِ فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ اسْمَ الشَّيْءِ يَقَعُ عَلَى الْمَعْدُومِ.

...bu lafzın asla Allah Teâlâ'nın isimlerinden bir isim olmadığını söylemiştir. Dördüncüsü: Şey ismi madumu (yok olanı) da kapsar; bu sebeple onun Allah Teâlâ'ya ıtlak edilmesinin caiz olmaması vacip olmuştur. Birincisinin [yani madumu kapsadığının] beyanı şudur: Allah Teâlâ'nın: {وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً} “Hiçbir şey için 'Bunu yarın yapacağım' deme” [Kehf 23] kavlidir; yarın yapacağı şeyi şu anda “şey” ismiyle isimlendirmiştir; yarın yapacağı şey ise şu anda madumdur (yoktur). Bu da şey isminin madum üzerine de vaki olduğuna delalet eder.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَقَوْلُنَا: إِنَّهُ شَيْءٌ لَا يُفِيدُ امْتِيَازَ ذَاتِهِ عَنْ سَائِرِ الذَّوَاتِ بِصِفَةٍ مَعْلُومَةٍ وَلَا بِخَاصَّةِ مُتَمَيِّزَةٍ وَلَا يُفِيدُ كَوْنَهُ مَوْجُودًا فَيَكُونُ هَذَا لَفْظًا لَا يُفِيدُ فَائِدَةً فِي حَقِّ اللَّه تَعَالَى أَلْبَتَّةَ، فكان عبثا مطلقا، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ إِطْلَاقُهُ عَلَى اللَّه تَعَالَى.

Bu sabit olunca, bizim “O bir şeydir” dememiz, O'nun zâtının diğer zâtlardan bilinen bir sıfatla veya temeyyüz etmiş bir özellikle ayrılmasını sağlamaz; O'nun var olduğunu da ifade etmez. Dolayısıyla bu, Allah Teâlâ hakkında hiçbir fayda vermeyen bir lafız olur ve mutlak bir abes teşkil eder. Bu sebeple onun Allah Teâlâ hakkında kullanılmasının caiz olmaması vacip olmuştur.

وَالْجَوَابُ عَنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ أَنْ يُقَالَ: لَمَّا تَعَارَضَتِ الدَّلَائِلُ.

Bu vecihlere cevap olarak şöyle denilir: Deliller teâruz edince...

فَنَقُولُ: لَفْظُ الشَّيْءِ أَعَمُّ الْأَلْفَاظِ، وَمَتَى صَدَقَ الْخَاصُّ صَدَقَ الْعَامُّ، فَمَتَى صَدَقَ فِيهِ كَوْنُهُ ذَاتًا وَحَقِيقَةً وَجَبَ أَنْ يَصْدُقَ عَلَيْهِ كَوْنُهُ شَيْئًا وَذَلِكَ هُوَ الْمَطْلُوبُ واللَّه أَعْلَمُ.

...deriz ki: “Şey” lafzı lafızların en genelidir; özel olan doğru olduğunda genel olan da doğru olur. Dolayısıyla O'nun bir zât ve hakikat olması doğru olduğunda, O'nun bir “şey” olması da vacip olarak doğru olur; matlup olan da budur. En doğrusunu Allah bilir.

أَمَّا قَوْلُهُ وَأُوحِيَ إِلَيَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ فَالْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى أَوْحَى إِلَيَّ هَذَا الْقُرْآنَ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ، وَهُوَ خِطَابٌ لِأَهْلِ مَكَّةَ، وَقَوْلُهُ وَمَنْ بَلَغَ عَطْفٌ عَلَى الْمُخَاطَبِينَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ أَيْ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ، وَأُنْذِرَ كُلَّ مَنْ بَلَغَهُ الْقُرْآنُ، مِنَ الْعَرَبِ وَالْعَجَمِ، وَقِيلَ مِنَ الثَّقَلَيْنِ، وَقِيلَ: مَنْ بَلَغَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ:

O'nun {وَأُوحِيَ إِلَيَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَمَنْ بَلَغَ} “Bu Kur'an bana, onunla sizi ve [kendisine] ulaştığı kimseleri uyarayım diye vahyolundu” kavline gelince: Muradı, Allah Teâlâ'nın bu Kur'an'ı kendisiyle sizi uyarayım diye bana vahyetmiş olmasıdır ki bu Mekke ehline bir hitaptır. {وَمَنْ بَلَغَ} “ve [kendisine] ulaştığı kimseleri” kavli ise Mekke ehlinden olan muhataplara atıftır; yani “onunla sizi uyarayım ve Kur'an'ın ulaştığı Araptan ve Acemden herkesi uyarayım” demektir. Bir görüşe göre “sekaleyn'i (insanları ve cinleri)”, bir görüşe göre de “kıyamet gününe kadar kendisine Kur'an ulaşan kimseleri” uyarayım demektir. Saîd b. Cübeyr'den şöyle rivayet edilmiştir:

مَنْ بَلَغَهُ الْقُرْآنُ، فَكَأَنَّمَا رَأَى مُحَمَّدًا ﷺ، وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ فَيَحْصُلُ فِي الْآيَةِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَأُوحِيَ إِلَيَّ هَذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ، وَمَنْ بَلَغَهُ هَذَا الْقُرْآنُ إِلَّا أَنَّ هَذَا الْعَائِدَ مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ، كَمَا يُقَالُ الَّذِي رَأَيْتُ زَيْدٌ، وَالَّذِي ضَرَبْتُ عَمْرٌو. وَفِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ وَمَنْ بَلَغَ قَوْلٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ وَمَنْ بَلَغَ أَيْ وَمَنِ احْتَلَمَ وَبَلَغَ حَدَّ التَّكْلِيفِ، وَعِنْدَ هَذَا لَا يُحْتَاجُ إِلَى إِضْمَارِ الْعَائِدِ إِلَّا أَنَّ الْجُمْهُورَ عَلَى الْقَوْلِ الأول.

“Kime Kur'an ulaşmışsa o kimse sanki Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) görmüş gibidir.” Bu tefsire göre ayette bir hazif bulunmaktadır; takdiri şöyledir: “Bu Kur'an bana, onunla sizi ve bu Kur'an'ın kendisine ulaştığı kimseleri uyarayım diye vahyolundu.” Ancak sözün delaleti sebebiyle bu aid zamiri hazfedilmiştir; nitekim [Arapçada] “Gördüğüm Zeyd'dir, dövdüğüm Amr'dır” denilmesi gibidir. {وَمَنْ بَلَغَ} kavlinin tefsirinde bir başka görüş daha vardır ki o da {وَمَنْ بَلَغَ} ifadesinin “ihtilam olup teklif çağına / mükelleflik sınırına ulaşan kimseler” manasında olmasıdır. Bu durumda aid zamirinin takdir edilmesine gerek kalmaz. Ne var ki cumhur birinci görüş üzeredir.

أما قوله أَإِنَّكُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اللَّهِ آلِهَةً أُخْرى قُلْ لَا أَشْهَدُ قُلْ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَإِنَّنِي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ فَنَقُولُ: فِيهِ بَحْثَانِ:

O'nun {أَإِنَّكُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اللَّهِ آلِهَةً أُخْرى قُلْ لَا أَشْهَدُ قُلْ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَإِنَّنِي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ} “Siz gerçekten Allah ile beraber başka ilahlar olduğuna mı şahitlik ediyorsunuz? De ki: 'Ben şahitlik etmem.' De ki: 'O, ancak tek bir ilahtır ve şüphesiz ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım'” kavline gelince, deriz ki: Bunda iki inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ: (أَيِنَّكُمْ) بِهَمْزَةٍ وَكَسْرَةٍ بَعْدَهَا خَفِيفَةٍ مُشْبِهَةٍ يَاءً سَاكِنَةً بِلَا مدة، وَأَبُو عَمْرٍو وَقَالُونُ عَنْ نَافِعٍ كَذَلِكَ إِلَّا أَنَّهُ يَمُدُّ وَالْبَاقُونَ بِهَمْزَتَيْنِ بِلَا مَدٍّ.

Birinci İnceleme: İbn Kesîr bu lafzı bir hemze ve ardından med olmaksızın sakin ya harfine benzeyen hafif bir kesre ile (أَيِنَّكُمْ) şeklinde okumuştur. Ebû Amr ile Nâfi'den rivayetle Kālûn da böyledir, ancak o uzatır (med yapar). Diğer kıraat imamları ise uzatma yapmaksızın iki hemze ile okumuşlardır.

وَالْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّ هَذَا اسْتِفْهَامٌ مَعْنَاهُ الْجَحْدُ وَالْإِنْكَارُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَلَمْ يَقُلْ آخَرُ لِأَنَّ الْآلِهَةَ جَمْعٌ وَالْجَمْعُ يَقَعُ عَلَيْهِ التَّأْنِيثُ كَمَا قَالَ: وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى [الْأَعْرَافِ: ١٨٠] وَقَالَ: فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولى [طه: ٥١] وَلَمْ يَقُلِ الْأَوَّلِ وَلَا الْأَوَّلِينَ وَكُلُّ ذَلِكَ صَوَابٌ.

İkinci İnceleme: Bu, manası inkâr ve reddiye olan bir soru (istifhâm-ı inkârî) cümlesidir. Ferrâ şöyle demiştir: [Âliheten'den sonra müzekker olan] “âhar” dememiştir; çünkü âlihe kelimesi çoğuldur ve [gayri âkıl] çoğul müennes sayılır. Nitekim Allah Teâlâ: {وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى} “En güzel isimler Allah'ındır” [A'râf 180] ve: {فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولى} “Önceki nesillerin hali ne olacak?” [Tâhâ 51] buyurmuş; “el-evvel” veya “el-evvelîn” dememiştir. Bunların hepsi doğrudur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قُلْ لَا أَشْهَدُ قُلْ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَإِنَّنِي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ دَالٌّ عَلَى إِيجَابِ التَّوْحِيدِ وَالْبَرَاءَةِ عَنِ الشِّرْكِ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ قُلْ لَا أَشْهَدُ أَيْ لَا أَشْهَدُ بِمَا تَذْكُرُونَهُ مِنْ إِثْبَاتِ الشُّرَكَاءِ. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ قُلْ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَكَلِمَةُ إِنَّما تُفِيدُ الْحَصْرَ، وَلَفْظُ الْوَاحِدِ صَرِيحٌ فِي التَّوْحِيدِ وَنَفْيِ الشركاء. وثالثها: قوله إِنَّنِي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ وَفِيهِ تَصْرِيحٌ بِالْبَرَاءَةِ عَنْ إِثْبَاتِ الشُّرَكَاءِ فَثَبَتَ دَلَالَةُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى إِيجَابِ التَّوْحِيدِ بِأَعْظَمِ طُرُقِ الْبَيَانِ وَأَبْلَغِ وُجُوهِ التَّأْكِيدِ. قَالَ الْعُلَمَاءُ: الْمُسْتَحَبُّ لِمَنْ أَسْلَمَ ابْتِدَاءً أَنْ يَأْتِيَ بِالشَّهَادَتَيْنِ وَيَتَبَرَّأَ مِنْ كُلِّ دِينٍ سِوَى دِينِ الْإِسْلَامِ.

Sonra Allah Teâlâ: {قُلْ لَا أَشْهَدُ قُلْ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَإِنَّنِي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ} “De ki: 'Ben şahitlik etmem.' De ki: 'O, ancak tek bir ilahtır ve şüphesiz ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım'” buyurmuştur. Bil ki bu kelam, tevhidin vücubuna ve şirkten berî olmaya üç vecihle delalet eder: Birincisi: {قُلْ لَا أَشْهَدُ} “De ki: 'Ben şahitlik etmem'” kavlidir; yani ortaklar koşma hususunda zikrettiğiniz şeylere şahitlik etmem demektir. İkincisi: {قُلْ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ} “De ki: 'O, ancak tek bir ilahtır'” kavlidir; {إِنَّما} kelimesi hasr (sınırlandırma) ifade eder, {واحِدٌ} lafzı ise tevhid ve ortakların nefyinde açıktır. Üçüncüsü: {إِنَّنِي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ} “Şüphesiz ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım” kavlidir; bunda da ortaklar koşmaktan berî olunduğuna dair açık bir ifade vardır. Böylece bu ayetin tevhidin vücubuna en yüce beyan yollarıyla ve en beliğ tekit şekilleriyle delalet ettiği sabit olmuştur. Âlimler şöyle demiştir: İslâm'a yeni girecek kimsenin kelime-i şehadeti getirmesi ve İslâm dininden başka her dinden berî olduğunu ikrar etmesi müstehaptır.

وَنَصَّ الشَّافِعِيُّ ﵀ عَلَى اسْتِحْبَابِ ضَمِّ التَّبَرِّي إِلَى الشَّهَادَةِ لِقَوْلِهِ وَإِنَّنِي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ عقيب التصريح بالتوحيد.

Şâfiî (rahimehullâh), tevhidi açıkça ifade etmenin akabinde {وَإِنَّنِي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ} “Ve şüphesiz ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım” buyrulması sebebiyle, şehadete şirkten berî olmayı da eklemenin müstehap olduğunu açıkça belirtmiştir.

[سورة الأنعام (٦) : آية ٢٠]

[En'âm Suresi (6), Ayet 20]

الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمُ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٢٠)

{الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمُ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} “Kendilerine kitap verdiklerimiz, onu kendi oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar. Kendilerini hüsrana uğratanlar var ya, işte onlar iman etmezler. (20)”

اعْلَمْ أَنَّا رُوِّينَا فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّ الْكُفَّارَ سَأَلُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى عَنْ صِفَةِ مُحَمَّدٍ ﵊ فَأَنْكَرُوا دَلَالَةَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ عَلَى نُبُوَّتِهِ، فَبَيَّنَ اللَّه تَعَالَى فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّ شَهَادَةَ اللَّه عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّتِهِ كَافِيَةٌ فِي ثُبُوتِهَا وَتَحَقُّقِهَا، ثُمَّ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُمْ كَذَبُوا فِي قَوْلِهِمْ أَنَّا لَا نَعْرِفُ مُحَمَّدًا ﵊، لِأَنَّهُمْ يَعْرِفُونَهُ بِالنُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ لِمَا

Bil ki biz önceki ayette, kâfirlerin Yahudilere ve Hristiyanlara Muhammed'in (aleyhisselâm) sıfatını sorduklarını, onların da Tevrat ve İncil'in onun peygamberliğine delaletini inkâr ettiklerini rivayet etmiştik. Bunun üzerine Allah Teâlâ önceki ayette, O'nun peygamberliğinin sıhhatine Allah'ın şahitliğinin onun sübut ve tahakkuku için kâfi olduğunu beyan etmiştir. Sonra bu ayette, onların “Biz Muhammed'i (aleyhisselâm) tanımıyoruz” şeklindeki sözlerinde yalancı olduklarını beyan etmiştir; çünkü onlar onu peygamberlik ve risaletle, kendi oğullarını tanıdıkları gibi tanımaktadırlar. Zira...

رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّه ﷺ الْمَدِينَةَ قَالَ عُمَرُ لِعَبْدِ اللَّه بْنِ سَلَامٍ: أَنْزَلَ اللَّه عَلَى نَبِيِّهِ هَذِهِ الْآيَةَ فَكَيْفَ هَذِهِ الْمَعْرِفَةُ، فَقَالَ يَا عُمَرُ لَقَدْ عَرَفْتُهُ فِيكُمْ حِينَ رَأَيْتُهُ كَمَا أَعْرِفُ ابني ولأنا أشد معرفة بمحمد مني يا بني لِأَنِّي لَا أَدْرِي مَا صَنَعَ النِّسَاءُ وَأَشْهَدُ أَنَّهُ حَقٌّ مِنَ اللَّه تَعَالَى.

...rivayet olunduğuna göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye geldiğinde Ömer, Abdullah b. Selâm'a: “Allah Peygamberine bu ayeti indirdi; bu tanıma nasıl bir tanımadır?” diye sordu. O da şöyle dedi: “Ey Ömer! Onu aranızda gördüğüm anda tıpkı oğlumu tanıdığım gibi tanıdım. Hatta Muhammed'i tanımam oğlumu tanımamdan daha kesindir; çünkü kadınların ne yaptığını [ihanet edip etmediğini] bilemem; [fakat] şahitlik ederim ki o, Allah Teâlâ'dan gelen haktır.”

وَاعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ هَذِهِ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ عِلْمُهُمْ بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵇ مِثْلَ عِلْمِهِمْ بِأَبْنَائِهِمْ وَفِيهِ سُؤَالٌ وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: الْمَكْتُوبُ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ مُجَرَّدُ أَنَّهُ سَيَخْرُجُ نَبِيٌّ فِي آخِرِ الزَّمَانِ يَدْعُو الْخَلْقَ إِلَى الدِّينِ الْحَقِّ، أَوِ الْمَكْتُوبُ فِيهِ هَذَا الْمَعْنَى مَعَ تَعَيُّنِ الزَّمَانِ وَالْمَكَانِ وَالنَّسَبِ وَالصِّفَةِ/ وَالْحِلْيَةِ وَالشَّكْلِ، فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ فَذَلِكَ الْقَدْرُ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الشَّخْصَ هُوَ مُحَمَّدٌ ﵇، فَكَيْفَ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ: عِلْمُهُمْ بِنُبُوَّتِهِ مِثْلُ علمهم بنبوّة أَبْنَائِهِمْ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِيَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ جَمِيعُ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى عَالِمِينَ بِالضَّرُورَةِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ بِكَوْنِ مُحَمَّدٍ ﵊ نَبِيًّا مِنْ عِنْدِ اللَّه تَعَالَى، وَالْكَذِبُ عَلَى الْجَمْعِ الْعَظِيمِ لَا يَجُوزُ لِأَنَّا نَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ مَا كَانَا مُشْتَمِلَيْنِ عَلَى هَذِهِ التَّفَاصِيلِ التَّامَّةِ الْكَامِلَةِ، لِأَنَّ هَذَا التَّفْصِيلَ إِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ كَانَ بَاقِيًا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ حَالَ ظُهُورِ الرَّسُولِ ﵊ أَوْ يُقَالُ: إِنَّهُ مَا بَقِيَتْ هَذِهِ التَّفَاصِيلُ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ فِي وَقْتِ ظُهُورِهِ لِأَجْلِ أن التحريف قد تطرف إِلَيْهِمَا قَبْلَ ذَلِكَ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّ إِخْفَاءَ مِثْلِ هَذِهِ التَّفَاصِيلِ التَّامَّةِ فِي كِتَابٍ وَصَلَ إِلَى أَهْلِ الشَّرْقِ وَالْغَرْبِ مُمْتَنِعٌ، وَالثَّانِي أَيْضًا بَاطِلٌ، لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَمْ يَكُنِ يَهُودُ ذَلِكَ الزَّمَانِ، وَنَصَارَى ذَلِكَ الزَّمَانِ عَالِمِينَ بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ عِلْمَهُمْ بنبوّة أَبْنَائِهِمْ، وَحِينَئِذٍ يَسْقُطُ هَذَا الْكَلَامُ.

Bil ki bu ayetin zahiri, onların Muhammed'in (aleyhisselâm) peygamberliğini bilmelerinin, kendi çocuklarını bilmeleri gibi olmasını iktiza eder. Burada şöyle bir soru ortaya çıkar: Tevrat ve İncil'de yazılı olan şey sadece ahir zamanda yaratılmışları hak dine çağıracak bir peygamberin geleceğinden mi ibaretti, yoksa zamanı, mekânı, nesebi, vasfı, hilyesi ve şekli belirlenmiş olarak bu mana mı yazılıydı? Şayet birincisi ise, bu kadarı o şahsın Muhammed (aleyhisselâm) olduğuna delalet etmez; o halde onların onun peygamberliğini bilmelerinin oğullarını bilmeleri gibi olduğu nasıl söylenebilir? Şayet ikincisi ise, bütün Yahudi ve Hristiyanların Tevrat ve İncil'den zaruri olarak Muhammed'in (aleyhisselâm) Allah Teâlâ katından bir peygamber olduğunu bilmeleri gerekirdi. Oysa büyük bir topluluğa yalan isnat etmek caiz değildir; çünkü biz Tevrat ve İncil'in bu tam ve kâmil tafsilatları içermediğini zaruri olarak bilmekteyiz. Zira bu tafsilat hakkında ya Resûl'ün (aleyhisselâm) zuhuru esnasında Tevrat ve İncil'de baki kaldığı söylenecektir ya da onun zuhuru vaktinde, daha önce tahrifata uğramış olmaları sebebiyle Tevrat ve İncil'de bu tafsilatın kalmadığı söylenecektir. Birincisi batıldır; çünkü doğu ve batı ehline ulaşmış bir kitapta böylesine tam tafsilatların gizlenmesi imkânsızdır. İkincisi de batıldır; çünkü bu takdirde o devrin Yahudileri ve Hristiyanları Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğini çocuklarını bildikleri gibi biliyor olmazlardı ve bu durumda mezkûr söz düşer.

وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ بِ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، وَهُمْ كَانُوا أَهْلًا لِلنَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ، وَكَانُوا قَدْ شَاهَدُوا ظُهُورَ الْمُعْجِزَاتِ عَلَى الرَّسُولِ ﵊، فَعَرَفُوا بِوَاسِطَةِ تِلْكَ الْمُعْجِزَاتِ كَوْنَهُ رَسُولًا مِنْ عِنْدِ اللَّه، وَالْمَقْصُودُ مِنْ تَشْبِيهِ إِحْدَى الْمَعْرِفَتَيْنِ بِالْمَعْرِفَةِ الثَّانِيَةِ هَذَا الْقَدْرُ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ.

Birinciye cevap şudur: {الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ} “Kendilerine kitap verdiklerimiz” ifadesinden murat Yahudiler ve Hristiyanlardır. Onlar nazar ve istidlal ehli idiler ve Resûl'ün (aleyhisselâm) elinde mucizelerin ortaya çıktığına bizzat şahit olmuşlardı; bu mucizeler vasıtasıyla onun Allah katından bir elçi olduğunu bildiler. İki bilgiden birinin diğer bilgiye benzetilmesinden maksat da işte bu zikrettiğimiz derecedir.

أَمَّا قَوْلُهُ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ فَفِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ الَّذِينَ صِفَةٌ لِلَّذِينِ الْأُولَى، فَيَكُونُ عَامِلُهُمَا وَاحِدًا وَيَكُونُ الْمَقْصُودُ وَعِيدَ الْمُعَانِدِينَ الَّذِينَ يَعْرِفُونَ وَيَجْحَدُونَ. وَالثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمُ ابْتِدَاءٌ. وَقَوْلَهُ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ خَبَرُهُ، وَفِي قَوْلِهِ الَّذِينَ خَسِرُوا وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِمَعْنَى الْهَلَاكِ الدَّائِمِ الَّذِي حَصَلَ لَهُمْ بِسَبَبِ الْكُفْرِ وَالثَّانِي: جَاءَ فِي التَّفْسِيرِ أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ كَافِرٍ وَلَا مُؤْمِنٍ إِلَّا وَلَهُ مَنْزِلَةٌ فِي الْجَنَّةِ، فَمَنْ كَفَرَ صَارَتْ مَنْزِلَتُهُ إِلَى مَنْ أَسْلَمَ فَيَكُونُ قَدْ خَسِرَ نفسه وأهله بأن ورث منزلته غيره.

O'nun {الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} “Kendilerini hüsrana uğratanlar var ya, işte onlar iman etmezler” kavline gelince, bunda iki görüş vardır: Birincisi: {الَّذِينَ} lafzı birinci {الَّذِينَ} lafzının sıfatıdır; dolayısıyla amilleri birdir ve bundan maksat bildikleri halde inkâr eden inatçı kimseleri tehdit etmektir. İkincisi: {الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ} mübteda, {فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} ise onun haberidir. {الَّذِينَ خَسِرُوا} kavli hakkında iki vecih vardır: Birincisi: Küfürleri sebebiyle kendilerine isabet eden daimi helak manasında nefislerini hüsrana uğratmışlardır. İkincisi: Tefsirde kâfir olsun mümin olsun cennette makamı olmayan hiç kimsenin bulunmadığı rivayet edilmiştir; kim inkâr ederse onun makamı Müslüman olana geçer; böylece makamına başkası varis olmakla nefsini ve ehlini hüsrana uğratmış olur.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٢١ الى ٢٢]

[En'âm Suresi (6), Ayetler 21-22]

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٢١) وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٢٢)

{وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٢١) وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٢٢)} “Allah'a karşı yalan uydurandan yahut O'nun ayetlerini yalanlayandan daha zalim kimdir? Şüphesiz ki zalimler kurtuluşa eremezler. (21) O gün onların hepsini toplayacağız, sonra ortak koşanlara: 'İddia edip durduğunuz ortaklarınız nerede?' diyeceğiz. (22)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَمَ عَلَى أُولَئِكَ الْمُنْكِرِينَ بِالْخُسْرَانِ فِي الْآيَةِ الْأُولَى بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ سَبَبَ ذَلِكَ الْخُسْرَانِ، وَهُوَ أَمْرَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَفْتَرِيَ عَلَى اللَّه كَذِبًا، وَهَذَا الِافْتِرَاءُ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّ كُفَّارَ مَكَّةَ كَانُوا يَقُولُونَ هَذِهِ الْأَصْنَامُ شُرَكَاءُ اللَّه، واللَّه ﷾ أَمَرَهُمْ بِعِبَادَتِهَا وَالتَّقَرُّبِ إِلَيْهَا، وَكَانُوا أَيْضًا يَقُولُونَ الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّه، ثُمَّ نَسَبُوا إِلَى اللَّه تَحْرِيمَ الْبَحَائِرِ وَالسَّوَائِبِ. وَثَانِيهَا: أَنِ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى كَانُوا يَقُولُونَ:

Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette o inkârcıların hüsrana uğradıklarına hükmedince, bu ayette o hüsranın sebebini beyan etmiştir ki bu iki şeydir: Birincisi: Allah'a karşı yalan uydurmaktır. Bu iftira birtakım vecihleri muhtemeldir: Birincisi: Mekke kâfirleri “Bu putlar Allah'ın ortaklarıdır ve Allah (celle celâluhû) onlara ibadet edilmesini ve onlara yaklaşılmasını emretmiştir” diyorlardı. Yine onlar “Melekler Allah'ın kızlarıdır” diyorlardı; sonra da bahîre ve sâibelerin haram kılınmasını Allah'a nispet ettiler. İkincisi: Yahudi ve Hristiyanlar şöyle diyorlardı:

حَصَلَ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ أَنَّ هَاتَيْنِ الشَّرِيعَتَيْنِ لَا يَتَطَرَّقُ إِلَيْهِمَا النَّسْخُ وَالتَّغْيِيرُ، وَأَنَّهُمَا لَا يَجِيءُ بَعْدَهُمَا نَبِيٌّ، وَثَالِثُهَا: مَا ذَكَرَهُ اللَّه تَعَالَى فِي قَوْلِهِ وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها [الْأَعْرَافِ: ٢٨] وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا يَقُولُونَ نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ [الْمَائِدَةِ: ١٨] وَكَانُوا يَقُولُونَ لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً [الْبَقَرَةِ: ٨٠] وَخَامِسُهَا: أَنَّ بَعْضَ الْجُهَّالِ مِنْهُمْ كَانَ يَقُولُ: إِنَّ اللَّه فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ، وَأَمْثَالُ هَذِهِ الْأَبَاطِيلِ الَّتِي كَانُوا يَنْسُبُونَهَا إِلَى اللَّه كَثِيرَةٌ، وَكُلُّهَا افْتِرَاءٌ مِنْهُمْ عَلَى اللَّه.

“Tevrat ve İncil'de bu iki şeriata nesh ve değişmenin arız olmayacağı ve bunlardan sonra bir peygamber gelmeyeceği bildirilmiştir.” Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: {وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها} “Onlar bir hayasızlık yaptıkları zaman: 'Babalarımızı bu yolda bulduk, Allah da bize bunu emretti' derler” [A'râf 28] kavlinde zikrettiği husustur. Dördüncüsü: Yahudilerin {نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ} “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” [Mâide 18] demeleri ve {لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً} “Ateş bize sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır” [Bakara 80] demeleridir. Beşincisi: Onlardan birtakım cahillerin “Şüphesiz Allah fakirdir, biz ise zenginiz” demesidir. Onların Allah'a nispet ettikleri bu tür batıl sözler pek çoktur ve hepsi de onların Allah'a karşı uydurduğu iftiralardır.

وَالنَّوْعُ الثَّانِي: مِنْ أَسْبَابِ خُسْرَانِهِمْ تَكْذِيبُهُمْ بِآيَاتِ اللَّه، وَالْمُرَادُ مِنْهُ قَدْحُهُمْ فِي مُعْجِزَاتِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَطَعْنُهُمْ فِيهَا وَإِنْكَارُهُمْ كَوْنَ الْقُرْآنِ مُعْجِزَةً قَاهِرَةً بَيِّنَةً، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ قَالَ: إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ أَيْ لَا يَظْفَرُونَ بِمَطَالِبِهِمْ فِي الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ بَلْ يَبْقَوْنَ فِي الْحِرْمَانِ وَالْخِذْلَانِ.

Onların hüsran sebeplerinin ikinci türü ise Allah'ın ayetlerini yalanlamalarıdır; bundan murat Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) mucizelerini karalamaları, onları dillerine dolayıp ayıplamaları ve Kur'an'ın açık, üstün bir mucize olduğunu inkâr etmeleridir. Sonra Allah Teâlâ onlardan bu iki durumu nakledince: {إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ} “Şüphesiz ki zalimler kurtuluşa eremezler” buyurmuştur; yani onlar dünyada da ahirette de isteklerine kavuşamazlar, aksine mahrumiyet ve hüsran içinde kalırlar.