أَمَّا قَوْلُهُ وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً فَفِي نَاصِبِ قَوْلِهِ وَيَوْمَ أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مَحْذُوفٌ وَتَقْدِيرُهُ وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ كَانَ كَيْتَ وَكَيْتَ، فَتُرِكَ لِيَبْقَى عَلَى الْإِبْهَامِ الَّذِي هُوَ أَدْخَلُ فِي التَّخْوِيفِ، وَالثَّانِي: التَّقْدِيرُ اذْكُرْ يَوْمَ نَحْشُرُهُمْ، وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى مَحْذُوفٍ كَأَنَّهُ قِيلَ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ أَبَدًا وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ.
{وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً} “Onların hepsini toplayacağımız gün...” kavline gelince, {وَيَوْمَ} kavmini nasbeden [amil] hususunda görüşler vardır: Birincisi: Onun mahzuf olmasıdır; takdiri şöyledir: “Onların hepsini toplayacağımız gün şöyle şöyle olmuştur.” Korkutmaya daha uygun olan müphemlik üzere kalsın diye [amil] zikredilmemiştir. İkincisi: Takdiri “Onları toplayacağımız günü hatırla” şeklindedir. Üçüncüsü: Mahzuf bir ifadeye matuf olmasıdır; sanki “Zalimler ebediyen kurtuluşa eremezler ve onları toplayacağımız günde de [kurtulamazlar]” denilmiştir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ فَالْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّقْرِيعُ وَالتَّبْكِيتُ لَا السُّؤَالُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ أَيْنَ نَفْسُ الشُّرَكَاءِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَيْنَ شَفَاعَتُهُمْ لَكُمْ وَانْتِفَاعُكُمْ بِهِمْ، وَعَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ: لَا يَكُونُ الْكَلَامُ إِلَّا تَوْبِيخًا وَتَقْرِيعًا وَتَقْرِيرًا فِي نُفُوسِهِمْ أَنَّ الَّذِي كَانُوا يَظُنُّونَهُ مَأْيُوسٌ عَنْهُ، وَصَارَ ذَلِكَ تَنْبِيهًا لَهُمْ فِي دَارِ الدُّنْيَا عَلَى فَسَادِ هَذِهِ الطَّرِيقَةِ، وَالْعَائِدُ عَلَى الْمَوْصُولِ مِنْ قَوْلِهِ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ شُفَعَاءُ، فَحَذَفَ مَفْعُولَ الزَّعْمِ لِدَلَالَةِ السُّؤَالِ عَلَيْهِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وكل زعم في كتاب اللَّه كذب.
{ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ} “Sonra o şirk koşanlara: '(Hani nerede) iddia edip durduğunuz ortaklarınız?' deriz” kavline gelince, bundan maksat soru sormak değil, azarlamak ve susturmaktır. Manasının “Ortakların kendileri nerede?” olması muhtemel olduğu gibi, maksadın “Onların size şefaati ve onlardan faydalanmanız nerede?” olması da muhtemeldir. Her iki veche göre de bu söz, sadece bir kınama, azarlama ve zihinlerine zannettikleri şeyden ümidin kesildiğini pekiştirmeden ibarettir. Bu durum dünyadayken onlar için bu yolun bozukluğuna dair bir uyarı olmuştur. {الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ} kavmindeki sıla cümlesinin ismi mevsule dönen âidi (zamiri) mahzuftur; takdiri ise “Şefaatçi olduklarını iddia ettiğiniz...” şeklindedir. Soru ona delalet ettiği için “za'm” (iddia) fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir. İbn Abbas şöyle demiştir: “Allah'ın Kitabı'ndaki her 'za'm' (iddia) yalandır.”
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٢٣ الى ٢٤]
[En'âm Suresi (6), Ayetler 23-24]
ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلاَّ أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ (٢٣) انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٢٤)
{ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلاَّ أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ (٢٣) انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٢٤)} “Sonra onların fitnesi: 'Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik' demekten başka bir şey olmadı. (23) Bak, kendilerine karşı nasıl yalan söylediler ve uydurdukları şeyler kendilerinden nasıl kaybolup gitti! (24)”
[في قَوْلِهِ تَعَالَى ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ] اعلم أن هاهنا مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: {ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} “Sonra onların fitnesi: 'Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik' demekten başka bir şey olmadı” kavli hakkında] Bil ki burada birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ بِالتَّاءِ الْمُنْقَطَةِ مِنْ فَوْقُ وَفِتْنَتُهُمْ بِالرَّفْعِ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ ثُمَّ لَمْ يَكُنْ بِالْيَاءِ وَفِتْنَتَهُمْ بِالنَّصْبِ، وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ بِالتَّاءِ الْمُنْقَطَةِ مِنْ فَوْقُ وَنَصْبِ الْفِتْنَةِ، فَهَهُنَا قَوْلُهُ أَنْ قَالُوا: فِي مَحَلِّ الرفع لسكونه اسْمَ تَكُنْ، وَإِنَّمَا أُنِّثَ لِتَأْنِيثِ الْخَبَرِ كَقَوْلِهِ مَنْ كَانَتْ أُمُّكَ أَوْ
Birinci Mesele: İbn Âmir ile Âsım'dan Hafs rivayeti {ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ} ifadesini üstten iki noktalı te ile [tekün] ve {فِتْنَتُهُمْ} kelimesini merfu (fitnetühüm) olarak okumuşlardır. Hamza ve Kisâî ise {ثُمَّ لَمْ يَكُنْ} şeklinde ye ile ve {فِتْنَتَهُمْ} kelimesini mansub (fitnetehüm) olarak okumuşlardır. Üstten noktalı te ile ve “fitne” kelimesinin nasbı ile olan kıraate gelince; burada {أَنْ قالُوا} kavmi “tekün”ün ismi olduğu için ref mahallenindedir. Cümle, haberin müennes olması sebebiyle müennes kılınmıştır; nitekim “men kânet ümmüke” (senin annen kimdi) sözünde olduğu gibi veya
لِأَنَّ مَا قَالُوا: فِتْنَةٌ فِي الْمَعْنَى، وَيَجُوزُ تَأْوِيلُ إِلَّا أَنْ قَالُوا لَا مَقَالَتُهُمْ وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ بِالْيَاءِ الْمُنْقَطَةِ مِنْ تَحْتُ، وَنَصْبِ فِتْنَتَهُمْ، فَهَهُنَا قَوْلُهُ أَنْ قَالُوا: فِي مَحَلِّ الرَّفْعِ لِكَوْنِهِ اسْمَ يَكُنْ، وَفِتْنَتَهُمْ هُوَ الْخَبَرُ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الِاخْتِيَارُ قِرَاءَةُ مَنْ جَعَلَ أَنْ قَالُوا الِاسْمَ دُونَ الْخَبَرِ لِأَنَّ أَنْ إِذَا وُصِلَتْ بِالْفِعْلِ لَمْ تُوصَفْ فَأَشْبَهَتْ بِامْتِنَاعِ وَصْفِهَا الْمُضْمَرَ، فَكَمَا أَنَّ الْمُظْهَرَ وَالْمُضْمَرَ، إِذَا اجْتَمَعَا كَانَ جَعْلُ الْمُضْمَرِ اسْمًا أَوْلَى مِنْ جَعْلِهِ خَبَرًا، فكذا هاهنا تَقُولُ كُنْتُ الْقَائِمَ، فَجَعَلْتَ الْمُضْمَرَ اسْمًا وَالْمُظْهَرَ خبرا فكذا هاهنا، وَنَقُولُ قِرَاءَةُ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ: واللَّه رَبَّنَا بِنَصْبِ قَوْلِهِ رَبَّنَا لِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: بِإِضْمَارٍ أَعْنِي وَأَذْكُرُ، وَالثَّانِي: عَلَى النِّدَاءِ، أَيْ واللَّه يَا رَبَّنَا، وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِ الْبَاءِ عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ للَّه تَعَالَى.
söyledikleri şeyin anlam bakımından bir fitne olması sebebiyledir. {إِلَّا أَنْ قالُوا} ifadesini “onların sözünden başka...” şeklinde tevil etmek de caizdir. Alttan iki noktalı ye ile ve {فِتْنَتَهُمْ} ifadesinin nasbı ile olan kıraate gelince; burada {أَنْ قالُوا} kavmi “yekün”ün ismi olduğu için ref mahallindedir, {فِتْنَتَهُمْ} ise haberdir. Vâhidî şöyle demiştir: “Tercih edilen, {أَنْ قالُوا} ifadesini haber değil de isim kılanın kıraatidir; çünkü 'en' fiile bağlandığında sıfat almaz ve sıfat almaması yönüyle zamire benzer. Nitekim zâhir (açık isim) ile zamir bir araya geldiğinde, zamiri isim yapmak haber yapmaktan daha evladır; burada da böyledir. 'Küttü'l-kâime' dersin; zamiri isim, açık ismi ise haber kılarsın. İşte burada da durum böyledir.” Hamza ve Kisâî'nin {واللَّه رَبَّنَا} kıraatinde {رَبَّنَا} kelimesinin nasbı iki vecihten dolayıdır: Birincisi: “A'nî” (kastediyorum) ve “ezkürü” (anıyorum) fiillerinin takdiri iledir. İkincisi: Münâdâ olması üzerinedir; yani “Vallâhi yâ Rabbenâ” demektir. Diğer [kârî]ler ise Allah Teâlâ'nın sıfatı olarak bâ harfinin kesresiyle [Rabbinâ şeklinde] okumuşlardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: تَأْوِيلُ هَذِهِ الْآيَةِ حَسَنٌ فِي اللُّغَةِ لَا يَعْرِفُهُ إِلَّا مَنْ عَرَفَ مَعَانِيَ الْكَلَامِ وَتَصَرُّفَ الْعَرَبِ فِي ذَلِكَ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى بَيَّنَ كَوْنَ الْمُشْرِكِينَ مَفْتُونِينَ بِشِرْكِهِمْ مُتَهَالِكِينَ عَلَى حُبِّهِ، فَأَعْلَمَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ لَمْ يَكُنِ افْتِتَانُهُمْ بشركهم وإقامتهم عليه، إلا أن تبرؤا مِنْهُ وَتَبَاعَدُوا عَنْهُ، فَحَلَفُوا أَنَّهُمْ مَا كَانُوا مُشْرِكِينَ:
İkinci Mesele: Zeccâc şöyle demiştir: “Bu ayetin tevili dilde pek güzeldir; bunu ancak sözün manalarını ve Arapların bu konudaki tasarruflarını bilen kimse anlar. Şöyle ki: Allah Teâlâ, müşriklerin şirklerine kapılmış (meftûn) ve onun sevgisiyle helak olurcasına tutkun olduklarını beyan etmiş; ardından bu ayette, onların şirklerine olan bu tutkunluklarının ve onda sebat etmelerinin nihayetinde ancak ondan teberrî etmekten (uzaklaşmaktan) ve ondan kaçınmaktan ibaret kaldığını, nitekim şirk koşanlardan olmadıklarına dair yemin ettiklerini bildirmiştir.
وَمِثَالُهُ أَنْ تَرَى إِنْسَانًا يُحِبُّ عَارِيًا مَذْمُومَ الطَّرِيقَةِ فَإِذَا وَقَعَ فِي مِحْنَةٍ بِسَبَبِهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ، فَيُقَالُ لَهُ مَا كَانَتْ مَحَبَّتُكَ لِفُلَانٍ، إِلَّا أَنِ انْتَفَيْتَ مِنْهُ فَالْمُرَادُ بِالْفِتْنَةِ هاهنا افْتِتَانُهُمْ بِالْأَوْثَانِ، وَيَتَأَكَّدُ هَذَا الْوَجْهُ بِمَا رَوَى عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ:
Bunun misali şudur: Yolu kınanmış, çıplak bir adamı seven bir insan görürsün; onun yüzünden bir sıkıntıya düştüğünde ondan teberrî eder. Bunun üzerine ona: 'Senin filana olan sevgin, ancak ondan uzak durup sıyrılmandan ibaret oldu' denilir. Dolayısıyla buradaki fitneden maksat, onların putlara olan tutkunluklarıdır. Bu vecih, Atâ'nın İbn Abbas'tan rivayet ettiği şu hususla teyit edilir:
أَنَّهُ قَالَ ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ مَعْنَاهُ شِرْكُهُمْ فِي الدُّنْيَا، وَهَذَا الْقَوْلُ رَاجِعٌ إِلَى حَذْفِ الْمُضَافِ لِأَنَّ الْمَعْنَى ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عَاقِبَةُ فِتْنَتِهِمْ إِلَّا الْبَرَاءَةَ، وَمِثْلُهُ قَوْلُكَ مَا كَانَتْ مَحَبَّتُكَ لِفُلَانٍ، إِلَّا أَنْ فَرَرْتَ مِنْهُ وَتَرَكْتَهُ.
O, {ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ} kavminin manasının 'onların dünyadaki şirkleri' olduğunu söylemiştir. Bu söz, muzafın hazfine dayanır; zira mana 'Sonra onların fitnesinin akıbeti ancak [şirkten] teberrî etmek oldu' şeklindedir. Nitekim senin: 'Senin filana sevgin, ancak ondan kaçmandan ve onu terk etmenden ibaret oldu' sözün de böyledir.”
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَقْتَضِي: أَنَّهُمْ حَلَفُوا فِي الْقِيَامَةِ عَلَى أَنَّهُمْ مَا كَانُوا مُشْرِكِينَ، وَهَذَا يَقْتَضِي إِقْدَامَهُمْ عَلَى الْكَذِبِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَلِلنَّاسِ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ أَبِي عَلِيٍّ الْجُبَّائِيِّ، وَالْقَاضِي: أَنَّ أَهْلَ الْقِيَامَةِ لَا يَجُوزُ إِقْدَامُهُمْ على الكذب واحتجا عليه بوجوه: الأول: ن أَهْلَ الْقِيَامَةِ يَعْرِفُونَ اللَّه تَعَالَى بِالِاضْطِرَارِ، إِذْ لَوْ عَرَفُوهُ بِالِاسْتِدْلَالِ لَصَارَ مَوْقِفُ الْقِيَامَةِ دَارَ التَّكْلِيفِ، وَذَلِكَ بَاطِلٌ، وَإِذَا كَانُوا عَارِفِينَ باللَّه عَلَى سَبِيلِ الِاضْطِرَارِ، وَجَبَ أَنْ يَكُونُوا مُلْجَئِينَ إِلَى أَنْ لَا يَفْعَلُوا الْقَبِيحَ بِمَعْنَى أَنَّهُمْ يعلمون أَنَّهُمْ لَوْ رَامُوا فِعْلَ الْقَبِيحِ لَمَنَعَهُمُ اللَّه مِنْهُ لَأَنَّ مَعَ زَوَالِ التَّكْلِيفِ لَوْ لَمْ يَحْصُلْ هَذَا الْمَعْنَى لَكَانَ ذَلِكَ إِطْلَاقَهُمْ فِي فِعْلِ الْقَبِيحِ، وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ، فَثَبَتَ أَنَّ أَهْلَ الْقِيَامَةِ يَعْلَمُونَ اللَّه بِالِاضْطِرَارِ، وَثَبَتَ أَنَّهُ مَتَى كَانَ كَذَلِكَ كَانُوا مُلْجَئِينَ إِلَى تَرْكِ الْقَبِيحِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّهُ لَا يُقْدِمُ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الْقِيَامَةِ عَلَى فِعْلِ الْقَبِيحِ.
Üçüncü Mesele: Ayetin zâhiri, onların kıyamette ortak koşanlardan olmadıklarına dair yemin ettiklerini iktiza etmektedir. Bu da onların kıyamet gününde yalana cüret ettiklerini gerektirir. İnsanların bu konuda iki görüşü vardır: Birincisi: Ebû Ali el-Cübbâî ve Kâdî [Abdülcebbâr]'ın görüşüdür ki şudur: Kıyamet ehlinin yalana cüret etmeleri caiz değildir. Bu görüşe birtakım vecihlerle delil getirmişlerdir: Birincisi: Kıyamet ehli Allah Teâlâ'yı ıztırârî (zorunlu) olarak bilirler; zira O'nu istidlal (akıl yürütme) yoluyla bilselerdi, kıyamet duruşması teklif yurdu olurdu, bu ise batıldır. Onlar Allah'ı ıztırârî yoldan bildiklerine göre, çirkin fiili işlememek hususunda mecbur kılınmış (mülce') olmaları vaciptir; şu manada ki, onlar çirkin bir iş yapmaya kalkışsalar Allah'ın kendilerini bundan engelleyeceğini bilirler. Zira teklifin kalkmasıyla birlikte bu mana hâsıl olmasaydı, bu durum onların çirkin fiil işlemede serbest bırakılmaları anlamına gelirdi ki bu caiz değildir. Böylece kıyamet ehlinin Allah'ı ıztırârî olarak bildikleri sabit olmuş ve durum böyle olunca da onların çirkin fiili terk etmeye mecbur kılındıkları sabit olmuştur. Bu da kıyamet ehlinden hiçbir kimsenin çirkin bir fiil işlemeye cüret edemeyeceğini iktiza eder.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ لَا يَجُوزُ مِنْهُمْ فِعْلُ الْقَبِيحِ، إِذَا كَانُوا عُقَلَاءَ إِلَّا أَنَّا نَقُولُ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ وَقَعَ مِنْهُمْ هَذَا الْكَذِبُ لِأَنَّهُمْ لَمَّا عَايَنُوا أَهْوَالَ الْقِيَامَةِ اضْطَرَبَتْ عُقُولُهُمْ، فَقَالُوا: هَذَا الْقَوْلَ الْكَذِبَ عِنْدَ اخْتِلَالِ عُقُولِهِمْ، أَوْ يُقَالُ: إِنَّهُمْ نَسُوا كَوْنَهُمْ مُشْرِكِينَ فِي الدُّنْيَا.
Eğer: 'Onlar akıllı oldukları takdirde kendilerinden çirkin fiilin sadır olması caiz değildir denilse bile, biz şöyle sorarız: Onlardan bu yalanın sadır olmasının caiz olduğu; zira kıyametin dehşetini gördüklerinde akıllarının karıştığı ve bu yalan sözü akıllarının bozulduğu anda söyledikleri söylenemez mi? Ya da dünyada müşrik olduklarını unuttukları söylenemez mi?' denilirse;
وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَجُوزُ أَنْ يَحْشُرَهُمْ: وَيُورِدَ عَلَيْهِمُ التَّوْبِيخَ بِقَوْلِهِ أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ [الأنعام: ٢٢] ثُمَّ يَحْكِي عَنْهُمْ مَا يَجْرِي مَجْرَى الِاعْتِذَارِ مَعَ أَنَّهُمْ غَيْرُ عُقَلَاءٍ، لِأَنَّ هَذَا لَا يَلِيقُ بِحِكْمَةِ اللَّه تَعَالَى، وَأَيْضًا فَالْمُكَلَّفُونَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونُوا عُقَلَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، لِيَعْلَمُوا أَنَّهُمْ بِمَا يُعَامِلُهُمُ اللَّه بِهِ غَيْرُ مَظْلُومِينَ.
Birinciye cevap şudur: Allah Teâlâ'nın onları haşredip: {أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ} “Hani nerede ortaklarınız?” [En'âm 22] kavliyle kendilerini azarlaması, sonra da akıllı olmadıkları halde onlardan mazeret yerine geçen sözleri nakletmesi caiz değildir; zira bu, Allah Teâlâ'nın hikmetine yakışmaz. Ayrıca mükelleflerin kıyamet gününde, Allah'ın kendilerine uyguladığı muamelede haksızlığa uğramadıklarını bilmeleri için mutlaka akıllı olmaları gerekir.
وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي: أَنَّ النِّسْيَانَ: لِمَا كَانُوا عَلَيْهِ فِي دَارِ الدُّنْيَا مَعَ كَمَالِ الْعَقْلِ بَعِيدٌ لِأَنَّ الْعَاقِلَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَنْسَى مِثْلَ هَذِهِ الْأَحْوَالِ، وَإِنْ بَعُدَ الْعَهْدُ، وَإِنَّمَا يَجُوزُ أَنْ يَنْسَى الْيَسِيرَ مِنَ الْأُمُورِ وَلَوْلَا أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ لَجَوَّزْنَا
İkinciye cevap ise şudur: Aklın kemaliyle birlikte dünya yurdunda üzerinde bulundukları hali unutmaları uzaktır; zira üzerinden uzun zaman geçse bile akıllı bir kimsenin bu tür halleri unutması caiz değildir. O ancak önemsiz, küçük şeyleri unutabilir. Eğer durum böyle olmasaydı,
أَنْ يَكُونَ الْعَاقِلُ قَدْ مَارَسَ الْوِلَايَاتِ الْعَظِيمَةَ دَهْرًا طَوِيلًا، وَمَعَ ذَلِكَ فَقَدْ نَسِيَهُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ تَجْوِيزَهُ يُوجِبُ السَّفْسَطَةَ.
akıllı bir kimsenin uzun bir zaman büyük makamlarda bulunup yöneticilik yapmış olmasını ve buna rağmen bunu unutmuş olmasını caiz görürdük; malumdur ki bunu caiz görmek safsataya yol açar.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ الْقَوْمَ الَّذِينَ أَقْدَمُوا عَلَى ذَلِكَ الْكَذِبِ إِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُمْ مَا كَانُوا عُقَلَاءَ أَوْ كَانُوا عُقَلَاءَ، فَإِنْ قُلْنَا إِنَّهُمْ مَا كَانُوا عُقَلَاءَ فَهَذَا بَاطِلٌ لِأَنَّهُ لَا يَلِيقُ بِحِكْمَةِ اللَّه تَعَالَى أَنْ يَحْكِيَ كَلَامَ الْمَجَانِينِ فِي مَعْرِضِ تَمْهِيدِ الْعُذْرِ، وَإِنْ قُلْنَا إِنَّهُمْ كَانُوا عُقَلَاءَ فَهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى عَالِمٌ بِأَحْوَالِهِمْ، مُطَّلِعٌ عَلَى أَفْعَالِهِمْ وَيَعْلَمُونَ أَنَّ تَجْوِيزَ الْكَذِبِ عَلَى اللَّه مُحَالٌ، وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَفِيدُونَ بِذَلِكَ الْكَذِبِ إِلَّا زِيَادَةَ الْمَقْتِ وَالْغَضَبِ وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ امْتَنَعَ إِقْدَامُهُمْ فِي مِثْلِ هَذِهِ الْحَالَةِ عَلَى الْكَذِبِ.
İkinci Delil: Bu yalana cüret eden topluluk hakkında ya 'Onlar akıllı değillerdi' ya da 'Akıllı idiler' denecektir. Şayet 'Onlar akıllı değillerdi' dersek bu batıldır; çünkü mazeret beyanı makamında delilerin sözünü nakletmek Allah Teâlâ'nın hikmetine yakışmaz. Şayet 'Onlar akıllı idiler' dersek, onlar Allah Teâlâ'nın kendi hallerini bildiğini, fiillerine muttali olduğunu bilirler; yine Allah'a karşı yalan söylemenin caiz oluşunun imkânsızlığını ve bu yalan ile gazap ve öfkenin artmasından başka bir şey elde edemeyeceklerini de bilirler. Durum böyle olunca, böyle bir halde onların yalana cüret etmeleri imkânsızdır.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُمْ لَوْ كَذَبُوا فِي مَوْقِفِ الْقِيَامَةِ ثُمَّ حَلَفُوا عَلَى ذَلِكَ الْكَذِبِ لَكَانُوا قَدْ أَقْدَمُوا عَلَى هَذَيْنِ النَّوْعَيْنِ مِنَ الْقُبْحِ وَالذَّنْبِ وَذَلِكَ يُوجِبُ الْعِقَابَ، فَتَصِيرُ الدَّارُ الْآخِرَةُ دَارَ التَّكْلِيفِ، وَقَدْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، وَأَمَّا إِنْ قِيلَ إِنَّهُمْ لَا يَسْتَحِقُّونَ عَلَى ذَلِكَ الْكَذِبِ، وَعَلَى ذَلِكَ الْحَلِفِ الْكَاذِبِ عِقَابًا وَذَمًّا، فَهَذَا يَقْتَضِي حُصُولَ الْإِذْنِ مِنَ اللَّه تَعَالَى فِي ارْتِكَابِ الْقَبَائِحِ وَالذُّنُوبِ، وَأَنَّهُ بَاطِلٌ، فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ إِقْدَامُ أَهْلِ الْقِيَامَةِ عَلَى الْقَبِيحِ وَالْكَذِبِ.
Üçüncü Delil: Şayet onlar kıyamet duruşmasında yalan söyleseler, sonra da bu yalan üzere yemin etselerdi, bu iki tür çirkinliğe ve günaha cüret etmiş olurlardı; bu da cezayı gerektirirdi ve böylece ahiret yurdu teklif yurdu haline gelirdi. Oysa durumun böyle olmadığı hususunda icma etmişlerdir. Şayet 'Onlar bu yalandan ve bu yalan yere yeminden ötürü bir cezayı ve kınanmayı hak etmezler' denilirse, bu da Allah Teâlâ'dan çirkinlikleri ve günahları işlemeye izin verildiği manasını iktiza eder ki bu da batıldır. Bu vecihlerle sabit olmuştur ki, kıyamet ehlinin çirkinliğe ve yalana cüret etmesi caiz değildir.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا: فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالُوا يُحْمَلُ قَوْلُهُ وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ أَيْ مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ فِي اعْتِقَادِنَا وَظُنُونِنَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا مُوَحِّدِينَ مُتَبَاعِدِينَ مِنَ الشِّرْكِ.
Bu husus sabit olunca, o vakit onlar şöyle demişlerdir: {وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّa مُشْرِكِينَ} kavli, “Biz kendi inancımızda ve zannımızda müşrik değildik” manasına hamledilir. Çünkü o topluluk, kendilerinin muvahhid ve şirkten uzak olduklarına inanıyorlardı.
فَإِنْ قِيلَ: فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: يَكُونُونَ صَادِقِينَ فِيمَا أَخْبَرُوا عَنْهُ لِأَنَّهُمْ أَخْبَرُوا بِأَنَّهُمْ كَانُوا غَيْرَ مُشْرِكِينَ عِنْدَ أَنْفُسِهِمْ، فَلِمَاذَا قَالَ اللَّه تَعَالَى انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ وَلَنَا أَنَّهُ لَيْسَ تَحْتَ قَوْلِهِ انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَذَبُوا فِيمَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنْ قَوْلِهِ وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ حَتَّى يَلْزَمَنَا هَذَا السُّؤَالُ بَلْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ فِي دَارِ الدُّنْيَا فِي أُمُورٍ كَانُوا يُخْبِرُونَ عَنْهَا كَقَوْلِهِمْ: إِنَّهُمْ عَلَى صَوَابٍ وَإِنَّ مَا هُمْ عَلَيْهِ لَيْسَ بِشِرْكٍ وَالْكَذِبُ يَصِحُّ عَلَيْهِمْ فِي دَارِ الدُّنْيَا، وَإِنَّمَا يُنْفَى ذَلِكَ عَنْهُمْ فِي الْآخِرَةِ، وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ اخْتِلَافُ الْحَالَيْنِ، وَأَنَّهُمْ فِي دَارِ الدُّنْيَا كَانُوا يَكْذِبُونَ وَلَا يَحْتَرِزُونَ عَنْهُ وَأَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ يَحْتَرِزُونَ عَنِ الْكَذِبِ وَلَكِنْ حَيْثُ لَا يَنْفَعُهُمُ الصِّدْقُ فَلِتَعَلُّقِ أَحَدِ الْأَمْرَيْنِ بِالْآخَرِ أَظْهَرَ اللَّه تَعَالَى لِلرَّسُولِ ذَلِكَ وَبَيَّنَ أَنَّ الْقَوْمَ لِأَجْلِ شِرْكِهِمْ كَيْفَ يَكُونُ حَالُهُمْ فِي الْآخِرَةِ عِنْدَ الِاعْتِذَارِ مَعَ أَنَّهُمْ كَانُوا فِي دَارِ الدُّنْيَا يَكْذِبُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَيَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ عَلَى صَوَابٍ. هَذَا جُمْلَةُ كَلَامِ الْقَاضِي فِي تَقْرِيرِ الْقَوْلِ الَّذِي اخْتَارَهُ أَبُو عَلِيٍّ الْجُبَّائِيُّ.
Eğer: 'Bu takdire göre, onlar haber verdikleri hususta doğru sözlü olurlar; çünkü kendilerine göre müşrik olmadıklarını haber vermişlerdir. O halde Allah Teâlâ niçin {انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ} buyurmuştur?' denilirse, deriz ki: Bize bu sorunun yönelmesini gerektirecek şekilde, {انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ} kavlinin altında onların daha önce zikri geçen {وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} sözlerinde yalan söyledikleri anlamı yoktur. Aksine maksadın, 'Bak, dünya yurdunda haber verdikleri konularda kendilerine karşı nasıl yalan söylediler' manası olması caizdir; nitekim kendilerinin doğru yolda olduklarını ve üzerinde bulundukları şeyin şirk olmadığını söylemeleri gibi. Yalan onlar hakkında dünya yurdunda geçerlidir; ahirette ise onlardan nefyedilir. Hâsıl-ı kelam, Allah Teâlâ'nın: {انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ} kavminden maksat iki halin farklılığıdır: Onlar dünya yurdunda yalan söylüyor ve ondan sakınmıyorlardı; ahirette ise yalandan sakınmaktadırlar, fakat doğruluğun kendilerine fayda vermeyeceği bir yerdedirler. Bu iki durumun birbiriyle irtibatından dolayı Allah Teâlâ bunu Resûl'e göstermiş ve o topluluğun dünya yurdunda kendilerine karşı yalan söyleyip hak üzere olduklarını iddia etmelerine rağmen, ahirette mazeret beyanı sırasında şirkleri sebebiyle hallerinin nasıl olacağını beyan etmiştir. Ebû Ali el-Cübbâî'nin tercih ettiği görüşün takriri sadedinde Kâdî'nin sözünün özeti budur.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ الْكُفَّارَ يَكْذِبُونَ فِي هَذَا الْقَوْلِ قَالُوا: وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْكُفَّارَ قَدْ يَكْذِبُونَ فِي الْقِيَامَةِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ [المؤمنون: ١٠٧] مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ [الْأَنْعَامِ: ٢٨] وَالثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَما يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلى شَيْءٍ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْكاذِبُونَ [الْمُجَادَلَةِ: ١٨] بَعْدَ قَوْلِهِ وَيَحْلِفُونَ عَلَى الْكَذِبِ [الْمُجَادَلَةِ: ١٤] فَشَبَّهَ كَذِبَهُمْ فِي الْآخِرَةِ بِكَذِبِهِمْ فِي الدُّنْيَا. وَالثَّالِثُ: قَوْلُهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهُمْ قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْ قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ [الْكَهْفِ: ١٩] وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى إِقْدَامِهِمْ فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ عَلَى الْكَذِبِ. وَالرَّابِعُ: قَوْلُهُ حِكَايَةً عَنْهُمْ
İkinci Görüş: Bu, müfessirlerin cumhurunun görüşüdür ki kâfirler bu sözlerinde yalan söylemektedirler. Onlar şöyle demişlerdir: Kâfirlerin kıyamette yalan söyleyebileceklerine dair delil birtakım vecihlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ onların: {رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ} “Rabbimiz! Bizi buradan çıkar; eğer bir daha dönersek, şüphesiz biz zalimleriz” [Mü'minûn 107] dediklerini nakletmiş; bununla beraber Allah Teâlâ onlar hakkında: {وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ} “Geri gönderilseler bile mutlaka menedildikleri şeylere yine dönerlerdi” [En'âm 28] buyurarak haber vermiştir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın {وَيَحْلِفُونَ عَلَى الْكَذِبِ} “ve bile bile yalan yere yemin ederler” [Mücâdele 14] kavlinden sonra gelen: {يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَما يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلى شَيْءٍ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْكاذِبُونَ} “Allah onların hepsini dirilttiği gün, size yemin ettikleri gibi O'na da yemin ederler ve bir şey üzerinde olduklarını sanırlar. İyi bilin ki onlar yalancıların ta kendileridir” [Mücâdele 18] kavlidir. Burada onların ahiretteki yalanlarını dünyadaki yalanlarına benzetmiştir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği şu ayettir: {قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْ قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ} “İçlerinden biri: 'Ne kadar kaldınız?' dedi. 'Bir gün veya günün bir kısmı kadar kaldık' dediler” [Kehf 19]. Bunların tamamı, onların bazı vakitlerde yalana cüret ettiklerine delalet eder. Dördüncüsü: Onlardan naklen buyurduğu şu kavlidir:
وَنادَوْا يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ [الزخرف: ٧٧] / وَقَدْ عَلِمُوا أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَقْضِي عَلَيْهِمْ بِالْخَلَاصِ.
{وَنادَوْا يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ} “Ve: 'Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitirsin (bizi öldürsün)' diye feryat ederler” [Zuhruf 77]. Oysa onlar Allah Teâlâ'nın kendileri hakkında kurtuluş hükmü vermeyeceğini bilmişlerdir.
وَالْخَامِسُ: أَنَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ وَحَمْلُ هَذَا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ فِي ظُنُونِنَا وَعَقَائِدِنَا مُخَالَفَةٌ لِلظَّاهِرِ. ثُمَّ حَمْلُ قَوْلِهِ بَعْدَ ذَلِكَ انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ عَلَى أَنَّهُمْ كَذَبُوا فِي الدُّنْيَا يُوجِبُ فَكَّ نَظْمِ الْآيَةِ، وَصَرْفَ أَوَّلِ الْآيَةِ إِلَى أَحْوَالِ الْقِيَامَةِ وَصَرْفَ آخِرِهَا إِلَى أَحْوَالِ الدُّنْيَا وَهُوَ فِي غَايَةِ الْبُعْدِ. أَمَّا قَوْلُهُ إِمَّا أَنْ يَكُونُوا قَدْ كَذَبُوا حَالَ كَمَالِ الْعَقْلِ أَوْ حَالَ نُقْصَانِ الْعَقْلِ فَنَقُولُ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمْ حَالَ مَا عَايَنُوا أَهْوَالَ الْقِيَامَةِ، وَشَاهَدُوا مُوجِبَاتِ الْخَوْفِ الشَّدِيدِ اخْتَلَّتْ عُقُولُهُمْ فَذَكَرُوا هَذَا الْكَلَامَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ وَقَوْلُهُ: كَيْفَ يَلِيقُ بِحِكْمَةِ اللَّه تعالى أن يحكى عنهم مَا ذَكَرُوهُ فِي حَالِ اضْطِرَابِ الْعُقُولِ، فَهَذَا يُوجِبُ الْخَوْفَ الشَّدِيدَ عِنْدَ سَمَاعِ هَذَا الْكَلَامِ حَالَ كَوْنِهِمْ فِي الدُّنْيَا وَلَا مَقْصُودَ مِنْ تَنْزِيلِ هَذِهِ الْآيَاتِ إِلَّا ذَلِكَ. وَأَمَّا قَوْلُهُ ثَانِيًا الْمُكَلَّفُونَ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونُوا عُقَلَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَنَقُولُ: اخْتِلَالُ عُقُولِهِمْ سَاعَةً وَاحِدَةً حَالَ مَا يَتَكَلَّمُونَ بِهَذَا الْكَلَامِ لَا يَمْنَعُ مِنْ كَمَالِ عُقُولِهِمْ فِي سَائِرِ الْأَوْقَاتِ. فَهَذَا تَمَامُ الْكَلَامِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ واللَّه أَعْلَمُ.
Beşincisi: Allah Teâlâ bu ayette onların: {وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” dediklerini nakletmiştir; bunu 'biz zannımızda ve inançlarımızda müşrik değildik' manasına hamletmek ise zâhire muhaliftir. Sonra bundan sonraki {انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ} kavlini dünyada yalan söylediklerine hamletmek, ayetin nazmını bozmayı, ayetin başını kıyamet hallerine, sonunu ise dünya hallerine çevirmeyi gerektirir ki bu son derece uzaktır. Onların 'Ya tam akıl halinde ya da aklın noksanlığı halinde yalan söylemişlerdir' şeklindeki sözlerine gelince, biz deriz ki: Kıyametin dehşetlerini gördükleri ve şiddetli korku sebeplerine şahit oldukları anda akıllarının karıştığı ve bu sözü o vakitte söyledikleri görüşünün ileri sürülmesi uzak değildir. 'Akıllarının karıştığı anda söyledikleri şeylerin kendilerinden nakledilmesi Allah Teâlâ'nın hikmetine nasıl yakışır?' sözüne gelince; bu durum, dünyada iken bu sözü işitenlerde şiddetli bir korkuyu iktiza eder ve bu ayetlerin indirilmesindeki maksat da bundan başkası değildir. 'Mükelleflerin kıyamet gününde mutlaka akıllı olmaları gerekir' şeklindeki ikinci sözlerine gelince, biz deriz ki: Bu sözü söyledikleri esnada bir an akıllarının karışması, diğer vakitlerde akıllarının tam olmasına engel teşkil etmez. Bu mesele hakkındaki sözün tamamı budur; en doğrusunu Allah bilir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ فَالْمُرَادُ إِنْكَارُهُمْ كَوْنَهُمْ مُشْرِكِينَ، وَقَوْلُهُ وَضَلَّ عَنْهُمْ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ كَذَبُوا تَقْدِيرُهُ: وَكَيْفَ ضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ بِعِبَادَتِهِ مِنَ الْأَصْنَامِ فَلَمْ تُغْنِ عَنْهُمْ شَيْئًا وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كانوا يرجون شفاعتها ونصرتها لهم.
Allah Teâlâ'nın: {انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ} “Bak, kendilerine karşı nasıl yalan söylediler” kavline gelince, bundan murat onların müşrik olduklarını inkâr etmeleridir. {وَضَلَّ عَنْهُمْ} “ve onlardan kaybolup gitti” kavmi ise {كَذَبُوا} kavline matuftur; takdiri şöyledir: “İbadet etmekle uydurdukları putların kendilerinden nasıl kaybolup gittiğini [ve] kendilerine hiçbir fayda sağlamadığını [gör]”; zira onlar o putların şefaatini ve kendilerine yardım etmesini umuyorlardı.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٢٥]
[En'âm Suresi (6), Ayet 25]
وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها حَتَّى إِذا جاؤُكَ يُجادِلُونَكَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٢٥)
{وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها حَتَّى إِذا جاؤُكَ يُجادِلُونَكَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٢٥)} “İçlerinden seni dinleyenler de vardır. Fakat onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk. Onlar her türlü mucizeyi görseler bile yine ona inanmazlar. Nihayet sana geldiklerinde seninle tartışırlar ve o inkâr edenler: 'Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir' derler. (25)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَحْوَالَ الْكُفَّارِ فِي الْآخِرَةِ أَتْبَعَهُ بِمَا يُوجِبُ الْيَأْسَ عَنْ إِيمَانِ بَعْضِهِمْ فَقَالَ وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ kâfirlerin ahiretteki hallerini beyan edince, bunun peşinden bazılarının iman etmesinden ümit kesmeyi gerektiren hususu getirmiş ve: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ} “İçlerinden seni dinleyenler de vardır” buyurmuştur. Ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ حَضَرَ عِنْدَ رَسُولِ اللَّه ﷺ أَبُو سُفْيَانَ وَالْوَلِيدُ بن المغيرة والنضر بن الحرث وعقبة وَعُتْبَةُ وَشَيْبَةُ ابْنَا رَبِيعَةَ وَأُمَيَّةُ وَأُبَيٌّ ابْنَا خلف والحرث بْنُ/ عَامِرٍ وَأَبُو جَهِلٍ وَاسْتَمَعُوا إِلَى حَدِيثِ الرَّسُولِ ﷺ، فَقَالُوا لِلنَّضْرِ مَا يَقُولُ مُحَمَّدٌ فَقَالَ: لَا أَدْرِي مَا يَقُولُ لَكِنِّي أَرَاهُ يُحَرِّكُ شَفَتَيْهِ وَيَتَكَلَّمُ بِأَسَاطِيرِ الْأَوَّلِينَ كَالَّذِي كُنْتُ أُحَدِّثُكُمْ بِهِ عَنْ أَخْبَارِ القرون الأولى وقال أبو سفيان إني لا أرى بَعْضَ مَا يَقُولُ حَقًّا فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ كَلَّا فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى: وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَالْأَكِنَّةُ جَمْعُ كِنَانٍ وَهُوَ مَا وَقَى شَيْئًا وَسَتَرَهُ، مِثْلُ عِنَانٍ وَأَعِنَّةٍ، وَالْفِعْلُ مِنْهُ كَنَنْتُ وَأَكْنَنْتُ. وَأَمَّا قَوْلُهُ أَنْ يَفْقَهُوهُ فَقَالَ الزَّجَّاجُ:
Birinci Mesele: İbn Abbas şöyle demiştir: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) huzuruna Ebû Süfyân, Velîd b. Mugīre, Nadr b. el-Hâris, Ukbe, Rebîa'nın oğulları Utbe ile Şeybe, Halef'in oğulları Ümeyye ile Übey, Hâris b. Âmir ve Ebû Cehil gelip Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) sözünü dinlediler. Nadr'a: 'Muhammed ne diyor?' dediler. O da: 'Ne dediğini bilmiyorum; fakat dudaklarını kıpırdattığını ve size eski devirlerin haberlerinden naklettiğim gibi öncekilerin masallarını söylediğini görüyorum' dedi. Ebû Süfyân: 'Doğrusu ben onun söylediği bazı şeyleri hak görüyorum' deyince, Ebû Cehil: 'Asla!' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ şu ayeti indirdi: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ} “İçlerinden seni dinleyenler de vardır. Fakat onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler koyduk”. El-Ekinne (الْأَكِنَّةُ), kinân (كِنَان) kelimesinin çoğuludur; o da 'inân' (عِنَان) ve 'e'inne' (أَعِنَّة) kelimelerinde olduğu gibi bir şeyi koruyan ve örten şey demektir. Bu kökten gelen fiil 'kenentü' (كَنَنْتُ) ve 'eknentü' (أَكْنَنْتُ) şeklindedir. {أَنْ يَفْقَهُوهُ} kavmine gelince, Zeccâc şöyle demiştir:
مَوْضِعُ أَنْ نَصْبٌ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ لَهُ وَالْمَعْنَى وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً لِكَرَاهَةِ أَنْ يَفْقَهُوهُ فَلَمَّا حُذِفَتِ (اللَّامُ) نُصِبَتِ الْكَرَاهَةُ، وَلَمَّا حُذِفَتِ الْكَرَاهَةُ انْتَقَلَ نَصْبُهَا إِلَى (أَنْ) وَقَوْلُهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: الْوَقْرُ الثِّقَلُ فِي الْأُذُنِ.
“'En' kelimesinin konumu mef'ûlün leh olmak üzere nasptır; mana ise: 'Onu anlamalarını kerih gördüğümüz için kalplerinin üzerine örtüler koyduk' şeklindedir. (Lâm) hazfedilince kerâhe kelimesi mansub oldu; kerâhe kelimesi de hazfedilince onun nasbı (en) edatına intikal etti.” {وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً} “ve kulaklarına da bir ağırlık [koyduk]” kavmi hakkında İbnü's-Sikkît: “Vakr (الْوَقْرُ), kulaktaki ağırlıktır (sağırlıktır)” demiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ يَصْرِفُ عَنِ الْإِيمَانِ، وَيَمْنَعُ مِنْهُ وَيَحُولُ بَيْنَ الرَّجُلِ وَبَيْنَهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ جَعَلَ الْقَلْبَ فِي الْكِنَانِ الَّذِي يَمْنَعُهُ عَنِ الْإِيمَانِ، وَذَلِكَ هُوَ الْمَطْلُوبُ. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: لَا يُمْكِنُ إِجْرَاءُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى ظَاهِرِهَا وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَنْزَلَ الْقُرْآنَ لِيَكُونَ حُجَّةً لِلرَّسُولِ عَلَى الْكُفَّارِ لَا لِيَكُونَ حُجَّةً لِلْكُفَّارِ عَلَى الرَّسُولِ، وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ
İkinci Mesele: Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), Allah Teâlâ'nın bazen imandan çevireceğine, ona engel olacağına ve kişi ile imanın arasına gireceğine dair bu ayeti delil getirmişlerdir; zira bu ayet, O'nun kalbi imandan engelleyen bir örtü içine koyduğuna delalet etmektedir ki aranan da budur. Mutezile ise şöyle demiştir: Bu ayeti zâhirine göre hamletmek mümkün değildir; buna birtakım vecihler delalet eder: Birincisi: Allah Teâlâ Kur'an'ı kâfirlerin Peygamber'e karşı bir delili olsun diye değil, Peygamber'in kâfirlere karşı bir hücceti olsun diye indirmiştir. Şayet bu ayetten murat,
تَعَالَى مَنَعَ الْكُفَّارَ عَنِ الْإِيمَانِ لَكَانَ لَهُمْ أَنْ يَقُولُوا لِلرَّسُولِ لَمَّا حَكَمَ اللَّه تَعَالَى بِأَنَّهُ مَنَعَنَا مِنَ الْإِيمَانِ فَلِمَ يَذُمُّنَا عَلَى تَرْكِ الْإِيمَانِ، وَلِمَ يَدْعُونَا إِلَى فِعْلِ الْإِيمَانِ؟ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ مَنَعَهُمْ مِنَ الْإِيمَانِ ثُمَّ دَعَاهُمْ إِلَيْهِ لَكَانَ ذَلِكَ تَكْلِيفًا لِلْعَاجِزِ وَهُوَ مَنْفِيٌّ بِصَرِيحِ الْعَقْلِ وَبِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها [الْبَقَرَةِ: ٢٨٦] الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى صَرِيحَ هَذَا الْكَلَامِ عَنِ الْكُفَّارِ فِي مَعْرِضِ الذَّمِّ فَقَالَ تَعَالَى: وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ [فصلت: ٥] وَقَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ [الْبَقَرَةِ: ٨٨] وَإِذَا كَانَ قَدْ حَكَى اللَّه تَعَالَى هَذَا الْمَذْهَبَ عَنْهُمْ فِي مَعْرِضِ الذَّمِّ لَهُمُ امْتَنَعَ أَنْ يَذْكُرَهُ هاهنا فِي مَعْرِضِ التَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ، وَإِلَّا لَزِمَ التَّنَاقُضُ. وَالرَّابِعُ: أَنَّهُ لَا نِزَاعَ أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا يَفْهَمُونَ وَيَسْمَعُونَ وَيَعْقِلُونَ.
Allah Teâlâ'nın kâfirleri imandan engellemesi olsaydı, onların Peygamber'e: 'Mademki Allah Teâlâ bizi imandan engellediğine hükmetti, o halde bizi imanı terk ettiğimiz için niye kınıyor ve niçin bizi iman etmeye davet ediyor?' deme hakları olurdu. İkincisi: Allah Teâlâ onları imandan engelleyip sonra da imana davet etseydi, bu âciz olana güç yetiremeyeceği şeyi teklif etmek olurdu; bu ise hem sarih akıl ile hem de Allah Teâlâ'nın: {لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها} “Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez” [Bakara 286] kavliyle nefyedilmiştir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ bu sözün aynısını kâfirlerden zem makamında nakletmiş ve Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ} “Dediler ki: 'Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir ve kulaklarımızda da bir ağırlık vardır'” [Fussilet 5]. Başka bir ayette de: {وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ} “'Kalplerimiz perdelidir' dediler. Hayır, inkârları sebebiyle Allah onları lanetlemiştir” [Bakara 88] buyurmuştur. Allah Teâlâ bu mezhebi (görüşü) onları yerme sadedinde naklettiğine göre, onu burada azarlama ve kınama sadedinde zikretmesi imkânsızdır; aksi takdirde çelişki gerekir. Dördüncüsü: O kavmin anladıkları, duydukları ve akıl ettikleri hususunda hiçbir ihtilaf yoktur.
وَالْخَامِسُ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ وَرَدَتْ فِي مَعْرِضِ الذَّمِّ لَهُمْ عَلَى تَرْكِ الْإِيمَانِ وَلَوْ كَانَ هَذَا الصَّدُّ وَالْمَنْعُ مِنْ قِبَلِ اللَّه تَعَالَى لَمَا كَانُوا مَذْمُومِينَ بَلْ كَانُوا مَعْذُورِينَ. وَالسَّادِسُ: أَنَّ قَوْلَهُ حَتَّى إِذا جاؤُكَ يُجادِلُونَكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا يَفْقَهُونَ وَيُمَيِّزُونَ الْحَقَّ مِنَ الْبَاطِلِ، وَعِنْدَ هَذَا قَالُوا لَا بُدَّ مِنَ التَّأْوِيلِ وَهُوَ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ إِنَّ الْقَوْمَ كَانُوا يَسْتَمِعُونَ لِقِرَاءَةِ الرَّسُولِ ﷺ لِيَتَوَسَّلُوا بِسَمَاعِ قِرَاءَتِهِ إِلَى مَعْرِفَةِ مَكَانِهِ بِاللَّيْلِ فَيَقْصِدُوا قَتْلَهُ وَإِيذَاءَهُ فَعِنْدَ ذَلِكَ كَانَ اللَّه ﷾ يُلْقِي عَلَى قُلُوبِهِمُ النَّوْمَ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنَ الْأَكِنَّةِ، وَيَثْقُلُ أَسْمَاعُهُمْ عَنِ اسْتِمَاعِ تِلْكَ الْقِرَاءَةِ بِسَبَبِ ذَلِكَ النَّوْمِ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَالثَّانِي: أَنَّ الْإِنْسَانَ الَّذِي عَلِمَ اللَّه مِنْهُ أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ وَأَنَّهُ يَمُوتُ عَلَى الْكُفْرِ فَإِنَّهُ تَعَالَى يَسِمُ قَلْبَهُ بِعَلَامَةٍ مَخْصُوصَةٍ يَسْتَدِلُّ الْمَلَائِكَةُ بِرُؤْيَتِهَا عَلَى أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ، فَصَارَتْ تِلْكَ الْعَلَامَةُ دَلَالَةً عَلَى أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ.
Beşincisi: Bu ayet, imanı terk etmelerinden dolayı onları yerme sadedinde varit olmuştur; şayet bu yüz çevirme ve engelleme Allah Teâlâ tarafından olsaydı, onlar kınanmaz, aksine mazeretli olurlardı. Altıncısı: {حَتَّى إِذا جاؤُكَ يُجادِلُونَكَ} “Nihayet sana geldiklerinde seninle tartışırlar” kavli, onların hak ile batılı anladıklarına ve birbirinden ayırt ettiklerine delalet eder. İşte bu sebeple onlar tevilin kaçınılmaz olduğunu söylemişlerdir ki bu da birkaç vecihtir: Birincisi: el-Cübbâî şöyle demiştir: O kavim, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kıraatini dinleyerek onun sesini duymak vasıtasıyla geceleyin bulunduğu yeri öğrenmek, böylece onu öldürmeyi ve ona eziyet etmeyi kastetmek için dinliyorlardı. İşte o vakit Allah (celle celâluhû) onların kalplerine uyku veriyordu ki 'ekinnetün' (örtüler) ifadesinden murat budur; bu uyku sebebiyle kulakları o kıraati dinlemekten ağırlaşıyordu ki {وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً} kavlinden murat da budur. İkincisi: Allah'ın iman etmeyeceğini ve küfür üzere öleceğini bildiği insanın kalbine Teâlâ özel bir işaret koyar; melekler bu işareti görmekle onun iman etmeyeceğine istidlal ederler. Böylece o işaret, onların iman etmeyeceklerine dair bir delil olmuştur.
وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: لَا يَبْعُدُ تَسْمِيَةُ تِلْكَ الْعَلَامَةِ بِالْكِنَانِ وَالْغِطَاءِ الْمَانِعِ، مَعَ أَنَّ تِلْكَ الْعَلَامَةَ فِي نَفْسِهَا لَيْسَتْ مَانِعَةً عَنِ الْإِيمَانِ.
Bu husus sabit olunca deriz ki: O işaretin bizzat kendisi imana engel olmamakla birlikte, ona 'kinân' (örtü) ve engelleyici perde adının verilmesi uzak bir ihtimal değildir.
وَالتَّأْوِيلُ الثَّالِثُ: أَنَّهُمْ لَمَّا أَصَرُّوا عَلَى الْكُفْرِ وَعَانَدُوا وَصَمَّمُوا عَلَيْهِ، فَصَارَ عُدُولُهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ وَالْحَالَةُ هَذِهِ كَالْكِنَانِ الْمَانِعِ عَنِ الْإِيمَانِ، فَذَكَرَ اللَّه تَعَالَى الْكِنَانَ كِنَايَةً عَنْ هَذَا الْمَعْنَى.
Üçüncü Tevil: Onlar küfürde ısrar edip inatlaştıklarında ve onda kararlı olduklarında, bu durumdaki imandan yüz çevirmeleri imana engel olan bir örtü gibi oldu; Allah Teâlâ da bu manadan kinaye olarak 'kinân'ı (örtüyü) zikretti.
وَالتَّأْوِيلُ الرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا مَنَعَهُمُ الْأَلْطَافَ الَّتِي إِنَّمَا تَصْلُحُ أَنْ تُفْعَلَ بِمَنْ قَدِ اهْتَدَى فَأَخْلَاهُمْ مِنْهَا، وَفَوَّضَ أَمْرَهُمْ إِلَى أَنْفُسِهِمْ لِسُوءِ صَنِيعِهِمْ لَمْ يَبْعُدْ أَنْ يُضِيفَ ذَلِكَ إِلَى نَفْسِهِ فَيَقُولُ وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً.
Dördüncü Tevil: Allah Teâlâ, ancak hidayete ermiş kimseye yapılması uygun olan lütufları onlardan menedip onları bundan mahrum bırakınca ve kötü amelleri sebebiyle işlerini kendi nefislerine havale edince, bunu kendisine nispet ederek: {وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً} “kalplerinin üzerine örtüler koyduk” buyurması uzak bir ihtimal değildir.
وَالتَّأْوِيلُ الْخَامِسُ: أَنْ يَكُونَ هَذَا الْكَلَامُ وَرَدَ حِكَايَةً لِمَا كَانُوا يَذْكُرُونَهُ مِنْ قَوْلِهِمْ وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ [فصلت: ٥] .
Beşinci Tevil: Bu sözün, onların: {وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ} “Dediler ki: 'Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir ve kulaklarımızda da bir ağırlık vardır'” [Fussilet 5] şeklindeki sözlerini hikâye olarak varit olmasıdır.
وَالْجَوَابُ عَنِ الْوُجُوهِ الَّتِي تَمَسَّكُوا بِهَا فِي بَيَانِ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ حَمْلُ الْكِنَانِ وَالْوَقْرِ عَلَى أَنَّ اللَّه تَعَالَى مَنَعَهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ، وَهُوَ أَنْ نَقُولَ: بَلِ الْبُرْهَانُ الْعَقْلِيُّ السَّاطِعُ قَائِمٌ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْمَعْنَى، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَبْدَ الَّذِي أَتَى بِالْكُفْرِ إِنْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى الْإِتْيَانِ بِالْإِيمَانِ، فَقَدْ صَحَّ قَوْلُنَا إِنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي حَمَلَهُ عَلَى الْكُفْرِ وَصَدَّهُ عَنِ الْإِيمَانِ.
Örtü ve ağırlığın Allah Teâlâ'nın onları imandan engellediği manasına hamledilemeyeceğini beyan hususunda onların tutundukları vecihlere cevap şudur ki biz deriz: Bilakis parlak aklî bürhan bu mananın sıhhati üzerinde kâimdir. Şöyle ki: Küfrü işleyen kul şayet imanı getirmeye güç yetiremiyorsa, onu küfre sevk edenin ve imandan alıkoyanın Allah Teâlâ olduğu şeklindeki sözümüz sahih olmuştur.
وَأَمَّا إِنْ قُلْنَا: إِنَّ الْقَادِرَ عَلَى الْكُفْرِ كَانَ قَادِرًا عَلَى الْإِيمَانِ فَنَقُولُ: يَمْتَنِعُ صَيْرُورَةُ تِلْكَ الْقُدْرَةِ مَصْدَرًا لِلْكُفْرِ دُونَ الْإِيمَانِ، إِلَّا عِنْدَ انْضِمَامِ تِلْكَ الدَّاعِيَةِ، وَقَدْ عَرَفْتَ فِي هَذَا الْكِتَابِ أَنَّ مَجْمُوعَ الْقُدْرَةِ مَعَ الدَّاعِي يُوجِبُ الْفِعْلَ، فَيَكُونُ الْكُفْرُ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ مِنَ اللَّه تَعَالَى، وَتَكُونُ تِلْكَ الدَّاعِيَةُ الْجَارَّةُ إِلَى الْكُفْرِ كِنَانًا لِلْقَلْبِ عَنِ الْإِيمَانِ، وَوَقْرًا لِلسَّمْعِ عَنِ اسْتِمَاعِ دَلَائِلِ الْإِيمَانِ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ الْبُرْهَانَ الْعَقْلِيَّ مُطَابِقٌ لِمَا دَلَّ عَلَيْهِ ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ.
Şayet 'Küfre gücü yeten kimse imana da kadirdi' dersek, deriz ki: O gücün, imana değil de sadece küfre kaynaklık etmesi ancak o sevk edici arzunun (dâiyenin) katılmasıyla mümkündür. Sen bu kitapta dâiye ile birlikte kudretin toplamının fiili zorunlu kıldığını öğrenmiştin. Bu takdire göre küfür Allah Teâlâ'dan olmuş olur; küfre çeken o dâiye de kalbin imana karşı bir örtüsü ve kulağın iman delillerini işitmesine karşı bir ağırlığı olur. Zikrettiğimiz hususla sabit oldu ki aklî bürhan, bu ayetin zâhirinin delalet ettiği manaya tamamen uygundur.
وَإِذَا ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ الْعَقْلِيِّ صِحَّةُ مَا دَلَّ عَلَيْهِ ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ، وَجَبَ حَمْلُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَيْهِ عَمَلًا بِالْبُرْهَانِ وَبِظَاهِرِ الْقُرْآنِ، واللَّه أَعْلَمُ.
Aklî delille bu ayetin zâhirinin delalet ettiği hususun sıhhati sabit olunca, hem bürhana hem de Kur'an'ın zâhirine uyarak bu ayeti ona hamletmek vacip olmuştur; en doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ فَذَكَرَهُ بِصِيغَةِ الْإِفْرَادِ ثُمَّ قَالَ: عَلى قُلُوبِهِمْ فَذَكَرَهُ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ. وَإِنَّمَا حَسُنَ ذَلِكَ لِأَنَّ صِيغَةَ (مَنْ) وَاحِدٌ فِي اللَّفْظِ جَمْعٌ فِي الْمَعْنَى.
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ} buyurarak onu tekil lafızla zikretmiş, sonra: {عَلى قُلُوبِهِمْ} buyurarak çoğul kalıbıyla zikretmiştir. Bunun güzel olması şundandır: Çünkü “men” (مَنْ) lafzı lafızda tekil, manada ise çoğuldur.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ دَلِيلٍ وَحُجَّةٍ/ لَا يُؤْمِنُوا بِهَا لِأَجْلِ أَنَّ اللَّه تَعَالَى جَعَلَ عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً، وَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى فَسَادِ التَّأْوِيلِ الْأَوَّلِ الَّذِي نَقَلْنَاهُ عَنِ الْجُبَّائِيِّ، وَلِأَنَّهُ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً إِلْقَاءَ النَّوْمِ عَلَى قُلُوبِ الْكُفَّارِ لِئَلَّا يُمْكِنُهُمُ التَّوَسُّلُ بِسَمَاعِ صَوْتِهِ عَلَى وِجْدَانِ مَكَانِهِ لَمَا كَانَ قوله وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها لَائِقًا بِهَذَا الْكَلَامِ، وَأَيْضًا لَوْ كَانَ الْمُرَادُ مَا ذَكَرَهُ الْجُبَّائِيُّ لَكَانَ يَجِبُ أَنْ يُقَالَ: وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَسْمَعُوهُ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ الَّذِي ذَكَرَهُ الْجُبَّائِيُّ إِنَّمَا يَحْصُلُ بِالْمَنْعِ مِنْ سَمَاعِ صَوْتِ الرَّسُولِ ﵇ أَمَّا الْمَنْعُ مِنْ نَفْسِ كَلَامِهِ وَمِنْ فَهْمِ مَقْصُودِهِ، فَلَا تَعَلُّقَ لَهُ بِمَا ذَكَرَهُ الْجُبَّائِيُّ فَظَهَرَ سُقُوطُ قَوْلِهِ. واللَّه أَعْلَمُ.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها} “Onlar her türlü mucizeyi görseler bile yine ona inanmazlar” kavline gelince, İbn Abbas şöyle demiştir: Allah Teâlâ kalplerinin üzerine örtüler koyduğu için onlar her delili ve hücceti görseler de ona inanmazlar. Bu ayet, Cübbâî'den naklettiğimiz birinci tevilin batıl olduğuna delalet eder; zira Allah Teâlâ'nın: {وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً} kavlinden maksat kâfirlerin kalplerine uyku vermek olsaydı -ki onun sesini işitmek vasıtasıyla bulunduğu yeri tespit etmeleri mümkün olmasın-, O'nun {وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها} kavli bu sözle uyumlu olmazdı. Ayrıca murat Cübbâî'nin zikrettiği şey olsaydı: “Onu işitmesinler diye kalplerine örtüler koyduk” denilmesi gerekirdi; çünkü Cübbâî'nin zikrettiği maksat ancak Resûl'ün (aleyhisselâm) sesini işitmekten menedilmekle hâsıl olur. Sözün kendisinden ve maksadını anlamaktan engellenmenin ise Cübbâî'nin zikrettiği şeyle bir alakası yoktur; böylece onun sözünün tutarsızlığı açığa çıkmıştır. En doğrusunu Allah bilir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى إِذا جاؤُكَ يُجادِلُونَكَ فَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ جُمْلَةٌ أُخْرَى مرتبة على ما قبلها وحَتَّى فِي هَذَا الْمَوْضِعِ هِيَ الَّتِي يَقَعُ بَعْدَهَا الجمل، والجملة هي قوله إِذا جاؤُكَ يُجادِلُونَكَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا، وَيُجَادِلُونَكَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ وَقَوْلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا تَفْسِيرٌ لِقَوْلِهِ يُجادِلُونَكَ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ بَلَغَ بِتَكْذِيبِهِمُ الْآيَاتِ إِلَى أَنَّهُمْ يُجَادِلُونَكَ وَيُنَاكِرُونَكَ، وَفَسَّرَ مُجَادَلَتَهُمْ بِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَأَصْلُ الْأَسَاطِيرِ مِنَ السَّطْرِ، وَهُوَ أَنْ يَجْعَلَ شَيْئًا مُمْتَدًّا مُؤَلَّفًا وَمِنْهُ سَطْرُ الْكِتَابِ وَسَطْرٌ مِنْ شَجَرٍ مَغْرُوسٍ. قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: يُقَالُ سَطْرٌ وَسَطَرٌ، فَمَنْ قَالَ سَطْرٌ فَجَمْعُهُ فِي الْقَلِيلِ أَسْطُرٌ وَالْكَثِيرِ سُطُورٌ، وَمَنْ قَالَ سَطَرٌ فَجَمْعُهُ أَسْطَارٌ، وَالْأَسَاطِيرُ جَمْعُ الْجَمْعِ، وَقَالَ الْجُبَّائِيُّ: وَاحِدُ الْأَسَاطِيرِ أُسْطُورٌ وَأُسْطُورَةٌ وَأَسْطِيرٌ وَأَسْطِيرَةٌ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: وَاحِدُ الْأَسَاطِيرِ أُسْطُورَةٌ مِثْلَ أَحَادِيثَ وَأُحْدُوثَةٍ. وَقَالَ أَبُو زَيْدٍ: الْأَسَاطِيرُ مِنَ الْجَمْعِ الَّذِي لَا وَاحِدَ لَهُ مِثْلَ عَبَادِيدَ ثُمَّ قَالَ الْجُمْهُورُ: أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ مَا سَطَرَهُ الْأَوَّلُونَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَعْنَاهُ أَحَادِيثُ الْأَوَّلِينَ الَّتِي كَانُوا يَسْطُرُونَهَا أَيْ يَكْتُبُونَهَا. فَأَمَّا قَوْلُ مَنْ فَسَّرَ الْأَسَاطِيرَ بِالتُّرَّهَاتِ، فَهُوَ مَعْنًى وَلَيْسَ مُفَسِّرًا. وَلَمَّا كَانَتْ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ مِثْلَ حَدِيثِ رُسْتُمَ وَاسْفَنْدِيَارَ كَلَامًا لَا فَائِدَةَ فِيهِ لَا جَرَمَ فُسِّرَتْ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ بِالتُّرَّهَاتِ.
Allah Teâlâ'nın: {حَتَّى إِذا جاؤُكَ يُجادِلُونَكَ} “Nihayet sana geldiklerinde seninle tartışırlar” kavline gelince; bil ki bu söz kendisinden öncekine terettüp eden başka bir cümledir. Bu makamdaki {حَتَّى} kendisinden sonra cümlelerin geldiği harftir; cümle ise {إِذا جاؤُكَ يُجادِلُونَكَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا} sözüdür. {يُجَادِلُونَكَ} hal konumundadır, {يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا} kavli ise {يُجادِلُونَكَ} sözünün tefsiridir. Mana şudur: Onların ayetleri yalanlamaları öyle bir dereceye vardı ki seninle tartışıp seni inkâr ederler. Onların bu tartışmasını ise {إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ} “Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir” demeleriyle tefsir etmiştir. Vâhidî şöyle demiştir: “Esâtîr (الْأَسَاطِيرُ) kelimesinin aslı satr (السَّطْرُ) kökündendir; o da bir şeyi uzatılmış ve dizilmiş kılmaktır. Kitabın satırı ve dikilmiş ağaç dizisi (satrı) bundandır. İbnü's-Sikkît şöyle demiştir: 'Satr' ve 'setar' denilir; 'satr' diyen kimseye göre onun azlık çoğulu 'estur' (أَسْطُرٌ), çokluk çoğulu ise 'sütûr' (سُطُورٌ) gelir; 'setar' diyen kimseye göre çoğulu 'estâr' (أَسْطَارٌ) gelir; 'esâtîr' ise çoğulun çoğuludur. Cübbâî: 'Esâtîr'in tekili üstûr (أُسْطُورٌ), üstûre (أُسْطُورَةٌ), estîr (أَسْطِيرٌ) ve estîre (أَسْطِيرَةٌ) gelir' demiştir. Zeccâc ise: 'Esâtîr'in tekili, ehâdîs ve uhdûse kelimelerinde olduğu gibi üstûre'dir' demiştir. Ebû Zeyd: 'Esâtîr, ebâdîd kelimesi gibi tekili olmayan çoğullardandır' demiştir.” Sonra cumhur şöyle demiştir: Öncekilerin esâtîri, öncekilerin satırlara döktüğü (yazdığı) şeylerdir. İbn Abbas şöyle demiştir: “Bunun manası, öncekilerin satıra döktükleri yani yazdıkları hikâyeleridir.” Esâtîr kelimesini “türrehât” (boş laflar, hurafeler) diye tefsir eden kimsenin sözü ise bir manadır, tefsir değildir. Öncekilerin esâtîri -Rüstem ve İsfendiyar hikâyesi gibi- kendisinde hiçbir fayda bulunmayan sözler olunca, şüphesiz esâtîrü'l-evvelîn hurafeler/boş laflar diye tefsir edilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ كَانَ مَقْصُودُ الْقَوْمِ مِنْ ذِكْرِ قَوْلِهِمْ إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ الْقَدْحَ فِي كَوْنِ الْقُرْآنِ مُعْجِزًا فَكَأَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّ هَذَا الْكَلَامَ مِنْ جِنْسِ سَائِرِ الْحِكَايَاتِ الْمَكْتُوبَةِ، وَالْقِصَصِ الْمَذْكُورَةِ لِلْأَوَّلِينَ، وَإِذَا كَانَ هَذَا مِنْ جِنْسِ تِلْكَ الْكُتُبِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى حِكَايَاتِ الْأَوَّلِينَ وَأَقَاصِيصِ الْأَقْدَمِينَ لم يكن معجزا خارقا للعبادة. وَأَجَابَ الْقَاضِي عَنْهُ بِأَنْ قَالَ: هَذَا السُّؤَالُ مَدْفُوعٌ لِأَنَّهُ يَلْزَمُ أَنْ يُقَالَ لَوْ كَانَ فِي مَقْدُورِكُمْ مُعَارَضَتُهُ لَوَجَبَ أَنْ تَأْتُوا بِتِلْكَ الْمُعَارَضَةِ وَحَيْثُ لَمْ يَقْدِرُوا عَلَيْهَا ظَهَرَ أَنَّهَا مُعْجِزَةٌ. وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: كَانَ لِلْقَوْمِ أَنْ يَقُولُوا نَحْنُ وَإِنْ كُنَّا أَرْبَابَ/ هَذَا اللِّسَانِ الْعَرَبِيِّ إِلَّا أَنَّا لَا نَعْرِفُ كَيْفِيَّةَ تَصْنِيفِ الْكُتُبِ وَتَأْلِيفِهَا وَلَسْنَا أَهْلًا لِذَلِكَ. وَلَا يَلْزَمُ مِنْ عَجْزِنَا عَنِ التَّصْنِيفِ كَوْنُ الْقُرْآنِ مُعْجِزًا لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّهُ مَنْ جِنْسِ سَائِرِ الْكُتُبِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى أَخْبَارِ الْأَوَّلِينَ وَأَقَاصِيصِ الْأَقْدَمِينَ.
Dördüncü Mesele: Bil ki o topluluğun {إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ} “Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir” sözünü zikretmekten maksatları Kur'an'ın mucize oluşunu karalamaktı. Sanki şöyle demişlerdi: “Bu söz, yazılı diğer hikâyeler ve öncekilerin zikredilen kıssaları cinsindendir. Mademki bu, öncekilerin hikâyelerini ve geçmişlerin kıssalarını ihtiva eden o kitaplar cinsindendir, o halde âdeti aşan bir mucize değildir.” Kâdî buna şöyle diyerek cevap vermiştir: “Bu itiraz bertaraf edilmiştir; çünkü onlara şöyle denilmesi gerekir: Şayet ona muaraza etmek (benzerini getirmek) sizin gücünüz dahilinde olsaydı, bu muarazayı ortaya koymanız vacip olurdu; buna güç yetiremediklerine göre onun mucize olduğu açığa çıkmıştır.” Birisi şöyle diyebilir: O kavmin: “Biz gerçi bu Arap lisanının ehliyiz, ancak kitapların nasıl tasnif ve telif edileceğini bilmiyoruz ve buna ehil değiliz. Bizim tasniften âciz olmamız Kur'an'ın bir mucize olmasını gerektirmez; çünkü biz onun, öncekilerin haberlerini ve geçmişlerin kıssalarını ihtiva eden diğer kitaplar cinsinden olduğunu beyan ettik” deme hakları vardı.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْجَوَابَ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ سَيَأْتِي في الآية المذكورة بعد ذلك.
Bil ki bu soruya cevap, bundan sonra zikredilen ayette gelecektir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٢٦]
[En'âm Suresi (6), Ayet 26]
وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ (٢٦)
{وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ (٢٦)} “Onlar hem başkalarını ondan menederler hem de kendileri ondan uzak dururlar. Onlar ancak kendilerini helak ederler de farkında olmazlar. (26)”
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُمْ طَعَنُوا فِي كَوْنِ الْقُرْآنِ مُعْجِزًا بِأَنْ قَالُوا: إِنَّهُ مِنْ جِنْسِ أَسَاطِيرِ الْأَوَّلِينَ وَأَقَاصِيصِ الْأَقْدَمِينَ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ، وَقَدْ سَبَقَ ذِكْرُ الْقُرْآنِ وَذِكْرُ مُحَمَّدٍ ﵇، فَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ عَنْهُ مُحْتَمِلٌ أَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى الْقُرْآنِ وَأَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى مُحَمَّدٍ ﵊، فَلِهَذَا السَّبَبِ اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ أَيْ عَنِ الْقُرْآنِ وَتَدَبُّرِهِ وَالِاسْتِمَاعِ لَهُ. وَقَالَ آخَرُونَ: بَلِ الْمُرَادُ يَنْهَوْنَ عَنِ الرَّسُولِ.
Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ onların: “O, öncekilerin masalları ve geçmişlerin kıssaları cinsindendir” diyerek Kur'an'ın mucize oluşunu karaladıklarını beyan edince, bu ayette onların ondan menettiklerini ve ondan uzak durduklarını beyan etmiştir. Daha önce hem Kur'an'ın hem de Muhammed'in (aleyhisselâm) zikri geçmişti; dolayısıyla {عَنْهُ} kavmindeki zamirin Kur'an'a dönmesi muhtemel olduğu gibi, Muhammed'e (aleyhisselâm) dönmesi de muhtemeldir. Bu sebeple müfessirler ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ} yani Kur'an'dan, onu tefekkür etmekten ve onu dinlemekten meneder ve uzak dururlar. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis maksat, Resûl'den menetmeleridir.
وَاعْلَمْ أَنَّ النَّهْيَ عَنِ الرَّسُولِ ﵇ مُحَالٌ بَلْ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ النَّهْيَ عَنْ فِعْلٍ يَتَعَلَّقُ بِهِ ﵊، وَهُوَ غَيْرُ مَذْكُورٍ فَلَا جَرَمَ حَصَلَ فِيهِ قَوْلَانِ: مِنْهُمْ مَنْ قَالَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ يَنْهَوْنَ عَنِ التَّصْدِيقِ بِنُبُوَّتِهِ وَالْإِقْرَارِ بِرِسَالَتِهِ. وَقَالَ عَطَاءٌ وَمُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِي أَبِي طَالِبٍ كَانَ يَنْهَى قُرَيْشًا عَنْ إِيذَاءِ النَّبِيِّ ﵊، ثُمَّ يَتَبَاعَدُ عَنْهُ وَلَا يَتْبَعُهُ عَلَى دِينِهِ.
Bil ki Resûl'ün (aleyhisselâm) bizzat kendisinden menetmek imkânsızdır; aksine maksadın ona (aleyhisselâm) taalluk eden bir fiilden menetmek olması kaçınılmazdır ki bu fiil de zikredilmemiştir. Dolayısıyla bunda iki görüş hâsıl olmuştur: Onlardan bazısı, muradın onun peygamberliğini tasdik etmekten ve risaletini ikrar etmekten menetmeleri olduğunu söylemiştir. Atâ ve Mukâtil ise şöyle demiştir: Bu ayet Ebû Tâlib hakkında inmiştir; o Kureyş'i Peygamber'e (aleyhisselâm) eziyet etmekten meneder, sonra da kendisi ondan uzak durur ve onun dinine uymazdı.
وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَشْبَهُ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ جَمِيعَ الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ تَقْتَضِي ذَمَّ طَرِيقَتِهِمْ، فَكَذَلِكَ قَوْلُهُ وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ مَحْمُولًا عَلَى أَمْرٍ مَذْمُومٍ، فَلَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى أَنَّ أَبَا طَالِبٍ كَانَ يَنْهَى عَنْ إِيذَائِهِ، لَمَا حَصَلَ هَذَا النَّظْمُ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ يَعْنِي بِهِ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ. وَلَا يَلِيقُ ذَلِكَ بِأَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ النَّهْيَ عَنْ أَذِيَّتِهِ، لِأَنَّ ذَلِكَ حَسَنٌ لَا يُوجِبُ الْهَلَاكَ.
Birinci görüş iki vecihten dolayı daha uygundur: Birincisi: Bu ayetten önceki bütün ayetler onların tuttukları yolu yermeyi iktiza etmektedir; aynı şekilde {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ} kavlinin de zemmedilen bir işe hamledilmesi gerekir. Şayet biz bunu Ebû Tâlib'in ona eziyet etmekten menetmesi manasına hamledersek bu nazım hâsıl olmaz. İkincisi: Allah Teâlâ bundan sonra: {وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ} buyurmuştur ki bununla daha önce zikredilen şeyi kastetmektedir. Bu da {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ} kavlinden muradın ona eziyet etmekten menetmek olmasına uygun düşmez; çünkü bu güzel bir davranıştır, helaki gerektirmez.
فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ قوله وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ يرجع إلى قَوْلِهِ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ لَا إِلَى قَوْلِهِ يَنْهَوْنَ عَنْهُ لِأَنَّ الْمُرَادَ بِذَلِكَ أَنَّهُمْ يَبْعُدُونَ عَنْهُ بِمُفَارَقَةِ دِينِهِ، وَتَرْكِ الْمُوَافَقَةِ لَهُ وَذَلِكَ ذَمٌّ فَلَا يَصِحُّ مَا رَجَّحْتُمْ بِهِ هَذَا الْقَوْلَ.
Eğer: '{وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ} kavli, {يَنْهَوْنَ عَنْهُ} kavline değil, {وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ} kavline racidir; çünkü bununla maksat onların onun dininden ayrılmak ve ona muvafakat etmeyi terk etmek suretiyle ondan uzaklaşmalarıdır ki bu bir yerilmedir; dolayısıyla bu görüşü kendisiyle tercih ettiğiniz delil sahih olmaz' denilirse;
قُلْنَا: إِنَّ ظَاهِرَ قَوْلِهِ وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ يَرْجِعُ إِلَى كُلِّ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ لِأَنَّهُ بِمَنْزِلَةِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ فَلَانًا يَبْعُدُ عَنِ الشَّيْءِ الْفُلَانِيِّ وَيَنْفُرُ عَنْهُ وَلَا يَضُرُّ بِذَلِكَ إِلَّا نَفْسَهُ، فَلَا يَكُونُ هَذَا الضَّرَرُ مُتَعَلِّقًا بِأَحَدِ الْأَمْرَيْنِ دُونَ الْآخَرِ.
Biz deriz ki: {وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ} “Onlar ancak kendilerini helak ederler” kavlinin zahiri, zikri geçen şeylerin tamamına racidir. Çünkü bu; 'Filanca kimse filan şeyden uzaklaşmakta, ondan nefret edip kaçmakta ve bununla ancak kendisine zarar vermektedir' denilmesi gibidir; dolayısıyla bu zarar, diğerini dışarıda bırakarak bu iki durumdan yalnızca birine taalluk etmez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ أُولَئِكَ الْكُفَّارَ كَانُوا يُعَامِلُونَ رَسُولَ اللَّه ﷺ بِنَوْعَيْنِ مِنَ الْقَبِيحِ. الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ كَانُوا يَنْهَوْنَ النَّاسَ عَنْ قَبُولِ دِينِهِ وَالْإِقْرَارِ بِنُبُوَّتِهِ. وَالثَّانِي: كَانُوا يَنْأَوْنَ عَنْهُ، وَالنَّأْيُ الْبُعْدُ يُقَالُ: نَأَى يَنْأَى إِذَا بَعُدَ.
İkinci Mesele: Bil ki o kâfirler, Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) karşı iki türlü çirkin muamelede bulunuyorlardı: Birincisi: İnsanları onun dinini kabul etmekten ve peygamberliğini ikrar etmekten menediyorlardı. İkincisi: Kendileri de ondan uzak duruyorlardı. Ne'y (النأي) uzaklaşmak demektir; nâe yen'e (نَأَى يَنْأَى) uzaklaştığı zaman kullanılır.
ثُمَّ قَالَ: وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، أَيْ وَمَا يُهْلِكُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ بِسَبَبِ تَمَادِيهِمْ فِي الْكُفْرِ وَغُلُوِّهِمْ فِيهِ وَمَا يَشْعُرُونَ أَنَّهُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَيُذْهِبُونَهَا إِلَى النَّارِ بِمَا يَرْتَكِبُونَ مِنَ الْكُفْرِ والمعصية، واللَّه أعلم.
Sonra Allah Teâlâ: {وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ} “Onlar ancak kendilerini helak ederler de farkında olmazlar” buyurmuştur. İbn Abbâs şöyle demiştir: Yani küfürde ısrar etmeleri ve onda aşırı gitmeleri sebebiyle ancak kendilerini helak ederler; irtikâp ettikleri küfür ve isyan sebebiyle kendilerini helak ettiklerinin ve cehenneme sürüklediklerinin ise farkında değillerdir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٢٧ الى ٢٨]
[En'âm Suresi (6), 27-28. Ayetler]
وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقالُوا يَا لَيْتَنا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢٧) بَلْ بَدا لَهُمْ مَا كانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (٢٨)
{وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقالُوا يَا لَيْتَنا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢٧) بَلْ بَدا لَهُمْ مَا كانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (٢٨)} “Onların ateşin karşısında durdurulup da: 'Ah, keşke [dünyaya] geri döndürülsek de Rabbimizin ayetlerini yalanlamasak ve müminlerden olsak!' dediklerini bir görsen! Hayır, daha önce gizlemekte oldukları şeyler karşılarına çıktı. Eğer geri döndürülselerdi bile yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi; muhakkak ki onlar yalancıdırlar.”
[في قوله تعالى وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ صِفَةَ مَنْ يَنْهَى عَنْ مُتَابَعَةِ الرَّسُولِ ﵊، وَيَنْأَى عَنْ طَاعَتِهِ بِأَنَّهُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ شَرَحَ كَيْفِيَّةَ ذَلِكَ الْهَلَاكِ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَفِيهَا مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: {وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ} “Onların ateşin karşısında durdurulduklarını bir görsen!” kavli hakkında] Bil ki Allah Teâlâ, Resûl'e (aleyhisselâm) uymaktan meneden ve onun itaatinden uzak duran kimselerin niteliğini, kendilerini helak ettiklerini belirterek zikredince, bu ayetle o helakin keyfiyetini açıklamıştır. Bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ وَلَوْ تَرى يَقْتَضِي لَهُ جَوَابًا وَقَدْ حُذِفَ تَفْخِيمًا لِلْأَمْرِ وَتَعْظِيمًا لِلشَّأْنِ، وَجَازَ حَذْفُهُ لِعِلْمِ الْمُخَاطَبِ بِهِ وَأَشْبَاهُهُ كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ وَالشِّعْرِ. وَلَوْ قَدَّرْتَ الْجَوَابَ، كَانَ التَّقْدِيرُ: لَرَأَيْتَ سُوءَ مُنْقَلَبِهِمْ أَوْ لَرَأَيْتَ سُوءَ حَالِهِمْ وَحَذْفُ الْجَوَابِ فِي هَذِهِ الْأَشْيَاءِ أَبْلَغُ فِي الْمَعْنَى مِنْ إِظْهَارِهِ، أَلَا تَرَى: أَنَّكَ لَوْ قُلْتَ لِغُلَامِكَ، واللَّه لَئِنْ قُمْتُ إِلَيْكَ وَسَكَتَّ عَنِ الْجَوَابِ، ذَهَبَ بِفِكْرِهِ إِلَى أَنْوَاعِ الْمَكْرُوهِ، مِنَ الضَّرْبِ، وَالْقَتْلِ، وَالْكَسْرِ، وَعَظُمَ الْخَوْفُ وَلَمْ يَدْرِ أَيَّ الْأَقْسَامِ تَبْغِي. وَلَوْ قُلْتَ: واللَّه لَئِنْ قُمْتُ إِلَيْكَ لِأَضْرِبَنَّكَ فَأَتَيْتَ بِالْجَوَابِ، لَعَلِمَ أَنَّكَ لَمْ تَبْلُغْ شَيْئًا غَيْرَ الضَّرْبِ وَلَا يَخْطُرُ بِبَالِهِ نَوْعٌ مِنَ الْمَكْرُوهِ سِوَاهُ، فَثَبَتَ أَنَّ حَذْفَ الْجَوَابِ أَقْوَى تَأْثِيرًا فِي حُصُولِ الْخَوْفِ. وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ جَوَابُ لَوْ مَذْكُورٌ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ وَالتَّقْدِيرُ وَلَوْ تَرَى إذا وُقِفُوا عَلَى النَّارِ يَنُوحُونَ وَيَقُولُونَ يَا لَيْتَنَا نُرَدُّ وَلَا نُكَذِّبَ.
Birinci Mesele: Allah Teâlâ'nın {وَلَوْ تَرى} “Bir görsen” kavli bir cevap gerektirir; meseleyi ve hâli büyütüp dehşetini göstermek (tazîm ve tefhîm) amacıyla bu cevap hazfedilmiştir (cümleden düşürülmüştür). Muhatabın bunu bilmesi sebebiyle hazfedilmesi caiz olmuştur ve Kur'an'da ve şiirde bunun benzerleri çoktur. Şayet bir cevap takdir edecek olursan takdiri şöyle olur: 'Onların dönüşlerinin ne kadar kötü olduğunu görürdün' yahut 'Onların hâllerinin ne kadar fena olduğunu görürdün.' Bu gibi yerlerde cevabın hazfedilmesi, mana bakımından onu açıkça zikretmekten daha beliğdir. Görmez misin ki kölene: 'Allah'a yemin olsun ki eğer senin yanına gelirsem...' desen ve cevabı söylemeyip sussan, kölenin zihni dayaktan, öldürülmeye ve kemiklerinin kırılmasına kadar her türlü hoşlanılmayacak şeye kayar, korkusu büyür ve senin bunlardan hangisini kastettiğini bilemez. Fakat: 'Allah'a yemin olsun ki eğer senin yanına gelirsem seni kesinlikle döveceğim' deyip cevabı söylesen, senin dövmekten öte bir şey yapmayacağını bilir ve aklına bundan başka bir kötülük gelmez. Dolayısıyla cevabın hazfedilmesinin, korkunun hâsıl olmasında tesir bakımından daha kuvvetli olduğu sabit olur. Bazı müfessirler ise Lev (لَوْ) edatının cevabının bir bakıma zikredilmiş olduğunu söylemişlerdir; takdiri şöyledir: 'Ateşin karşısında durdurulduklarında feryat edip: Keşke geri döndürülsek de yalanlamasak! dediklerini bir görsen.'
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ وُقِفُوا يُقَالُ وَقَفْتُهُ وَقْفًا، وَوَقَفْتُهُ وُقُوفًا كَمَا يُقَالُ رَجَعْتُهُ رُجُوعًا. قَالَ الزَّجَّاجُ:
İkinci Mesele: Ayetteki {وُقِفُوا} kavli hakkında; 'onu döndürdüm' manasında rece'tuhû rucûan (رَجَعْتُهُ رُجُوعًا) denildiği gibi, vakaftehû vakfen (وَقَفْتُهُ وَقْفًا) ve vakaftehû vukūfen (وَقَفْتُهُ وُقُوفًا) denilir. Zeccâc şöyle demiştir:
وَمَعْنَى وُقِفُوا عَلَى النَّارِ يَحْتَمِلُ ثَلَاثَةَ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَدْ وُقِفُوا عِنْدَهَا وَهُمْ يُعَايِنُونَهَا فَهُمْ مَوْقُوفُونَ عَلَى أَنْ يَدْخُلُوا النَّارَ. وَالثَّانِي: يَجُوزُ أَنْ يَكُونُوا وُقِفُوا عَلَيْهَا وَهِيَ تَحْتُهُمْ، بِمَعْنَى أَنَّهُمْ وُقِفُوا فَوْقَ النَّارِ عَلَى الصِّرَاطِ، وَهُوَ جِسْرٌ فَوْقَ جَهَنَّمَ. وَالثَّالِثُ: مَعْنَاهُ عَرَفُوا حَقِيقَتَهَا تَعْرِيفًا مِنْ قَوْلِكَ وَقَفْتُ فَلَانًا عَلَى كَلَامِ فُلَانٍ أَيْ عَلَّمْتُهُ مَعْنَاهُ وَعَرَّفْتُهُ. وَفِيهِ وَجْهٌ رَابِعٌ: وَهُمْ أَنَّهُمْ يَكُونُونَ فِي جَوْفِ النَّارِ، وَتَكُونُ النَّارُ مُحِيطَةً بِهِمْ، وَيَكُونُونَ غَائِصِينَ فِيهَا وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَقَدْ أُقِيمَ (عَلَى) مَقَامَ (فِي) وَإِنَّمَا صَحَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ، أَنْ يُقَالَ:
{وُقِفُوا عَلَى النَّارِ} “Ateşin karşısında durdurulduklarında” ifadesinin manası üç veçhi muhtemeldir: Birincisi: Ateşi bizzat gözleriyle görür vaziyette onun yanında durdurulmuş olmaları caizdir; bu durumda onlar ateşe girmek üzere bekletilmektedirler. İkincisi: Ateş altlarında olduğu hâlde onun üzerinde durdurulmuş olmaları caizdir; yani cehennemin üzerindeki bir köprü olan Sırat üzerinde, ateşin fevkinde durdurulmuşlardır. Üçüncüsü: Bunun manası, senin: 'Filancayı filancanın sözüne vakıf kıldım', yani onun manasını ona öğrettim ve bildirdim demenden hareketle, ateşin hakikatini tam anlamıyla kavramış ve öğrenmiş olmalarıdır. Bunda dördüncü bir vecih daha vardır: Onların ateşin tam içinde olmaları, ateşin onları kuşatmış bulunması ve ateşin içine batmış olmalarıdır. Bu takdire göre (عَلَى) harf-i cerri (فِي) yerine konulmuştur. Bu takdire göre:
وُقِفُوا عَلَى النَّارِ، لِأَنَّ النَّارَ دَرَكَاتٌ وطبقات، بعضها فَوْقَ بَعْضٍ فَيَصِحُّ هُنَاكَ مَعْنَى الِاسْتِعْلَاءِ.
{وُقِفُوا عَلَى النَّارِ} “Ateşin karşısında durdurulduklarında” denilmesi ancak şu sebeple sahih olur: Çünkü ateş, birbiri üstüne binen tabakalardan ve derekelerden ibarettir; dolayısıyla orada üstte bulunma (isti'lâ) manası sahih olur.
فَإِنْ قِيلَ: فَلِمَاذَا قَالَ وَلَوْ تَرى؟ وَذَلِكَ يُؤْذِنُ بِالِاسْتِقْبَالِ ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ إِذْ وُقِفُوا وَكَلِمَةُ إِذْ لِلْمَاضِي ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ، فَقَالُوا وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى الْمَاضِي.
Eğer: 'Gelecek zamana delalet eden {وَلَوْ تَرى} “Bir görsen” dedikten sonra niçin geçmiş zaman bildiren {إِذْ وُقِفُوا} ifadesini, ardından da yine geçmiş zamana delalet eden {فَقَالُوا} kelimesini getirmiştir?' denilirse;
قُلْنَا: إِنَّ كَلِمَةَ (إِذْ) تُقَامُ مَقَامَ (إِذَا) إِذَا أَرَادَ الْمُتَكَلِّمُ الْمُبَالَغَةَ فِي التَّكْرِيرِ وَالتَّوْكِيدِ، وَإِزَالَةَ الشُّبْهَةِ لِأَنَّ الْمَاضِيَ قَدْ وَقَعَ وَاسْتَقَرَّ، فَالتَّعْبِيرُ عَنِ الْمُسْتَقْبَلِ بِاللَّفْظِ الْمَوْضُوعِ لِلْمَاضِي، يُفِيدُ الْمُبَالَغَةَ مِنْ هَذَا الِاعْتِبَارِ.
Biz deriz ki: Mütekellim tekrarda ve pekiştirmede (tekid) mübalağa yapmak ve şüpheyi gidermek istediğinde (إِذْ) kelimesi (إِذَا) yerine ikâme edilir. Çünkü geçmiş zaman gerçekleşmiş ve kesinleşmiştir; dolayısıyla gelecek zamanı geçmiş zaman için vazedilmiş bir lafızla ifade etmek bu açıdan mübalağa ifade eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: الْإِمَالَةُ فِي النَّارِ حَسَنَةٌ جَيِّدَةٌ، لِأَنَّ مَا بَعْدَ الْأَلِفِ مَكْسُورٌ وَهُوَ حَرْفُ الرَّاءِ، كَأَنَّهُ تَكَرَّرَ فِي اللِّسَانِ فَصَارَتِ الْكَسْرَةُ فِيهِ كَالْكَسْرَتَيْنِ.
Üçüncü Mesele: Zeccâc şöyle demiştir: en-Nâr (النَّار) kelimesinde imâle yapmak güzel ve yerindedir; zira elften sonraki harf olan ra (ر) kesrelidir. Sanki dil üzerinde tekrarlandığı için oradaki kesre iki kesre hükmüne geçmiştir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَقالُوا يَا لَيْتَنا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: {فَقالُوا يَا لَيْتَنا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “'Ah, keşke [dünyaya] geri döndürülsek de Rabbimizin ayetlerini yalanlamasak ve müminlerden olsak!' dediler” kavline gelince, bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ يا لَيْتَنا نُرَدُّ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ قَدْ تَمَنَّوْا أَنْ يُرَدُّوا إِلَى الدُّنْيَا. فَأَمَّا قَوْلُهُ وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَفِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ دَاخِلٌ فِي التَّمَنِّي وَالتَّقْدِيرُ أَنَّهُمْ تَمَنَّوْا أَنْ يُرَدُّوا إِلَى الدُّنْيَا وَلَا يَكُونُوا مُكَذِّبِينَ وَأَنْ يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ.
Birinci Mesele: Onların {يا لَيْتَنا نُرَدُّ} “Ah, keşke geri döndürülsek” kavli, dünyaya geri döndürülmeyi temenni ettiklerine delalet eder. {وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “ve Rabbimizin ayetlerini yalanlamasak, müminlerden olsak” kavline gelince, bunda iki görüş vardır: Birincisi: Bu cümlenin de temenniye dâhil olmasıdır. Takdiri şöyledir: Onlar dünyaya geri döndürülmeyi, yalanlayanlardan olmamayı ve müminlerden olmayı temenni etmişlerdir.
فَإِنْ قَالُوا هَذَا بَاطِلٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى حَكَمَ عَلَيْهِمْ بِكَوْنِهِمْ كَاذِبِينَ بِقَوْلِهِ فِي آخِرِ الْآيَةِ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ وَالْمُتَمَنِّي لَا يُوصَفُ بِكَوْنِهِ كَاذِبًا.
Şayet: 'Bu batıldır; zira Allah Teâlâ ayetin sonunda: {وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ} “Muhakkak ki onlar yalancıdırlar” buyurarak onların yalancı olduklarına hükmetmiştir. Temennide bulunan kimse ise yalancı olmakla nitelenemez' derlerse;
قُلْنَا: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْمُتَمَنِّيَ لَا يُوصَفُ بِكَوْنِهِ كَاذِبًا لِأَنَّ مَنْ أَظْهَرَ التَّمَنِّيَ، فَقَدْ أَخْبَرَ ضِمْنًا كَوْنَهُ مُرِيدًا لذلك
Biz deriz ki: Temennide bulunan kimsenin yalancı olarak nitelenemeyeceğini kabul etmiyoruz. Çünkü bir temenniyi izhar eden kimse, zımnen o şeyi istiyor olduğunu haber vermiş olur;
الشَّيْءِ فَلَمْ يَبْعُدْ تَكْذِيبُهُ فِيهِ، وَمِثَالُهُ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ: لَيْتَ اللَّه يَرْزُقُنِي مَالًا فَأُحْسِنَ إِلَيْكَ، فَهَذَا تَمَنٍّ فِي حُكْمِ الْوَعْدِ، فَلَوْ رُزِقَ مَالًا وَلَمْ يُحْسِنْ إِلَى صَاحِبِهِ لَقِيلَ إِنَّهُ كَذَبَ فِي وَعْدِهِ.
dolayısıyla bu hususta onun yalanlanması uzak bir ihtimal değildir. Bunun misali, bir kimsenin: 'Keşke Allah bana mal verse de sana iyilik etsem' demesidir. Bu, vaad hükmünde bir temennidir; şayet kendisine mal rızık olarak verilip de arkadaşına iyilik etmezse, onun vaadinde yalan söylediği ifade edilir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ التمني تمّ عند قوله يا لَيْتَنا نُرَدُّ وَأَمَّا قَوْلُهُ وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَهَذَا الْكَلَامُ مُبْتَدَأٌ وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي آخِرِ الْآيَةِ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ عَائِدٌ إِلَيْهِ وَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ يَا لَيْتَنَا نُرَدُّ، ثُمَّ قَالُوا وَلَوْ رُدِدْنَا لَمْ نُكَذِّبْ بِالدِّينِ وَكُنَّا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى كَذَّبَهُمْ وَبَيَّنَ أَنَّهُمْ لَوْ رُدُّوا لَكَذَّبُوا وَلَأَعْرَضُوا عَنِ الْإِيمَانِ.
İkinci Görüş: Temenninin {يا لَيْتَنا نُرَدُّ} “Ah, keşke geri döndürülsek” kavlinde tamamlanmış olmasıdır. {وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “ve Rabbimizin ayetlerini yalanlamasak, müminlerden olsak” kavline gelince; bu söz yeni bir başlangıç cümlesidir (mübteda) ve Allah Teâlâ'nın ayetin sonundaki {وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ} “Muhakkak ki onlar yalancıdırlar” kavli buna racidir. Sözün takdiri şöyledir: 'Ah keşke geri döndürülsek!' dediler, sonra da: 'Eğer geri döndürülürsek dini yalanlamayız ve müminlerden oluruz' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ onları yalanlamış ve geri döndürülecek olsalar dahi yine yalanlayacaklarını ve imandan yüz çevireceklerini açıklamıştır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ نُرَدُّ وَنُكَذِّبُ بِالرَّفْعِ فِيهِمَا وَنَكُونَ بِالنَّصْبِ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ نُرَدُّ بِالرَّفْعِ، ونُكَذِّبَ ونَكُونَ بِالنَّصْبِ فِيهِمَا، وَالْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ فِي الثَّلَاثَةِ، فَحَصَلَ مِنْ هَذَا أَنَّهُمُ اتَّفَقُوا عَلَى الرَّفْعِ فِي قَوْلِهِ نُرَدُّ وذلك لأنه داخلة فِي التَّمَنِّي لَا مَحَالَةَ، فَأَمَّا الَّذِينَ رَفَعُوا قَوْلَهُ وَلَا نُكَذِّبُ ... وَنَكُونُ فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى قَوْلِهِ نُرَدُّ فَتَكُونُ الثَّلَاثَةُ دَاخِلٌ فِي التَّمَنِّي، فَعَلَى هَذَا قَدْ تَمَنَّوُا الرَّدَّ وَأَنْ لَا يُكَذِّبُوا وَأَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ.
İkinci Mesele: İbn Âmir, nureddü (نُرَدُّ) ve nukezzibu (نُكَذِّبُ) kelimelerini her ikisinde de ref' ile, nekûne (نَكُونَ) kelimesini ise nasb ile okumuştur. Hamza ve Âsım'dan rivayetle Hafs nureddü (نُرَدُّ) kelimesini ref' ile, nukezzibe (نُكَذِّبَ) ve nekûne (نَكُونَ) kelimelerini her ikisinde de nasb ile okumuşlardır. Geriye kalanlar ise her üç kelimeyi de ref' ile okumuşlardır. Buradan çıkan neticeye göre onlar {نُرَدُّ} kavlinde ref' üzere ittifak etmişlerdir; çünkü bu kelime şüphesiz temenninin içine dâhildir. {وَلَا نُكَذِّبُ ... وَنَكُونُ} kavlini ref' ile okuyanlara gelince, bunda iki vecih vardır: Birincisi: {نُرَدُّ} kavline matuf olmasıdır; böylece bu üç şey de temenninin içine dâhil olur. Buna göre onlar geri döndürülmeyi, yalanlamamayı ve müminlerden olmayı temenni etmişlerdir.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يُقْطَعَ وَلَا نُكَذِّبُ وَمَا بَعْدَهُ عَنِ الْأَوَّلِ، فَيَكُونُ التَّقْدِيرُ: يَا لَيْتَنَا نُرَدُّ وَنَحْنُ لَا نُكَذِّبُ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، فَهُمْ ضَمِنُوا أَنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَ بِتَقْدِيرِ حُصُولِ الرَّدِّ. وَالْمَعْنَى يَا لَيْتَنَا نُرَدُّ وَنَحْنُ لَا نُكَذِّبُ بِآيَاتِ رَبِّنَا رُدِدْنَا أَوْ لَمْ نَرُدَّ أَيْ قَدْ عَايَنَّا وَشَاهَدْنَا مَا لَا نُكَذِّبُ مَعَهُ أَبَدًا. قَالَ سِيبَوَيْهِ: وَهُوَ مِثْلُ قَوْلِكَ دَعْنِي وَلَا أَعُودُ، فَهَهُنَا الْمَطْلُوبُ بِالسُّؤَالِ تَرْكُهُ. فَأَمَّا أَنَّهُ لَا يَعُودُ فَغَيْرُ دَاخِلٍ فِي الطَّلَبِ، فَكَذَا هُنَا قَوْلُهُ يَا لَيْتَنا نُرَدُّ الدَّاخِلُ فِي هَذَا التَّمَنِّي الرَّدُّ، فَأَمَّا تَرْكُ التَّكْذِيبِ وَفِعْلُ الْإِيمَانِ فَغَيْرُ دَاخِلٍ فِي التَّمَنِّي، بَلْ هُوَ حَاصِلٌ سَوَاءٌ حَصَلَ الرَّدُّ أَوْ لَمْ يَحْصُلْ، وَهَذَانَ الْوَجْهَانِ ذَكَرَهُمَا الزَّجَّاجُ وَالنَّحْوِيُّونَ قَالُوا: الْوَجْهُ الثَّانِي أَقْوَى، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الرَّدُّ دَاخِلًا فِي التَّمَنِّي، وَيَكُونُ مَا بَعْدَهُ إِخْبَارًا مَحْضًا. وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِأَنَّ اللَّه كَذَّبَهُمْ فِي الْآيَةِ الثَّانِيَةِ فَقَالَ:
İkinci vecih ise: {وَلَا نُكَذِّبُ} ve sonrasının birincisinden koparılması (istînâf edilmesi) olup takdiri şöyle olur: 'Keşke geri döndürülsek! Biz Rabbimizin ayetlerini yalanlamayız ve müminlerden oluruz.' Böylece onlar geri döndürülmenin gerçekleşmesi takdirinde yalanlamayacaklarını taahhüt etmiş olurlar. Mana şudur: 'Keşke geri döndürülsek! Geri döndürülsek de döndürülmesek de biz Rabbimizin ayetlerini yalanlamayız; zira artık beraberinde asla yalanlayamayacağımız şeyleri bizzat müşahede edip gördük.' Sîbeveyh şöyle demiştir: Bu, senin: 'Beni bırak, bir daha dönmem' demen gibidir; burada talep edilen şey bırakılmaktır. Bir daha dönmemesi ise talebin içine dâhil değildir. İşte burada da {يَا لَيْتَنا نُرَدُّ} kavlinde bu temenniye dâhil olan şey geri döndürülmektir; yalanlamayı terk etmek ve imanı gerçekleştirmek ise temenniye dâhil değildir; bilakis geri dönme hâsıl olsun yahut olmasın bu gerçekleşmiştir. Bu iki veçhi Zeccâc ve nahiv âlimleri zikretmiş ve şöyle demişlerdir: İkinci vecih daha kuvvetlidir; o da geri döndürülmenin temenniye dâhil olması, sonrasının ise sırf bir haber olmasıdır. Buna karşı Allah'ın ikinci ayette onları yalanlayıp şöyle buyurmasını delil getirmişlerdir:
وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ وَالْمُتَمَنِّي لَا يَجُوزُ تَكْذِيبُهُ، وَهَذَا اخْتِيَارُ أَبِي عَمْرٍو. وَقَدِ احْتُجَّ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِ بِهَذِهِ الْحُجَّةِ، إِلَّا أَنَّا قَدْ أَجَبْنَا عَنْ هَذِهِ الْحُجَّةِ، وَذَكَرْنَا أَنَّهَا لَيْسَتْ قَوِيَّةً، وَأَمَّا مَنْ قَرَأَ وَلا نُكَذِّبَ. ونَكُونَ بِالنَّصْبِ فَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: بِإِضْمَارِ (أَنْ) عَلَى جَوَابِ التَّمَنِّي، وَالتَّقْدِيرُ: يَا لَيْتَنَا نَرُدُّ وَأَنْ لَا نُكَذِّبَ. وَالثَّانِي: أَنْ تَكُونَ الْوَاوُ مُبْدَلَةً مِنَ الْفَاءِ، وَالتَّقْدِيرُ: يَا لَيْتَنَا نُرَدُّ فَلَا نكذب، فتكون الواو هاهنا بِمَنْزِلَةِ الْفَاءِ فِي قَوْلِهِ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ [الزُّمَرِ: ٥٨] وَيَتَأَكَّدُ هَذَا الْوَجْهُ بِمَا رُوِيَ أَنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ كَانَ يَقْرَأُ فَلَا نُكَذِّبَ بِالْفَاءِ عَلَى النَّصْبِ، وَالثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ الْحَالُ، وَالتَّقْدِيرُ: يَا لَيْتَنَا نُرَدُّ غَيْرَ مُكَذِّبِينَ، كَمَا تَقُولُ الْعَرَبُ- لَا تَأْكُلِ السَّمَكَ وَتَشْرَبَ اللَّبَنَ- أَيْ لَا تَأْكُلِ السَّمَكَ شَارِبًا لِلَّبَنِ.
{وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ} “Muhakkak ki onlar yalancıdırlar.” Temennide bulunan kimsenin yalanlanması ise caiz değildir. Bu, Ebû Amr'ın tercihidir. Onun görüşünün sıhhatine bu delille istidlal edilmiştir; ancak biz bu delile cevap vermiş ve bunun güçlü olmadığını belirtmiştik. {وَلا نُكَذِّبَ} ve {نَكُونَ} kelimelerini nasb ile okuyanlara gelince, bunda da vecihler vardır: Birincisi: Temenninin cevabında (أنْ) edatının gizlenmesi (izmarı) iledir; takdiri şöyledir: 'Keşke geri döndürülsek ve yalanlamasak.' İkincisi: Vâv (و) harfinin fâ (ف) yerine geçmiş olmasıdır; takdiri şöyledir: 'Keşke geri döndürülsek de böylece yalanlamasak.' Buradaki vâv, Allah Teâlâ'nın: {لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} [Zümer 58] “Keşke benim için bir kez daha [dünyaya dönme fırsatı] olsaydı da iyilik edenlerden olsaydım!” kavlindeki fâ gibidir. İbn Mes'ûd'un fâ ile nasb üzere felâ nukezzibe (فَلَا نُكَذِّبَ) şeklinde okuduğuna dair rivayet bu veçhi teyit etmektedir. Üçüncüsü: Manasının hal olmasıdır; takdiri şöyledir: 'Keşke yalanlamayan kimseler olarak geri döndürülsek.' Tıpkı Arapların: 'Süt içtiğin hâlde balık yeme' manasında 'Balık yiyip de süt içme' demeleri gibidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ تَكُونُ الْأُمُورُ الثَّلَاثَةُ دَاخِلَةً فِي التَّمَنِّي. وَأَمَّا أَنَّ الْمُتَمَنِّيَ كَيْفَ يَجُوزُ/ تَكْذِيبُهُ فَقَدْ سَبَقَ تَقْرِيرُهُ. وَأَمَّا قِرَاءَةُ ابْنِ عَامِرٍ وَهِيَ أَنَّهُ كَانَ يَرْفَعُ وَلَا نُكَذِّبُ وَيَنْصُبُ وَنَكُونَ فَالتَّقْدِيرُ: أَنَّهُ يَجْعَلُ قَوْلَهُ وَلا نُكَذِّبَ دَاخِلًا فِي التَّمَنِّي، بِمَعْنَى أَنَّا إِنْ رُدِدْنَا غَيْرَ مُكَذِّبِينَ نَكُنْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ واللَّه أَعْلَمُ.
Bil ki bu kıraate göre bu üç husus da temenninin içine dâhil olur. Temennide bulunan kimsenin nasıl yalanlanabileceğine gelince, bunun açıklaması daha önce geçmişti. İbn Âmir'in {وَلَا نُكَذِّبُ} kelimesini ref' ile, {وَنَكُونَ} kelimesini ise nasb ile okuduğu kıraatine gelince, bunun takdiri şöyledir: {وَلا نُكَذِّبَ} kavlini temenniye dâhil kılar; manası şudur: 'Şayet biz yalanlamayan kimseler olarak geri döndürülürsek müminlerden oluruz.' En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثالثة: قوله فَقالُوا يا لَيْتَنا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ لَا شُبْهَةَ فِي أَنَّ الْمُرَادَ تَمَنِّي رَدِّهِمْ إِلَى حَالَةِ التَّكْلِيفِ لِأَنَّ لَفْظَ الرَّدِّ إِذَا اسْتُعْمِلَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ، فَالْمَفْهُومُ مِنْهُ الرَّدُّ إِلَى الْحَالَةِ الْأُولَى. وَالظَّاهِرُ أَنَّ مَنْ صَدَرَ مِنْهُ تَقْصِيرٌ ثُمَّ عَايَنَ الشَّدَائِدَ وَالْأَحْوَالَ بِسَبَبِ ذَلِكَ التَّقْصِيرِ أَنَّهُ يَتَمَنَّى الرَّدَّ إِلَى الْحَالَةِ الْأُولَى، ليسعى في
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın {فَقالُوا يا لَيْتَنا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ} “'Ah, keşke geri döndürülsek de yalanlamasak' dediler” kavlinde maksadın mükellefiyet hâline geri döndürülmeyi temenni etmek olduğunda şüphe yoktur. Çünkü red (geri döndürme) lafzı gelecekte bir hâlden diğer bir hâle geçiş için kullanıldığında, bundan ilk hâle döndürülmek anlaşılır. Aşikârdır ki kendisinden bir kusur sâdır olan, sonra da o kusur sebebiyle şiddetli sıkıntılara ve korkunç hâllere şahit olan kimse, bütün kusurlarını telafi etmeye gayret göstermek için
إِزَالَةِ جَمِيعِ وُجُوهِ التَّقْصِيرَاتِ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْكُفَّارَ قَصَّرُوا فِي دَارِ الدُّنْيَا فَهُمْ يَتَمَنَّوْنَ الْعَوْدَ إِلَى الدُّنْيَا لِتَدَارُكِ تِلْكَ التَّقْصِيرَاتِ، وَذَلِكَ التَّدَارُكُ لَا يَحْصُلُ بِالْعَوْدِ إِلَى الدُّنْيَا فَقَطْ، وَلَا بِتَرْكِ التَّكْذِيبِ، وَلَا بِعَمَلِ الْإِيمَانِ بَلْ إِنَّمَا يَحْصُلُ التَّدَارُكُ بِمَجْمُوعِ هَذِهِ الْأُمُورِ الثَّلَاثَةِ فَوَجَبَ إِدْخَالُ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ تَحْتَ التَّمَنِّي.
ilk hâle geri döndürülmeyi temenni eder. Bilinmektedir ki kâfirler dünya yurdunda kusur işlemişlerdir; dolayısıyla o kusurları telafi etmek için dünyaya dönmeyi temenni ederler. Bu telafi ise sadece dünyaya dönmekle, sadece yalanlamayı terk etmekle yahut sadece iman amelini işlemekle gerçekleşmez; bilakis bu telafi ancak bu üç hususun bütünüyle hâsıl olur. Bu sebeple bu üç şeyin temenninin altına dâhil edilmesi zorunlu olmuştur.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَحْسُنُ مِنْهُمْ تَمَنِّي الرَّدِّ مَعَ أَنَّهُمْ يعلمون أن الرد يحصل لا الْبَتَّةَ.
Eğer: 'Geri döndürülmenin kesinlikle gerçekleşmeyeceğini bildikleri hâlde, onların geri dönmeyi temenni etmeleri nasıl uygun düşer?' denilirse;
وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: لَعَلَّهُمْ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ الرَّدَّ لَا يَحْصُلُ. وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ وَإِنْ عَلِمُوا أَنَّ ذَلِكَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا أَنَّ هَذَا الْعِلْمَ لَا يَمْنَعُ مِنْ حُصُولِ إِرَادَةِ الرَّدِّ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ [الْمَائِدَةِ: ٣٧] وَكَقَوْلِهِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ [الْأَعْرَافِ: ٥٠] فَلَمَّا صَحَّ أَنْ يُرِيدُوا هَذِهِ الْأَشْيَاءَ مَعَ الْعِلْمِ بِأَنَّهَا لَا تَحْصُلُ، فَبِأَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَقْرَبُ، لِأَنَّ بَابَ التَّمَنِّي أَوْسَعُ، لِأَنَّهُ يَصِحُّ أَنْ يَتَمَنَّى مَا لَا يَصِحُّ أَنْ يُرِيدَ مِنَ الْأُمُورِ الثَّلَاثَةِ الْمَاضِيَةِ.
Cevap birkaç vecihtendir: Birincisi: Geri dönmenin gerçekleşmeyeceğini belki de bilmemektedirler. İkincisi: Bunun gerçekleşmeyeceğini bilseler dahi, bu bilgi geri dönmeyi istemelerine (irade etmelerine) engel teşkil etmez; nitekim Allah Teâlâ'nın: {يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ} [Mâide 37] “Ateşten çıkmak isterler” kavli ile {أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ} [A'râf 50] “Bize biraz sudan ya da Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden dökün!” kavlinde de böyledir. Gerçekleşmeyeceğini bilmekle beraber bu şeyleri istemeleri (irade etmeleri) sahih olduğuna göre, bunları temenni etmeleri evleviyetle caizdir. Çünkü temenni kapısı daha geniştir; zira geçen üç husustan irade edilmesi sahih olmayan şeyin temenni edilmesi sahihtir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: بَلْ بَدا لَهُمْ مَا كانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وفيه مسائل:
Sonra Allah Teâlâ: {بَلْ بَدا لَهُمْ مَا كانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ} “Hayır, daha önce gizlemekte oldukları şeyler karşılarına çıktı” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:
المسألة الأولى: معنى بَلْ هاهنا رَدُّ كَلَامِهُمْ، وَالتَّقْدِيرُ: أَنَّهُمْ مَا تَمَنَّوُا الْعَوْدَ إِلَى الدُّنْيَا، وَتَرْكَ التَّكْذِيبِ، وَتَحْصِيلَ الْإِيمَانِ لِأَجْلِ كَوْنِهِمْ رَاغِبِينَ فِي الْإِيمَانِ، بَلْ لِأَجْلِ خَوْفِهِمْ مِنَ الْعِقَابِ الَّذِي شَاهَدُوهُ وَعَايَنُوهُ. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الرَّغْبَةَ فِي الْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ لَا تَنْفَعُ إِلَّا إِذَا كَانَتْ تِلْكَ الرَّغْبَةُ رَغْبَةً فِيهِ، لِكَوْنِهِ إِيمَانًا وَطَاعَةً، فَأَمَّا الرَّغْبَةُ فِيهِ لِطَلَبِ الثَّوَابِ، وَالْخَوْفِ مِنَ الْعِقَابِ فَغَيْرُ مُفِيدٍ.
Birinci Mesele: Buradaki bel (بَلْ) edatının manası, onların sözlerini reddetmektir. Takdiri şöyledir: Onlar dünyaya dönmeyi, yalanlamayı terk etmeyi ve imanı elde etmeyi imana rağbet ettikleri için değil; bilakis bizzat gördükleri ve müşahede ettikleri azabın korkusundan dolayı temenni etmişlerdir. Bu da göstermektedir ki imana ve itaate duyulan rağbet, ancak o şey bizzat iman ve itaat olduğu için rağbet edildiğinde fayda verir. Sevap elde etme arzusu ve azap korkusu sebebiyle duyulan rağbete gelince, bunun bir faydası yoktur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ: أَنَّهُ ظَهَرَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ مَا أَخْفَوْهُ فِي الدُّنْيَا. وَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ الَّذِي أَخْفَوْهُ عَلَى وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: قَالَ أَبُو رَوْقٍ: إِنَّ الْمُشْرِكِينَ فِي بَعْضِ مَوَاقِفِ الْقِيَامَةِ يَجْحَدُونَ الشِّرْكَ فَيَقُولُونَ وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ فَيُنْطِقُ اللَّه جَوَارِحَهُمْ فَتَشْهَدُ عَلَيْهِمْ بِالْكُفْرِ، فَذَلِكَ حِينَ بَدَا لَهُمْ مَا كَانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ.
İkinci Mesele: Ayetten kastedilen mana şudur: Dünyada gizlemiş oldukları şeyler ahirette onların karşısına açıkça çıkmıştır. Gizledikleri bu şeyin ne olduğu hususunda birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Ebû Ravk şöyle demiştir: Müşrikler kıyamet duraklarının bazısında şirki inkâr ederler ve: {وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” derler. Bunun üzerine Allah onların uzuvlarını konuşturur ve uzuvları onların küfrüne şahitlik eder. İşte bu, daha önce gizledikleri şeylerin karşılarına çıktığı andır.
قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ أَهْلُ التَّفْسِيرِ. الثَّانِي: / قَالَ الْمُبَرِّدُ: بَدَا لَهُمْ وَبَالُ عَقَائِدِهِمْ وَأَعْمَالِهِمْ وَسُوءُ عَاقِبَتِهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ كُفْرَهُمْ مَا كَانَ بَادِيًا ظَاهِرًا لَهُمْ، لِأَنَّ مَضَارَّ كُفْرِهِمْ كَانَتْ خَفِيَّةً، فَلَمَّا ظَهَرَتْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا جَرَمَ قَالَ اللَّه تَعَالَى: بَلْ بَدا لَهُمْ مَا كانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ الثَّالِثُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: بَدَا لِلْأَتْبَاعِ مَا أَخَفَاهُ الرُّؤَسَاءُ عَنْهُمْ مِنْ أَمْرِ الْبَعْثِ وَالنُّشُورِ. قَالَ وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْقَوْلِ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ عَقِيبَهُ وَقالُوا إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ [الأنعام: ٢٩] وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ. الرَّابِعُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: هَذِهِ الْآيَةُ فِي الْمُنَافِقِينَ، وَقَدْ كَانُوا يُسِرُّونَ الْكُفْرَ وَيُظْهِرُونَ الْإِسْلَامَ، وَبَدَا لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَظَهَرَ بِأَنْ عَرَفَ غَيْرُهُمْ أَنَّهُمْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ مُنَافِقِينَ. الْخَامِسُ: قِيلَ بَدَا لَهُمْ مَا كَانَ عُلَمَاؤُهُمْ يُخْفُونَ مِنْ جَحْدِ نُبُوَّةِ الرَّسُولِ وَنَعْتِهِ وَصِفَتِهِ فِي الْكُتُبِ وَالْبِشَارَةِ بِهِ، وَمَا كَانُوا يُحَرِّفُونَهُ مِنَ التَّوْرَاةِ مِمَّا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ.
Vâhidî: 'Tefsir ehli bu görüş üzeredir' demiştir. İkincisi: Müberred şöyle demiştir: İnançlarının ve amellerinin vebali ve kötü akıbeti karşılarına çıkmıştır; çünkü onların küfürleri kendilerine apaçık görünmüyordu, zira küfürlerinin zararları gizliydi. Kıyamet günü bu zararlar açığa çıkınca şüphesiz Allah Teâlâ: {بَلْ بَدا لَهُمْ مَا كانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ} “Hayır, daha önce gizlemekte oldukları şeyler karşılarına çıktı” buyurmuştur. Üçüncüsü: Zeccâc şöyle demiştir: Önderlerin, öldükten sonra dirilme ve toplanma meselesine dair tebaalarından gizledikleri şeyler tebaanın karşısına çıkmıştır. Zeccâc: 'Bu görüşün sıhhatinin delili, Allah Teâlâ'nın bunun hemen peşinden: {وَقالُوا إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ} [En'âm 29] “Ve: Hayat ancak bu dünyadaki hayatımızdır, biz diriltilecek de değiliz dediler” ayetini zikretmiş olmasıdır' demiştir; bu Hasan[-ı Basrî]'ın görüşüdür. Dördüncüsü: Bazıları şöyle demiştir: Bu ayet münafıklar hakkındadır; onlar küfrü gizliyor ve İslam'ı açığa vuruyorlardı. Kıyamet gününde ise başkalarının onların daha önce münafık olduğunu bilmesiyle bu durum karşılarına çıkmış ve aşikâr olmuştur. Beşincisi: Âlimlerinin Resûl'ün peygamberliğini inkâr etmelerine, kitaplardaki vasıf ve niteliklerine, onunla müjdelenmeye ve Tevrat'ta buna delalet eden şeylerden tahrif ettiklerine dair gizledikleri hususların karşılarına çıktığı söylenmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّفْظَ مُحْتَمِلٌ لِوُجُوهٍ كَثِيرَةٍ. وَالْمَقْصُودُ مِنْهَا بِأَسْرِهَا أَنَّهُ ظَهَرَتْ فَضِيحَتُهُمْ فِي الْآخِرَةِ وانهتكت أَسْتَارُهُمْ. وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ [الطَّارِقِ: ٩] .
Bil ki bu lafız pek çok veçhe muhtemeldir. Bunların tamamından maksat ise, onların ahirette rezilliklerinin açığa çıkması ve örtülerinin yırtılmasıdır. Bu da Allah Teâlâ'nın: {يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ} [Târık 9] “Bütün sırların yoklanıp açığa çıkarılacağı gün” kavlinin manasıdır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى لَوْ رَدَّهُمْ لَمْ يَحْصُلْ مِنْهُمْ تَرْكُ التَّكْذِيبِ وَفِعْلُ الْإِيمَانِ، بَلْ كَانُوا يَسْتَمِرُّونَ عَلَى طَرِيقَتِهِمُ الْأُولَى فِي الْكُفْرِ وَالتَّكْذِيبِ.
Sonra Allah Teâlâ: {وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ} “Eğer geri döndürülselerdi bile yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi” buyurmuştur. Mana şudur: Şayet Allah onları geri döndürseydi onlardan yalanlamayı terk etmek ve imanı gerçekleştirmek sâdır olmazdı; aksine küfür ve yalanlama hususundaki ilk yollarına devam ederlerdi.
فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ أَهْلَ الْقِيَامَةِ قَدْ عَرَفُوا اللَّه بِالضَّرُورَةِ، وَشَاهَدُوا أَنْوَاعَ الْعِقَابِ وَالْعَذَابِ فَلَوْ رَدَّهُمُ اللَّه تَعَالَى
Eğer: 'Kıyamet ehli Allah'ı zorunlu olarak (zarûrî bilgiyle) bilmiş ve her türlü azap ve cezayı müşahede etmişlerdir; şu hâlde Allah Teâlâ onları
إِلَى الدُّنْيَا فَمَعَ هَذِهِ الْأَحْوَالِ كَيْفَ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُمْ يَعُودُونَ إِلَى الْكُفْرِ باللَّه وَإِلَى مَعْصِيَةِ اللَّه.
dünyaya geri döndürse, bu durumlar mevcutken onların Allah'ı inkâra ve Allah'a isyana geri dönecekleri nasıl söylenebilir?' denilirse;
قُلْنَا: قَالَ الْقَاضِي: تَقْرِيرُ الْآيَةِ وَلَوْ رُدُّوا إِلَى حَالَةِ التَّكْلِيفِ، وَإِنَّمَا يَحْصُلُ الرَّدُّ إِلَى هَذِهِ الْحَالَةِ لَوْ لَمْ يَحْصُلْ فِي الْقِيَامَةِ مَعْرِفَةُ اللَّه بِالضَّرُورَةِ، وَلَمْ يَحْصُلْ هُنَاكَ مُشَاهَدَةُ الْأَهْوَالِ وَعَذَابِ جَهَنَّمَ، فَهَذَا الشَّرْطُ يَكُونُ مُضْمَرًا لَا مَحَالَةَ فِي الْآيَةِ إِلَّا أَنَّا نَقُولُ هَذَا الْجَوَابُ ضَعِيفٌ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْآيَةِ بَيَانُ غُلُوِّهِمْ فِي الْإِصْرَارِ عَلَى الْكُفْرِ وَعَدَمِ الرَّغْبَةِ فِي الْإِيمَانِ، وَلَوْ قَدَّرْنَا عَدَمَ مَعْرِفَةِ اللَّه تَعَالَى فِي الْقِيَامَةِ، وَعَدَمَ مُشَاهَدَةِ أَهْوَالِ الْقِيَامَةِ لَمْ يَكُنْ فِي إِصْرَارِ الْقَوْمِ عَلَى كُفْرِهِمُ الْأَوَّلِ مَزِيدُ تَعَجُّبٍ، لِأَنَّ إِصْرَارَهُمْ عَلَى الْكُفْرِ يَجْرِي مَجْرَى إِصْرَارِ سَائِرِ الْكُفَّارِ عَلَى الْكُفْرِ فِي الدُّنْيَا، فَعَلِمْنَا أَنَّ الشَّرْطَ الَّذِي ذَكَرَهُ الْقَاضِي لَا يُمْكِنُ اعْتِبَارُهُ الْبَتَّةَ.
Biz deriz ki: Kadı [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: Ayetin takriri; 'Onlar mükellefiyet hâline geri döndürülselerdi...' şeklindedir. Bu hâle geri döndürülme ise ancak kıyamette Allah'ı zorunlu olarak bilme ve oradaki dehşetli hâlleri ile cehennem azabını müşahede etme durumu bulunmadığı takdirde gerçekleşir; dolayısıyla bu şart ayette mutlaka gizlenmiştir (muzmardır). Ne var ki biz deriz ki: Bu cevap zayıftır. Çünkü ayetten maksat, onların küfürde ısrar etmedeki aşırılıklarını ve imana rağbet etmeyişlerini açıklamaktır. Şayet kıyamette Allah Teâlâ'yı bilmemeyi ve kıyametin dehşetlerini müşahede etmemeyi takdir etseydik, o kavmin ilk küfürleri üzerindeki ısrarlarında şaşılacak fazla bir durum olmazdı; zira onların küfürdeki ısrarları, diğer kâfirlerin dünyadaki küfür üzerindeki ısrarları gibi cereyan ederdi. Böylece anladık ki Kadı'nın zikrettiği şartın hiçbir şekilde dikkate alınması mümkün değildir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: هَذِهِ الْآيَةُ مِنَ الْأَدِلَّةِ الظَّاهِرَةِ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْ قَوْمٍ جَرَى عَلَيْهِمْ قَضَاؤُهُ فِي الأزل بالشرك. ثم إنه تعالى بين أنهم لو شاهدوا النار والعذاب، ثم سألوا الرجعة وردوا إلى الدنيا لعادوا إلى الشرك، وَذَلِكَ الْقَضَاءُ السَّابِقُ فِيهِمْ، وَإِلَّا فَالْعَاقِلُ لَا يَرْتَابُ فِيمَا شَاهَدَ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ وَفِيهِ سُؤَالٌ وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ لَمْ يَتَقَدَّمْ ذِكْرُ خَبَرٍ حَتَّى يَصْرِفَ هَذَا التَّكْذِيبَ إِلَيْهِ.
Bunu bildiğinde deriz ki: Vâhidî şöyle demiştir: Bu ayet, Mutezile'nin görüşünün batıl olduğuna dair açık delillerdendir. Zira Allah Teâlâ, haklarında ezelde şirk koşacaklarına dair kazası cereyan etmiş bir kavimden haber vermiştir. Sonra Allah Teâlâ onların ateşi ve azabı görseler, ardından geri dönmeyi isteyip dünyaya iade edilseler dahi yine şirke döneceklerini açıklamıştır ki bu da haklarındaki o sabık kaza sebebiyledir; aksi takdirde akıl sahibi bir kimse bizzat müşahede ettiği şeyden şüphe etmez. Sonra Allah Teâlâ: {وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ} “Muhakkak ki onlar yalancıdırlar” buyurmuştur. Burada şöyle bir soru ortaya çıkar: Bu yalanlamanın kendisine yöneleceği geçmiş bir haber zikredilmemiştir?
وَالْجَوَابُ: أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ الدَّاخِلُ فِي التَّمَنِّي هُوَ مُجَرَّدُ قوله يا لَيْتَنا نُرَدُّ أَمَّا الْبَاقِي فَهُوَ إِخْبَارٌ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ بَلِ الْكُلُّ دَاخِلٌ فِي التَّمَنِّي، لِأَنَّ إِدْخَالَ التَّكْذِيبِ فِي التَّمَنِّي أَيْضًا جَائِزٌ، لِأَنَّ التَّمَنِّيَ يَدُلُّ عَلَى الْإِخْبَارِ عَلَى سَبِيلِ الضِّمْنِ وَالصَّيْرُورَةِ، كَقَوْلِ الْقَائِلِ لَيْتَ زَيْدًا جَاءَنَا فَكُنَّا تأكل ونشرب ونتحدث فكذا هاهنا. واللَّه أعلم.
Cevap: Biz açıkladık ki; müfessirlerden bazısı temenniye dâhil olan kısmın sadece {يا لَيْتَنا نُرَدُّ} “Ah, keşke geri döndürülsek” kavli olduğunu, geri kalanın ise haber olduğunu söylemiştir. Bazısı ise aksine tamamının temenniye dâhil olduğunu söylemiştir; zira temenniye yalanlamayı dâhil etmek de caizdir; çünkü temenni zımnen ve netice itibarıyla habere delalet eder. Tıpkı söz söyleyen birinin: 'Keşke Zeyd bize gelseydi de yiyip içip sohbet etseydik' demesi gibi. İşte burada da böyledir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٢٩]
[En'âm Suresi (6), 29. Ayet]
وَقالُوا إِنْ هِيَ إِلاَّ حَياتُنَا الدُّنْيا وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ (٢٩)
{وَقالُوا إِنْ هِيَ إِلاَّ حَياتُنَا الدُّنْيا وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ (٢٩)} “Ve: 'Hayat ancak bu dünyadaki hayatımızdır, biz diriltilecek de değiliz' dediler.”
اعْلَمْ أَنَّهُ حَصَلَ فِي الْآيَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى، أَنَّهُ بَدَا لَهُمْ مَا كَانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ فَبَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ ذَلِكَ الَّذِي يُخْفُونَهُ هُوَ أَمْرُ الْمَعَادِ وَالْحَشْرِ وَالنَّشْرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُنْكِرُونَهُ وَيُخْفُونَ صِحَّتَهُ وَيَقُولُونَ مَا لَنَا إِلَّا هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَوِيَّةُ، وَلَيْسَ بَعْدَ هَذِهِ الْحَيَاةِ لَا ثَوَابَ وَلَا عِقَابَ. وَالثَّانِي: أَنَّ تَقْدِيرَ الْآيَةِ وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَلَأَنْكَرُوا الْحَشْرَ وَالنَّشْرَ، وَقَالُوا: إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ.
Bil ki bu ayet hakkında iki görüş ortaya çıkmıştır: Birincisi: Allah Teâlâ önceki ayette daha önce gizlemekte oldukları şeylerin karşılarına çıktığını ({بَلْ بَدا لَهُمْ مَا كانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ}) zikretmiş, bu ayette de gizledikleri o şeyin mead (ahiret), haşr ve neşr meselesi olduğunu açıklamıştır. Çünkü onlar bunu inkâr ediyor, doğruluğunu gizliyor ve: 'Bizim için ancak bu dünya hayatı vardır; bu hayattan sonra ne bir sevap ne de bir ceza vardır' diyorlardı. İkincisi: Ayetin takdirinin şöyle olmasıdır: Eğer geri döndürülselerdi yine yasaklandıkları şeylere döner, haşr ve neşri inkâr eder ve: {إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ} “Hayat ancak bu dünyadaki hayatımızdır, biz diriltilecek de değiliz” derlerdi.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٣٠]
[En'âm Suresi (6), 30. Ayet]
وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى رَبِّهِمْ قالَ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَرَبِّنا قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٠)
{وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى رَبِّهِمْ قالَ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَرَبِّنا قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٠)} “Rablerinin huzurunda durduruldukları zaman onları bir görsen! [Allah]: 'Bu gerçek değil miymiş?' buyurur. Onlar: 'Rabbimize andolsun ki evet!' derler. [Allah da]: 'Öyleyse inkâr etmekte olduğunuzdan dolayı tadın azabı!' buyurur.”
فِيهِ مَسَائِلُ:
Bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ فِي الْآيَةِ الْأُولَى إِنْكَارَهُمْ لِلْحَشْرِ وَالنَّشْرِ وَالْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ كَيْفِيَّةَ حَالِهِمْ فِي الْقِيَامَةِ، فَقَالَ وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى رَبِّهِمْ وَاعْلَمْ أَنَّ جَمَاعَةً مِنَ الْمُشَبِّهَةِ تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَقَالُوا ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَهْلَ الْقِيَامَةِ يَقِفُونَ عِنْدَ اللَّه وَبِالْقُرْبِ مِنْهُ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى بِحَيْثُ يَحْضُرُ فِي مَكَانٍ تَارَةً وَيَغِيبُ عَنْهُ تَارَةً أُخْرَى.
Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette onların dünyada haşr, neşr, ba's ve kıyameti inkâr ettiklerini nakledince, bu ayette onların kıyametteki hâllerinin keyfiyetini açıklayarak: {وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى رَبِّهِمْ} “Rablerinin huzurunda durduruldukları zaman onları bir görsen!” buyurmuştur. Bil ki Müşebbihe'den bir grup bu ayete tutunmuş ve şöyle demişlerdir: Bu ayetin zahiri, kıyamet ehlinin Allah'ın yanında ve O'na yakın bir yerde duracaklarına delalet eder; bu da Allah Teâlâ'nın bir mekânda bazen hazır bulunan, bazen de orada bulunmayan bir varlık olmasına delalet eder.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا خَطَأٌ وَذَلِكَ لِأَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ، يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِمْ وَاقِفِينَ عَلَى اللَّه تَعَالَى، كَمَا يَقِفُ أَحَدُنَا عَلَى الْأَرْضِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ مُسْتَعْلِيًا عَلَى ذَاتِ اللَّه تَعَالَى وَأَنَّهُ بِالِاتِّفَاقِ بَاطِلٌ، فَوَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَى التَّأْوِيلِ وَهُوَ مِنْ وُجُوهٍ:
Bil ki bu yanlıştır; zira ayetin zahiri, bizden birinin yerin üzerinde durması gibi onların Allah Teâlâ'nın üzerinde duruyor olmalarına delalet eder ki bu da Allah Teâlâ'nın zatının fevkinde (üstünde) bulunmayı iktiza eder; bu ise icma ile batıldır. Dolayısıyla tevil yoluna gitmek vacip olmuştur ki bu da birkaç vecihtendir:
التَّأْوِيلُ الْأَوَّلُ: هُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى مَا وَعَدَهُمْ رَبُّهُمْ مِنْ عَذَابِ/ الْكَافِرِينَ وَثَوَابِ الْمُؤْمِنِينَ وَعَلَى مَا أَخْبَرَهُمْ بِهِ مِنْ أمر الآخر.
Birinci Tevil: Muradın, kâfirlerin azabı ve müminlerin sevabına dair Rablerinin onlara vaat ettiği şeylerin ve onlara haber verdiği ahiret işlerinin üzerinde/huzurunda durduruldukları zamanı {وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى} “...bir görsen” şeklinde olmasıdır.
التَّأْوِيلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا الْوُقُوفِ الْمَعْرِفَةُ، كَمَا يَقُولُ الرَّجُلُ لِغَيْرِهِ وَقَفْتُ عَلَى كَلَامِكَ أَيْ عَرَفْتُهُ.
İkinci Tevil: Bu durdurulmaktan (vukūf) maksadın bilmek (marifet) olmasıdır; nitekim bir kimsenin başkasına: 'Sözüne vakıf oldum', yani onu anladım ve bildim demesi böyledir.
التَّأْوِيلُ الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ وُقِفُوا لِأَجْلِ السُّؤَالِ فَخَرَجَ الْكَلَامُ مَخْرَجَ مَا جَرَتْ بِهِ الْعَادَةُ، مِنْ وُقُوفِ الْعَبْدِ بَيْنَ يَدَيْ سَيِّدِهِ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّعْبِيرُ عَنِ الْمَقْصُودِ بِالْأَلْفَاظِ الْفَصِيحَةِ الْبَلِيغَةِ.
Üçüncü Tevil: Muradın, sorgulanmak üzere durdurulmaları olmasıdır; böylece söz, kölenin efendisinin huzurunda durması şeklindeki cari olan âdet üzere varit olmuştur. Buradaki maksat da kastedilen manayı fasih ve beliğ lafızlarla ifade etmektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ فِي الْآيَةِ الْأُولَى، أَنَّهُمْ يُنْكِرُونَ الْقِيَامَةَ وَالْبَعْثَ فِي الدُّنْيَا، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ يُقِرُّونَ بِهِ فَيَكُونُ الْمَعْنَى أَنَّ حَالَهُمْ فِي هَذَا الْإِنْكَارِ سَيَئُولُ إِلَى الْإِقْرَارِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ شَاهَدُوا الْقِيَامَةَ وَالثَّوَابَ وَالْعِقَابَ، قَالَ اللَّه تَعَالَى: أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ.
İkinci Mesele: Bu ayetten maksat şudur: Allah Teâlâ önceki ayette onların dünyada kıyameti ve ba'sı inkâr ettiklerini nakletmiş, sonra da ahirette bunu ikrar edeceklerini açıklamıştır. Dolayısıyla mana; onların bu inkârdaki hâllerinin neticede ikrara dönüşeceğidir. Çünkü onlar kıyameti, sevabı ve cezayı bizzat görmüşlerdir; Allah Teâlâ: {أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ} “Bu gerçek değil miymiş?” buyurmuştur.