Binûn

En'âm Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَإِنْ قِيلَ: هَذَا الْكَلَامُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ لَهُمْ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ؟ وَهُوَ كَالْمُنَاقِضِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ [الْبَقَرَةِ: ١٧٤] وَالْجَوَابُ أَنْ يُحْمَلَ قَوْلُهُ وَلا يُكَلِّمُهُمُ أَيْ لَا يُكَلِّمُهُمْ بِالْكَلَامِ الطَّيِّبِ النَّافِعِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَزُولُ التَّنَاقُضُ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ إِذَا قَالَ لَهُمْ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ؟ قَالُوا بَلَى وَرَبِّنَا الْمَقْصُودُ أَنَّهُمْ يَعْتَرِفُونَ بِكَوْنِهِ حَقًّا مَعَ الْقَسَمِ وَالْيَمِينِ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ لَهُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ وَخَصَّ لَفْظَ الذَّوْقِ لِأَنَّهُمْ فِي كُلِّ حَالٍ يَجِدُونَهُ وِجْدَانَ الذَّائِقِ فِي قُوَّةِ الْإِحْسَاسِ وَقَوْلُهُ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ أَيْ بِسَبَبِ كُفْرِكُمْ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى مَا ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ احْتِجَاجًا عَلَى صِحَّةِ الْقَوْلِ بِالْحَشْرِ وَالنَّشْرِ لِأَنَّ ذَلِكَ الدَّلِيلَ قَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ فِي قَوْلِهِ هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ طِينٍ ثُمَّ قَضى أَجَلًا [الْأَنْعَامِ: ٢] عَلَى مَا قَرَّرْنَاهُ وَفَسَّرْنَاهُ، بَلِ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الرَّدْعُ وَالزَّجْرُ عَنْ هَذَا المذهب والقول.

Eğer: “Bu söz Allah Teâlâ'nın onlara {أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ} “Bu gerçek değil miymiş?” diyeceğini göstermektedir ki bu da Allah Teâlâ'nın {وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ} “Allah onlarla konuşmayacaktır” [Bakara 174] kavliyle çelişir gibi görünmektedir” denilirse; cevap şudur: {وَلا يُكَلِّمُهُمُ} “onlarla konuşmayacaktır” ifadesi, ‘onlarla hoş ve faydalı bir sözle konuşmayacaktır’ manasına hamledilir. Bu takdirde çelişki ortadan kalkar. Sonra Allah Teâlâ, onlara: “Bu gerçek değil miymiş?” dediğinde onların: {قالُوا بَلى وَرَبِّنا} “Rabbimize andolsun ki evet!” diyeceklerini beyan etmiştir. Buradaki maksat, onların yemin ederek bunun hak olduğunu itiraf edecekleridir. Ardından Allah Teâlâ onlara: {فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ} “Öyleyse inkâr etmekte olduğunuzdan dolayı tadın azabı!” buyurur. Tatma (zevk) lafzını tahsis etmiştir; çünkü onlar hissin kuvveti bakımından bunu her hâlükârda tadan bir kimsenin idraki gibi hissederler. {بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ} “İnkâr etmekte olduğunuzdan dolayı” kavli ise, ‘küfrünüz sebebiyle’ demektir. Bil ki Allah Teâlâ bu sözü haşir ve neşrin doğruluğuna dair bir delil getirmek amacıyla zikretmemiştir; zira bu delil daha önce surenin başında takrir ve tefsir ettiğimiz üzere {هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ طِينٍ ثُمَّ قَضى أَجَلًا} “Sizi bir çamurdan yaratan, sonra bir ecel tayin eden O'dur” [En'âm 2] kavlinde geçmişti. Bilakis bu ayetten maksat, bu mezhep ve görüşten menedip sakındırmaktır.

[سورة الأنعام (٦) : آية ٣١]

[En'âm Suresi (6): Ayet 31]

قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قالُوا يَا حَسْرَتَنا عَلى مَا فَرَّطْنا فِيها وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ (٣١)

{قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قالُوا يَا حَسْرَتَنا عَلى مَا فَرَّطْنا فِيها وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ (٣١)} “Allah'ın huzuruna çıkmayı yalanlayanlar gerçekten ziyana uğramıştır. Nihayet o kıyamet saati kendilerine ansızın geliverince, günahlarını sırtlarına yüklenerek: 'Orada (dünyada) yaptığımız kusurlardan dolayı yazıklar olsun bize!' derler. Dikkat edin, yüklendikleri şeyler ne kötüdür! (31)”

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayetle ilgili meseleler şunlardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ شَرْحُ حَالَةٍ أُخْرَى مِنْ أَحْوَالِ مُنْكِرِي/ الْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ وَهِيَ أَمْرَانِ: أَحَدُهُمَا: حُصُولُ الْخُسْرَانِ. وَالثَّانِي: حَمْلُ الْأَوْزَارِ الْعَظِيمَةِ.

Birinci Mesele: Bil ki bu ayetten maksat, ba'sı ve kıyameti inkâr edenlerin başka bir hâlini açıklamaktır ki bu da iki şeydir: Birincisi: Hüsranın hâsıl olması. İkincisi: Ağır günahları yüklenmeleridir.

أَمَّا النَّوْعُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ حُصُولُ الْخُسْرَانِ فَتَقْرِيرُهُ أَنَّهُ تَعَالَى بَعَثَ جَوْهَرَ النَّفْسِ النَّاطِقَةِ الْقُدْسِيَّةِ الْجُسْمَانِيَّ وَأَعْطَاهُ هَذِهِ الْآلَاتِ الْجُسْمَانِيَّةَ وَالْأَدَوَاتِ الْجَسَدَانِيَّةَ وَأَعْطَاهُ الْعَقْلَ وَالتَّفَكُّرَ لِأَجْلِ أَنْ يَتَوَصَّلَ بِاسْتِعْمَالِ هَذِهِ الْآلَاتِ وَالْأَدَوَاتِ إِلَى تَحْصِيلِ الْمَعَارِفِ الْحَقِيقِيَّةِ وَالْأَخْلَاقِ الْفَاضِلَةِ الَّتِي يَعْظُمُ مَنَافِعُهَا بَعْدَ الْمَوْتِ فَإِذَا اسْتَعْمَلَ الْإِنْسَانُ هَذِهِ الْآلَاتِ وَالْأَدَوَاتِ وَالْقُوَّةَ الْعَقْلِيَّةَ وَالْقُوَّةَ الْفِكْرِيَّةَ فِي تَحْصِيلِ هَذِهِ اللَّذَّاتِ الدَّائِرَةِ وَالسَّعَادَاتِ الْمُنْقَطِعَةِ ثُمَّ انْتَهَى الْإِنْسَانُ إِلَى آخِرِ عُمُرِهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا لِأَنَّ رَأْسَ الْمَالِ قَدْ فَنِيَ وَالرِّبْحَ الَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ هو

Birinci Türe, yani hüsranın meydana gelmesine gelince; bunun açıklaması şöyledir: Allah Teâlâ konuşan (natık), kutsi cevheri cismani nefse göndermiş, ona bu cismani aletleri ve bedeni vasıtaları vermiş; bu alet ve vasıtaları kullanarak ölümden sonra menfaatleri pek büyük olan hakiki marifetleri ve faziletli ahlakı elde etmesi için de akıl ve düşünme melekesi bahşetmiştir. Şayet insan bu alet ve vasıtaları, akli gücü ve fikri gücü bu geçici lezzetleri ve kesintiye uğrayacak saadetleri elde etmek için kullanır, sonra da ömrünün sonuna ulaşırsa apaçık bir hüsrana uğramış olur; zira sermaye yok olmuş ve elde edilmek istenen

الْمَطْلُوبُ فَنِيَ أَيْضًا وَانْقَطَعَ فَلَمْ يَبْقَ فِي يَدِهِ لَا مِنْ رَأْسِ الْمَالِ أَثَرٌ وَلَا مِنَ الرِّبْحِ شَيْءٌ. فَكَانَ هَذَا هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ. وَهَذَا الْخُسْرَانُ إِنَّمَا يَحْصُلُ لِمَنْ كَانَ مُنْكِرًا لِلْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ وَكَانَ يَعْتَقِدُ أَنَّ مُنْتَهَى السَّعَادَاتِ وَنِهَايَةَ الْكَمَالَاتِ هُوَ هَذِهِ السَّعَادَاتُ الْعَاجِلَةُ الْفَانِيَةُ. أَمَّا مَنْ كَانَ مُؤْمِنًا بِالْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ فَإِنَّهُ لَا يَغْتَرُّ بِهَذِهِ السَّعَادَاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ، وَلَا يَكْتَفِي بِهَذِهِ الْخَيْرَاتِ الْعَاجِلَةِ بَلْ يَسْعَى فِي إِعْدَادِ الزَّادِ لِيَوْمِ الْمَعَادِ فَلَمْ يَحْصُلْ لَهُ الْخُسْرَانُ فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّه وَأَنْكَرُوا الْبَعْثَ وَالْقِيَامَةَ قَدْ خَسِرُوا خُسْرَانًا مُبِينًا وَأَنَّهُمْ عِنْدَ الْوُصُولِ إِلَى مَوْقِفِ الْقِيَامَةِ يَتَحَسَّرُونَ عَلَى تَفْرِيطِهِمْ فِي تَحْصِيلِ الزَّادِ لِيَوْمِ الْمَعَادِ.

kâr sandığı şey de yok olup kesintiye uğramıştır; böylece elinde ne sermayeden bir iz ne de kârdan bir şey kalmıştır. İşte apaçık hüsran budur. Bu hüsran ancak ba'sı ve kıyameti inkâr eden, en yüce saadetlerin ve nihai kemalatın bu peşin ve fani lezzetlerden ibaret olduğuna inanan kimseler için söz konusudur. Ba'sa ve kıyamete inanan kimseye gelince; o, bu cismani lezzetlere aldanmaz, bu peşin hayırlarla yetinmez, bilakis ahiret günü için azık hazırlamaya gayret eder; dolayısıyla ona hüsran isabet etmez. Zikrettiğimiz şeylerle sabit olmuştur ki, Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar ve ba's ile kıyameti inkâr edenler apaçık bir hüsrana uğramışlardır ve onlar kıyamet durağına vardıklarında ahiret günü için azık temin etme hususundaki kusurlarından ötürü derin bir hasret ve pişmanlık çekeceklerdir.

وَالنَّوْعُ الثَّانِي مِنْ وُجُوهِ: خُسْرَانِهِمْ أَنَّهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَى ظُهُورِهِمْ. وَتَقْرِيرُ الْكَلَامِ فِيهِ أَنَّ كَمَالَ السَّعَادَةِ فِي الْإِقْبَالِ عَلَى اللَّه تَعَالَى وَالِاشْتِغَالِ بِعُبُودِيَّتِهِ وَالِاجْتِهَادِ فِي حُبِّهِ وَخِدْمَتِهِ وَأَيْضًا فِي الِانْقِطَاعِ عَنِ الدُّنْيَا وَتَرْكِ مَحَبَّتِهَا وَفِي قَطْعِ الْعَلَاقَةِ بَيْنَ الْقَلْبِ وَبَيْنَهَا، فَمَنْ كَانَ مُنْكِرًا لِلْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ، فَإِنَّهُ لَا يَسْعَى فِي إِعْدَادِ الزَّادِ لِمَوْقِفِ الْقِيَامَةِ، وَلَا يَسْعَى فِي قَطْعِ الْعَلَاقَةِ بَيْنَ الْقَلْبِ وَبَيْنَ الدُّنْيَا، فَإِذَا مَاتَ بَقِيَ كَالْغَرِيبِ فِي عَالَمِ الرُّوحَانِيَّاتِ، وَكَالْمُنْقَطِعِ عَنْ أَحْبَابِهِ وَأَقَارِبِهِ الَّذِينَ كَانُوا فِي عَالَمِ الْجُسْمَانِيَّاتِ فَيَحْصُلُ لَهُ الْحَسَرَاتُ الْعَظِيمَةُ بِسَبَبِ فُقْدَانِ الزَّادِ وَعَدَمِ الِاهْتِدَاءِ إِلَى الْمُخَالَطَةِ بِأَهْلِ ذَلِكَ الْعَالَمِ وَيَحْصُلُ لَهُ الْآلَامُ الْعَظِيمَةُ بِسَبَبِ الِانْقِطَاعِ عَنْ لَذَّاتِ هَذَا الْعَالَمِ وَالِامْتِنَاعِ عَنِ الِاسْتِسْعَادِ بِخَيْرَاتِ هَذَا الْعَالَمِ. فَالْأَوَّلُ: هُوَ المراد من قوله قالُوا يَا حَسْرَتَنا عَلى مَا فَرَّطْنا فِيها وَالثَّانِي: هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ فَهَذَا تَقْرِيرُ الْمَقْصُودِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ.

Onların hüsran vechelerinden İkinci Tür ise: Günahlarını sırtlarında taşımalarıdır. Bununla ilgili kelamın açıklaması şudur: Saadetin kemali, Allah Teâlâ'ya yönelmekte, O'na kullukla meşgul olmakta, O'nun sevgisinde ve O'na hizmette gayret göstermekte; ayrıca dünyadan kesilmekte, dünya sevgisini terk etmekte ve kalp ile dünya arasındaki bağı koparmaktadır. Ba'sı ve kıyameti inkâr eden kimse ise, kıyamet durağı için azık hazırlamaya çalışmaz ve kalbi ile dünya arasındaki bağı koparmaya gayret etmez. Dolayısıyla öldüğü vakit ruhaniyet âleminde bir yabancı gibi, cismaniyet âleminde bulunan sevdiklerinden ve yakınlarından kopmuş kimse gibi kalır; böylece azık yoksunluğu ve o âlemin ehline karışma yolunu bulamamaktan ötürü büyük hasretlere düşer; bu âlemin lezzetlerinden kopmaktan ve bu âlemin hayırlarıyla mesut olmaktan mahrum kalmaktan ötürü de büyük acılar çeker. İşte birincisi, {قالُوا يَا حَسْرَتَنا عَلى مَا فَرَّطْنا فِيها} “Orada (dünyada) yaptığımız kusurlardan dolayı yazıklar olsun bize!” kavlinden murat olandır; ikincisi ise, {وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ} “Günahlarını sırtlarına yüklenerek...” kavlinden murat olandır. İşte bu ayetten kastedilenin takriri budur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُرَادُ مِنَ الْخُسْرَانِ فوت الثواب العظيم وحصول العقاب العظيم الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ الْمُرَادُ مِنْهُ الَّذِينَ أَنْكَرُوا الْبَعْثَ وَالْقِيَامَةَ، وَقَدْ بَالَغْنَا فِي شَرْحِ هَذِهِ الْكَلِمَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ [الْبَقَرَةِ: ٤٦] وَإِنَّمَا حَسُنَتْ هَذِهِ الْكِنَايَةُ لِأَنَّ مَوْقِفَ الْقِيَامَةِ مَوْقِفٌ لَا حُكْمَ/ فِيهِ لِأَحَدٍ إِلَّا للَّه تَعَالَى، وَلَا قُدْرَةَ لِأَحَدٍ عَلَى النَّفْعِ وَالضُّرِّ وَالرَّفْعِ وَالْخَفْضِ إِلَّا للَّه. وَقَوْلُهُ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً اعْلَمْ أَنَّ كَلِمَةَ (حَتَّى) غَايَةٌ لِقَوْلِهِ كَذَّبُوا لَا لِقَوْلِهِ قَدْ خَسِرَ لِأَنَّ خُسْرَانَهُمْ لَا غَايَةَ لَهُ ومعنى (حتى) هاهنا أَنَّ مُنْتَهَى تَكْذِيبِهِمُ الْحَسْرَةُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ كَذَّبُوا إِلَى أَنْ ظَهَرَتِ السَّاعَةُ بَغْتَةً.

İkinci Mesele: Hüsrandan maksat, büyük sevabın kaçırılması ve büyük azabın meydana gelmesidir. {الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ} “Allah'ın huzuruna çıkmayı yalanlayanlar” ifadesinden murat, ba'sı ve kıyameti inkâr edenlerdir. Bu kelimenin şerhini {الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ} “Onlar Rablerine kavuşacaklarını sezerler” [Bakara 46] ayetinde etraflıca yapmıştık. Bu kinayenin güzel düşmesinin sebebi şudur: Çünkü kıyamet durağı, içinde Allah Teâlâ'dan başka hiç kimsenin hükmünün geçmediği, yarar ve zarar vermeye, yükseltip alçaltmaya Allah'tan başka kimsenin gücünün yetmediği bir duraktır. Ayetteki {حَتَّى إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً} “Nihayet o kıyamet saati kendilerine ansızın geliverince” ifadesine gelince; bil ki “hattâ (حَتَّى)” edatı, {قَدْ خَسِرَ} “ziyana uğramıştır” kavlinin değil, {كَذَّبُوا} “yalanladılar” kavlinin gayesidir (nihai sınırıdır); çünkü onların hüsranının bir sonu yoktur. Buradaki “hattâ”nın anlamı şudur: Onların yalanlamalarının nihai sonu, kıyamet günündeki hasrettir. Mana ise; kıyamet saati ansızın gelinceye kadar onların yalanlamayı sürdürmüş olmalarıdır.

فَإِنْ قِيلَ: إِنَّمَا يَتَحَسَّرُونَ عِنْدَ مَوْتِهِمْ.

Eğer: “Onlar ancak ölümleri anında hasret çekerler” denilirse;

قُلْنَا: لَمَّا كَانَ الْمَوْتُ وُقُوعًا فِي أَحْوَالِ الْآخِرَةِ وَمُقَدِّمَاتِهَا جُعِلَ مِنْ جِنْسِ السَّاعَةِ وَسُمِّيَ بِاسْمِهَا وَلِذَلِكَ

Deriz ki: Ölüm, ahiret hâllerine ve onun mukaddimelerine dahil olmak anlamına geldiğinden dolayı kıyamet cinsinden sayılmış ve onun ismiyle isimlendirilmiştir. Nitekim bundan dolayı

قَالَ ﵇: «مَنْ مَاتَ فَقَدْ قَامَتْ قِيَامَتُهُ»

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kim ölürse, onun kıyameti kopmuştur.»

وَالْمُرَادُ بِالسَّاعَةِ الْقِيَامَةُ، وَفِي تَسْمِيَةِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ بِهَذَا الِاسْمِ وُجُوهٌ:

“es-Sâat (السَّاعَةُ)” lafzından maksat kıyamettir. Kıyamet gününün bu isimle adlandırılmasında birkaç vecih vardır:

الْأَوَّلُ: أَنْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُسَمَّى السَّاعَةَ لِسُرْعَةِ الْحِسَابِ فِيهِ كَأَنَّهُ قِيلَ: مَا هِيَ إِلَّا سَاعَةُ الْحِسَابِ. الثَّانِي: السَّاعَةُ هِيَ الْوَقْتُ الَّذِي تَقُومُ الْقِيَامَةُ سُمِّيَتْ سَاعَةً لِأَنَّهَا تَفْجَأُ النَّاسَ فِي سَاعَةٍ لَا يَعْلَمُهَا أَحَدٌ إِلَّا اللَّه تَعَالَى. أَلَا تَرَى أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: بَغْتَةً وَالْبَغْتُ وَالْبَغْتَةُ هُوَ الْفَجْأَةُ وَالْمَعْنَى: أَنَّ السَّاعَةَ لَا تَجِيءُ إِلَّا دَفْعَةً لِأَنَّهُ لَا يَعْلَمُ أَحَدٌ مَتَى يَكُونُ مَجِيئُهَا، وَفِي أَيِّ وَقْتٍ يَكُونُ حُدُوثُهَا وَقَوْلُهُ بَغْتَةً انْتِصَابُهُ عَلَى الْحَالِ بِمَعْنَى: بَاغِتَةً أَوْ عَلَى الْمَصْدَرِ كَأَنَّهُ قِيلَ: بَغَتَتْهُمُ السَّاعَةُ بغتة. ثم قال تعالى: قالُوا يا حَسْرَتَنا قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَى دُعَاءِ الْحَسْرَةِ تَنْبِيهٌ لِلنَّاسِ عَلَى مَا سَيَحْصُلُ لَهُمْ مِنَ الْحَسْرَةِ وَالْعَرَبُ تُعَبِّرُ عَنْ تَعْظِيمِ أَمْثَالِ هَذِهِ الْأُمُورِ بِهَذِهِ اللفظة كقوله تعالى: يا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ [يس: ٣٠] ويا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ [الزُّمَرِ: ٥٦] يا وَيْلَتى أَأَلِدُ [هود: ٧٢]

Birincisi: Kıyamet gününe, oradaki hesabın çabukluğu sebebiyle saat (kısa bir an) denilmiştir; sanki 'o ancak hesabın görüldüğü bir andan ibarettir' denilmektedir. İkincisi: Saat, kıyametin kopacağı vakittir; insanları Allah Teâlâ'dan başka kimsenin bilmediği bir anda ansızın yakalayacağı için saat diye isimlendirilmiştir. Görmez misin ki Allah Teâlâ {بَغْتَةً} “ansızın” buyurmuştur. el-Bağt (الْبَغْتُ) ve el-bağteten (الْبَغْتَةُ), ansızın gelmek (feceet) demektir. Mana şudur: Saat ancak birdenbire gelir; çünkü onun gelişinin ne zaman olacağını ve vukuunun hangi vakitte gerçekleşeceğini kimse bilemez. Ayetteki {بَغْتَةً} lafzının mensup olması, 'bağitaten (بَاغِتَةً)' yani ansızın gelen anlamında hâl olmasındandır veya 'saat onları ansızın yakaladı' denilmiş gibi mef'ûl-i mutlak (mastar) olmasındandır. Sonra Allah Teâlâ: {قالُوا يا حَسْرَتَنا} “Yazıklar olsun bize! dediler” buyurmuştur. Zeccâc der ki: Hasrete nida etmenin (yazıklar olsun demenin) anlamı, insanları başlarına gelecek olan hasrete karşı uyarmaktır. Araplar bu gibi durumların büyüklüğünü bu lafızla ifade ederler; nitekim Allah Teâlâ'nın {يا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ} “Yazıklar olsun o kullara!” [Yâsîn 30], {يا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ} “Allah'a karşı işlediğim kusurlardan dolayı bana yazıklar olsun!” [Zümer 56] ve {يا وَيْلَتى أَأَلِدُ} “Vay başıma gelenler! Ben mi doğuracağım?” [Hûd 72] ayetleri böyledir.

وَهَذَا أَبْلَغُ مِنْ أَنْ يُقَالَ: الْحَسْرَةُ عَلَيْنَا في تفريطنا ومثله يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ [يُوسُفَ: ٨٤] تَأْوِيلُهُ يَا أَيُّهَا النَّاسُ تَنَبَّهُوا عَلَى مَا وَقَعَ بِي مِنَ الْأَسَفِ فَوَقَعَ النِّدَاءُ عَلَى غَيْرِ الْمُنَادَى فِي الْحَقِيقَةِ. وَقَالَ سِيبَوَيْهِ: إِنَّكَ إِذَا قُلْتَ يَا عَجَبَاهُ فَكَأَنَّكَ قُلْتَ يَا عَجَبُ احْضَرْ وَتَعَالَ فَإِنَّ هَذَا زَمَانُكَ.

Bu, “Kusurumuzdan dolayı hasret bizim üzerimizedir” denilmesinden daha beliğdir. Bunun bir benzeri de {يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ} “Yusuf'a vah yazık!” [Yûsuf 84] kavlidir; bunun tevili: 'Ey insanlar, başıma gelen kedere dikkat edin!' demektir; böylece nida, hakikatte seslenilmeyen bir şeye yönelmiştir. Sîbeveyhi şöyle demiştir: Sen “Yâ acebâh (ey şaşılacak şey/ne tuhaf)!” dediğin zaman sanki “Ey şaşılacak durum, çık gel, zira senin zamanındır!” demiş olursun.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: حَصَلَ للنداء هاهنا تَأْوِيلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ النِّدَاءَ لِلْحَسْرَةِ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ تَنْبِيهُ الْمُخَاطَبِينَ وَهُوَ قَوْلُ الزَّجَّاجِ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُنَادَى هُوَ نَفْسُ الْحَسْرَةِ عَلَى مَعْنَى: أَنَّ هَذَا وَقْتُكِ فَاحْضَرِي وَهُوَ قَوْلُ سِيبَوَيْهِ وَقَوْلُهُ عَلى مَا فَرَّطْنا فِيها فِيهِ بَحْثَانِ.

Bunu bildiğinde deriz ki: Buradaki nida için iki tevil söz konusu olmuştur: Birincisi: Nida hasretedir ve bundan maksat muhatapları uyarmaktır ki bu Zeccâc'ın görüşüdür. İkincisi: Nida edilen bizzat hasretin kendisidir; 'işte senin vaktindir, artık gel!' manasındadır ki bu da Sîbeveyhi'nin görüşüdür. Ayetteki {عَلى مَا فَرَّطْنا فِيها} “Orada (dünyada) yaptığımız kusurlardan dolayı” kavlinde ise iki inceleme (bahis) vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ يُقَالُ: فَرَّطْتُ فِي الشَّيْءِ أَيْ ضَيَّعْتُهُ فَقَوْلُهُ فَرَّطْنا أَيْ تَرَكْنَا وَضَيَّعْنَا وَقَالَ الزَّجَّاجُ: فَرَّطْنَا أَيْ قَدَّمْنَا الْعَجْزَ جَعَلَهُ مِنْ قَوْلِهِمْ فَرَطَ فُلَانٌ إِذَا سَبَقَ وَتَقَدَّمَ، وَفَرَّطَ الشَّيْءَ إِذَا قَدَّمَهُ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: فَالتَّفْرِيطُ عِنْدَهُ تَقْدِيمُ التَّقْصِيرِ.

Birinci İnceleme: Ebû Ubeyde şöyle der: Bir şey hakkında ferrettu fi'ş-şey' (فَرَّطْتُ فِي الشَّيْءِ) denilir ki bu, 'onu zayi ettim' demektir. Dolayısıyla {فَرَّطْنا} kavli 'terk ettik ve zayi ettik' manasındadır. Zeccâc ise: {فَرَّطْنا} ifadesi 'acziyeti öne geçirdik' demektir demiş ve bunu bir kimsenin öne geçip ilerlemesi durumunda kullanılan 'farata fulânün (فَرَطَ فُلَانٌ)' ve bir şeyi öne geçirdiğinde kullanılan 'farrata'ş-şey'e (فَرَّطَ الشَّيْءَ)' sözünden kılmıştır. Vâhidî der ki: Zeccâc'a göre tefrît (تَفْرِيط), kusuru öne geçirmektir.

وَالْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ فِيها إِلَى مَاذَا يَعُودُ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي الدُّنْيَا وَالسُّؤَالُ عَلَيْهِ أَنَّهُ لَمْ يَجْرِ لِلدُّنْيَا ذِكْرٌ فَكَيْفَ يُمْكِنُ عَوْدُ هَذَا الضَّمِيرِ إِلَيْهَا. وَجَوَابُهُ: أَنَّ الْعَقْلَ دَلَّ عَلَى أَنَّ مَوْضِعَ التَّقْصِيرِ لَيْسَ إِلَّا الدُّنْيَا، فَحَسُنَ عَوْدُ الضَّمِيرِ إِلَيْهَا لِهَذَا الْمَعْنَى. الثَّانِي: قَالَ الْحَسَنُ/ الْمُرَادُ يَا حَسْرَتَنَا عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِي السَّاعَةِ، وَالْمَعْنَى: عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِي إِعْدَادِ الزَّادِ لِلسَّاعَةِ وَتَحْصِيلِ الْأُهْبَةِ لَهَا. وَالثَّالِثُ: أَنْ تَعُودَ الكناية إلى معنى ما في قوله ما فَرَّطْنا أَيْ حَسْرَتُنَا عَلَى الْأَعْمَالِ وَالطَّاعَاتِ الَّتِي فَرَّطْنَا فِيهَا. وَالرَّابِعُ: قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ: الْكِنَايَةُ تَعُودُ إِلَى الصَّفْقَةِ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الْخُسْرَانَ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى حُصُولِ الصَّفْقَةِ وَالْمُبَايَعَةِ.

İkinci İnceleme: {فِيها} kavlindeki zamirin nereye döndüğü hususunda birkaç vecih vardır: Birincisi: İbn Abbâs, 'dünyaya' dönmektedir demiştir. Buna karşı: “Dünyanın adı geçmediği halde bu zamir ona nasıl dönebilir?” şeklinde bir soru yöneltilirse; cevabı şudur: Akıl göstermektedir ki kusur yeri ancak dünyadır; binaenaleyh bu manadan ötürü zamirin ona dönmesi uygun düşmüştür. İkincisi: Hasan el-Basrî şöyle demiştir: Murad, 'Kıyamet saati hakkında yaptığımız kusurlardan dolayı hasret bize olsun' demektir; mana ise 'o saat için azık hazırlamak ve hazırlık görmek hususundaki ihmalimizden dolayı' şeklindedir. Üçüncüsü: Zamirin {ما فَرَّطْنا} kavlindeki 'mâ'nın anlamına dönmesidir ki mana 'kusur ettiğimiz ameller ve taatler üzerine hasret olsun bize' demektir. Dördüncüsü: Muhammed b. Cerîr et-Taberî demiştir ki: Zamir, 'alışverişe (safka)' döner; zira Allah Teâlâ hüsranı zikrettiğinde bu durum bir alışveriş ve ticaretin cereyan ettiğine delalet etmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ فَاعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِمْ يَا حَسْرَتَنَا عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِيهَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُمْ لَمْ يَحْصُلُوا لِأَنْفُسِهِمْ مَا بِهِ يَسْتَحِقُّونَ الثَّوَابَ، وَقَوْلُهُ وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُمْ حَصَلُوا لِأَنْفُسِهِمْ مَا بِهِ اسْتَحَقُّوا الْعَذَابَ الْعَظِيمَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ ذَلِكَ نِهَايَةُ الْخُسْرَانِ.

Sonra Allah Teâlâ: {وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ} “Günahlarını sırtlarına yüklenerek...” buyurmuştur. Bil ki onların {يَا حَسْرَتَنا عَلى مَا فَرَّطْنا فِيها} “Orada (dünyada) yaptığımız kusurlardan dolayı yazıklar olsun bize!” sözlerinden murat, sevabı hak edecekleri amelleri kendileri adına elde etmediklerine bir işarettir. {وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ} “Günahlarını sırtlarına yüklenerek...” kavli ise, kendileri adına büyük azabı hak edecekleri şeyleri elde ettiklerine bir işarettir; şüphe yok ki bu da hüsranın son noktasıdır.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْأَوْزَارُ الْآثَامُ وَالْخَطَايَا قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ الْوِزْرُ الثِّقَلُ وَأَصْلُهُ مِنَ الْحَمْلِ يُقَالُ وَزَرْتُ الشَّيْءَ أَيْ حَمَلْتُهُ أَزِرُهُ وِزْرًا، ثُمَّ قِيلَ لِلذُّنُوبِ أَوْزَارٌ لِأَنَّهَا تُثْقِلُ ظَهْرَ مَنْ عَمِلَهَا، وَقَوْلُهُ وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى [فاطر:

İbn Abbâs: “Evzâr (الْأَوْزَارُ); günahlar ve hatalardır” demiştir. Dil ehli ise: “Vizr (الْوِزْرُ), ağırlık (yük) demektir. Aslı taşımaktan gelir; 'bir şeyi taşıdım' manasında vezerte'ş-şey'e (وَزَرْتُ الشَّيْءَ), taşırım anlamında eziruhu vizren (أَزِرُهُ وِزْرًا) denilir. Sonra günahlara da günah işleyenin sırtına ağırlık yaptığı için evzâr (ağır yükler) denilmiştir” demişlerdir. Allah Teâlâ'nın: {وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى} “Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez” [Fâtır

١٨] أَيْ لَا تَحْمِلُ نَفْسٌ حَامِلَةٌ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: يُقَالُ لِلرَّجُلِ إِذَا بَسَطَ ثَوْبَهُ فَجَعَلَ فِيهِ الْمَتَاعَ احْمِلْ وِزْرَكَ وَأَوْزَارُ الْحَرْبِ أَثْقَالُهَا مِنَ السِّلَاحِ وَوَزِيرُ السُّلْطَانِ الَّذِي يَزِرُ عَنْهُ أَثْقَالَ مَا يُسْنَدُ إِلَيْهِ مِنْ تَدْبِيرِ الْوِلَايَةِ أَيْ يَحْمِلُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ أَيْ يَحْمِلُونَ ثِقَلَ ذُنُوبِهِمْ، وَاخْتَلَفُوا فِي كَيْفِيَّةِ حَمْلِهِمُ الْأَوْزَارِ فَقَالَ الْمُفَسِّرُونَ:

18] ayeti, yani 'yük taşıyan hiçbir nefis [başkasına ait] bir yükü taşımaz' demektir. Ebû Ubeyde demiştir ki: Bir adam elbisesini yayıp içine eşyalarını koyduğunda ona 'ihmil vizrake (احْمِلْ وِزْرَكَ - yükünü taşı)' denilir. Savaşın evzârı (أَوْزَارُ الْحَرْبِ) da silah cinsinden ağır yükleridir. Hükümdarın veziri (وَزِيرُ السُّلْطَانِ) ise, idarenin tedbiri hususunda hükümdara tevdi edilen ağır yükleri onun üzerinden kaldıran (yüklenen) kimsedir. Zeccâc: {وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ} “onlar günahlarını yüklenirler” yani günahlarının ağırlığını taşırlar demiştir. Müfessirler onların bu yükleri nasıl taşıyacakları hususunda ihtilaf etmişlerdir. Müfessirler dediler ki:

إِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا خَرَجَ مِنْ قَبْرِهِ اسْتَقْبَلَهُ شَيْءٌ هُوَ أَحْسَنُ الْأَشْيَاءِ صُورَةً وَأَطْيَبُهَا رِيحًا وَيَقُولُ: أَنَا عَمَلُكَ الصَّالِحُ طَالَمَا رَكِبْتُكَ فِي الدُّنْيَا فَارْكَبْنِي أَنْتَ الْيَوْمَ فَذَلِكَ قَوْلُهُ يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً [مَرْيَمَ: ٨٥] قَالُوا رُكْبَانًا وَإِنَّ الْكَافِرَ إِذَا خَرَجَ مِنْ قَبْرِهِ اسْتَقْبَلَهُ شَيْءٌ هُوَ أَقْبَحُ الْأَشْيَاءِ صُورَةً وَأَخْبَثُهَا رِيحًا فَيَقُولُ: أَنَا عَمَلُكَ الْفَاسِدُ طَالَمَا رَكِبْتَنِي فِي الدُّنْيَا فَأَنَا أَرْكَبُكَ الْيَوْمَ فَذَلِكَ قَوْلُهُ وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ وَهَذَا قَوْلُ قَتَادَةَ وَالسُّدِّيِّ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الثِّقَلُ كَمَا يُذْكَرُ فِي الْمَنْقُولِ، فَقَدْ يُذْكَرُ أَيْضًا فِي الْحَالِ وَالصِّفَةِ يُقَالُ: ثَقُلَ عَلَيَّ خِطَابُ فُلَانٍ، وَالْمَعْنَى كَرِهْتُهُ فَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ يُقَاسُونَ عَذَابَ ذُنُوبِهِمْ مُقَاسَاةَ ثِقَلِ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ. وَقَالَ آخَرُونَ: مَعْنَى قَوْلِهِ وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ أَيْ لَا تُزَايِلُهُمْ أَوْزَارُهُمْ كَمَا تَقُولُ شَخْصُكَ نُصْبَ عَيْنِي أَيْ ذِكْرُكَ مُلَازِمٌ لِي.

Mümin kabrinden çıktığında onu sureti en güzel ve kokusu en hoş bir varlık karşılar ve: “Ben senin salih amelinim; dünyada sen bana çok bindin, bugün de sen bana bin” der; nitekim Allah Teâlâ'nın {يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً} “Takva sahiplerini Rahmân'ın huzurunda heyet halinde toplayacağımız gün” [Meryem 85] kavlindeki vefdan (وَفْداً) kelimesini 'binekli olarak' diye tefsir etmişlerdir. Kâfir kabrinden çıktığında ise onu sureti en çirkin ve kokusu en pis bir varlık karşılar ve şöyle der: “Ben senin bozuk (kötü) amelinim; dünyada sen bana çok bindin, bugün de ben sana bineceğim”; nitekim Allah Teâlâ'nın {وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ} “Onlar günahlarını sırtlarına yüklenirler” kavli de böyledir. Bu, Katâde ve Süddî'nin görüşüdür. Zeccâc ise şöyle demiştir: Ağırlık (sıklet) nakledilen somut şeylerde zikredildiği gibi, hâl ve sıfatta da zikredilir; nitekim 'falancanın sözü bana ağır geldi' denilir ki manası 'ondan hoşlanmadım' demektir. Buna göre mana, onların günahlarının azabını, onun ağırlığının zorluğuna katlanırcasına çekecekleridir. Başkaları ise şöyle demiştir: {وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ} “Onlar günahlarını yüklenirler” kavlinin manası, senin: 'şahsın gözümün önündedir', yani 'seni anmak bana ayrılmaz şekilde bağlıdır' demen gibi günahlarının onlardan asla ayrılmayacağıdır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ وَالْمَعْنَى بِئْسَ الشَّيْءُ الَّذِي يَزِرُونَهُ أَيْ يَحْمِلُونَهُ وَالِاسْتِقْصَاءُ في تفسير

Sonra Allah Teâlâ: {أَلا ساءَ مَا يَزِرُونَ} “Dikkat edin, yüklendikleri şeyler ne kötüdür!” buyurmuştur. Mana; sırtlandıkları, yani yüklendikleri şey ne kötüdür demektir. Bu lafzın tefsirinin tafsilatı

هَذَا اللَّفْظِ مَذْكُورٌ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ فِي قوله وَساءَ سَبِيلًا [سورة النساء: ٢٢] .

Nisâ Suresi'nde {وَساءَ سَبِيلًا} “...ve ne kötü bir yoldur” [Nisâ Suresi 22] kavlinde zikredilmiştir.

[سورة الأنعام (٦) : آية ٣٢]

[En'âm Suresi (6): Ayet 32]

وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٣٢)

{وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٣٢)} “Dünya hayatı bir oyun ve eğlenceden başka bir şey değildir. Sakınanlar (takva sahipleri) için ahiret yurdu elbette daha hayırlıdır. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz? (32)”

[فِي قَوْلُهُ تَعَالَى وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın {وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ} kavli hakkında] Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ الْمُنْكِرِينَ لِلْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ تَعْظُمُ رَغْبَتُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَتَحْصِيلِ لَذَّاتِهَا، فَذَكَرَ اللَّه تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ تَنْبِيهًا عَلَى خَسَاسَتِهَا وَرَكَاكَتِهَا.

Birinci Mesele: Bil ki ba'sı ve kıyameti inkâr edenlerin dünyaya ve onun lezzetlerini elde etmeye yönelik arzuları çok büyüktür. Bu sebeple Allah Teâlâ onun bayağılığına ve değersizliğine dikkat çekmek üzere bu ayeti zikretmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ نَفْسَ هَذِهِ الْحَيَاةِ لَا يُمْكِنُ ذَمُّهَا لِأَنَّ هَذِهِ الْحَيَاةَ الْعَاجِلَةَ لَا يَصِحُّ اكْتِسَابُ السَّعَادَاتِ الْأُخْرَوِيَّةِ إِلَّا فِيهَا، فَلِهَذَا السَّبَبِ حَصَلَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ:

Bil ki bu hayatın bizzat kendisini yermek mümkün değildir; zira bu peşin hayat olmadan ahiret saadetlerini kazanmak sahih olmaz. İşte bu sebeple bu ayetin tefsirinde iki görüş ortaya çıkmıştır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ حَيَاةُ الْكَافِرِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ حَيَاةَ أَهْلِ الشِّرْكِ وَالنِّفَاقِ، وَالسَّبَبُ فِي وَصْفِ حَيَاةِ هَؤُلَاءِ بِهَذِهِ الصِّفَةِ أَنَّ حَيَاةَ الْمُؤْمِنِ يَحْصُلُ فِيهَا أَعْمَالٌ صَالِحَةٌ فَلَا تَكُونُ لَعِبًا وَلَهْوًا.

Birinci Görüş: Bundan murat, kâfirin hayatıdır. İbn Abbâs: “Şirk ve nifak ehlinin hayatını kastetmektedir; bunların hayatının bu vasıfla nitelenmesinin sebebi, müminin hayatında salih ameller meydana gelmesi ve dolayısıyla onun bir oyun ve eğlence olmamasıdır” demiştir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ هَذَا عَامٌّ فِي حَيَاةِ الْمُؤْمِنِ وَالْكَافِرِ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ اللَّذَّاتُ الْحَاصِلَةُ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ وَالطَّيِّبَاتُ الْمَطْلُوبَةُ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ، وَإِنَّمَا سَمَّاهَا بِاللَّعِبِ وَاللَّهْوِ، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ حَالَ اشْتِغَالِهِ بِاللَّعِبِ وَاللَّهْوِ يَلْتَذُّ بِهِ، ثُمَّ عِنْدَ انْقِرَاضِهِ وَانْقِضَائِهِ لَا يَبْقَى مِنْهُ إِلَّا النَّدَامَةُ، فَكَذَلِكَ هَذِهِ الْحَيَاةُ لَا يَبْقَى عِنْدَ انْقِرَاضِهَا إِلَّا الْحَسْرَةُ وَالنَّدَامَةُ.

İkinci Görüş: Bu ifade mümin ve kâfirin hayatı hakkında umumidir; bundan murat bu hayatta hâsıl olan lezzetler ve bu hayatta talep edilen hoş nimetlerdir. Onu oyun ve eğlence diye isimlendirmiştir; çünkü insan oyun ve eğlence ile meşgul olduğu esnada ondan lezzet alır, fakat o sona erip bittiğinde geriye sadece pişmanlık kalır. Tıpkı bunun gibi, bu hayat sona erdiğinde de geriye sadece hasret ve pişmanlıktan başka bir şey kalmaz.

وَاعْلَمْ أَنَّ تَسْمِيَةَ هَذِهِ الْحَيَاةِ بِاللَّعِبِ وَاللَّهْوِ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ مُدَّةَ اللَّهْوِ وَاللَّعِبِ قَلِيلَةٌ سَرِيعَةُ الِانْقِضَاءِ وَالزَّوَالِ، وَمُدَّةَ هَذِهِ الْحَيَاةِ كَذَلِكَ. الثَّانِي: أَنَّ اللَّعِبَ وَاللَّهْوَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَنْسَاقَا فِي أَكْثَرِ الْأَمْرِ إِلَى شَيْءٍ مِنَ الْمَكَارِهِ وَلَذَّاتُ الدُّنْيَا كَذَلِكَ. الثَّالِثُ: أَنَّ اللَّعِبَ وَاللَّهْوَ، إِنَّمَا يَحْصُلُ عِنْدَ الِاغْتِرَارِ بِظَوَاهِرِ الْأُمُورِ، وَأَمَّا عِنْدَ التَّأَمُّلِ التَّامِّ وَالْكَشْفِ عَنْ حَقَائِقِ الْأُمُورِ، لَا يَبْقَى اللَّعِبُ وَاللَّهْوُ أَصْلًا، وَكَذَلِكَ اللَّهْوُ وَاللَّعِبُ، فَإِنَّهُمَا لَا يَصْلُحَانِ إِلَّا لِلصِّبْيَانِ وَالْجُهَّالِ الْمُغَفَّلِينَ، أَمَّا الْعُقَلَاءُ وَالْحُصَفَاءُ، فَقَلَّمَا يَحْصُلُ لَهُمْ خَوْضٌ فِي اللَّعِبِ وَاللَّهْوِ، فَكَذَلِكَ الِالْتِذَاذُ بِطَيِّبَاتِ الدُّنْيَا وَالِانْتِفَاعِ بِخَيْرَاتِهَا لَا يَحْصُلُ، إِلَّا لِلْمُغَفَّلِينَ الْجَاهِلِينَ بِحَقَائِقِ الْأُمُورِ، وَأَمَّا الْحُكَمَاءُ الْمُحَقِّقُونَ، فَإِنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّ كُلَّ هَذِهِ الْخَيْرَاتِ غُرُورٌ، وَلَيْسَ لَهَا فِي نَفْسِ الْأَمْرِ حَقِيقَةٌ مُعْتَبَرَةٌ. الرَّابِعُ:

Bil ki bu hayatın oyun ve eğlence olarak adlandırılmasında birkaç vecih vardır: Birincisi: Eğlence ve oyunun süresi azdır; çabucak biter ve yok olur. Bu hayatın müddeti de böyledir. İkincisi: Oyun ve eğlence çoğunlukla hoşa gitmeyen şeylerden birine sürükler; dünya lezzetleri de böyledir. Üçüncüsü: Oyun ve eğlence ancak işlerin zahirine aldanıldığında meydana gelir; tam bir tefekkür ve işlerin hakikatleri keşfedildiğinde ise geriye kesinlikle oyun ve eğlence kalmaz. Tıpkı bunun gibi eğlence ve oyun ancak çocuklar ile gafil cahillere yakışır. Akıllı ve basiretli kimselere gelince, onların oyuna ve eğlenceye dalmaları pek nadirdir. İşte bunun gibi dünya nimetlerinden lezzet almak ve onun hayırlarından faydalanmak da ancak işlerin hakikatlerinden gafil olan cahiller için söz konusudur. Hakikati araştıran hikmet sahiplerine gelince; onlar bu hayırların tamamının bir aldanış olduğunu, işin aslında itibar edilecek bir hakikati bulunmadığını bilirler. Dördüncüsü:

أَنَّ اللَّعِبَ وَاللَّهْوَ لَيْسَ لَهُمَا عَاقِبَةٌ مَحْمُودَةٌ، فَثَبَتَ بِمَجْمُوعِ هَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّ اللَّذَّاتِ وَالْأَحْوَالَ الدُّنْيَوِيَّةَ لَعِبٌ وَلَهْوٌ/ وَلَيْسَ لَهُمَا حَقِيقَةٌ مُعْتَبَرَةٌ. وَلَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى ذَلِكَ قَالَ بَعْدَهُ وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَصَفَ الْآخِرَةَ بِكَوْنِهَا خَيْرًا، ويدل على أن الأمر كذلك حصول التفات بَيْنَ أَحْوَالِ الدُّنْيَا وَأَحْوَالِ الْآخِرَةِ فِي أُمُورٍ أَحَدُهَا: أَنَّ خَيْرَاتِ الدُّنْيَا خَسِيسَةٌ وَخَيْرَاتِ الْآخِرَةِ شَرِيفَةٌ بَيَانُ أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ خَيْرَاتِ الدُّنْيَا لَيْسَتْ إِلَّا قَضَاءَ الشَّهْوَتَيْنِ، وَهُوَ فِي نِهَايَةِ الْخَسَاسَةِ، بِدَلِيلِ أَنَّ الْحَيَوَانَاتِ الْخَسِيسَةَ تُشَارِكُ الْإِنْسَانَ فِيهِ، بَلْ رُبَّمَا كَانَ أَمْرُ تِلْكَ الْحَيَوَانَاتِ فِيهَا أَكْمَلَ مِنْ أَمْرِ الْإِنْسَانِ، فَإِنَّ الْجَمَلَ أَكْثَرُ أَكْلًا، وَالدِّيكَ وَالْعُصْفُورَ أَكْثَرُ وِقَاعًا، وَالذِّئْبَ أَقْوَى عَلَى الْفَسَادِ وَالتَّمْزِيقِ، وَالْعَقْرَبَ أَقْوَى عَلَى الْإِيلَامِ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى خَسَاسَتِهَا أَنَّهَا لَوْ كَانَتْ شَرِيفَةً لَكَانَ الْإِكْثَارُ مِنْهَا يُوجِبُ زِيَادَةَ الشَّرَفِ، فَكَانَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْإِنْسَانُ الَّذِي وَقَّفَ كُلَّ عُمْرِهِ عَلَى الْأَكْلِ وَالْوِقَاعِ أَشْرَفَ النَّاسِ، وَأَعْلَاهُمْ دَرَجَةً، وَمَعْلُومٌ بِالْبَدِيهَةِ أَنَّهُ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ بَلْ مِثْلُ هَذَا الْإِنْسَانِ يَكُونُ مَمْقُوتًا مُسْتَقْذَرًا مُسْتَحْقَرًا يُوصَفُ بِأَنَّهُ بَهِيمَةٌ أَوْ كَلْبٌ أَوْ أَخَسُّ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ أَنَّ النَّاسَ لَا يَفْتَخِرُونَ بِهَذِهِ الْأَحْوَالِ بَلْ

Oyun ve eğlencenin övgüye değer bir akıbeti yoktur. Bütün bu vecihlerin toplamıyla sabit olmuştur ki dünyevi lezzetler ve hâller bir oyun ve eğlencedir; onların itibar edilecek bir hakikati yoktur. Allah Teâlâ bunu beyan edince arkasından {وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “Sakınanlar (takva sahipleri) için ahiret yurdu elbette daha hayırlıdır” buyurmuştur. Ahireti daha hayırlı olmakla vasfetmiştir. Durumun böyle olduğunu, dünya hâlleri ile ahiret hâlleri arasındaki birtakım hususlarda dikkat çeken farklar gösterir. Bunlardan birincisi: Dünya nimetleri bayağı, ahiret nimetleri ise şereflidir. Durumun böyle olduğunun beyanı birkaç vecihledir: Birincisi: Dünya nimetleri iki şehveti (mide ve tenasül) tatmin etmekten ibarettir ki bu da son derece bayağıdır; nitekim bayağı hayvanların da bu hususta insana ortak olması bunun delilidir. Hatta bu hayvanların durumu bu konularda insanın durumundan daha mükemmeldir; zira deve daha çok yer, horoz ve serçe daha çok çiftleşir, kurt fesat çıkarmaya ve parçalamaya daha güçlüdür, akrep ise acı vermeye daha muktedirdir. Bunların bayağı olduğuna delalet eden hususlardan biri de şudur: Eğer bunlar şerefli olsaydı, bunlardan çokça yapmak şerefin artmasını gerektirirdi; dolayısıyla bütün ömrünü yemeğe ve çiftleşmeye vakfeden bir insanın insanların en şereflisi ve derece bakımından en yücesi olması gerekirdi. Oysa apaçık bilinmektedir ki durum böyle değildir; bilakis böyle bir insan nefret edilen, tiksinilen, hor görülen, bir hayvan, köpek veya daha da aşağısı olarak nitelendirilen bir kimsedir. Yine buna delalet eden hususlardan biri de insanların bu hâllerle övünmeyip

يُخْفُونَهَا، وَلِذَلِكَ كَانَ الْعُقَلَاءُ عِنْدَ الِاشْتِغَالِ بِالْوِقَاعِ يَخْتَفُونَ وَلَا يُقْدِمُونَ عَلَى هَذِهِ الْأَفْعَالِ بِمَحْضَرٍ مِنَ النَّاسِ.

onları gizlemeleridir; bundan dolayıdır ki akıllı kimseler cima ile meşgul olduklarında gizlenirler ve insanların huzurunda bu fiillere girişmezler.

وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْأَفْعَالَ لَا تُوجِبُ الشَّرَفَ بَلِ النَّقْصَ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ أَيْضًا أَنَّ النَّاسَ إِذَا شَتَمَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا لَا يَذْكُرُونَ فِيهِ إِلَّا الْأَلْفَاظَ الدَّالَّةَ عَلَى الْوِقَاعِ، وَلَوْلَا أَنَّ تِلْكَ اللَّذَّةَ مِنْ جِنْسِ النُّقْصَانَاتِ، وَإِلَّا لَمَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّ هَذِهِ اللَّذَّاتِ تَرْجِعُ حَقِيقَتُهَا إِلَى دَفْعِ الْآلَامِ، وَلِذَلِكَ فَإِنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ أَشَدَّ جُوعًا وَأَقْوَى حَاجَةً كَانَ الْتِذَاذُهُ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ أَكْمَلَ لَهُ وَأَقْوَى، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ ظَهَرَ أَنَّهُ لَا حَقِيقَةَ لِهَذِهِ اللَّذَّاتِ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَيْهِ أَيْضًا أَنَّ هَذِهِ اللَّذَّاتِ سَرِيعَةُ الِاسْتِحَالَةِ سَرِيعَةُ الزَّوَالِ سَرِيعَةُ الِانْقِضَاءِ.

Bu da gösterir ki bu fiiller şeref değil, noksanlık doğurur. Yine buna delalet eden hususlardan biri şudur: İnsanlar birbirlerine sövdükleri zaman ancak cimaya delalet eden lafızları zikrederler; eğer o lezzet noksanlıklar cinsinden olmasaydı durum böyle olmazdı. Yine buna delalet eden bir husus da bu lezzetlerin hakikatinin elemleri defetmeye dönük olmasıdır; bu sebeple açlığı daha şiddetli ve ihtiyacı daha kuvvetli olan kimsenin bu şeylerden aldığı lezzet daha tam ve daha güçlü olur. Durum böyle olunca, işin aslında bu lezzetlerin hakiki bir varlığı olmadığı açığa çıkar. Yine buna delalet eden hususlardan biri de bu lezzetlerin hızla başkalaşması, hızla zeval bulması ve çabucak tükenmesidir.

فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ الْكَثِيرَةِ خَسَاسَةُ هَذِهِ اللَّذَّاتِ. وَأَمَّا السَّعَادَاتُ الرُّوحَانِيَّةُ فَإِنَّهَا سَعَادَاتٌ شَرِيفَةٌ عَالِيَةٌ بَاقِيَةٌ مُقَدَّسَةٌ، وَلِذَلِكَ فَإِنَّ جَمِيعَ الْخَلْقِ إِذَا تَخَيَّلُوا فِي الْإِنْسَانِ كَثْرَةَ الْعِلْمِ وَشِدَّةَ الِانْقِبَاضِ عَنِ اللَّذَّاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ، فَإِنَّهُمْ بِالطَّبْعِ يُعَظِّمُونَهُ وَيَخْدِمُونَهُ وَيَعُدُّونَ أَنْفُسَهُمْ عَبِيدًا لِذَلِكَ الْإِنْسَانِ وَأَشْقِيَاءَ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى شَهَادَةِ الْفِطْرَةِ الْأَصْلِيَّةِ بِخَسَاسَةِ اللَّذَّاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ، وَكَمَالِ مَرْتَبَةِ اللَّذَّاتِ الرُّوحَانِيَّةِ.

İşte bu birçok vecihle bu lezzetlerin bayağılığı sabit olmuştur. Ruhani saadetlere gelince; onlar şerefli, yüce, baki ve mukaddes saadetlerdir. Bundan dolayıdır ki bütün insanlar bir kimsede ilmin çokluğunu ve cismani lezzetlerden şiddetle kaçındığını tahayyül ettiklerinde fıtraten ona tazim eder, ona hizmet eder, kendilerini o insanın kölesi ve ona nispetle zavallı sayarlar. Bu da asli fıtratın cismani lezzetlerin bayağılığına ve ruhani lezzetlerin mertebesinin kemaline şehadet ettiğini gösterir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي بَيَانِ أَنَّ خَيْرَاتِ الْآخِرَةِ أَفْضَلُ مِنْ خَيْرَاتِ الدُّنْيَا، هو أَنْ نَقُولَ: هَبْ أَنَّ هَذَيْنِ النَّوْعَيْنِ تَشَارَكَا فِي الْفَضْلِ وَالْمَنْقَبَةِ، إِلَّا أَنَّ الْوُصُولَ إِلَى الْخَيْرَاتِ الْمَوْعُودَةِ فِي غَدِ الْقِيَامَةِ مَعْلُومٌ قَطْعًا. وَأَمَّا الْوُصُولُ إِلَى الْخَيْرَاتِ الْمَوْعُودَةِ فِي غَدِ الدُّنْيَا فَغَيْرُ مَعْلُومٍ بَلْ وَلَا مَظْنُونٍ، فَكَمْ مِنْ سُلْطَانٍ قَاهِرٍ فِي بُكْرَةِ الْيَوْمَ صَارَ تَحْتَ التُّرَابِ فِي آخِرِ ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَكَمْ مِنْ أَمِيرٍ كَبِيرٍ أَصْبَحَ فِي/ الْمُلْكِ وَالْإِمَارَةِ، ثُمَّ أَمْسَى أَسِيرًا حَقِيرًا، وَهَذَا التَّفَاوُتُ أَيْضًا يُوجِبُ الْمُبَايَنَةَ بَيْنَ النَّوْعَيْنِ.

Ahiret hayırlarının dünya hayırlarından daha faziletli olduğunu beyan eden İkinci Vecih: Şöyle dememizdir: Farz edelim ki bu iki tür fazilet ve meziyette eşit olsun; ancak kıyametin yarınında vadedilen hayırlara ulaşmak kesin olarak bilinmektedir. Dünyanın yarınında vadedilen hayırlara ulaşmak ise kesin olarak bilinmediği gibi zannî bile değildir; zira sabahleyin kahredici bir hükümdar olan nice kimse o günün sonunda toprağın altına girmiştir ve nice büyük emir sabah saltanat ve emirlik içinde iken akşamleyin hakir bir esir hâline gelmiştir. Bu farklılık da iki tür arasında kesin bir ayrımı iktiza eder.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: هَبْ أَنَّهُ وَجَدَ الْإِنْسَانُ بَعْدَ هَذَا الْيَوْمِ يَوْمًا آخَرَ فِي الدُّنْيَا، إِلَّا أَنَّهُ لَا يَدْرِي هَلْ يُمْكِنُهُ الِانْتِفَاعُ بِمَا جَمَعَهُ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالطَّيِّبَاتِ وَاللَّذَّاتِ أَمْ لَا؟ أَمَّا كُلُّ مَا جَمَعَهُ مِنْ مُوجِبَاتِ السَّعَادَاتِ، فَإِنَّهُ يَعْلَمُ قَطْعًا أَنَّهُ يَنْتَفِعُ بِهِ فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ.

Üçüncü Vecih: Farz edelim ki insan bugünden sonra dünyada bir gün daha yaşasın; ancak topladığı mallardan, nimetlerden ve lezzetlerden faydalanıp faydalanamayacağını bilemez. Saadet gereklerinden topladığı her şeye gelince, ahiret yurdunda bunlardan faydalanacağını kesin olarak bilir.

الْوَجْهُ الرَّابِعُ: هَبْ أَنَّهُ يَنْتَفِعُ بِهَا إِلَّا أَنَّ انْتِفَاعَهُ بِخَيْرَاتِ الدُّنْيَا لَا يَكُونُ خَالِيًا عَنْ شَوَائِبِ الْمَكْرُوهَاتِ، وَمُمَازَجَةِ الْمُحَرَّمَاتِ الْمُخَوَّفَاتِ. وَلِذَلِكَ

Dördüncü Vecih: Farz edelim ki onlardan faydalansın; ancak onun dünya hayırlarından faydalanması hoş olmayan şeylerin şaibelerinden ve korkutucu haramların karışmasından hali olmaz. Nitekim bundan dolayı

قِيلَ: مَنْ طَلَبَ مَا لَمْ يُخْلَقْ أَتْعَبَ نَفْسَهُ وَلَمْ يُرْزَقْ. فَقِيلَ: وَمَا هُوَ يَا رَسُولَ اللَّه؟ قَالَ: «سُرُورُ يَوْمٍ بِتَمَامِهِ» .

Şöyle denilmiştir: “Yaratılmamış olan şeyi arayan kimse nefsini yorar ve ona rızık verilmez.” Bunun üzerine: “O nedir ey Allah'ın Resulü?” denildi; o da: «Bir günün tastamam sevinçle geçmesidir» buyurdu.

الْوَجْهُ الْخَامِسُ: هَبْ أَنَّهُ يَنْتَفِعُ بِتِلْكَ الْأَمْوَالِ وَالطَّيِّبَاتِ فِي الْغَدِ، إِلَّا أَنَّ تِلْكَ الْمَنَافِعَ مُنْقَرِضَةٌ ذَاهِبَةٌ بَاطِلَةٌ، وَكُلَّمَا كَانَتْ تِلْكَ الْمَنَافِعُ أَقْوَى وَأَلَذَّ وَأَكْمَلَ وَأَفْضَلَ كَانَتِ الْأَحْزَانُ الْحَاصِلَةُ عِنْدَ انْقِرَاضِهَا وَانْقِضَائِهَا أَقْوَى وَأَكْمَلَ كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ الْمُتَنَبِّي:

Beşinci Vecih: Farz edelim ki o yarın bu mallardan ve nimetlerden faydalansın; ne var ki bu menfaatler tükenici, yok olucu ve batıldır. Bu menfaatler ne kadar güçlü, lezzetli, kâmil ve faziletli olursa, onların tükenip sona ermesi anında hâsıl olan hüzünler de şair el-Mütenebbî'nin dediği gibi o kadar güçlü ve kâmil olur:

أَشَدُّ الْغَمِّ عِنْدِي فِي سُرُورٍ ... تَيَقَّنَ عَنْهُ صَاحِبُهُ انْتِقَالَا

Bana göre kederin en şiddetlisi, sahibinin elden çıkıp gideceğine kesin olarak inandığı sevinçtedir.

فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ سَعَادَاتِ الدُّنْيَا وَخَيْرَاتِهَا مَوْصُوفَةٌ بِهَذِهِ الْعُيُوبِ الْعَظِيمَةِ، وَالنُّقْصَانَاتِ الْكَامِلَةِ، وَسَعَادَاتِ الْآخِرَةِ مُبَرَّأَةٌ عَنْهَا، فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّ الْآخِرَةَ أَكْمَلُ وَأَفْضَلُ وَأَبْقَى وَأَتْقَى وَأَحْرَى وَأَوْلَى.

Zikrettiğimiz hususlarla sabit olmuştur ki dünya saadetleri ve hayırları bu büyük ayıplar ve katıksız noksanlıklarla vasıflanmıştır; ahiret saadetleri ise bunlardan münezzehtir. Dolayısıyla ahiretin daha kâmil, daha faziletli, daha kalıcı, daha korunaklı, daha layık ve daha evla olduğuna kesin hükmetmek vaciptir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَلَدَارُ الْآخِرَةِ بِإِضَافَةِ الدَّارِ إِلَى الْآخِرَةِ، وَالْبَاقُونَ وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ عَلَى جَعْلِ الْآخِرَةِ نَعْتًا لِلدَّارِ. أَمَّا وَجْهُ قِرَاءَةِ ابْنِ عَامِرٍ فَهُوَ أَنَّ الصِّفَةَ فِي الْحَقِيقَةِ مُغَايِرَةٌ لِلْمَوْصُوفِ فَصَحَّتِ الْإِضَافَةُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُمْ بَارِحَةُ الْأُولَى، وَيَوْمُ الْخَمِيسَ وَحَقُّ الْيَقِينِ، وَعِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ لَا تَجُوزُ هذه

İkinci Mesele: İbn Âmir ed-Dâr kelimesini el-Âhire kelimesine izafe ederek {وَلَدَارُ الْآخِرَةِ} şeklinde okumuştur. Diğerleri ise el-Âhire kelimesini ed-Dâr kelimesine sıfat kılarak {وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ} şeklinde okumuşlardır. İbn Âmir'in kıraatinin vechine gelince; sıfat hakikatte mevsûftan farklıdır, dolayısıyla izafet bu vecihten sahih olmuştur. Bunun benzeri Arapların bârıhatu'l-ûlâ (بَارِحَةُ الْأُولَى), yevmü'l-hamîs (يَوْمُ الْخَمِيسَ) ve hakku'l-yakîn (حَقُّ الْيَقِينِ) sözleridir. Basralılara göre ise bu

الْإِضَافَةُ، قَالُوا لِأَنَّ الصِّفَةَ نَفْسُ الْمَوْصُوفِ، وَإِضَافَةُ الشَّيْءِ إِلَى نَفْسِهِ مُمْتَنِعَةٌ.

izafet caiz değildir; çünkü sıfat mevsûfun kendisidir ve bir şeyin kendisine izafe edilmesi imkânsızdır demişlerdir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا بِنَاءً عَلَى أَنَّ الصِّفَةَ نَفْسُ الْمَوْصُوفِ وَهُوَ مُشْكِلٌ لِأَنَّهُ يُعْقَلُ تَصَوُّرُ الْمَوْصُوفِ مُنْفَكًّا عَنِ الصِّفَةِ، وَلَوْ كَانَ الْمَوْصُوفُ عَيْنَ الصِّفَةِ لَكَانَ ذَلِكَ مُحَالًا، وَلِقَوْلِهِمْ وَجْهٌ دَقِيقٌ يُمْكِنُ تَقْرِيرُهُ، إِلَّا أَنَّهُ لَا يَلِيقُ بِهَذَا الْمَكَانِ، ثُمَّ إِنَّ الْبَصْرِيِّينَ ذَكَرُوا فِي تَصْحِيحِ قِرَاءَةِ ابْنِ عَامِرٍ وَجْهًا آخَرَ، فَقَالُوا لَمْ يَجْعَلِ الْآخِرَةَ صِفَةً لِلدَّارِ، لَكِنَّهُ جَعَلَهَا صِفَةً لِلسَّاعَةِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: وَلَدَارُ السَّاعَةِ الْآخِرَةِ.

Bil ki bu görüş, sıfatın mevsûfun kendisi olduğu esasına dayanır ki bu müşkildir; zira mevsûfun sıfattan ayrı olarak tasavvur edilmesi aklen mümkündür; eğer mevsûf sıfatın aynısı olsaydı bu imkânsız olurdu. Onların sözünün takriri kabil olan dakik bir yönü vardır, ancak buraya uygun değildir. Daha sonra Basralılar, İbn Âmir'in kıraatini tashih sadedinde başka bir vecih zikrederek şöyle demişlerdir: O, el-âhire lafzını ed-dâr kelimesinin sıfatı kılmamış, bilakis onu es-sâat lafzının sıfatı kılmıştır; sanki o: {وَلَدَارُ السَّاعَةِ الْآخِرَةِ} “ve elbette ahiret saatinin yurdu” demiştir.

فَإِنْ قِيلَ: فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ الَّذِي ذَكَرْتُمْ تَكُونُ قَدْ أُقِيمَتِ الْآخِرَةُ الَّتِي هِيَ الصِّفَةُ مَقَامَ الْمَوْصُوفِ الَّذِي هُوَ السَّاعَةُ وَذَلِكَ قَبِيحٌ. قُلْنَا لَا يَقْبُحُ ذَلِكَ إِذَا كَانَتِ الصِّفَةُ قَدِ اسْتُعْمِلَتِ اسْتِعْمَالَ/ الأسماء ولفظ الآخرة قد استعمل الْأَسْمَاءِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ: قَوْلُهُ وَلَلْآخِرَةُ خَيْرٌ لَكَ مِنَ الْأُولى [الضُّحَى: ٤] وَأَمَّا قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ فَهِيَ ظَاهِرَةٌ لِأَنَّهَا تَقْتَضِي جَعْلَ الْآخِرَةِ صِفَةً لِلدَّارِ وَذَلِكَ هُوَ الْحَقِيقَةُ وَمَتَى أَمْكَنَ إِجْرَاءُ الْكَلَامِ عَلَى حَقِيقَتِهِ فَلَا حَاجَةَ إِلَى الْعُدُولِ عَنْهُ واللَّه أَعْلَمُ.

Eğer: “Zikrettiğiniz bu takdire göre, sıfat olan el-âhire mevsûf olan es-sâat yerine ikame edilmiş olur ki bu da çirkindir (fasih değildir)” denilirse; deriz ki: Sıfat isim gibi kullanıldığında bu çirkin olmaz; nitekim el-âhire lafzı isimler gibi kullanılmıştır. Bunun delili: {وَلَلْآخِرَةُ خَيْرٌ لَكَ مِنَ الْأُولى} “Ahiret senin için dünyadan daha hayırlıdır” [Duhâ 4] kavlidir. Çoğunluğun kıraatine (kıraat-i âmme) gelince; o açıktır, zira el-âhire lafzının ed-dâr için sıfat kılınmasını iktiza eder ki hakikat olan da budur. Sözü hakikati üzere cereyan ettirmek mümkün oldukça ondan sapmaya gerek yoktur. Allah en doğrusunu bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِالدَّارِ الْآخِرَةِ عَلَى وُجُوهٍ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هِيَ الْجَنَّةُ، وَإِنَّهَا خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى الْكُفْرَ وَالْمَعَاصِيَ. وَقَالَ الْحَسَنُ: الْمُرَادُ نَفْسُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ. وَقَالَ الْأَصَمُّ: التَّمَسُّكُ بِعَمَلِ الْآخِرَةِ خَيْرٌ.

Üçüncü Mesele: Ahiret yurdundan (ed-dâru'l-âhire) ne murat edildiği hususunda birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs: “O cennettir ve küfürden ve günahlardan sakınan kimse için daha hayırlıdır” demiştir. Hasan el-Basrî: “Murat bizzat ahiretin kendisinin daha hayırlı olmasıdır” demiştir. el-Esamm ise: “Ahiret ameline sarılmak daha hayırlıdır” demiştir.

وَقَالَ آخَرُونَ: نَعِيمُ الْآخِرَةِ مِنْ نَعِيمِ الدُّنْيَا، مِنْ حيث إنها كانت بَاقِيَةٌ دَائِمَةٌ مَصُونَةٌ عَنِ الشَّوَائِبِ آمِنَةٌ مِنَ الِانْقِضَاءِ وَالِانْقِرَاضِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Baki, daim, şaibelerden korunmuş, tükenip yok olmaktan emin olması hasebiyle ahiret nimeti dünya nimetinden [daha hayırlıdır].

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ فَبَيَّنَ أَنَّ هَذِهِ الْخَيْرِيَّةَ إِنَّمَا تَحْصُلُ لِمَنْ كَانَ مِنَ الْمُتَّقِينَ مِنَ الْمَعَاصِي وَالْكَبَائِرِ. فَأَمَّا الْكَافِرُ وَالْفَاسِقُ فَلَا! لِأَنَّ الدُّنْيَا بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ خَيْرٌ مِنَ الْآخِرَةِ عَلَى مَا

Sonra Allah Teâlâ: {لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “Sakınanlar için...” buyurarak bu hayırlı oluşun ancak günahlardan ve büyük günahlardan sakınan takva sahipleri için hâsıl olacağını beyan etmiştir. Kâfir ve fâsıka gelince, onlar için böyle değildir! Çünkü ona nispetle dünya ahiretten daha hayırlıdır; nitekim...

قَالَ ﵇: «الدُّنْيَا سِجْنُ الْمُؤْمِنِ وَجَنَّةُ الْكَافِرِ» .

[Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: {الدُّنْيَا سِجْنُ الْمُؤْمِنِ وَجَنَّةُ الْكَافِرِ} “Dünya müminin zindanı, kâfirin ise cennetidir.”

ثُمَّ قَالَ: أَفَلا تَعْقِلُونَ قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ أَفَلا تَعْقِلُونَ بالتاء هاهنا وَفِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ وَيُوسُفَ وَيس. وَقَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ فِي يس بِالْيَاءِ وَالْبَاقِي بِالتَّاءِ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ يَحْيَى فِي يُوسُفَ بِالتَّاءِ وَالْبَاقِي بِالْيَاءِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ الْأَعْشَى وَالْبُرْجُمِيِّ جَمِيعَ ذَلِكَ بِالْيَاءِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: مَنْ قَرَأَ بِالْيَاءِ مَعْنَاهُ: أَفَلَا يَعْقِلُونَ الَّذِينَ يَتَّقُونَ أَنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ خَيْرٌ لَهُمْ مِنْ هَذِهِ الدَّارِ؟

Sonra Allah Teâlâ: {أَفَلا تَعْقِلُونَ} “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” buyurmuştur. Nâfi‘ ve İbn Âmir burada, A‘râf, Yûsuf ve Yâsîn surelerinde {أَفَلا تَعْقِلُونَ} lafzını te ile okumuşlardır. Âsım'dan rivayetle Hafs, Yâsîn'de ye ile, diğerlerinde te ile okumuştur. Âsım, Yahyâ rivayetinde Yûsuf'ta te ile, diğerlerinde ye ile okumuştur. İbn Kesîr, Ebû Amr, Hamza, Kisâî ve el-A‘meş ile el-Bürcümî rivayetinde Âsım ise bunların tamamını ye ile okumuşlardır. Vâhidî şöyle demiştir: Ye ile okuyan kimseye göre bunun manası şöyledir: “Sakınanlar ahiret yurdunun kendileri için bu yurttan daha hayırlı olduğunu akletmezler mi?”

فَيَعْمَلُونَ لِمَا يَنَالُونَ بِهِ الدَّرَجَةَ الرَّفِيعَةَ وَالنَّعِيمَ الدَّائِمَ فَلَا يَفْتُرُونَ فِي طَلَبِ مَا يُوصِلُ إِلَى ذَلِكَ، وَمَنْ قَرَأَ بِالتَّاءِ، فَالْمَعْنَى: قُلْ لَهُمْ أَفَلَا تَعْقِلُونَ أَيُّهَا الْمُخَاطَبُونَ أَنَّ ذلك خير؟ واللَّه أعلم.

Dolayısıyla kendisiyle yüksek dereceye ve daimî nimete kavuşacakları şey için amel ederler ve oraya ulaştıracak olanı talep etmekte gevşeklik göstermezler. Te ile okuyan kimseye göre ise mana şöyledir: Onlara: “Ey muhataplar! Bunun daha hayırlı olduğunu akletmiyor musunuz?” de. Allah en doğrusunu bilir.

[سورة الأنعام (٦) : آية ٣٣]

[En'âm Suresi (6) : Âyet 33]

قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٣٣)

{قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ} “Onların söylediklerinin seni üzdüğünü elbette biliyoruz. Aslında onlar seni yalanlamıyorlar; fakat o zalimler Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr ediyorlar. (33)”

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayette [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ طَوَائِفَ الْكُفَّارِ كَانُوا فِرَقًا كَثِيرِينَ، فَمِنْهُمْ مَنْ يُنْكِرُ نُبُوَّتَهُ لِأَنَّهُ كَانَ يُنْكِرُ رِسَالَةَ الْبَشَرِ وَيَقُولُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ رَسُولُ اللَّه مِنْ جِنْسِ الْمَلَائِكَةِ وَقَدْ ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ شُبْهَةَ هَؤُلَاءِ وَأَجَابَ عَنْهَا. وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ مُحَمَّدًا يُخْبِرُنَا بِالْحَشْرِ وَالنَّشْرِ بَعْدَ الْمَوْتِ وَذَلِكَ/ مُحَالٌ. وَكَانُوا يَسْتَدِلُّونَ بِامْتِنَاعِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ عَلَى الطَّعْنِ فِي رِسَالَتِهِ. وَقَدْ ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى ذَلِكَ وَأَجَابَ عَنْهُ بِالْوُجُوهِ الْكَثِيرَةِ الَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا وَمِنْهُمْ مَنْ كَانَ يُشَافِهُهُ بِالسَّفَاهَةِ وَذِكْرِ مَا لَا يَنْبَغِي مِنَ الْقَوْلِ وَهُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّه تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَاخْتَلَفُوا

Birinci Mesele: Bil ki kâfir taifeleri pek çok fırkadan oluşuyordu: Onlardan kimi, bir beşerin elçiliğini inkâr ettiği ve Allah'ın elçisinin melekler cinsinden olması gerektiğini söylediği için onun peygamberliğini inkâr ediyordu. Allah Teâlâ bu surede bunların şüphesini zikretmiş ve ona cevap vermiştir. Onlardan kimi: “Muhammed bize ölümden sonra haşr ve neşr (dirilip toplanma) olacağını haber veriyor, bu ise imkânsızdır” diyordu. Haşr ve neşrin imkânsızlığını öne sürerek onun elçiliğini ayıplamaya delil getiriyorlardı. Allah Teâlâ bunu da zikretmiş ve daha önce geçen pek çok vecihle buna cevap vermiştir. Onlardan kimi de onun yüzüne karşı edepsizlik ediyor ve söylenmemesi gereken sözleri sarf ediyordu; Allah Teâlâ'nın bu ayette zikrettiği husus işte budur. İhtilaf ettiler

فِي أَنَّ ذَلِكَ الْمُحْزِنَ مَا هُوَ؟ فَقِيلَ كَانُوا يَقُولُونَ إِنَّهُ سَاحِرٌ وَشَاعِرٌ وَكَاهِنٌ وَمَجْنُونٌ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ. وَقِيلَ:

o üzücü şeyin ne olduğu hususunda: Hasan'ın kavline göre onların: “O bir büyücüdür, şairdir, kâhindir ve mecnundur” demeleridir denilmiştir. Kimi de şöyle demiştir:

إِنَّهُمْ كَانُوا يُصَرِّحُونَ بِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ وَلَا يَقْبَلُونَ دِينَهُ وَشَرِيعَتَهُ. وَقِيلَ: كَانُوا يَنْسُبُونَهُ إِلَى الْكَذِبِ وَالِافْتِعَالِ.

Onlar ona iman etmeyeceklerini, dinini ve şeriatını kabul etmeyeceklerini açıkça ifade ediyorlardı. Kimi de: “Onu yalana ve uydurmaya nispet ediyorlardı” demiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ نَافِعٌ لَيَحْزُنُكَ بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الزَّايِ وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الزَّايِ وَهُمَا لُغَتَانِ يُقَالُ حَزَنَنِي كَذَا وَأَحْزَنَنِي.

İkinci Mesele: Nâfi‘ {لَيَحْزُنُكَ} lafzını ye'nin zammesi ve zâ'nın kesresiyle (leyuhzinuke), diğerleri ise ye'nin fethası ve zâ'nın zammesiyle (leyahzunuke) okumuşlardır. Bunlar iki ayrı lehçedir; Arapçada hem “hazenenî kezâ” hem de “ahzenenî” denir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ نَافِعٌ وَالْكِسَائِيُّ فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ خَفِيفَةً وَالْبَاقُونَ يُكَذِّبُونَكَ مُشَدَّدَةً وَفِي هَاتَيْنِ الْقِرَاءَتَيْنِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ بَيْنَهُمَا فَرْقًا ظَاهِرًا ثُمَّ ذَكَرُوا فِي تَقْرِيرِ الْفَرْقِ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: كَانَ الْكِسَائِيُّ يَقْرَأُ بِالتَّخْفِيفِ، وَيَحْتَجُّ بِأَنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ كَذَبْتَ الرَّجُلَ إِذَا نَسَبْتَهُ إِلَى الْكَذِبِ وَإِلَى صُنْعِهِ الْأَبَاطِيلَ مِنَ الْقَوْلِ وَأَكْذَبْتَهُ إِذَا أَخْبَرْتَ أَنَّ الَّذِي يُحَدِّثُ بِهِ كَذِبٌ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ بِافْتِعَالِهِ وَصُنْعِهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَى كَذَبْتُهُ قُلْتُ لَهُ كَذَبْتَ وَمَعْنَى أَكْذَبْتُهُ أَنَّ الَّذِي أَتَى بِهِ كَذِبٌ فِي نَفْسِهِ مِنْ غَيْرِ ادِّعَاءٍ أَنَّ ذَلِكَ الْقَائِلَ تَكَلَّفَ ذَلِكَ الْكَذِبَ وَأَتَى بِهِ عَلَى سَبِيلِ الِافْتِعَالِ وَالْقَصْدِ فَكَأَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ أَنَّ مُحَمَّدًا ﵇ مَا ذَكَرَ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الِافْتِعَالِ وَالتَّرْوِيجِ بَلْ تَخَيَّلَ صِحَّةَ تِلْكَ النُّبُوَّةِ وَتِلْكَ الرِّسَالَةِ، إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ الَّذِي تَخَيَّلَهُ فَهُوَ فِي نَفْسِهِ بَاطِلٌ. وَالْفَرْقُ الثَّانِي قَالَ أَبُو عَلِيٍّ:

Üçüncü Mesele: Nâfi‘ ve Kisâî {فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ} kısmını şeddesiz (lâ yükzibûneke) olarak, diğerleri ise şeddeli (lâ yükezzibûneke) olarak okumuşlardır. Bu iki kıraat hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bu ikisi arasında zahir bir fark olduğudur. Ardından bu farkın izahında iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Kisâî şeddesiz okur ve şu delili getirirdi: Araplar bir kimseyi yalana ve uydurma batıl sözler üretmeye nispet ettiğinde “kezebte'r-racul” derler; anlattığı şeyin -kendisi uydurup üretmemiş olsa bile- yalan olduğunu haber verdiğinde ise “ekzebtehû” derler. Zeccâc şöyle demiştir: “Kezebtühû” lafzının manası “ona yalan söyledin dedim”; “ekzebtühû” lafzının manası ise “o söyleyen kimsenin bu yalanı bilerek uydurduğunu ve kasıtlı olarak ortaya attığını iddia etmeksizin, getirdiği şeyin bizzat kendisinin yalan olduğunu söyledim” demektir. Sanki o topluluk, Muhammed aleyhisselâm'ın bunu uydurma ve yayma maksadıyla söylemediğine, bilakis o peygamberlik ve risaletin doğruluğunu hayal ettiğine, ancak hayal ettiği bu şeyin bizzat kendisinin batıl olduğuna inanıyorlardı. İkinci fark ise şudur; Ebû Alî [el-Fârisî] şöyle demiştir:

يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى لَا يُكَذِّبُونَكَ أَيْ لَا يُصَادِفُونَكَ كَاذِبًا لِأَنَّهُمْ يَعْرِفُونَكَ بِالصِّدْقِ وَالْأَمَانَةِ كَمَا يُقَالُ أَحْمَدْتُ الرَّجُلَ إِذَا أَصَبْتَهُ مَحْمُودًا فَأَحْبَبْتَهُ وَأَحْسَنْتُ مَحْمَدَتَهُ إِذَا صَادَفْتَهُ عَلَى هَذِهِ الْأَحْوَالِ.

{لَا يُكَذِّبُونَكَ} ifadesinin “seni yalancı bulmazlar (senin yalancılığına rastlamazlar)” manasında olması caizdir; çünkü onlar seni doğruluk ve güvenilirlikle bilirler. Nitekim bir adamı övgüye layık bulup sevdiğinde “ahmedtü'r-racule”, onu bu haller üzere bulduğunda “ahsentu mahmedetehû” denilmesi de böyledir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ لَا فَرْقَ بَيْنَ هَاتَيْنِ الْقِرَاءَتَيْنِ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى الْقِرَاءَتَيْنِ وَاحِدًا لِأَنَّ مَعْنَى التَّفْعِيلِ النِّسْبَةُ إِلَى الْكَذِبِ بِأَنْ يَقُولَ لَهُ كَذَبْتَ كَمَا تَقُولُ ذَنَّبْتُهُ وَفَسَّقْتُهُ وَخَطَّأْتُهُ أَيْ قُلْتُ لَهُ فَعَلْتَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ وَسَقَّيْتُهُ وَرَعَّيْتُهُ أَيْ قُلْتُ لَهُ سَقَاكَ اللَّه وَرَعَاكَ وَقَدْ جَاءَ فِي هَذَا الْمَعْنَى أَفَعَلْتُهُ قَالُوا أَسْقَيْتُهُ أَيْ قُلْتُ لَهُ سَقَاكَ اللَّه.

İkinci görüş: Bu iki kıraat arasında bir fark olmadığıdır. Ebû Alî şöyle demiştir: İki kıraatin manasının bir olması caizdir. Zira tef‘îl babının manası, ona “yalan söyledin” diyerek yalana nispet etmektir; nitekim “zennebtühû”, “fessaktühû” ve “hatta’tühû” denildiğinde “ona bu şeyleri yaptın dedim”; “sekkaytühû” ve “ra‘‘aytühû” denildiğinde “ona Allah seni sulasın (rahmet etsin) ve gözetsin dedim” manası kastedilir. Bu manada ef‘altü kalıbı da gelmiştir; nitekim ona “Allah seni sulasın dedim” manasında “eskaytühû” demişlerdir.

قَالَ ذُو الرمة:

Zü’r-Rimme şöyle demiştir:

وأسقيه حَتَّى كَادَ مِمَّا أَبُثُّهُ ... تُكَلِّمُنِي أَحْجَارُهُ وَمَلَاعِبُهْ

{وَأسقيه حَتَّى كَادَ مِمَّا أَبُثُّهُ ... تُكَلِّمُنِي أَحْجَارُهُ وَمَلَاعِبُهْ} “Döktüğüm dertlerden dolayı neredeyse oranın taşları ve oyun yerleri benimle konuşacaktı; ben ise oraya yağmur dileyip duruyordum.”

أَيْ أَنْسُبُهُ إِلَى السُّقْيَا بِأَنْ أَقُولَ سَقَاكَ اللَّه فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ مَعْنَى الْقِرَاءَتَيْنِ وَاحِدًا، إِلَّا أَنَّ فَعَّلْتُ إِذَا أَرَادُوا أَنْ يَنْسُبُوهُ إِلَى أَمْرٍ أَكْثَرُ مِنْ أَفْعَلْتُ.

Yani “Allah seni sulasın” diyerek onu sulanmaya (yağmura) nispet ediyorum. Bu takdire göre iki kıraatin manası bir olur; şu kadar var ki bir kimseyi bir işe nispet etmek istediklerinde fa‘‘altü kalıbı, ef‘altü kalıbından daha yaygındır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَ مُحَمَّدًا ﷺ وَلَكِنَّهُمْ يَجْحَدُونَ بِآيَاتِ اللَّه وَاخْتَلَفُوا فِي كَيْفِيَّةِ الْجَمْعِ بَيْنَ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ عَلَى وُجُوهٍ:

Dördüncü Mesele: Bu ayetin zahiri, onların Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamadıklarını, fakat Allah'ın ayetlerini inkâr ettiklerini iktiza etmektedir. Bu iki hususun arasını nasıl uzlaştıracakları konusunda birkaç vecih üzere ihtilaf etmişlerdir:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْقَوْمَ مَا كَانُوا يُكَذِّبُونَهُ فِي السِّرِّ وَلَكِنَّهُمْ كَانُوا يُكَذِّبُونَهُ فِي الْعَلَانِيَةِ وَيَجْحَدُونَ الْقُرْآنَ وَالنُّبُوَّةَ. ثُمَّ ذَكَرُوا لِتَصْحِيحِ هَذَا الْوَجْهِ رِوَايَاتٍ: إحداها: أن الحرث بْنَ عَامِرٍ مِنْ قُرَيْشٍ قَالَ يَا مُحَمَّدُ واللَّه مَا كَذَبْتَنَا قَطُّ وَلَكِنَّا إِنِ اتَّبَعْنَاكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا فَنَحْنُ لَا نُؤْمِنُ بِكَ لِهَذَا السَّبَبِ. وَثَانِيهَا:

Birinci vecih: O topluluk onu gizlide yalanlamıyorlardı; fakat açıkta onu yalanlıyor ve Kur'an'ı ve peygamberliği inkâr ediyorlardı. Ardından bu vechi doğrulamak için rivayetler zikretmişlerdir: Birincisi: Kureyş'ten el-Hâris b. Âmir şöyle demiştir: “Ey Muhammed! Vallahi sen bize asla yalan söylemedin; ancak biz sana uyarsak yurdumuzdan koparılıp kapılacağız. İşte bu sebepten dolayı sana iman etmiyoruz.” İkincisi:

رُوِيَ أَنَّ الْأَخْنَسَ بْنَ شَرِيقٍ قَالَ لِأَبِي جَهْلٍ: يَا أَبَا الْحَكَمِ أَخْبِرْنِي عَنْ مُحَمَّدٍ أَصَادِقٌ هُوَ أَمْ كَاذِبٌ فَإِنَّهُ لَيْسَ عِنْدَنَا أَحَدٌ غَيْرَنَا، فَقَالَ لَهُ واللَّه إِنَّ مُحَمَّدًا لَصَادِقٌ وَمَا كَذَبَ قَطُّ؟ وَلَكِنْ إِذَا ذَهَبَ بَنُو قُصَيٍّ بِاللِّوَاءِ وَالسِّقَايَةِ وَالْحِجَابَةِ وَالنُّبُوَّةِ، فَمَاذَا يَكُونُ لِسَائِرِ قُرَيْشٍ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.

Rivayet edildiğine göre el-Ahnes b. Şerîk, Ebû Cehil'e: “Ey Ebe'l-Hakem! Bana Muhammed hakkında haber ver; o doğru sözlü müdür yoksa yalancı mıdır? Zira yanımızda bizden başka kimse yoktur” demiştir. Bunun üzerine Ebû Cehil ona şöyle demiştir: “Vallahi Muhammed elbette doğru sözlüdür ve asla yalan söylememiştir. Fakat Kusayoğulları sancağı, sikâyeyi (hacılara su sağlama), hicâbeyi (Kâbe anahtarlarını muhafaza) ve nübüvveti alıp götürürse, Kureyş'in geri kalanına ne kalacak?” Bunun üzerine bu ayet inmiştir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: مَعْنَى الْآيَةِ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ أَنَّ الْقَوْمَ لَا يكذبونك بقلوبهم ولكنهم يجحدون بنوّتك

Bunu bildiğine göre şöyle deriz: Bu takdire göre ayetin manası, o topluluğun kalpleriyle seni yalanlamadıkları, fakat senin peygamberliğini

بِأَلْسِنَتِهِمْ وَظَاهِرِ قَوْلِهِمْ وَهَذَا غَيْرُ مُسْتَبْعَدٍ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي قِصَّةِ مُوسَى وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَعُلُوًّا [النَّمْلِ: ١٤] .

dilleriyle ve sözlerinin zahiriyle inkâr ettikleridir. Bu uzak bir ihtimal değildir; bunun benzeri Allah Teâlâ'nın Mûsâ kıssasındaki şu buyruğudur: {وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَعُلُوًّا} “Vicdanları kesin olarak kabul ettiği halde, zulüm ve kibir yüzünden onları inkâr ettiler” [Neml 14].

الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ أَنَّهُمْ لَا يَقُولُونَ إِنَّكَ أَنْتَ كَذَّابٌ لِأَنَّهُمْ جَرَّبُوكَ الدَّهْرَ الطَّوِيلَ وَالزَّمَانَ الْمَدِيدَ وَمَا وَجَدُوا مِنْكَ كَذِبًا الْبَتَّةَ وَسَمَّوْكَ بِالْأَمِينِ فَلَا يَقُولُونَ فِيكَ إِنَّكَ كَاذِبٌ وَلَكِنْ جَحَدُوا صِحَّةَ نُبُوَّتِكَ وَرِسَالَتِكَ إِمَّا لِأَنَّهُمُ اعْتَقَدُوا أَنَّ مُحَمَّدًا عَرَضَ لَهُ نَوْعُ خَبَلٍ وَنُقْصَانٍ فَلِأَجْلِهِ تَخَيَّلَ مِنْ نَفْسِهِ كَوْنَهُ رَسُولًا مِنْ عِنْدِ اللَّه، وَبِهَذَا التَّقْدِيرِ: لَا يَنْسُبُونَهُ إِلَى الْكَذِبِ أَوْ لِأَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّهُ مَا كَذَبَ فِي سَائِرِ الْأُمُورِ، بَلْ هُوَ أَمِينٌ فِي كُلِّهَا إِلَّا فِي هَذَا الْوَجْهِ الْوَاحِدِ.

Ayetin tevîlindeki ikinci vecih: Onlar “Sen bizzat yalancısın” demezler; çünkü seni uzun yıllar ve geniş zamanlar boyu denemişler, senden asla bir yalan görmemişler ve seni “el-Emîn (güvenilir)” diye isimlendirmişlerdir. Dolayısıyla senin hakkında “Sen yalancısın” demezler; fakat senin peygamberliğinin ve elçiliğinin sıhhatini inkâr etmişlerdir: Ya Muhammed'e bir nevi aklî dengesizlik ve noksanlık arız olduğuna, bundan dolayı kendisini Allah katından bir elçi zannettiğine inandıkları için -ki bu takdirde onu kasten yalana nispet etmemektedirler- yahut: “O diğer bütün işlerde yalan söylememiştir, bilakis sadece bu tek mesele müstesna hepsinde güvenilirdir” dedikleri için inkâr etmişlerdir.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي التَّأْوِيلِ: أَنَّهُ لَمَّا ظَهَرَتِ الْمُعْجِزَاتُ الْقَاهِرَةُ عَلَى وَفْقِ دَعْوَاهُ، ثُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ أَصَرُّوا عَلَى التَّكْذِيبِ فاللَّه تَعَالَى قَالَ لَهُ إِنَّ الْقَوْمَ مَا كَذَّبُوكَ، وَإِنَّمَا كَذَّبُونِي، وَنَظِيرُهُ أَنَّ رَجُلًا إِذَا أَهَانَ عَبْدًا لِرَجُلٍ آخَرَ، فَقَالَ هَذَا الْآخَرُ: أَيُّهَا الْعَبْدُ إِنَّهُ مَا أَهَانَكَ، وَإِنَّمَا أَهَانَنِي: وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْهُ نَفْيَ الْإِهَانَةِ عَنْهُ بَلِ الْمَقْصُودُ تَعْظِيمُ الْأَمْرِ وَتَفْخِيمُ الشَّأْنِ. وَتَقْرِيرُهُ: أَنَّ إِهَانَةَ ذَلِكَ الْعَبْدِ جَارِيَةٌ مَجْرَى إِهَانَتِهِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ [الْفَتْحِ: ١٠] .

Tevildeki üçüncü vecih: Onun davasına uygun olarak kahredici mucizeler ortaya çıktığında o kavim yine de yalanlamada ısrar edince, Allah Teâlâ ona: “O topluluk seni yalanlamadı, bilakis beni yalanladı” demiştir. Bunun benzeri şudur: Bir kimse başka birinin kölesini tahkir ettiğinde o diğeri: “Ey köle! O seni tahkir etmedi, bilakis beni tahkir etti” der. Bundan maksat köleden tahkiri nefyetmek değil, işi büyütmek ve durumu azametlendirmektir. Bunun takriri şöyledir: O kölenin tahkir edilmesi, efendisinin tahkir edilmesi mesabesindedir. Bunun bir benzeri de Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ} “Sana biat edenler, ancak Allah'a biat etmiş olurlar” [Fetih 10].

وَالْوَجْهُ الرَّابِعُ: فِي التَّأْوِيلِ وَهُوَ كَلَامٌ خَطَرَ بِالْبَالِ، هُوَ أَنْ يُقَالَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ أَيْ لَا يَخُصُّونَكَ بِهَذَا التَّكْذِيبِ بَلْ يُنْكِرُونَ دَلَالَةَ الْمُعْجِزَةِ عَلَى الصِّدْقِ مُطْلَقًا، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ فِي كُلِّ مُعْجِزَةٍ إِنَّهَا سِحْرٌ وَيُنْكِرُونَ دَلَالَةَ الْمُعْجِزَةِ عَلَى الصِّدْقِ عَلَى الْإِطْلَاقِ فَكَانَ التَّقْدِيرُ: إِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ عَلَى التَّعْيِينِ بَلِ الْقَوْمُ يُكَذِّبُونَ جَمِيعَ الْأَنْبِيَاءِ والرسل، واللَّه أعلم.

Tevildeki dördüncü vecih -ki zihne doğan bir sözdür- şudur: {فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ} “Aslında onlar seni yalanlamıyorlar” kavlinden murat, “Bu yalanlamayı sadece sana has kılmıyorlar, bilakis mucizenin doğruluğa delaletini mutlak olarak inkâr ediyorlar” denilmesidir. {وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ} “Fakat o zalimler Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr ediyorlar” kavlinden murat da budur. Yani onlar her mucize hakkında “Bu bir sihirdir” demekte ve mucizenin doğruluğa delaletini mutlak surette inkâr etmektedirler. Buna göre takdir şöyledir: Onlar bizzat seni tayin ederek yalanlamıyorlar; bilakis o topluluk bütün peygamberleri ve elçileri yalanlıyorlar. Allah en doğrusunu bilir.

[سورة الأنعام (٦) : آية ٣٤]

[En'âm Suresi (6) : Âyet 34]

وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتاهُمْ نَصْرُنا وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ وَلَقَدْ جاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ (٣٤)

{وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتاهُمْ نَصْرُنا وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ وَلَقَدْ جاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ} “Andolsun ki senden önceki peygamberler de yalanlandı. Onlar yalanlanmalarına ve eziyete uğramalarına karşı sabrettiler; nihayet kendilerine yardımımız geldi. Allah'ın kelimelerini değiştirebilecek hiçbir kimse yoktur. Andolsun peygamberlerin haberlerinden bir kısmı sana da gelmiştir. (34)”

فِي الْآيَةِ مَسْأَلَتَانِ:

Ayette iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَزَالَ الْحُزْنَ عَنْ قَلْبِ رَسُولِهِ فِي الْآيَةِ الْأُولَى بِأَنْ بَيَّنَ أَنَّ تَكْذِيبَهُ يَجْرِي مَجْرَى تَكْذِيبِ اللَّه تَعَالَى فَذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ طَرِيقًا آخَرَ فِي إِزَالَةِ الْحُزْنِ عَنْ قَلْبِهِ وَذَلِكَ بِأَنْ بَيَّنَ أَنَّ سَائِرَ الْأُمَمِ عَامَلُوا أَنْبِيَاءَهُمْ بِمِثْلِ هَذِهِ الْمُعَامَلَةِ، وَأَنَّ أُولَئِكَ الْأَنْبِيَاءَ صَبَرُوا عَلَى تَكْذِيبِهِمْ وَإِيذَائِهِمْ حَتَّى أَتَاهُمُ النَّصْرُ وَالْفَتْحُ وَالظَّفَرُ فَأَنْتَ أَوْلَى بِالْتِزَامِ هَذِهِ الطَّرِيقَةِ لِأَنَّكَ مَبْعُوثٌ إِلَى جَمِيعِ الْعَالَمِينَ، فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرُوا تَظْفَرْ كَمَا ظَفِرُوا.

Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ ilk ayette, Resûlü'nün yalanlanmasının Allah Teâlâ'nın yalanlanması mesabesinde olduğunu beyan ederek onun kalbindeki hüznü gidermişti. Bu ayette ise onun kalbinden hüznü gidermede başka bir yol zikretmiştir. Bu da diğer ümmetlerin peygamberlerine aynı şekilde muamele ettiklerini, o peygamberlerin ise kendilerine yardım, fetih ve zafer gelinceye kadar onların yalanlamalarına ve eziyetlerine sabrettiklerini beyan etmesidir. Sen ise bütün âlemlere gönderilmiş olduğun için bu yola sarılmaya daha layıksın; öyleyse onların sabrettiği gibi sabret ki onların zafere ulaştığı gibi sen de zafere ulaşasın.

ثُمَّ أَكَّدَ وَقَوَّى تَعَالَى هَذَا الْوَعْدَ بِقَوْلِهِ وَلَا مبدل لكلمات اللَّه يعني أن وعد اللَّه إِيَّاكَ بِالنَّصْرِ حَقٌّ وَصِدْقٌ، وَلَا يُمْكِنُ تَطَرُّقُ الْخُلْفِ وَالتَّبْدِيلِ إِلَيْهِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ [الصفات: ١٧١] وَقَوْلِهِ كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي [الْمُجَادَلَةِ: ٢١] وَبِالْجُمْلَةِ فَالْخُلْفُ فِي كَلَامِ اللَّه تَعَالَى مُحَالٌ وَقَوْلُهُ وَلَقَدْ جاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ أَيْ خَبَرُهُمْ فِي الْقُرْآنِ كَيْفَ أَنْجَيْنَاهُمْ وَدَمَّرْنَا قَوْمَهُمْ. قال الأخفش (من) هاهنا صِلَةٌ، كَمَا تَقُولُ أَصَابَنَا مِنْ مَطَرٍ. وَقَالَ غَيْرُهُ: لَا يَجُوزُ ذَلِكَ لِأَنَّهَا لَا تُزَادُ فِي الْوَاجِبِ، وَإِنَّمَا تُزَادُ مَعَ النَّفْيِ كَمَا تقول: ما أتاني من أحد، وهي هاهنا لِلتَّبْعِيضِ، فَإِنَّ الْوَاصِلَ إِلَى الرَّسُولِ ﵇ قَصَصُ بَعْضِ الْأَنْبِيَاءِ لَا قَصَصُ كُلِّهِمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى: مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ [غَافِرٍ: ٧٨] وَفَاعِلُ (جَاءَ) مضمر أضمر

Sonra Allah Teâlâ bu vaadi: {وَلَا مبدل لكلمات اللَّه} “Allah'ın kelimelerini değiştirebilecek hiçbir kimse yoktur” kavliyle tekit edip pekiştirmiştir. Yani Allah'ın sana yardım vaadi haktır ve doğrudur; ona sözden dönme ve değişmenin ilişmesi mümkün değildir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: {وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ} “Andolsun ki peygamber kullarımıza sözümüz geçmişti” [Sâffât 171] kavli ve: {كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي} “Allah: 'Elbette ben ve elçilerim galip geleceğiz' diye yazmıştır” [Mücâdele 21] kavlidir. Hülasa, Allah Teâlâ'nın kelamında vaadinden dönmek imkânsızdır. {وَلَقَدْ جاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ} “Andolsun peygamberlerin haberlerinden bir kısmı sana da gelmiştir” kavli ise, onları nasıl kurtardığımıza ve kavimlerini nasıl helak ettiğimize dair Kur'an'daki haberleridir. Ahfeş şöyle demiştir: Buradaki {مِنْ} (min) lafzı, “asâbenâ min matarin (bize yağmur isabet etti)” sözünde olduğu gibi sıladır (zâiddir). Başkası ise şöyle demiştir: Bu caiz değildir; çünkü olumlu cümlede min zâid olmaz, sadece “mâ etânî min ehadin (bana hiç kimse gelmedi)” sözünde olduğu gibi nefy ile birlikte zâid olur. Buradaki min teb‘îz (kısmîlik) içindir; zira Resûl aleyhisselâm'a bütün peygamberlerin kıssaları değil, sadece bazılarının kıssaları ulaşmıştır; nitekim Allah Teâlâ: {مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ} “Onlardan bir kısmını sana anlattık, bir kısmını da sana anlatmadık” [Mü'min 78] buyurmuştur. {جَاءَ} fiilinin faili (öznesi) ise gizlidir;

لِدَلَالَةِ الْمَذْكُورِ عَلَيْهِ، وَتَقْدِيرُهُ: وَلَقَدْ جَاءَكَ نَبَأٌ مِنْ نَبَأِ الْمُرْسَلِينَ.

zikredilen lafzın ona delalet etmesinden ötürü gizlenmiştir ve takdiri şöyledir: “Andolsun, peygamberlerin haberinden sana bir haber gelmiştir.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ يَدُلُّ عَلَى قَوْلِنَا فِي خَلْقِ الْأَفْعَالِ لِأَنَّ كُلَّ مَا أَخْبَرَ اللَّه عَنْ وُقُوعِهِ، فَذَلِكَ الْخَبَرُ مُمْتَنِعُ التَّغَيُّرِ، وَإِذَا امْتَنَعَ تَطْرَّقَ التَّغَيُّرُ إِلَى ذَلِكَ الْخَبَرِ امْتَنَعَ تَطَرُّقُ التَّغَيُّرِ إِلَى الْمُخْبَرِ عَنْهُ. فَإِذَا أَخْبَرَ اللَّه عَنْ بَعْضِهِمْ بِأَنَّهُ يَمُوتُ عَلَى الْكُفْرِ كَانَ تَرْكُ الْكُفْرِ مِنْهُ مُحَالًا. فَكَانَ تَكْلِيفُهُ بِالْإِيمَانِ تَكْلِيفًا بِمَا لَا يُطَاقُ. واللَّه أعلم.

İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: {وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ} “Allah'ın kelimelerini değiştirebilecek hiçbir kimse yoktur” buyruğu, fiillerin yaratılması (halku'l-ef‘âl) konusundaki görüşümüze delalet eder. Çünkü Allah'ın vuku bulacağını haber verdiği her şeyin haberi değişmekten uzaktır (mümteni‘dir). O habere değişmenin ilişmesi imkânsız olunca, haber verilen şeye de değişmenin ilişmesi imkânsız olur. Dolayısıyla Allah onlardan bazısının küfür üzere öleceğini haber vermişse, onun küfrü terk etmesi imkânsızdır. Böylece onun imanla mükellef tutulması teklif-i mâ lâ yutâk (güç yetirilemeyen şeyle mükellef kılma) olur. Allah en doğrusunu bilir.

[سورة الأنعام (٦) : آية ٣٥]

[En'âm Suresi (6) : Âyet 35]

وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ (٣٥)

{وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ} “Eğer onların yüz çevirmesi sana ağır geldiyse, haydi gücün yetiyorsa yerde bir tünel ya da gökte bir merdiven arayıp da onlara bir mucize getirmeye çalış! Allah dileseydi elbette onları hidayet üzere toplardı. O halde sakın cahillerden olma! (35)”

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayette [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى:

Birinci Mesele:

الْمَرْوِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَنَّ الْحَرْثَ بْنَ عَامِرِ بْنِ نَوْفَلِ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ أَتَى النَّبِيَّ ﷺ فِي نَفَرٍ مِنْ قُرَيْشٍ، فَقَالُوا: يَا مُحَمَّدُ ائْتِنَا مِنْ عِنْدِ اللَّه كَمَا كَانَتِ الْأَنْبِيَاءُ تَفْعَلُ فَإِنَّا نُصَدِّقُ بِكَ فَأَبَى اللَّه أَنْ يَأْتِيَهُمْ بِهَا فَأَعْرَضُوا عَنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَيْهِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre, el-Hâris b. Âmir b. Nevfel b. Abdimenâf Kureyş'ten bir grup adamla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Ey Muhammed! Peygamberlerin yaptığı gibi bize Allah katından bir şey getir ki seni tasdik edelim” dediler. Fakat Allah onlara bunu getirmeyi kabul etmedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den yüz çevirdiler; bu da ona ağır geldi ve bu ayet indi.

وَالْمَعْنَى، وَإِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْرَاضُهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ بِكَ، وَصِحَّةِ الْقُرْآنِ، فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقًا فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّمًا فِي السَّمَاءِ فَافْعَلْ.

Mana şöyledir: Sana iman etmekten ve Kur'an'ın doğruluğundan onların yüz çevirmesi sana ağır geldiyse, yerde bir tünel veya gökte bir merdiven aramaya gücün yetiyorsa bunu yap!

فَالْجَوَابُ مَحْذُوفٌ وَحَسُنَ هَذَا الْحَذْفُ لِأَنَّهُ مَعْلُومٌ فِي النُّفُوسِ. وَالنَّفَقُ سَرَبٌ فِي الْأَرْضِ لَهُ مَخْلَصٌ إِلَى مَكَانٍ آخَرَ، وَمِنْهُ نَافِقَاءُ الْيَرْبُوعِ لِأَنَّ الْيَرْبُوعَ يَثْقُبُ الْأَرْضَ إلى القعر، ثم يصعد من ذلك القعر إِلَى وَجْهِ الْأَرْضِ مِنْ جَانِبٍ آخَرَ، فَكَأَنَّهُ يَنْفُقُ الْأَرْضَ نَفْقًا، أَيْ يَجْعَلُ لَهُ مَنْفَذًا مِنْ جَانِبٍ آخَرَ. وَمِنْهُ أَيْضًا سُمِّيَ الْمُنَافِقُ مُنَافِقًا لِأَنَّهُ يُضْمِرُ غَيْرَ مَا يُظْهِرُ كَالنَّافِقَاءِ الَّذِي يَتَّخِذُهُ الْيَرْبُوعُ وَأَمَّا السُّلَّمُ فَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ السَّلَامَةِ، وَهُوَ الشَّيْءُ الَّذِي يُسَلِّمُكَ إِلَى مَصْعَدِكَ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ أَنْ يَقْطَعَ الرَّسُولُ طَمَعَهُ عَنْ إِيمَانِهِمْ، وَأَنْ لَا يَتَأَذَّى بِسَبَبِ إِعْرَاضِهِمْ عَنِ الْإِيمَانِ وَإِقْبَالِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ.

Cümlede [şartın] cevabı mahzuftur (düşürülmüştür); zihinlerde malum olduğu için bu hazif güzel olmuştur. Nefak (نَفَق), yerde başka bir yere çıkışı olan dehliz (tünel) demektir. Arap tavşanının (yerbû‘) yuvasının çıkış deliği olan nâfikâ (نافِقاء) kelimesi de buradan gelir; çünkü Arap tavşanı yeri dibe doğru kazar, sonra o dipten başka bir taraftan yeryüzüne çıkar; sanki yeri delip geçmiştir (yenfüku), yani başka bir taraftan kendine bir çıkış yolu yapmıştır. Münafığa da münafık denilmesi bundandır; zira o da Arap tavşanının yaptığı nâfikâ gibi gösterdiğinden başkasını içinde gizler. Süllem (سُلَّم) kelimesine gelince; selâmetten türemiştir ve seni çıkacağın yere sağ salim ulaştıran merdivendir. Bu sözden maksat, Resûl'ün onların iman etmelerine dair ümidini kesmesi ve onların imandan yüz çevirip küfre yönelmelerinden dolayı incinmemesidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى تَقْدِيرُهُ: وَلَوْ شَاءَ اللَّه هُدَاهُمْ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَى وَحَيْثُمَا جَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَى، وَجَبَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ مَا شَاءَ هُدَاهُمْ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُرِيدُ الْإِيمَانَ مِنَ الْكَافِرِ بَلْ يُرِيدُ إِبْقَاءَهُ عَلَى الْكُفْرِ، وَالَّذِي يُقَرِّبُ هَذَا الظَّاهِرَ أَنَّ قُدْرَةَ الْكَافِرِ عَلَى الْكُفْرِ إِمَّا أَنْ تَكُونَ صَالِحَةً لِلْإِيمَانِ، أَوْ غَيْرَ صَالِحَةٍ لَهُ، فَإِنْ لَمْ تَكُنْ صَالِحَةً لَهُ فَالْقُدْرَةُ عَلَى الْكُفْرِ مُسْتَلْزِمَةٌ لِلْكُفْرِ، وَغَيْرُ صَالِحَةٍ لِلْإِيمَانِ، فَخَالِقُ هَذِهِ الْقُدْرَةِ يَكُونُ قَدْ أَرَادَ/ هَذَا الْكُفْرَ مِنْهُ لَا مَحَالَةَ، وَأَمَّا إِنْ كَانَتْ هَذِهِ الْقُدْرَةُ، كَمَا أَنَّهَا صَلَحَتْ لِلْكُفْرِ فَهِيَ أَيْضًا صَالِحَةٌ لِلْإِيمَانِ، فَلَمَّا اسْتَوَتْ نِسْبَةُ الْقُدْرَةِ إِلَى الطَّرَفَيْنِ امْتَنَعَ رُجْحَانُ أَحَدِ الطَّرَفَيْنِ عَلَى الْآخَرِ، إِلَّا لِدَاعِيَةٍ مُرَجِّحَةٍ، وَحُصُولُ تِلْكَ الدَّاعِيَةِ لَيْسَ مِنَ الْعَبْدِ، وَإِلَّا وَقَعَ التَّسَلْسُلُ، فَثَبَتَ أَنَّ خَالِقَ تِلْكَ الدَّاعِيَةِ هُوَ اللَّه تَعَالَى، وَثَبَتَ أَنَّ مَجْمُوعَ الْقُدْرَةِ مَعَ الدَّاعِيَةِ الْحَاصِلَةِ مُوجِبٌ لِلْفِعْلِ، فَثَبَتَ أَنَّ خَالِقَ مَجْمُوعِ تِلْكَ الْقُدْرَةِ مَعَ تِلْكَ الدَّاعِيَةِ الْمُسْتَلْزِمَةِ لِذَلِكَ الْكُفْرِ مُرِيدٌ لِذَلِكَ الْكُفْرِ، وَغَيْرُ مُرِيدٍ لِذَلِكَ الْإِيمَانِ. فَهَذَا الْبُرْهَانُ الْيَقِينِيُّ قَوِيٌّ ظَاهِرٌ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَلَا بَيَانَ أَقْوَى مِنْ أَنْ يَتَطَابَقَ الْبُرْهَانُ مَعَ ظَاهِرِ القرآن. قالت المعتزلة: المراد ولو شَاءَ اللَّه أَنْ يُلْجِئَهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ لِجَمَعَهُمْ عَلَيْهِ. قَالَ الْقَاضِي: وَالْإِلْجَاءُ هُوَ أَنْ يُعْلِمَهُمْ أَنَّهُمْ لَوْ حَاوَلُوا غَيْرَ الْإِيمَانِ لَمَنَعَهُمْ مِنْهُ، وَحِينَئِذٍ يَمْتَنِعُونَ مِنْ فِعْلِ شَيْءٍ غَيْرِ الْإِيمَانِ. وَمِثَالُهُ: أَنَّ أَحَدَنَا لَوْ حَصَلَ بِحَضْرَةِ السُّلْطَانِ وحضر

İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: {وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى} “Allah dileseydi elbette onları hidayet üzere toplardı” kavlinin takdiri şöyledir: “Allah onların hidayetini dileseydi, onları hidayet üzere toplardı.” Onları hidayet üzere toplamadığına göre: “O, onların hidayetini dilememiştir” denilmesi zorunlu olur. Bu da O Teâlâ'nın kâfirden iman istemediğini, bilakis onun küfür üzere kalmasını dilediğini gösterir. Bu zahiri pekiştiren delil şudur: Kâfirin küfre olan kudreti ya imana elverişlidir ya da ona elverişli değildir. Şayet imana elverişli değilse, bu durumda küfre olan kudret küfrü zorunlu kılmakta ve imana elverişli olmamaktadır; dolayısıyla bu kudretin yaratıcısı o kimseden bu küfrü kesinlikle dilemiş olmaktadır. Şayet bu kudret küfre elverişli olduğu gibi imana da elverişliyse, kudretin her iki tarafa nispeti eşit olduğunda, tercih ettirici bir saik (dâiye) olmaksızın bir tarafın diğerine tercih edilmesi imkânsızdır. O saikin hâsıl olması ise kuldan değildir; aksi takdirde teselsül meydana gelir. Böylece o saikin yaratıcısının Allah Teâlâ olduğu sabit olur; mevcut saik ile birlikte kudret mecmuunun fiili zorunlu kıldığı sabit olur; bu küfrü zorunlu kılan söz konusu saik ile bu kudretin mecmuunu yaratanın o küfrü dilediği ve o imanı dilemediği de sabit olur. İşte bu yakînî bürhan bu ayetle açık ve güçlüdür; bürhanın Kur'an'ın zahiriyle mutabık olmasından daha güçlü bir beyan yoktur. Mûtezile şöyle demiştir: Muradı şudur: “Şayet Allah onları imana mecbur etmeyi (ilcâ) dileseydi onları iman üzere toplardı.” Kadı [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: İlcâ (mecbur bırakma), imandan başkasına kalkışsalar onları bundan menedeceğini onlara bildirmesidir; bu durumda imandan başka bir şeyi yapmaktan çekinirler. Bunun misali şudur: Bizden biri hükümdarın huzurunda bulunsa ve

هُنَاكَ مِنْ حَشَمِهِ الْجَمْعُ الْعَظِيمُ، وَهَذَا الرَّجُلُ علم أنه لو هم بقتل ذلك السُّلْطَانِ لَقَتَلُوهُ فِي الْحَالِ، فَإِنَّ هَذَا الْعِلْمَ يَصِيرُ مَانِعًا لَهُ مِنْ قَصْدِ قَتْلِ ذَلِكَ السُّلْطَانِ، وَيَكُونُ ذَلِكَ سَبَبًا لِكَوْنِهِ مَلْجَأً إِلَى ترك ذلك الفعل فكذا هاهنا.

orada onun maiyetinden büyük bir topluluk hazır bulunsa ve bu adam o hükümdarı öldürmeye yeltense anında kendisini öldüreceklerini bilse; şüphesiz bu bilgi onun o hükümdarı öldürmeyi kastetmesine bir engel olur ve bu da o fiili terk etmeye mecbur kalmasına (mülce' olmasına) sebep olur. İşte burada da durum böyledir.

إِذَا عَرَفْتَ الْإِلْجَاءَ فَنَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا تَرَكَ فِعْلَ هَذَا الْإِلْجَاءِ لِأَنَّ ذَلِكَ يُزِيلُ تَكْلِيفَهُمْ فَيَكُونُ مَا يَقَعُ مِنْهُمْ كَأَنْ لَمْ يَقَعْ، وَإِنَّمَا أَرَادَ تَعَالَى أَنْ يَنْتَفِعُوا بِمَا يَخْتَارُونَهُ مِنْ قِبَلِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ جِهَةِ الْوَصْلَةِ إِلَى الثَّوَابِ، وَذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا اخْتِيَارًا.

İlcâyı bildiğine göre deriz ki: Allah Teâlâ bu mecbur bırakmayı (ilcâyı) sırf onların teklifini (sorumluluğunu) ortadan kaldıracağı ve onlardan sadır olan şeyin hiç vuku bulmamış gibi olacağı için terk etmiştir. O Teâlâ ancak sevaba ulaşma cihetinden kendi nefisleri tarafından tercih ettikleri şeyden faydalanmalarını murat etmiştir; bu da ancak ihtiyar (özgür irade) ile olur.

وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ مِنْهُمُ الْإِقْدَامَ عَلَى الْإِيمَانِ حَالَ كَوْنِ الدَّاعِي إِلَى الْإِيمَانِ وَإِلَى الْكُفْرِ عَلَى السَّوِيَّةِ أَوْ حَالَ حُصُولِ هَذَا الرُّجْحَانِ. وَالْأَوَّلُ: تَكْلِيفُ مَا لَا يُطَاقُ، لِأَنَّ الْأَمْرَ بِتَحْصِيلِ الرُّجْحَانِ حَالَ حُصُولِ الِاسْتِوَاءِ، تَكْلِيفٌ بِالْجَمْعِ بَيْنَ النَّقِيضَيْنِ وَهُوَ مُحَالٌ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِيَ: فَالطَّرَفُ الرَّاجِحُ يَكُونُ وَاجِبَ الْوُقُوعِ، وَالطَّرَفُ الْمَرْجُوحُ يَكُونُ مُمْتَنِعَ الْوُقُوعِ، وَكُلُّ هَذِهِ الْأَقْسَامِ تُنَافِي مَا ذَكَرُوهُ مِنَ الْمُكْنَةِ وَالِاخْتِيَارِ، فَسَقَطَ قَوْلُهُمْ بِالْكُلِّيَّةِ. واللَّه أَعْلَمُ.

Cevap: Allah Teâlâ onlardan imana yönelmelerini ya imana ve küfre olan saiklerin eşit olduğu halde iken istemiştir ya da bu üstün gelme (rüçhan) hâsıl olduğu halde iken istemiştir. Birincisi güç yetirilemeyen şeyle mükellef kılmaktır; çünkü eşitlik varken rüçhanı hâsıl etmeyi emretmek iki zıddı (nakîzaynı) bir araya getirmeyi teklif etmektir ki bu imkânsızdır. Şayet ikincisi ise, bu durumda racih (ağır basan) tarafın vuku bulması zorunlu (vacip), mercuh (zayıf kalan) tarafın vuku bulması ise imkânsız (mümteni‘) olur. Bu kısımların hepsi onların zikrettiği güç yetirme (mükne) ve ihtiyara aykırıdır; dolayısıyla onların sözü bütünüyle düşmüştür. Allah en doğrusunu bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى فِي آخِرِ الْآيَةِ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ نَهْيٌ لَهُ عَنْ هَذِهِ الْحَالَةِ، وَهَذَا النَّهْيُ لَا يَقْتَضِي إِقْدَامَهُ عَلَى مَثَلِ هَذِهِ الْحَالَةِ كَمَا أَنَّ قَوْلَهُ وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ [الْأَحْزَابِ: ٤٨] لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﷺ أَطَاعَهُمْ وَقَبِلَ دِينَهُمْ، وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَشْتَدَّ تَحَسُّرُكَ عَلَى تَكْذِيبِهِمْ، وَلَا يَجُوزَ أَنْ تَجْزَعَ مِنْ إِعْرَاضِهِمْ عَنْكَ فَإِنَّكَ لَوْ فَعَلْتَ ذَلِكَ قَرُبَ حَالُكَ مِنْ حَالِ الْجَاهِلِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ تَغْلِيظِ الْخِطَابِ التَّبْعِيدُ وَالزَّجْرُ لَهُ عَنْ مِثْلِ هَذِهِ الْحَالَةِ. واللَّه أعلم.

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın ayetin sonundaki: {فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ} “O halde sakın cahillerden olma!” kavli, onu bu durumdan nehyetmektir. Bu nehiy, tıpkı {وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ} “Kâfirlere ve münafıklara itaat etme” [Ahzâb 48] kavlinin onun sallallâhu aleyhi ve sellem onlara itaat ettiğini ve dinlerini kabul ettiğini göstermediği gibi, onun böyle bir duruma giriştiğini iktiza etmez. Maksat şudur: Onların yalanlamasına duyduğun üzüntünün aşırıya kaçmaması ve senden yüz çevirmelerinden ötürü sabırsızlanmaman gerekir; zira öyle yaparsan halin cahilin haline yaklaşır. Hitabın sertleştirilmesinden maksat, onu böyle bir durumdan uzaklaştırmak ve menetmektir. Allah en doğrusunu bilir.

[سورة الأنعام (٦) : آية ٣٦]

[En'âm Suresi (6) : Âyet 36]

إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (٣٦)

{إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ} “Ancak kulak verenler davete icabet eder. Ölüleri ise Allah diriltir; sonra da O'na döndürülürler. (36)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ السَّبَبَ فِي كَوْنِهِمْ بِحَيْثُ لَا يَقْبَلُونَ الْإِيمَانَ وَلَا يَتْرُكُونَ الْكُفْرَ فَقَالَ: إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ يَعْنِي أَنَّ الَّذِينَ تَحْرِصُ عَلَى أَنْ يُصَدِّقُوكَ بِمَنْزِلَةِ الْمَوْتَى الَّذِينَ لَا يَسْمَعُونَ، وَإِنَّمَا يَسْتَجِيبُ مَنْ يَسْمَعُ، كَقَوْلِهِ إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى [النَّمْلِ: ٨٠] قَالَ عَلِيُّ بْنُ عِيسَى: الْفَرْقُ بَيْنَ يَسْتَجِيبُ وَيُجِيبُ، أَنَّ يَسْتَجِيبُ فِي قَبُولِهِ لِمَا دُعِيَ إِلَيْهِ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ يُجِيبُ لِأَنَّهُ قَدْ يُجِيبُ بِالْمُخَالَفَةِ كَقَوْلِ الْقَائِلِ: أَتُوَافِقُ فِي هَذَا الْمَذْهَبِ أَمْ تُخَالِفُ؟ فَيَقُولُ الْمُجِيبُ: أُخَالِفُ.

Bil ki Allah Teâlâ onların imanı kabul etmeyecek ve küfrü bırakmayacak bir halde olmalarının sebebini beyan ederek şöyle buyurmuştur: {إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ} “Ancak kulak verenler davete icabet eder.” Yani senin kendilerini tasdik etmelerine hırs gösterdiğin kimseler, işitmeyen ölüler mesabesindedir; icabet eden ise ancak işitendir; nitekim Allah Teâlâ: {إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى} “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin” [Neml 80] buyurmuştur. Ali b. Îsâ şöyle demiştir: “Yestecîbü (icabet eder)” ile “yücîbü (cevap verir)” arasındaki fark şudur: Yestecîbü, davet edildiği şeyi kabul etme hususundadır; yücîbü ise böyle değildir, çünkü bazen muhalefetle de cevap verebilir. Nitekim birinin: “Bu mezhepte muvafık mısın yoksa muhalif misin?” demesi üzerine cevap verenin: “Muhalifim” demesi gibidir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ فَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مَثَلٌ لِقُدْرَتِهِ عَلَى إِلْجَائِهِمْ إِلَى الِاسْتِجَابَةِ، وَالْمُرَادُ: أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ الْمَوْتَى مِنَ الْقُبُورِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثم إليه يرجعون للجزاء، فكذلك هاهنا أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْقَادِرُ عَلَى إِحْيَاءِ قُلُوبِ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ بِحَيَاةِ الْإِيمَانِ وَأَنْتَ لَا تَقْدِرُ عَلَيْهِ.

Allah Teâlâ'nın: {وَالْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ} “Ölüleri ise Allah diriltir” kavline gelince; bu hususta iki görüş vardır: Birincisi: Bunun, Allah'ın onları icabete mecbur etme (ilcâ) gücüne dair bir darb-ı mesel olduğudur. Murat şudur: Kıyamet günü ölüleri kabirlerinden diriltmeye ve ardından ceza/mükâfat için O'na döndürülmelerini sağlamaya kadir olan yalnızca Allah Teâlâ'dır; aynı şekilde burada da bu kâfirlerin kalplerini iman hayatıyla diriltmeye kadir olan ancak O Teâlâ'dır, sen ise buna kadir değilsin.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمَعْنَى: وَهَؤُلَاءِ الْمَوْتَى يَعْنِي الْكَفَرَةَ يَبْعَثُهُمُ اللَّه ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ، فَحِينَئِذٍ يَسْمَعُونَ وَأَمَّا قَبْلَ ذَلِكَ فَلَا سَبِيلَ إلى استماعهم، وقريء يَرْجِعُونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ. وَأَقُولُ: لَا شَكَّ أَنَّ الْجَسَدَ الْخَالِيَ عَنِ الرُّوحِ يَظْهَرُ مِنْهُ النَّتَنُ وَالصَّدِيدُ وَالْقَيْحُ وَأَنْوَاعُ الْعُفُونَاتِ، وَأَصْلَحُ أَحْوَالِهِ أَنْ يُدْفَنَ تَحْتَ التُّرَابِ، وَأَيْضًا الرُّوحُ الْخَالِيَةُ عَنِ الْعَقْلِ يَكُونُ صَاحِبُهَا مَجْنُونًا يَسْتَوْجِبُ الْقَيْدَ وَالْحَبْسَ وَالْعَقْلُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الرُّوحِ كَالرُّوحِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْجَسَدِ، وَأَيْضًا الْعَقْلُ بِدُونِ مَعْرِفَةِ اللَّه تَعَالَى وَصِفَاتِهِ وَطَاعَتِهِ كَالضَّائِعِ الْبَاطِلِ، فَنِسْبَةُ التَّوْحِيدِ وَالْمَعْرِفَةِ إِلَى الْعَقْلِ كَنِسْبَةِ الْعَقْلِ إِلَى الرُّوحِ، وَنِسْبَةِ الرَّوْحِ إِلَى الْجَسَدِ فَمَعْرِفَةُ اللَّه وَمَحَبَّتُهُ رُوحُ رُوحِ الرُّوحِ فَالنَّفْسُ الْخَالِيَةُ عَنْ

İkinci görüş: Mananın şöyle olduğudur: “Bu ölüleri, yani kâfirleri Allah diriltir; sonra O'na döndürülürler.” İşte o zaman işitirler; bundan önce ise onların dinleyip işitmelerine imkân yoktur. {يَرْجِعُونَ} (yercı‘ûne) lafzı ye'nin fethasıyla da okunmuştur. Derim ki: Şüphe yok ki ruhtan yoksun olan bedenden kokuşma, irin, cerahat ve türlü çürümeler ortaya çıkar; onun en uygun hali toprağın altına gömülmesidir. Keza akıldan yoksun olan ruhun sahibi de zincire vurulmayı ve hapsedilmeyi hak eden bir mecnun olur; aklın ruha nispeti, ruhun bedene nispeti gibidir. Keza Allah Teâlâ'yı, sıfatlarını ve O'na itaati tanımaktan yoksun olan akıl da zayi olmuş ve boşa gitmiş gibidir. Dolayısıyla tevhid ve marifetin akla nispeti, aklın ruha nispeti ve ruhun bedene nispeti gibidir. Allah'ın marifeti ve sevgisi ruhun ruhunun ruhudur. O halde

هَذِهِ الْمَعْرِفَةِ تَكُونُ بِصِفَةِ الْأَمْوَاتِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ وصف اللَّه تعالى أُولَئِكَ الْكُفَّارَ الْمُصِرِّينَ بِأَنَّهُمُ الْمَوْتَى. واللَّه أَعْلَمُ.

bu marifetten yoksun olan nefis, ölüler vasfında olur. İşte bu sebepten dolayı Allah Teâlâ [küfürde] ısrar eden o kâfirleri ölüler olarak vasfetmiştir. Allah en doğrusunu bilir.

[سورة الأنعام (٦) : آية ٣٧]

[En'âm Suresi (6) : Âyet 37]