Binûn

En'âm Suresi — 26. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَلَّمَ رَسُولَهُ أَنْوَاعَ دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ وَالرَّدَّ عَلَى الْقَائِلِينَ بِالشُّرَكَاءِ وَالْأَنْدَادِ وَالْأَضْدَادِ وَبَالَغَ فِي تَقْرِيرِ إِثْبَاتِ التَّوْحِيدِ وَالرَّدَّ عَلَى الْقَائِلِينَ بِالشُّرَكَاءِ وَالْأَنْدَادِ وَالْأَضْدَادِ وَبَالَغَ فِي تَقْرِيرِ إِثْبَاتِ التَّوْحِيدِ وَالنَّافِينَ لِلْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ وَرَدَّ عَلَى أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ فِي أَبَاطِيلِهِمْ أَمَرَهُ أَنْ يَخْتِمَ الْكَلَامَ بِقَوْلِهِ: إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْهِدَايَةَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا بِاللَّهِ وَانْتَصَبَ دِينًا لِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: عَلَى الْبَدَلِ مِنْ مَحَلِّ صِرَاطٍ لِأَنَّ مَعْنَاهُ هَدَانِي رَبِّي صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا كَمَا قَالَ: وَيَهْدِيَكَ صِراطاً مُسْتَقِيماً [الْفَتْحِ: ٢] وَالثَّانِي: ان يكون التقدير الزموا دينا وقوله: فيما قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» الْقَيِّمُ فَيْعِلٌ مِنْ قَامَ كَسَيِّدٍ مِنْ سَادَ وَهُوَ أَبْلَغُ مِنَ الْقَائِمِ وَقَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ قِيَمًا مَكْسُورَةَ الْقَافِ خَفِيفَةَ الْيَاءِ قَالَ الزَّجَّاجُ: هُوَ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْقِيَامِ كالصغر

Bil ki Allah Teâlâ, Resûlü'ne tevhidin delil çeşitlerini ve ortak, denk ve zıt kabul edenlere verilecek cevapları öğrettiğinde, tevhidin ispatını, kazâ ve kaderi inkâr edenlere karşı delilleri son derece güçlü bir şekilde ortaya koyup Câhiliye ehlinin bâtıl inançlarını reddettiğinde; sözü O'nun: { إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Şüphesiz Rabbim beni dosdoğru bir yola iletti” buyruğuyla bitirmesini emretti. Bu da hidayetin ancak Allah ile hâsıl olacağına delalet eder. { دِيناً } kelimesi iki vecihten dolayı mansub olmuştur: Birincisi: { صِراطٍ } kelimesinin mahallinden bedel olmasıdır; çünkü bunun anlamı, “Rabbim beni dosdoğru bir yola iletti” demektir; nitekim O: { وَيَهْدِيَكَ صِراطاً مُسْتَقِيماً } “Ve seni dosdoğru bir yola iletir” [el-Feth 2] buyurmuştur. İkincisi: Takdirinin “Bir dine sarılın” şeklinde olmasıdır. O'nun: “kıyemen” buyruğuna gelince; Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { الْقَيِّمُ } (el-kayyim), sâde'den (ساد) seyyid (سَيِّد) gibi, kāme'den (قام) fey'il (فَيْعِل) veznindedir ve kaimden (الْقَائِم) daha beliğdir. Kûfe ehli ise kāf'ın kesresi ve yâ'nın şeddesiz haliyle { قِيَمًا } (kıyemen) şeklinde okumuştur. Zeccâc şöyle demiştir: O, sıgar (صِغَر), kiber (كِبَر), hıvel (حِوَل) ve şiba' (شِبَع) gibi kıyâm anlamında bir masdardır.

وَالْكِبَرِ وَالْحِوَلِ وَالشِّبَعِ وَالتَّأْوِيلُ دِينًا ذَا قِيَمٍ وَوَصَفَ الدِّينَ بِهَذَا الْوَصْفِ عَلَى سَبِيلِ الْمُبَالَغَةِ وَقَوْلُهُ: مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً فَقَوْلُهُ: مِلَّةَ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: دِيناً قِيَماً وَحَنِيفًا مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ مِنْ إِبْرَاهِيمَ وَالْمَعْنَى هَدَانِي رَبِّي وَعَرَّفَنِي مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَالَ كَوْنِهَا مَوْصُوفَةً بِالْحَنِيفِيَّةِ ثُمَّ قَالَ فِي صِفَةِ إِبْرَاهِيمَ: وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ والمقصود منه الرد على المشركين.

Ve tevil [şöyledir]: “Değer ve sebat sahibi bir din”. Dini bu vasıfla nitelemesi mübalağa yoluyladır. O'nun: { مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } “bâtıldan yüz çevirip hakka yönelen İbrahim'in milletine (dinine)” buyruğundaki { مِلَّةَ } kelimesi, { دِيناً قِيَماً } buyruğundan bedeldir; { حَنِيفًا } kelimesi ise İbrahim'den hâl olarak mansubdur. Anlamı şudur: Rabbim bana hidayet etti ve haniflikle nitelenmiş halde İbrahim'in milletini bana bildirdi. Sonra İbrahim'in vasfı hakkında şöyle buyurdu: { وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “O, ortak koşanlardan değildi.” Bundan maksat müşriklere reddiyedir.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٦٢ الى ١٦٣]

[En'âm Suresi (6) : Ayetler 162-163]

قُلْ إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيايَ وَمَماتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٦٢) لَا شَرِيكَ لَهُ وَبِذلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ (١٦٣)

{ قُلْ إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيايَ وَمَماتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٦٢) لَا شَرِيكَ لَهُ وَبِذلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ (١٦٣) } “De ki: Şüphesiz benim namazım, kurbanım (ibadetlerim), hayatım ve ölümüm âlemlerin Rabbi olan Allah içindir. O'nun hiçbir ortağı yoktur; bana böyle emrolundu ve ben Müslümanların ilkiyim.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى كَمَا عرفه الذين الْمُسْتَقِيمَ عَرَّفَهُ كَيْفَ يَقُومُ بِهِ وَيُؤَدِّيهِ فَقَوْلُهُ: قُلْ إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي/ وَمَحْيايَ وَمَماتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يُؤَدِّيهِ مَعَ الْإِخْلَاصِ وَأَكَّدَهُ بِقَوْلِهِ: لَا شَرِيكَ لَهُ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَكْفِي فِي الْعِبَادَاتِ أَنْ يُؤْتَى بِهَا كَيْفَ كَانَتْ بَلْ يَجِبُ أَنْ يُؤْتَى بِهَا مَعَ تَمَامِ الْإِخْلَاصِ وَهَذَا مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّ شَرْطَ صِحَّةِ الصَّلَاةِ أَنْ يُؤْتَى بِهَا مَقْرُونَةً بِالْإِخْلَاصِ.

Bil ki Allah Teâlâ, dosdoğru dini ona bildirdiği gibi, onu nasıl ikame edeceğini ve nasıl ifa edeceğini de ona bildirmiştir. Nitekim O'nun: { قُلْ إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيايَ وَمَماتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “De ki: Şüphesiz benim namazım, kurbanım, hayatım ve ölümüm âlemlerin Rabbi olan Allah içindir” buyruğu, onu ihlasla eda ettiğine delalet eder; O bunu: { لَا شَرِيكَ لَهُ } “O'nun hiçbir ortağı yoktur” buyruğuyla pekiştirmiştir. Bu da ibadetlerin her nasıl olursa olsun yerine getirilmesinin yeterli olmadığına, bilakis tam bir ihlas ile yerine getirilmesinin vacip olduğuna delalet eder. Bu, namazın sıhhat şartının ihlas ile birlikte yerine getirilmesi olduğuna dair en kuvvetli delillerdendir.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَنُسُكِي فَقِيلَ الْمُرَادُ بِالنُّسُكِ الذَّبِيحَةُ بِعَيْنِهَا يَقُولُ: مَنْ فَعَلَ كَذَا فَعَلَيْهِ نُسُكٌ أَيْ دَمٌ يُهَرِيقُهُ وَجَمَعَ بَيْنَ الصَّلَاةِ وَالذَّبْحِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ [الْكَوْثَرِ: ٢] وَرَوَى ثَعْلَبٌ عَنِ ابْنِ الْأَعْرَابِيِّ أَنَّهُ قَالَ: النُّسُكُ سَبَائِكُ الْفِضَّةِ كُلُّ سَبِيكَةٍ مِنْهَا نَسِيكَةٌ وَقِيلَ: لِلْمُتَعَبِّدِ نَاسِكٌ لِأَنَّهُ خَلَّصَ نَفْسَهُ مِنْ دَنَسِ الْآثَامِ وَصَفَّاهَا كَالسَّبِيكَةِ الْمُخَلَّصَةِ مِنَ الْخَبَثِ وَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ فَالنُّسُكُ كُلُّ مَا تَقَرَّبْتَ بِهِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى إِلَّا أَنَّ الْغَالِبَ عَلَيْهِ فِي الْعُرْفِ الذَّبْحُ وَقَوْلُهُ: وَمَحْيايَ وَمَماتِي أَيْ حَيَاتِي وَمَوْتِي لِلَّهِ.

O'nun: { وَنُسُكِي } “ve kurbanım” buyruğuna gelince; nüsuk ile bizzat kurban kesmenin kastedildiği söylenmiştir. Nitekim [Araplar]: “Kim şöyle yaparsa ona nüsuk gerekir” yani “akıtacağı bir kan gerekir” derler. Nitekim O'nun: { فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ } “Rabbine namaz kıl ve kurban kes” [el-Kevser 2] buyruğunda olduğu gibi namaz ile kurban kesmeyi bir arada zikretmiştir. Sa'leb, İbnü'l-A'râbî'den rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: Nüsuk, gümüş külçeleridir; o külçelerin her birine nesîke denir. İbadet eden kimseye ise nâsik denilmiştir; çünkü o, pas ve kirden arındırılmış külçe gibi nefsini günahların kirinden arındırmış ve saflaştırmıştır. Bu tevile göre nüsuk, Allah Teâlâ'ya kendisiyle yakınlık aradığın her şeydir; ancak örfte galip olan anlamı kurban kesmektir. O'nun: { وَمَحْيايَ وَمَماتِي } “ve hayatım ve ölümüm” buyruğu, yani hayatım ve ölümüm Allah içindir demektir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيايَ وَمَماتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ فَأَثْبَتَ كَوْنَ الْكُلِّ لِلَّهِ وَالْمَحْيَا وَالْمَمَاتُ لَيْسَا لِلَّهِ بِمَعْنَى أَنَّهُ يُؤْتَى بِهِمَا لِطَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَإِنَّ ذَلِكَ مُحَالٌ بَلْ مَعْنَى كَوْنِهِمَا لِلَّهِ أَنَّهُمَا حَاصِلَانِ بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى فَكَذَلِكَ أَنْ يَكُونَ كَوْنُ الصَّلَاةِ وَالنُّسُكِ لِلَّهِ مُفَسَّرًا بِكَوْنِهِمَا وَاقِعَيْنِ بِخَلْقِ اللَّهِ وَذَلِكَ مِنْ أَدَلِّ الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّ طَاعَاتِ الْعَبْدِ مَخْلُوقَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى. وَقَرَأَ نَافِعٌ مَحْيايَ سَاكِنَةَ الْيَاءِ وَنَصَبَهَا فِي مَمَاتِي وَإِسْكَانُ الْيَاءِ فِي مَحْيَايَ شَاذٌّ غَيْرُ مُسْتَعْمَلٍ لِأَنَّ فِيهِ جَمْعًا بَيْنَ سَاكِنَيْنِ لَا يَلْتَقِيَانِ عَلَى هَذَا الْحَدِّ فِي نَثْرٍ وَلَا نَظْمٍ وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ لُغَةٌ لِبَعْضِهِمْ وَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ رَسُولَهُ أَنْ يُبَيِّنَ أَنَّ صَلَاتَهُ وَسَائِرَ عِبَادَاتِهِ وَحَيَاتَهُ وَمَمَاتَهُ كُلَّهَا وَاقِعَةٌ بِخَلْقِ اللَّهِ تَعَالَى وتقديره وقضاءه وحكمه ثم نص على انه لَا شَرِيكَ لَهُ فِي الْخَلْقِ وَالتَّقْدِيرُ: ثُمَّ يَقُولُ وَبِذَلِكَ أُمِرْتُ أَيْ وَبِهَذَا التَّوْحِيدِ أُمِرْتُ.

Bil ki Allah Teâlâ: { إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيايَ وَمَماتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Şüphesiz benim namazım, kurbanım, hayatım ve ölümüm âlemlerin Rabbi olan Allah içindir” buyurarak hepsinin Allah'a ait olduğunu belirtmiştir. Hayat ve ölüm, Allah Teâlâ'ya itaat maksadıyla yerine getirildikleri anlamında Allah için değildir; zira bu imkânsızdır. Bilakis onların Allah için olmasının anlamı, Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla hâsıl olmalarıdır. Dolayısıyla namaz ve kurbanın da Allah için olması, bunların Allah'ın yaratmasıyla vaki olması şeklinde tefsir edilmelidir; bu da kulun itaatlerinin Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olduğuna dair en açık delillerdendir. Nâfi', { مَحْيايَ } kelimesini yâ'nın sükûnu ile okumuş, { مَمَاتِي } kelimesinde ise nasb etmiştir. { مَحْيَايَ } kelimesinde yâ'nın sükûnlu okunması şâzdır ve [fasih dilde] kullanılmaz; zira bunda, nesirde de nazımda da bu şekilde yan yana gelmeyen iki sâkinin bir araya gelmesi söz konusudur. Onlardan bir kısmı ise bunun bazı Arapların lehçesi olduğunu söylemiştir. Sözün özü şudur: Allah Teâlâ, namazının, diğer ibadetlerinin, hayatının ve ölümünün tamamının Allah Teâlâ'nın yaratması, takdiri, kazâsı ve hükmüyle meydana geldiğini açıklamasını Resûlü'ne emretmiş; sonra O'nun yaratmada ve takdirde hiçbir ortağının bulunmadığını açıkça belirtmiştir. Sonra: { وَبِذَلِكَ أُمِرْتُ } “bana böyle emrolundu” yani “bu tevhid ile emrolundum” buyurmaktadır.

ثُمَّ يَقُولُ: وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ أَيِ الْمُسْتَسْلِمِينَ لِقَضَاءِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ أَوَّلًا لِكُلِّ مُسْلِمٍ، فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ كَوْنَهُ أولا لمسلمي زمانه.

Sonra: { وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ } “ve ben Müslümanların ilkiyim” yani Allah'ın kaza ve kaderine teslim olanların ilkiyim buyurmaktadır. Bilinmektedir ki o, her müslümanın ilki değildir; o halde maksadın, kendi zamanının müslümanlarının ilki olması gerektiği açıktır.

[سورة الأنعام (٦) : آية ١٦٤]

[En'âm Suresi (6) : Ayet 164]

قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلاَّ عَلَيْها وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (١٦٤)

{ قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلاَّ عَلَيْها وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (١٦٤) } “De ki: O her şeyin Rabbi iken ben Allah'tan başka bir rab mi arayayım? Herkesin kazandığı yalnız kendisine aittir; hiçbir günahkâr bir başkasının günahını yüklenmez. Sonra dönüşünüz Rabbinizedir; O, hakkında ayrılığa düştüğünüz şeyleri size haber verecektir.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ مُحَمَّدًا ﵌ بِالتَّوْحِيدِ الْمَحْضِ وَهُوَ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي إِلَى قَوْلِهِ:

Bil ki Allah Teâlâ, Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e sırf tevhidi emredip, bu da O'nun: { إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي } “Şüphesiz benim namazım ve kurbanım” kavlinden,

لَا شَرِيكَ لَهُ أَمَرَهُ بِأَنْ يَذْكُرَ مَا يَجْرِي مَجْرَى الدَّلِيلِ عَلَى صِحَّةِ هَذَا التَّوْحِيدِ وَتَقْرِيرُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الاول: ان

{ لَا شَرِيكَ لَهُ } “O'nun hiçbir ortağı yoktur” buyruğuna kadar [olan kısım] olunca, ona bu tevhidin sıhhati hususunda delil yerine geçecek şeyi zikretmesini emretmiştir. Bunun açıklaması iki vecihtendir: Birincisi: Şudur ki

أَصْنَافَ الْمُشْرِكِينَ أَرْبَعَةٌ لِأَنَّ عَبْدَةَ الْأَصْنَامِ أَشْرَكُوا بِاللَّهِ وَعَبَدَةَ الْكَوَاكِبِ أَشْرَكُوا بِاللَّهِ وَالْقَائِلُونَ: بِيَزْدَانُ وَأَهْرَمَنُ وَهُمُ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ فِي حَقِّهِمْ: وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ [الْأَنْعَامِ: ١٠٠] أَشْرَكُوا بِاللَّهِ وَالْقَائِلُونَ: بِأَنَّ الْمَسِيحَ ابْنُ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةَ بَنَاتُهُ أَشْرَكُوا أَيْضًا بِاللَّهِ فَهَؤُلَاءِ هُمْ فِرَقُ الْمُشْرِكِينَ وَكُلُّهُمْ مُعْتَرِفُونَ أَنَّ اللَّهَ خَالِقُ الْكُلِّ وَذَلِكَ لِأَنَّ عَبْدَةَ الْأَصْنَامِ مُعْتَرِفُونَ بِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ هو الخالق للسموات وَالْأَرْضِ وَلِكُلِّ مَا فِي الْعَالَمِ مِنَ الْمَوْجُودَاتِ وَهُوَ الْخَالِقُ لِلْأَصْنَامِ وَالْأَوْثَانِ بِأَسْرِهَا. وَأَمَّا عَبْدَةُ الْكَوَاكِبِ فَهُمْ مُعْتَرِفُونَ بِأَنَّ اللَّهَ خَالِقُهَا وَمُوجِدُهَا. وَأَمَّا الْقَائِلُونَ بِيَزْدَانُ وَأَهْرَمَنُ فَهُمْ أَيْضًا مُعْتَرِفُونَ بِأَنَّ الشَّيْطَانَ مُحْدَثٌ وَأَنَّ مُحْدِثَهُ هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ.

Müşriklerin fırkaları dörttür: Zira putperestler Allah'a ortak koştular; yıldızlara tapanlar Allah'a ortak koştular; Yezdân ve Ehrimen diyenler —ki onlar Allah'ın haklarında: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ } “Cinleri Allah'a ortak koştular” [el-En'âm 100] buyurduğu kimselerdir— Allah'a ortak koştular; Mesih'in Allah'ın oğlu ve meleklerin de O'nun kızları olduğunu söyleyenler de yine Allah'a ortak koştular. İşte müşrik fırkalar bunlardır ve hepsi de Allah'ın her şeyin yaratıcısı olduğunu ikrar etmektedirler. Şöyle ki: Putperestler; Allah Sübhânehû'nun göklerin, yerin ve âlemdeki bütün varlıkların yaratıcısı olduğunu, putların ve heykellerin tamamının da yaratıcısı olduğunu ikrar ederler. Yıldızlara tapanlara gelince; onlar da Allah'ın o yıldızların yaratıcısı ve var edicisi olduğunu ikrar ederler. Yezdân ve Ehrimen diyenlere gelince; onlar da şeytanın sonradan yaratılmış olduğunu ve onu yaratanın Allah Sübhânehû olduğunu ikrar ederler.

وَأَمَّا الْقَائِلُونَ بِالْمَسِيحِ وَالْمَلَائِكَةِ فَهُمْ مُعْتَرِفُونَ بِأَنَّ اللَّهَ خَالِقُ الْكُلِّ فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ طَوَائِفَ الْمُشْرِكِينَ أَطْبَقُوا وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ اللَّهَ خَالِقُ هَؤُلَاءِ الشُّرَكَاءِ.

Mesih ve melekler hakkında [o iddialarda] bulunanlara gelince; onlar da Allah'ın her şeyin yaratıcısı olduğunu ikrar ederler. Zikrettiğimiz hususla sabit oldu ki müşrik fırkalar, Allah'ın bu ortak koşulanların yaratıcısı olduğu hususunda ittifak ve icma etmişlerdir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَاللَّهُ سُبْحَانَهُ قَالَ لَهُ يَا مُحَمَّدُ: قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا مَعَ أَنَّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا رَبًّا غَيْرَ اللَّهِ تَعَالَى أَقَرُّوا بِأَنَّ اللَّهَ خَالِقُ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ وَهَلْ يَدْخُلُ فِي الْعَقْلِ جَعْلُ الْمَرْبُوبِ شَرِيكًا لِلرَّبِّ وَجَعْلُ الْعَبْدِ شَرِيكًا لِلْمَوْلَى وَجَعْلُ الْمَخْلُوقِ شَرِيكًا لِلْخَالِقِ؟ وَلَمَّا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ ثَبَتَ بِهَذَا الدَّلِيلِ أَنَّ اتِّخَاذَ رَبٍّ غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى قَوْلٌ فَاسِدٌ وَدِينٌ بَاطِلٌ.

Bunu bildiğinde; Allah Sübhânehû ona: “Ey Muhammed! { قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا } ‘De ki: Allah'tan başka bir rab mi arayayım?’ de” buyurmuştur; oysa Allah Teâlâ'dan başka rab edinen bu kimseler, Allah'ın o şeylerin yaratıcısı olduğunu ikrar etmişlerdir. Terbiye edilenin (kulun) Rabbe ortak kılınması, kölenin efendiye ortak kılınması ve yaratılanın Yaratıcıya ortak kılınması akla sığar mı? Durum böyle olunca, bu delille sabit olmuştur ki Allah Teâlâ'dan başka bir rab edinmek fâsit bir söz ve bâtıl bir dindir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّ الْمَوْجُودَ إِمَّا وَاجِبٌ لِذَاتِهِ وَإِمَّا مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ وَثَبَتَ أَنَّ الْوَاجِبَ لِذَاتِهِ وَاحِدٌ فَثَبَتَ أَنَّ مَا سِوَاهُ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ وَثَبَتَ أَنَّ الْمُمْكِنَ لِذَاتِهِ لَا يُوجَدُ إِلَّا بِإِيجَادِ الْوَاجِبِ لِذَاتِهِ وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ تَعَالَى رَبًّا لِكُلِّ شَيْءٍ.

Bu sözün açıklanmasında ikinci vecih: Varlık ya zâtı gereği zorunludur (vâcibü'l-vücûd lizâtihî) ya da zâtı gereği mümkündür (mümkinü'l-vücûd lizâtihî). Zâtı gereği vâcip olanın bir olduğu sabit olmuştur; dolayısıyla O'nun dışındakilerin zâtı gereği mümkün olduğu sabit olmuştur. Zâtı gereği mümkün olanın da ancak zâtı gereği vâcip olanın var etmesiyle var olabileceği sabit olmuştur. Durum böyle olunca, O Teâlâ her şeyin Rabbi olur.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: صَرِيحُ الْعَقْلِ يَشْهَدُ بِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ جَعْلُ الْمَرْبُوبِ شَرِيكًا لِلرَّبِّ وَجَعْلُ الْمَخْلُوقِ شَرِيكًا لِلْخَالِقِ فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ بِهَذَا الدَّلِيلِ الْقَاهِرِ الْقَاطِعِ هَذَا التَّوْحِيدَ بَيَّنَ أَنَّهُ لَا يَرْجِعُ إِلَيْهِ مِنْ كُفْرِهِمْ وَشِرْكِهِمْ ذَمٌّ وَلَا عِقَابٌ فَقَالَ: وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْها وَمَعْنَاهُ أَنَّ إِثْمَ الْجَانِي عَلَيْهِ لَا عَلَى غَيْرِهِ وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى أَيْ لَا تُؤْخَذُ نَفْسٌ آثِمَةٌ بِإِثْمِ أُخْرَى ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ رُجُوعَ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ إِلَى مَوْضِعٍ لَا حَاكِمَ فِيهِ وَلَا آمِرَ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى فَهُوَ قَوْلُهُ: ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ.

Bu sabit olunca deriz ki: Apaçık akıl şahitlik eder ki, terbiye olunanın Rabbe ortak kılınması ve yaratılmışın Yaratıcıya ortak kılınması caiz değildir. İşte O'nun: { قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ } “De ki: O her şeyin Rabbi iken ben Allah'tan başka bir rab mi arayayım?” buyruğundan maksat budur. Sonra Teâlâ, bu ezici ve kesin delille bu tevhidi açıklayınca, onların küfründen ve şirkinden O'na hiçbir kınama ve cezanın dönmeyeceğini beyan ederek şöyle buyurdu: { وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْها } “Herkesin kazandığı yalnız kendisine aittir”; bunun anlamı, suç işleyenin günahının başkasına değil yalnız kendisine ait olduğudur. { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “ve hiçbir günahkâr bir başkasının günahını yüklenmez” yani hiçbir günahkâr nefis başkasının günahıyla cezalandırılmaz. Sonra Teâlâ, bu müşriklerin dönüşünün kendisinde Allah Teâlâ'dan başka hiçbir hâkimin ve emredenin bulunmadığı bir yere olacağını beyan etmiştir ki bu, O'nun şu buyruğudur: { ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } “Sonra dönüşünüz Rabbinizedir; O, hakkında ayrılığa düştüğünüz şeyleri size haber verecektir.”

[سورة الأنعام (٦) : آية ١٦٥]

[En'âm Suresi (6) : Ayet 165]

وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٥)

{ وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٥) } “Sizi yeryüzünün halifeleri kılan, size verdikleriyle sizi sınamak için kiminizi kiminize derecelerle üstün kılan O'dur. Şüphesiz Rabbin cezası pek çabuk olandır ve şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

اعْلَمْ أَنَّ فِي قَوْلِهِ: جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ وجوها: أحدها: جعلكهم خَلَائِفَ الْأَرْضِ لِأَنَّ مُحَمَّدًا ﵊ خَاتَمُ النَّبِيِّينَ فَخَلَفَتْ أُمَّتُهُ سَائِرَ الْأُمَمِ. وَثَانِيهَا: جَعَلَهُمْ يَخْلُفُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمْ خُلَفَاءُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ يَمْلِكُونَهَا وَيَتَصَرَّفُونَ فِيهَا.

Bil ki O'nun: { جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ } “sizi yeryüzünün halifeleri kıldı” buyruğunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Muhammed [aleyhisselâm] peygamberlerin sonuncusu olduğu için O, sizi yeryüzünün halifeleri kılmıştır; böylece onun ümmeti diğer ümmetlerin ardılı (halefi) olmuştur. İkincisi: Onları birbirinin ardınca gelenler kılmıştır. Üçüncüsü: Onlar, Allah'ın yeryüzündeki halifeleridir; ona sahip olurlar ve onda tasarrufta bulunurlar.

ثُمَّ قَالَ: وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ فِي الشَّرَفِ وَالْعَقْلِ وَالْمَالِ وَالْجَاهِ وَالرِّزْقِ وَإِظْهَارُ هَذَا التَّفَاوُتِ لَيْسَ لِأَجْلِ الْعَجْزِ وَالْجَهْلِ وَالْبُخْلِ فَإِنَّهُ تَعَالَى مُتَعَالٍ عَنْ هَذِهِ الصِّفَاتِ وَإِنَّمَا هُوَ لأجل الابتلاء

Sonra: { وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ } “kiminizi kiminize derecelerle üstün kıldı” buyurdu; [yani] şerefte, akılda, malda, makamda ve rızıkta. Bu farklılığın ortaya konması acizlikten, bilgisizlikten ve cimrilikten dolayı değildir; zira O Teâlâ bu sıfatlardan münezzehtir. Bu ancak sınama

وَالِامْتِحَانِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتاكُمْ وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ حَقِيقَةَ الِابْتِلَاءِ وَالِامْتِحَانِ عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ إِلَّا أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ التَّكْلِيفُ وَهُوَ عَمَلٌ لَوْ صَدَرَ مِنَ الْوَاحِدِ مِنَّا لَكَانَ ذَلِكَ شَبِيهًا بِالِابْتِلَاءِ وَالِامْتِحَانِ فسمى لهذا الِاسْمِ لِأَجْلِ هَذِهِ الْمُشَابَهَةِ ثُمَّ إِنَّ هَذَا الْمُكَلَّفَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُقَصِّرًا فِيمَا كُلِّفَ بِهِ وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مُوَفِّرًا فِيهِ فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ كَانَ نَصِيبُهُ مِنَ التَّخْوِيفِ وَالتَّرْهِيبِ وهو قَوْلَهُ: إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقابِ وَوَصَفَ الْعِقَابَ بِالسُّرْعَةِ لِأَنَّ مَا هُوَ آتٍ قَرِيبٌ وَإِنْ كَانَ الثَّانِيَ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ مُوَفِّرًا فِي تِلْكَ الطَّاعَاتِ كَانَ نَصِيبُهُ مِنَ التَّشْرِيفِ وَالتَّرْغِيبِ هُوَ قَوْلَهُ: وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ أَيْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ وَيَسْتُرُ الْعُيُوبَ فِي الدُّنْيَا بِسَتْرِ فَضْلِهِ وَكَرَمِهِ وَرَحْمَتِهِ وَفِي الْآخِرَةِ بِأَنْ يُفِيضَ عَلَيْهِ أَنْوَاعَ نِعَمِهِ وَهَذَا الْكَلَامُ بَلَغَ فِي شَرْحِ الْإِعْذَارِ وَالْإِنْذَارِ وَالتَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ إِلَى حَيْثُ لَا يُمْكِنُ الزِّيَادَةُ عَلَيْهِ وَهَذَا آخِرُ الْكَلَامِ فِي تَفْسِيرِ سُورَةِ الْأَنْعَامِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ الْمَلِكِ الْعَلَّامِ.

ve imtihan içindir. O'nun: { لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتاكُمْ } “size verdikleriyle sizi sınamak için” buyruğundan kastedilen de budur. Biz daha önce belirttik ki, ibtila ve imtihanın hakikati Allah hakkında imkânsızdır; ancak bundan maksat tekliftir; o da bizden birinden sâdır olsaydı ibtila ve imtihana benzeyecek olan bir ameldir; bu benzerlikten ötürü bu isimle isimlendirilmiştir. Sonra bu mükellef kimse, kendisine emredilen şeyde ya kusurlu davranır ya da onu tastamam yerine getirir. Şayet birincisi olursa, korkutma ve tehditten payı şu buyruktur: { إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقابِ } “Şüphesiz Rabbin cezası pek çabuk olandır”. Cezayı çabuklukla nitelemiştir; çünkü gelecek olan her şey yakındır. Şayet ikincisi olursa —ki o da bu itaatleri tastamam yerine getirmesidir— taltif ve teşvikten payı ise şu buyruktur: { وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “ve şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” yani dünyada lütuf, kerem ve rahmet örtüsüyle günahları bağışlar ve ayıpları örter; ahirette ise onun üzerine nimetlerinin çeşitlerini bolca akıtır. Bu söz, mazeretleri ortadan kaldırma, uyarma, teşvik ve korkutmayı açıklamada üzerine fazlası eklenemeyecek bir zirveye ulaşmıştır. En'âm Suresi'nin tefsirine dair sözün sonu burasıdır. Her şeyi bilen Melik olan Allah'a hamdolsun.