Binûn

Cin Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سورة الجن (٧٢) : آية ١٢]

[Cin Suresi (72): Ayet 12]

وَأَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ نُعْجِزَ اللَّهَ فِي الْأَرْضِ وَلَنْ نُعْجِزَهُ هَرَباً (١٢)

{ وَأَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ نُعْجِزَ اللَّهَ فِي الْأَرْضِ وَلَنْ نُعْجِزَهُ هَرَباً } “Gerçekten biz, yeryüzünde Allah'ı asla aciz bırakamayacağımızı, kaçmakla da O'nu asla atlatamayacağımızı anladık.” (12)

الظَّنُّ بِمَعْنَى الْيَقِينِ، وفِي الْأَرْضِ وهَرَباً فِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُمَا حَالَانِ، أَيْ لَنْ نُعْجِزَهُ كَائِنِينَ فِي الْأَرْضِ أَيْنَمَا كُنَّا فِيهَا، وَلَنْ نُعْجِزَهُ هَارِبِينَ مِنْهَا إِلَى السَّمَاءِ وَالثَّانِي: لَنْ نُعْجِزَهُ فِي الْأَرْضِ إِنْ أَرَادَ بِنَا أَمْرًا، وَلَنْ نُعْجِزَهُ هَرَبًا إِنْ طَلَبَنَا.

Zan (*zann*), kesin bilgi (*yakîn*) anlamındadır. { فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde” ve { هَرَباً } “kaçmakla” ifadelerinde iki vecih vardır: Birincisi: Bunlar haldir; yani yeryüzünde, onun neresinde bulunursak bulunalım O'nu aciz bırakamayız ve yeryüzünden göğe kaçarak da O'nu aciz bırakamayız. İkincisi: Eğer hakkımızda bir şey murat ederse yeryüzünde O'nu aciz bırakamayız ve bizi arayıp yakalamak isterse kaçarak da O'nu aciz bırakamayız.

النَّوْعُ الثاني عشر: قوله تعالى:

On İkinci Tür: Yüce Allah'ın şu kavlidir:

[سورة الجن (٧٢) : آية ١٣]

[Cin Suresi (72): Ayet 13]

وَأَنَّا لَمَّا سَمِعْنَا الْهُدى آمَنَّا بِهِ فَمَنْ يُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلا يَخافُ بَخْساً وَلا رَهَقاً (١٣)

{ وَأَنَّا لَمَّا سَمِعْنَا الْهُدى آمَنَّا بِهِ فَمَنْ يُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلا يَخافُ بَخْساً وَلا رَهَقاً } “Doğrusu biz o hidayeti (Kur'an'ı) işittiğimiz zaman ona iman ettik. Artık kim Rabbine iman ederse, o ne bir eksilmeden ne de bir haksızlıktan korkar.” (13)

لَمَّا سَمِعْنَا الْهُدى أَيِ الْقُرْآنُ، قَالَ تَعَالَى: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [البقرة: ٢] آمَنَّا بِهِ أَيْ آمَنَّا بِالْقُرْآنِ

{ لَمَّا سَمِعْنَا الْهُدى } “hidayeti işittiğimiz zaman”, yani Kur'an'ı [işittiğimiz zaman]. Nitekim Yüce Allah: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } [Bakara: 2] “Müttakiler için bir hidayettir” buyurmuştur. { آمَنَّا بِهِ } “ona iman ettik”, yani Kur'an'a iman ettik.

فَلا يَخافُ فَهُوَ لَا يَخَافُ أَيْ فَهُوَ غَيْرُ خَائِفٍ، وَعَلَى هَذَا يَكُونُ الْكَلَامُ فِي تقدير جملة من المبتدأ والخبر، أدخل الفاء عَلَيْهَا لِتَصِيرَ جَزَاءً لِلشَّرْطِ الَّذِي تَقَدَّمُهَا، وَلَوْلَا ذَاكَ لِقِيلَ: لَا يَخَفْ، فَإِنْ قِيلَ: أَيُّ فَائِدَةٍ فِي رَفْعِ الْفِعْلِ، وَتَقْدِيرِ مُبْتَدَأٍ قَبْلَهُ حَتَّى يَقَعَ خَبَرًا لَهُ وَوُجُوبِ إِدْخَالِ الْفَاءِ، وكان ذلك كله مستغنى عنه بأن يُقَالَ: لَا يَخَفْ قُلْنَا: الْفَائِدَةُ فِيهِ أَنَّهُ إِذَا فَعَلَ ذَلِكَ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: فَهُوَ لَا يَخَافُ، فَكَانَ دَالًّا عَلَى تَحْقِيقِ أَنَّ الْمُؤْمِنَ نَاجٍ لَا مَحَالَةَ، وَأَنَّهُ هُوَ الْمُخْتَصُّ لِذَلِكَ دُونَ غَيْرِهِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَهُوَ لَا يَخَافُ مَعْنَاهُ أَنَّ غَيْرَهُ يَكُونُ خَائِفًا، وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ: فَلَا يَخَفْ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: بَخْساً وَلا رَهَقاً الْبَخْسُ النَّقْصُ، وَالرَّهَقُ الظُّلْمُ، ثُمَّ فِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: لَا يَخَافُ جَزَاءَ بَخْسٍ وَلَا رَهَقٍ، لأنه لم يبخس أحدا حقا، ولا [رهق] ظَلَمَ أَحَدًا، فَلَا يَخَافُ جَزَاءَهُمَا الثَّانِي: لَا يَخَافُ أَنْ/ يُبْخَسَ، بَلْ يَقْطَعُ بِأَنَّهُ يُجْزَى الْجَزَاءَ الْأَوْفَى، وَلَا يَخَافُ أَنْ تُرْهِقَهُ ذِلَّةٌ من قوله: تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ [القلم: ٤٣] .

{ فَلا يَخافُ } “korkmaz”, yani artık o korkmaz/korku içinde değildir. Buna göre kelam, kendisinden önce geçen şartın cevabı olsun diye başına fa (ف) getirilmiş bir mübteda ve haber cümlesi takdirindedir. Şayet böyle olmasaydı [cezm ile] *lâ yehaf* denilirdi. Eğer: “Fiili merfu kılmanın, ona haber olsun diye öncesinde bir mübteda takdir etmenin ve fa harfini dâhil etmeyi vacip kılmanın ne faydası vardır? Oysa bütün bunlara gerek kalmaksızın *lâ yehaf* denebilirdi” denilirse; deriz ki: Bundaki fayda, böyle yapıldığında sanki “artık o korkmaz” denilmiş gibi olmasıdır. Bu da müminin kesinlikle kurtuluşa ereceğini ve başkalarının değil, yalnızca onun bu duruma mahsus kılındığını pekiştirmeye delalet etmektedir. Çünkü “artık o korkmaz” sözünün anlamı, onun dışındakilerin korku içinde olacağıdır. A'meş ise [cezmli olarak] *felâ yehaf* şeklinde okumuştur. Yüce Allah'ın: { بَخْساً وَلا رَهَقاً } kavlinde geçen *bahs*, eksiltme; *rehak* ise zulümdür. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: O, ne bir eksiltmenin ne de bir haksızlığın cezasından korkar; çünkü o hiç kimsenin hakkını eksiltmemiş ve kimseye zulmetmemiştir [], dolayısıyla ikisinin de cezasından korkmaz. İkincisi: O, [haklarının] eksiltilmesinden korkmaz, bilakis kendisine tastamam karşılık verileceğini kesin olarak bilir ve: { تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ } [Kalem: 43] “Kendilerini bir zillet kaplar” kavlinden hareketle [üzerini] bir zilletin kaplamasından da korkmaz.

النوع الثالث عشر: قوله تعالى:

On Üçüncü Tür: Yüce Allah'ın şu kavlidir:

[سورة الجن (٧٢) : آية ١٤]

[Cin Suresi (72): Ayet 14]

وَأَنَّا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ وَمِنَّا الْقاسِطُونَ فَمَنْ أَسْلَمَ فَأُولئِكَ تَحَرَّوْا رَشَداً (١٤)

{ وَأَنَّا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ وَمِنَّا الْقاسِطُونَ فَمَنْ أَسْلَمَ فَأُولئِكَ تَحَرَّوْا رَشَداً } “Gerçekten bizden Müslümanlar da var, haktan sapanlar (zalimler) da var. Artık kim İslam'a girerse, işte onlar doğru yolu aramışlardır.” (14)

الْقَاسِطُ الْجَائِرُ، وَالْمُقْسِطُ الْعَادِلُ، وَذَكَرْنَا مَعْنَى قَسَطَ وَأَقْسَطَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ النِّسَاءِ، فَالْقَاسِطُونَ الْكَافِرُونَ الْجَائِرُونَ عَنْ طَرِيقِ الْحَقِّ، وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ: أَنَّ الْحَجَّاجَ قَالَ لَهُ حِينَ أَرَادَ قَتْلَهُ: مَا تَقُولُ فِيَّ؟ قَالَ: قَاسِطٌ عَادِلٌ، فَقَالَ الْقَوْمُ: مَا أَحْسَنَ مَا قَالَ، حَسِبُوا أَنَّهُ يَصِفُهُ بِالْقِسْطِ وَالْعَدْلِ، فَقَالَ الْحَجَّاجُ: يَا جَهَلَةُ إِنَّهُ سَمَّانِي ظَالِمًا مشركا، وتلا لهم قوله: أَمَّا الْقاسِطُونَ

*el-Kâsıt*, zulmeden (haktan sapan); *el-muksıt* ise adaletli olandır. *Kasata* ve *aksata* kelimelerinin anlamını Nisâ Suresi'nin başında zikretmiştik. Dolayısıyla *kâsıtlar*, hak yoldan sapan kâfirlerdir. Said b. Cübeyr'den rivayet edildiğine göre Haccâc onu öldürmek istediğinde ona: “Benim hakkımda ne dersin?” dedi. O da: “*Kâsıt* ve *âdil* birisin” dedi. Oradakiler, onun Haccâc'ı adalet ve dürüstlükle nitelediğini zannederek: “Ne güzel söyledi!” dediler. Bunun üzerine Haccâc: “Ey cahiller! O bana zalim ve müşrik dedi” diyerek onlara: { أَمَّا الْقاسِطُونَ }

[الجن: ١٥] وَقَوْلَهُ: ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ، [الْأَنْعَامِ: ١] تَحَرَّوْا رَشَداً أَيْ قَصَدُوا طَرِيقَ الْحَقِّ، قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: تَحَرَّوْا تَوَخَّوْا، قَالَ الْمُبَرِّدُ: أَصْلُ التَّحَرِّي مِنْ قَوْلِهِمْ: ذَلِكَ أَحْرَى، أَيْ أَحَقُّ وَأَقْرَبُ، وَبِالْحَرِيِّ أَنْ تَفْعَلَ كَذَا، أَيْ يَجِبُ عَلَيْكَ.

[Cin: 15] “Haktan sapanlara gelince...” ve: { ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ } [En'âm: 1] “Sonra da inkâr edenler Rablerine [başkalarını] denk tutarlar (şirk koşarlar)” kavillerini okudu. { تَحَرَّوْا رَشَداً } yani hak yolu kastettiler. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: “*Teharrav*, kastettiler (*tevehhav*) demektir.” el-Müberred ise şöyle demiştir: “*Teharrî* kelimesinin aslı, Arapların 'bu daha uygundur' (*zâlike ahrâ*), yani daha layık ve daha yakındır sözünden gelir. 'Şunu yapman uygundur' (*bi'l-hariyyi en tef'ale kezâ*) sözü de 'bunu yapman gerekir' demektir.”

ثُمَّ إِنَّ الْجِنَّ ذَمُّوا الْكَافِرِينَ فَقَالُوا:

Sonra cinler kâfirleri yererek şöyle dediler:

[سورة الجن (٧٢) : آية ١٥]

[Cin Suresi (72): Ayet 15]

وَأَمَّا الْقاسِطُونَ فَكانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً (١٥)

{ وَأَمَّا الْقاسِطُونَ فَكانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً } “Haktan sapanlara gelince, onlar cehenneme odun olmuşlardır.” (15)

وَفِيهِ سُؤَالَانِ:

Bunda iki soru vardır:

الْأَوَّلُ: لِمَ ذَكَرَ عِقَابَ الْقَاسِطِينَ وَلَمْ يَذْكُرْ ثَوَابَ الْمُسْلِمِينَ؟ الْجَوَابُ: بَلْ ذَكَرَ ثَوَابَ الْمُؤْمِنِينَ وهو قوله تعالى: تَحَرَّوْا رَشَداً [الجن: ١٤] أَيْ تَوَخَّوْا رَشَدًا عَظِيمًا لَا يَبْلُغُ كُنْهَهُ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى، وَمِثْلُ هَذَا لَا يَتَحَقَّقُ إلا في الثواب.

Birincisi: Niçin haktan sapanların cezası zikredildi de Müslümanların mükâfatı zikredilmedi? Cevap: Bilakis, müminlerin mükâfatı zikredilmiştir; o da Yüce Allah'ın: { تَحَرَّوْا رَشَداً } [Cin: 14] kavlidir. Yani onlar, hakikatine ancak Yüce Allah'ın erişebileceği büyük bir doğru yolu/kurtuluşu aramışlardır. Böylesi bir durum ise ancak mükâfatta gerçekleşir.

السؤال الثاني: الجن مخلوقين مِنَ النَّارِ، فَكَيْفَ يَكُونُونَ حَطَبًا لِلنَّارِ؟ الْجَوَابُ: أَنَّهُمْ وَإِنْ خُلِقُوا مِنَ النَّارِ، لَكِنَّهُمْ تَغَيَّرُوا عَنْ تِلْكَ الْكَيْفِيَّةِ وَصَارُوا لَحْمًا وَدَمًا هَكَذَا، قيل وهاهنا آخر كلام الحسن.

İkinci Soru: Cinler ateşten yaratılmıştır, öyleyse nasıl cehenneme odun olurlar? Cevap: Onlar ateşten yaratılmış olsalar da bu keyfiyetten değişmiş, et ve kemik [gibi bir hale] dönüşmüşlerdir. İşte böyle denilmiştir. Burası Hasan [el-Basrî]'nin sözünün sonudur.

[سورة الجن (٧٢) : الآيات ١٦ الى ١٧]

[Cin Suresi (72): Ayetler 16-17]

وَأَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْناهُمْ مَاءً غَدَقاً (١٦) لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَمَنْ يُعْرِضْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِ يَسْلُكْهُ عَذاباً صَعَداً (١٧)

{ وَأَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْناهُمْ مَاءً غَدَقاً (١٦) لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَمَنْ يُعْرِضْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِ يَسْلُكْهُ عَذاباً صَعَداً (١٧) } “Şayet [doğru] yol üzere dosdoğru gitselerdi, kendilerini onda sınamak için onlara bol bir su verirdik (yağmur yağdırırdık). Kim Rabbinin zikrinden yüz çevirirse, [Allah] onu gittikçe şiddetlenen çetin bir azaba sokar.”

هَذَا مِنْ جُمْلَةِ الْمُوحَى إِلَيْهِ وَالتَّقْدِيرُ: قُلْ أوحي إلي أنه استمع نفر وَأَنْ لَوِ اسْتَقَامُوا فَيَكُونُ هَذَا هُوَ النَّوْعُ الثاني مما أوحي إليه، وهاهنا مَسَائِلُ:

Bu, kendisine vahyedilen hususlardandır. Takdiri şöyledir: “De ki: Bana vahyolundu ki bir cin topluluğu dinledi ve [yine vahyolundu ki] şayet onlar dosdoğru gitselerdi...” Dolayısıyla bu, kendisine vahyedilenlerin ikinci türü olur. Burada birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: (أَنْ) مُخَفَّفَةٌ مِنَ الثَّقِيلَةِ وَالْمَعْنَى: وَأُوحِيَ، إِلَيَّ أَنَّ الشَّأْنَ وَالْحَدِيثَ لَوِ اسْتَقَامُوا لَكَانَ كَذَا وَكَذَا. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَفَصْلُ لو بينها وبين الفعل كفصل ولا السين فِي/ قَوْلِهِ: أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا [طه:

Birinci Mesele: { أَنْ } kelimesi, şeddeli olan *enne*den hafifletilmiştir (*muhaffefe mine's-sakîle*). Anlamı şudur: “Bana vahyolundu ki, durum ve hadise şudur: Şayet onlar dosdoğru gitselerdi şöyle şöyle olurdu.” Vâhidî şöyle demiştir: *Lev* (لَوْ) edatının onunla fiil arasına girmesi; { أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا } [Tâhâ:

٨٩] وعَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ [الْمُزَّمِّلِ: ٢٠] .

89] kavlinde *lâ* (لَا) harfinin ve: { عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ } [Müzzemmil: 20] kavlinde *sîn* (س) harfinin [araya girmesi] gibidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: اسْتَقامُوا إِلَى مَنْ يَرْجِعُ؟ فِيهِ قَوْلَانِ: قَالَ بَعْضُهُمْ: إِلَى الْجِنِّ الَّذِينَ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ وَوَصْفُهُمْ، أَيْ هَؤُلَاءِ الْقَاسِطُونَ لَوْ آمَنَّا لَفَعَلْنَا بِهِمْ كَذَا وَكَذَا. وَقَالَ آخَرُونَ: بَلِ الْمُرَادُ الْإِنْسُ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ التَّرْغِيبَ بِالِانْتِفَاعِ بِالْمَاءِ الْغَدَقِ إِنَّمَا يَلِيقُ بِالْإِنْسِ لَا بِالْجِنِّ وَالثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ إِنَّمَا نَزَلَتْ بعد ما حَبَسَ اللَّهُ الْمَطَرَ عَنْ أَهْلِ مَكَّةَ سِنِينَ، أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّهُ لَمْ يَتَقَدَّمْ ذِكْرُ الْإِنْسِ، وَلَكِنَّهُ لَمَّا كَانَ ذَلِكَ مَعْلُومًا جَرَى مَجْرَى قَوْلُهُ: إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ [الْقَدْرِ: ١] وَقَالَ الْقَاضِي: الْأَقْرَبُ أَنَّ الْكُلَّ يَدْخُلُونَ فِيهِ. وَأَقُولُ: يُمْكِنُ أَنْ يُحْتَجَّ لِصِحَّةِ قَوْلِ الْقَاضِي بِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَثْبَتَ حُكْمًا مُعَلَّلًا بِعِلَّةٍ وَهُوَ الِاسْتِقَامَةُ، وَجَبَ أَنْ يُعَمَّ الْحُكْمُ بِعُمُومِ الْعِلَّةِ.

İkinci Mesele: Yüce Allah'ın: { اسْتَقامُوا } kavlindeki zamir kime racidir? Bunda iki görüş vardır: Bazıları şöyle demiştir: Daha önce zikri ve vasfı geçen cinlere racidir; yani “Bu sapanlar iman etselerdi, onlara şöyle şöyle yapardık.” Başkaları ise: “Bilakis kastedilen insanlardır” demiştir ve buna dair iki delil getirmişlerdir: Birincisi: Bol sudan faydalanmaya teşvik etmek cinlere değil, ancak insanlara layıktır. İkincisi: Bu ayet, Allah Mekke halkından yağmuru yıllarca kestikten sonra inmiştir. Bu konudaki en nihai itiraz insanların daha önce zikredilmemiş olmasıdır; fakat bu durum bilinen bir husus olduğu için tıpkı: { إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ } [Kadr: 1] kavli gibi cereyan etmiştir. Kādî ise şöyle demiştir: “En uygun olanı, hepsinin buna dâhil olmasıdır.” Ben de derim ki: Kādî'nin sözünün doğruluğuna şu şekilde delil getirilebilir: Yüce Allah bir hükmü bir illete yani istikamete dayandırdığına göre, illetin umumiliği sebebiyle hükmü de umumileştirmek vaciptir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْغَدَقُ بِفَتْحِ الدَّالِ وَكَسْرِهَا: الْمَاءُ الْكَثِيرُ، وَقُرِئَ بِهِمَا يُقَالُ: غَدَقَتِ الْعَيْنُ بِالْكَسْرِ فَهِيَ غَدِقَةٌ، وَرَوْضَةٌ مُغْدِقَةٌ أَيْ كَثِيرَةُ الْمَاءِ، وَمَطَرٌ مَغْدُوقٌ وَغَيْدَاقٌ وَغَيْدَقٌ إِذَا كَانَ كَثِيرَ الْمَاءِ، وَفِي الْمُرَادِ بِالْمَاءِ الْغَدَقِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ الْغَيْثُ وَالْمَطَرُ، وَالثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ: أَنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى الْجَنَّةِ كَمَا قَالَ: جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ [البقرة: ٢٥] وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ الْمَنَافِعُ وَالْخَيْرَاتُ جُعِلَ الْمَاءُ كِنَايَةً عَنْهَا، لِأَنَّ الْمَاءَ أَصْلُ الْخَيْرَاتِ كُلِّهَا فِي الدُّنْيَا.

Üçüncü Mesele: Dal harfinin fethası ve kesresiyle okunan *el-Gadek* (ve *el-gadık*), bol su demektir; her iki şekilde de okunmuştur. Dalın kesresiyle *ğadikatil-aynu* denilir ki bu, pınarın suyunun bol olmasıdır. *Ravdatun muğdikatun* bol sulu bahçe demektir. Çok sulu olduğu zaman yağmur için *matarun mağdûkun*, *gaydâkun* ve *gaydakun* denilir. Bu ayette geçen bol su (*mâen gadekā*) ile ne kastedildiği hususunda üç görüş vardır: Birincisi: Bunun yağmur olduğudur. İkincisi, ki bu Ebû Müslim'in görüşüdür: Tıpkı: { جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } [Bakara: 25] “Altından ırmaklar akan cennetler” buyurduğu gibi cennete işarettir. Üçüncüsü ise: Menfaatler ve hayırlardır; su bunlara kinaye yapılmıştır, çünkü su dünyadaki bütün hayırların aslıdır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: إِنْ قُلْنَا: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: اسْتَقامُوا رَاجِعٌ إِلَى الْجِنِّ كَانَ فِي الْآيَةِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا:

Dördüncü Mesele: { اسْتَقامُوا } kavlindeki zamirin cinlere raci olduğunu söylersek, ayette iki görüş bulunur: Birincisi:

لَوِ اسْتَقَامَ الْجِنُّ عَلَى الطَّرِيقَةِ الْمُثْلَى أَيْ لَوْ ثَبَتَ أَبُوهُمُ الْجَانُّ عَلَى مَا كَانَ عَلَيْهِ مِنْ عِبَادَةِ اللَّهِ وَلَمْ يَسْتَكْبِرْ عَنِ السُّجُودِ لِآدَمَ وَلَمْ يَكْفُرْ وَتَبِعَهُ وَلَدُهُ عَلَى الْإِسْلَامِ لَأَنْعَمْنَا عَلَيْهِمْ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا [الْمَائِدَةِ: ٦٥] وَقَوْلُهُ: وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا [الْمَائِدَةِ:

Cinler en güzel yol üzere dosdoğru olsalardı; yani ataları olan Cân, Allah'a ibadet üzere bulunduğu hal üzere sebat edip Âdem'e secde etmekten büyüklenmeseydi, küfre düşmeseydi ve nesli de İslam üzere ona uysaydı, elbette onlara nimetler verirdik. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu kavilleridir: { وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا } [Mâide: 65] “Eğer Kitap ehli iman edip sakınsalardı...”, { وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا } [Mâide:

٦٦] وَقَوْلُهُ: وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَيَرْزُقْهُ [الطَّلَاقِ: ٢، ٣] وَقَوْلُهُ: فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِلَى قَوْلِهِ وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنِينَ [نُوحٍ: ١٢] وَإِنَّمَا ذَكَرَ الْمَاءَ كِنَايَةً عَنْ طِيبِ الْعَيْشِ وَكَثْرَةِ الْمَنَافِعِ، فَإِنَّ اللَّائِقَ بِالْجِنِّ هُوَ هَذَا الْمَاءُ الْمَشْرُوبُ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى وَأَنْ لَوِ اسْتَقَامَ الْجِنُّ الَّذِينَ سَمِعُوا الْقُرْآنَ عَلَى طَرِيقَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا قَبْلَ الِاسْتِمَاعِ وَلَمْ يَنْتَقِلُوا عَنْهَا إِلَى الْإِسْلَامِ لَوَسَّعْنَا عَلَيْهِمُ الرِّزْقَ، وَنَظِيرُهُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْلا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ [الزُّخْرُفِ: ٣٣] وَاخْتَارَ الزَّجَّاجُ الْوَجْهَ الْأَوَّلَ قَالَ: لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الطَّرِيقَةَ مُعَرَّفَةً بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ فَتَكُونُ رَاجِعَةً إِلَى الطَّرِيقَةِ الْمَعْرُوفَةِ الْمَشْهُورَةِ وَهِيَ طَرِيقَةُ الْهُدَى وَالذَّاهِبُونَ إِلَى التَّأْوِيلِ الثَّانِي اسْتَدَلُّوا عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ فَهُوَ كَقَوْلِهِ:

66] “Eğer onlar Tevrat'ı, İncil'i ve Rablerinden kendilerine indirileni dosdoğru uygulasalardı, elbette yerlerdi...”, { وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَيَرْزُقْهُ } [Talâk: 2-3] “Kim Allah'tan sakınırsa, O ona bir çıkış yolu açar ve onu rızıklandırır” ve: { فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ } ayetinden { وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنِينَ } [Nûh: 12] kavline kadar olan kısımdır. Suyun zikredilmesi ise ancak tatlı bir geçim ve bol nimetler için kinayedir; zira cinlere uygun olan da bu içilen sudur. İkincisi: Anlamın şöyle olmasıdır: Kur'an'ı dinleyen cinler, dinlemeden önce üzerinde bulundukları yolda sebat etselerdi ve oradan İslam'a geçmeselerdi, onların rızkını bollaştırırdık. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir: { وَلَوْلا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ } [Zuhruf: 33] “Eğer insanlar (küfürde) tek bir ümmet olacak olmasaydı, Rahmân'ı inkâr edenlerin evlerine gümüşten tavanlar yapardık.” Zeccâc birinci vechi tercih etmiş ve şöyle demiştir: “Çünkü Yüce Allah yolu harf-i tarif (el-) ile marife olarak zikretmiştir; dolayısıyla bu, bilinen ve meşhur olan yola yani hidayet yoluna raci olur.” İkinci yoruma gidenler ise bu ayetin ardından gelen: { لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ } kavlini delil getirmişlerdir ki bu tıpkı O'nun şu kavli gibidir:

إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً [آلِ عِمْرَانَ: ١٧٨] وَيُمْكِنُ الْجَوَابُ عَنْهُ أَنَّ مَنْ آمَنَ فَأَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ كَانَ ذَلِكَ الْإِنْعَامُ أَيْضًا ابْتِلَاءً وَاخْتِبَارًا حَتَّى يَظْهَرَ أَنَّهُ هَلْ يَشْتَغِلُ بِالشُّكْرِ أَمْ لَا، وَهَلْ يُنْفِقُهُ فِي طَلَبِ مَرَاضِي اللَّهِ أَوْ فِي مَرَاضِي الشَّهْوَةِ وَالشَّيْطَانِ، وَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: الضَّمِيرُ عَائِدٌ إلى الإنس، فالوجهان عائدان فيه بعينه/ وهاهنا يكون

{ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً } [Âl-i İmrân: 178] “Biz onlara ancak günahlarını artırsınlar diye mühlet veriyoruz.” Buna şöyle cevap vermek mümkündür: İman edip de Allah'ın kendisine nimet verdiği kimse için bu nimetlendirme de, şükürle meşgul olup olmayacağı, onu Allah'ın rızasını kazanma yolunda mı yoksa şehvetin ve şeytanın rızası doğrultusunda mı harcayacağı ortaya çıksın diye bir imtihan ve sınamadır. Zamirin insanlara ait olduğunu söyleyenlere gelince, bu iki vecih aynen onda da geçerlidir. Bu durumda

إِجْرَاءُ قَوْلِهِ: لَأَسْقَيْناهُمْ مَاءً غَدَقاً عَلَى ظَاهِرِهِ أَوْلَى لِأَنَّ انْتِفَاعَ الْإِنْسِ بِذَلِكَ أَتَمُّ وَأَكْمَلُ.

{ لَأَسْقَيْناهُمْ مَاءً غَدَقاً } kavlini zahiri üzere hamletmek daha evladır; çünkü insanların bundan yararlanması daha tam ve daha mükemmeldir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِقَوْلِهِ: لِنَفْتِنَهُمْ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُضِلُّ عِبَادَهُ، وَالْمُعْتَزِلَةُ أَجَابُوا بِأَنَّ الْفِتْنَةَ هِيَ الِاخْتِبَارُ كَمَا يُقَالُ: فَتَنْتُ الذَّهَبَ بِالنَّارِ لَا خَلْقُ الضَّلَالِ، وَاسْتَدَلَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِاللَّامِ فِي قَوْلِهِ لِنَفْتِنَهُمْ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا يَفْعَلُ لِغَرَضٍ، وَأَصْحَابُنَا أَجَابُوا أَنَّ الْفِتْنَةَ بِالِاتِّفَاقِ لَيْسَتْ مَقْصُودَةً فَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ اللَّامَ لَيْسَتْ لِلْغَرَضِ فِي حَقِّ اللَّهِ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يُعْرِضْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِ أَيْ عَنْ عِبَادَتِهِ أَوْ عَنْ مَوْعِظَتِهِ، أَوْ عَنْ وَحْيِهِ. يَسْلُكْهُ، وَقُرِئَ بِالنُّونِ مَفْتُوحَةً وَمَضْمُومَةً أَيْ نُدْخِلْهُ عَذَابًا، وَالْأَصْلُ نَسْلُكْهُ فِي عَذَابٍ كَقَوْلِهِ: مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ [الْمُدَّثِّرِ: ٤٢] إِلَّا أَنَّ هَذِهِ الْعِبَارَةَ أَيْضًا مُسْتَقِيمَةٌ لِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ نَسْلُكْهُ فِي عَذَابٍ، ثُمَّ حُذِفَ الْجَارُّ وَأُوصِلَ الْفِعْلُ، كَقَوْلِهِ: وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ [الْأَعْرَافِ: ١٥٥] وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ مَعْنَى نَسْلُكْهُ أَيْ نُدْخِلْهُ، يُقَالُ: سَلَكَهُ وَأَسْلَكَهُ، وَالصَّعَدُ مَصْدَرُ صَعَدَ، يُقَالُ: صَعَدَ صَعَدًا وَصُعُودًا، فَوُصِفَ بِهِ الْعَذَابُ لِأَنَّهُ (يَصْعَدُ) فَوْقَ طَاقَةِ الْمُعَذَّبِ أَيْ يَعْلُوهُ وَيَغْلِبُهُ فَلَا يُطِيقُهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ عُمَرَ: مَا تصعدني شيء ما تصعدتني خُطْبَةُ النِّكَاحِ، يُرِيدُ مَا شَقَّ عَلَيَّ وَلَا غَلَبَنِي، وَفِيهِ قَوْلٌ آخَرُ وَهُوَ مَا رُوِيَ عَنْ عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ صَعَدًا جَبَلٌ فِي جَهَنَّمَ، وَهُوَ صَخْرَةٌ مَلْسَاءُ، فَيُكَلَّفُ الْكَافِرُ صُعُودَهَا ثُمَّ يُجْذَبُ مِنْ أَمَامِهِ بِسَلَاسِلَ وَيُضْرَبُ مِنْ خَلْفِهِ بِمَقَامِعَ حَتَّى يَبْلُغَ أَعْلَاهَا فِي أَرْبَعِينَ سَنَةً، فَإِذَا بَلَغَ أَعْلَاهَا جُذِبَ إِلَى أَسْفَلِهَا، ثُمَّ يُكَلَّفُ الصُّعُودَ مَرَّةً أُخْرَى، فَهَذَا دَأْبُهُ أَبَدًا، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً [الْمُدَّثِّرِ: ١٧] .

Beşinci Mesele: Ashabımız (Ehl-i Sünnet), Yüce Allah'ın: { لِنَفْتِنَهُمْ } kavlini, O'nun kullarını saptırdığına delil getirmiştir. Mu'tezile ise fitnenin, 'altını ateşle imtihan ettim' (*fetentu'z-zehebe bi'n-nâr*) denildiği gibi sınama olduğunu, dalaleti yaratmak olmadığını söyleyerek cevap vermiştir. Mu'tezile { لِنَفْتِنَهُمْ } kavlindeki lâm (ل) harfinden hareketle Yüce Allah'ın ancak bir gaye/amaç için fiil işlediğine delil getirmiştir. Ashabımız ise fitnenin ittifakla kastedilen asıl gaye olmadığını, dolayısıyla bu ayetin, Allah hakkında lâm harfinin gaye/illet için olmadığına delalet ettiğini belirterek cevap vermiştir. Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يُعْرِضْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِ } kavli, yani O'na ibadetten veya O'nun öğüdünden yahut vahyinden [yüz çevirirse] demektir. { يَسْلُكْهُ } kavli, nûn harfinin fethası ve dammesiyle [neslük-hü / nüslik-hü] “onu sokarız” şeklinde de okunmuştur; yani onu bir azaba dâhil ederiz. Aslı: { مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ } [Müddessir: 42] “Sizi Sekar'a (cehenneme) ne soktu?” kavlinde olduğu gibi *neslükuhû fî azâbin*dir. Ancak bu ifade iki vecihten ötürü de doğrudur: Birincisi: Takdirin *neslükuhû fî azâbin* olması, sonra cer harfinin hazfedilerek fiilin doğrudan mef'ûle ulaşmasıdır; tıpkı: { وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ } [A'râf: 155] “Musa kavminden [yetmiş adam] seçti” kavlinde olduğu gibi. İkincisi: *Neslükuhû* fiilinin “onu dâhil ederiz” manasında olmasıdır; nitekim *selekehû* ve *eslekehû* denilir. *Sa'ad* (صَعَد) ise *sa'ide* fiilinin masdarıdır; *sa'ide sa'aden ve suûden* denilir. Bu sebeple azap bununla nitelenmiştir; çünkü o, azap görenin gücünün üstüne çıkar [], yani ona galebe çalar, baskın gelir ve o buna güç yetiremez. Hz. Ömer'in: “Nikâh hutbesi bana zor geldiği kadar hiçbir şey zor gelmedi” sözü de bundandır; yani bana ağır gelmedi ve bana galebe çalmadı demek istemiştir. Bu hususta başka bir görüş daha vardır; o da İkrime'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiği şu husustur: *Sa'ad*, cehennemde kaygan, düz bir kaya olan bir dağdır. Kâfir oraya tırmanmakla mükellef tutulur, sonra önünden zincirlerle çekilir ve arkasından topuzlarla dövülür, nihayet kırk yılda onun zirvesine ulaşır. Zirveye ulaştığında dibine yuvarlanır, sonra tekrar tırmanmakla mükellef tutulur; işte onun ebediyen hali budur. Bu ayetin benzeri Yüce Allah'ın: { سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً } [Müddessir: 17] “Onu sarp bir yokuşa sardıracağım” kavlidir.

النَّوْعُ الثَّالِثُ: مِنْ جُمْلَةِ الْمُوحَى قَوْلُهُ تَعَالَى:

Üçüncü Tür: Vahyedilenler cümlesinden biri de Yüce Allah'ın şu kavlidir:

[سورة الجن (٧٢) : آية ١٨]

[Cin Suresi (72): Ayet 18]

وَأَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً (١٨)

{ وَأَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً } “Şüphesiz mescitler Allah'ındır; öyleyse Allah ile birlikte hiç kimseye dua (ve ibadet) etmeyin.” (18)

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: التَّقْدِيرُ: قُلْ أُوحِي إِلَيَّ أَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ، وَمَذْهَبُ الْخَلِيلِ أَنَّ التَّقْدِيرَ: وَلِأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا، فعلى هذا اللام متعلقة، [بلا تَدْعُوا، أَيْ] فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدًا فِي الْمَسَاجِدِ لِأَنَّهَا لِلَّهِ خَاصَّةً، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: وَإِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ عَلَى مَعْنَى، وَلِأَنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ، أَيْ لِأَجْلِ هَذَا الْمَعْنَى فَاعْبُدُونِ.

Birinci Mesele: Takdir şöyledir: “De ki: Bana mescitlerin Allah'a ait olduğu vahyolundu.” Halîl'in mezhebine göre ise takdir şöyledir: “Mescitler Allah'a ait olduğu için dua etmeyin...” Buna göre lâm harfi [] { فَلا تَدْعُوا } “dua etmeyin” ifadesine taalluk eder; yani mescitler yalnızca Allah'a ait olduğu için oralarda Allah ile birlikte kimseye dua etmeyin. Bunun benzeri O'nun şu kavlidir: { وَإِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ } yani “Bu sizin ümmetiniz tek bir ümmet olduğu ve Ben de sizin Rabbiniz olduğum için Bana ibadet edin”, yani işte bu manadan dolayı Bana ibadet edin demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْمَسَاجِدِ عَلَى وُجُوهٍ أَحَدُهَا: وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ: أَنَّهَا الْمَوَاضِعُ الَّتِي بُنِيَتْ لِلصَّلَاةِ وَذِكْرِ اللَّهِ وَيَدْخُلُ فِيهَا الْكَنَائِسُ وَالْبِيَعُ وَمَسَاجِدُ الْمُسْلِمِينَ، وَذَلِكَ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ يُشْرِكُونَ فِي صَلَاتِهِمْ فِي الْبِيَعِ وَالْكَنَائِسِ، فَأَمَرَ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ بِالْإِخْلَاصِ وَالتَّوْحِيدِ وَثَانِيهَا: قَالَ الْحَسَنُ: أَرَادَ بِالْمَسَاجِدِ الْبِقَاعَ كُلَّهَا

İkinci Mesele: Mescitler (*el-mesâcid*) hususunda farklı vecihler üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi, ki bu çoğunluğun görüşüdür: Bunlar namaz ve Allah'ı zikretmek için inşa edilmiş mekânlardır; havralar, kiliseler ve Müslümanların mescitleri de buna dâhildir. Çünkü Ehl-i Kitap havralarda ve kiliselerdeki dualarında şirk koşuyorlardı; Allah da Müslümanlara ihlası ve tevhidi emretmiştir. İkincisi: Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: “Mescitler ile bütün yeryüzü parçalarını kastetmiştir.”

قَالَ ﵊: «جُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ مَسْجِدًا»

Nitekim Peygamber aleyhisselâm: «Yeryüzü bana mescit kılındı» buyurmuştur.

كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: الْأَرْضُ كُلُّهَا مَخْلُوقَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى فَلَا تَسْجُدُوا عَلَيْهَا لِغَيْرِ خَالِقِهَا وَثَالِثُهَا: رُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ أَيْضًا أَنَّهُ قَالَ: الْمَسَاجِدُ هِيَ الصَّلَوَاتُ فَالْمَسَاجِدُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ جَمْعُ مَسْجَدٍ بِفَتْحِ/ الْجِيمِ وَالْمَسْجَدُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى السُّجُودِ وَرَابِعُهَا: قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ:

Sanki Yüce Allah şöyle buyurmuştur: “Bütün yeryüzü Allah Teâlâ için yaratılmıştır, öyleyse onun üzerinde Yaratıcısından başkasına secde etmeyin.” Üçüncüsü: Yine Hasan'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Mescitler namazlardır.” Bu görüşe göre *mesâcid*, cîm harfinin fethasıyla *mesced* kelimesinin çoğuludur; bu görüşe göre *mesced* ise secde manasında bir masdardır. Dördüncüsü: Said b. Cübeyr şöyle demiştir:

الْمَسَاجِدُ الْأَعْضَاءُ الَّتِي يَسْجُدُ الْعَبْدُ عَلَيْهَا وَهِيَ سَبْعَةٌ الْقَدَمَانِ وَالرُّكْبَتَانِ وَالْيَدَانِ وَالْوَجْهُ، وَهَذَا الْقَوْلُ اخْتِيَارُ ابْنِ الْأَنْبَارِيِّ، قَالَ: لِأَنَّ هَذِهِ الْأَعْضَاءَ هِيَ الَّتِي يَقَعُ السُّجُودُ عَلَيْهَا وَهِيَ مَخْلُوقَةٌ لله تعالى، فلا ينبغي أن يسجد

“Mescitler, kulun üzerinde secde ettiği organlardır; bunlar da yedi tanedir: İki ayak, iki diz, iki el ve yüz.” Bu görüş İbnü'l-Enbârî'nin tercihidir. O şöyle demiştir: “Çünkü secde bu organlar üzerinde gerçekleşir ve bunlar Allah Teâlâ için yaratılmıştır; dolayısıyla secde etmesi...

الْعَاقِلُ عَلَيْهَا لِغَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ مَعْنَى الْمَسَاجِدِ مَوَاضِعُ السُّجُودِ مِنَ الْجَسَدِ وَاحِدُهَا مَسْجَدٌ بِفَتْحِ الْجِيمِ وَخَامِسُهَا: قَالَ عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: يُرِيدُ بِالْمَسَاجِدِ مَكَّةَ بِجَمِيعِ مَا فِيهَا مِنَ الْمَسَاجِدِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَكَّةَ قِبْلَةُ الدُّنْيَا وَكُلُّ أَحَدٍ يَسْجُدُ إِلَيْهَا، قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَوَاحِدُ الْمَسَاجِدِ عَلَى الْأَقْوَالِ كُلِّهَا مَسْجَدٌ بِفَتْحِ الْجِيمِ إِلَّا عَلَى قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: إِنَّهَا الْمَوَاضِعُ الَّتِي بُنَيَتْ لِلصَّلَاةِ فَإِنَّ وَاحِدَهَا بِكَسْرِ الْجِيمِ لِأَنَّ الْمَوَاضِعَ وَالْمَصَادِرَ كُلَّهَا مِنْ هَذَا الْبَابِ بِفَتْحِ الْعَيْنِ إِلَّا فِي أَحْرُفٍ مَعْدُودَةٍ وَهِيَ: الْمَسْجِدُ وَالْمَطْلِعُ وَالْمَنْسِكُ وَالْمَسْكِنُ وَالْمَنْبِتُ وَالْمَفْرِقُ وَالْمَسْقِطُ وَالْمَجْزِرُ وَالْمَحْشِرُ وَالْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ، وَقَدْ جَاءَ فِي بَعْضِهَا الْفَتْحُ وَهُوَ الْمَنْسَكُ وَالْمَسْكَنُ وَالْمَفْرَقُ وَالْمَطْلَعُ، وَهُوَ جَائِزٌ فِي كُلِّهَا وَإِنْ لَمْ يُسْمَعْ.

akıl sahibinin bu organlar üzerinde Allah Teâlâ'dan başkasına secde etmesi uygun olmaz.” Bu görüşe göre mescitlerin anlamı bedendeki secde yerleridir ve tekili cîm harfinin fethasıyla *mesced*dir. Beşincisi: Atâ, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklen şöyle demiştir: Mescitler ile Mekke'yi ve içindeki bütün mescitleri kastetmektedir; çünkü Mekke dünyanın kıblesidir ve herkes oraya doğru secde eder. Vâhidî şöyle demiştir: Bütün bu görüşlere göre mescitlerin tekili cîm harfinin fethasıyla *mesced*dir; ancak bunların namaz kılmak için inşa edilen mekânlar olduğunu söyleyenlerin görüşü müstesnadır; zira onların tekili cîm harfinin kesresiyle *mescid*dir. Çünkü bu babdan gelen mekân ve masdar isimlerinin tamamında -sayılı birkaç kelime hariç- aynü'l-fiil fethalıdır. O istisna edilen kelimeler ise şunlardır: *el-Mescid*, *el-matli'*, *el-mensik*, *el-meskin*, *el-menbit*, *el-mefrik*, *el-maskıt*, *el-meczir*, *el-mahşir*, *el-maşrık* ve *el-mağrib*. Bunlardan bazılarında fetha da gelmiştir ki onlar da *el-mensek*, *el-mesken*, *el-mefrak* ve *el-matla'*dır. İşitilmemiş olsa bile hepsinde fetha caizdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْحَسَنُ: مِنَ السُّنَّةِ إِذَا دَخَلَ الرَّجُلُ الْمَسْجِدَ أَنْ يَقُولَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً في ضمنه أمر بذكر الله وبدعائه.

Üçüncü Mesele: Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: “Kişi mescide girdiğinde 'Lâ ilâhe illallâh' demesi sünnettendir. Çünkü Allah'ın: { فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً } kavli, zımnında Allah'ı zikretmeyi ve O'na dua etmeyi emretmektedir.”

النَّوْعُ الرَّابِعُ: مِنْ جُمْلَةِ الْمُوحَى قَوْلُهُ تَعَالَى:

Dördüncü Tür: Vahyedilenler cümlesinden biri de Yüce Allah'ın şu kavlidir:

[سورة الجن (٧٢) : آية ١٩]

[Cin Suresi (72): Ayet 19]

وَأَنَّهُ لَمَّا قامَ عَبْدُ اللَّهِ يَدْعُوهُ كادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَداً (١٩)

{ وَأَنَّهُ لَمَّا قامَ عَبْدُ اللَّهِ يَدْعُوهُ كادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَداً } “Gerçek şu ki, Allah'ın kulu O'na dua (ve ibadet) etmek için ayağa kalktığında, neredeyse onun etrafında birbirlerine kenetlenip keçe gibi yığılıyorlardı.” (19)

اعْلَمْ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ هُوَ النَّبِيُّ ﷺ فِي قَوْلِ الْجَمِيعِ، ثُمَّ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: إِنَّ هَذَا مِنْ كَلَامِ الْجِنِّ لَا مِنْ جُمْلَةِ الْمُوحَى، لِأَنَّ الرَّسُولَ لَا يَلِيقُ أَنْ يَحْكِيَ عَنْ نَفْسِهِ بِلَفْظِ الْمُغَايَبَةِ وَهَذَا غَيْرُ بَعِيدٍ، كَمَا في قوله: يوم يحشر الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا [مَرْيَمَ: ٨٥] وَالْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّهُ مِنْ جُمْلَةِ الْمُوحَى، إِذْ لَوْ كَانَ مِنْ كَلَامِ الْجِنِّ لَكَانَ مَا لَيْسَ مِنْ كَلَامِ الْجِنِّ. وَفِي خَلَلِ مَا هُوَ كَلَامُ الْجِنِّ مُخْتَلًّا بَعِيدًا عَنْ سَلَامَةِ النَّظْمِ وَفَائِدَةُ هَذَا الِاخْتِلَافِ أَنَّ مَنْ جَعَلَهُ مِنْ جُمْلَةِ الْمُوحَى فَتَحَ الْهَمْزَةَ فِي أَنَّ، وَمَنْ جَعَلَهُ مِنْ كَلَامِ الْجِنِّ كَسَرَهَا، وَنَحْنُ نُفَسِّرُ الْآيَةَ عَلَى الْقَوْلَيْنِ، أَمَّا عَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ مِنْ جُمْلَةِ الْمُوحَى فَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: كادُوا إِلَى مَنْ يَعُودُ؟ فِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ أَحَدُهَا:

Bilesin ki herkesin ittifakıyla “Allah'ın kulu” Hazreti Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Sonra Vâhidî şöyle demiştir: “Bu, cinlerin sözlerindendir; vahyedilenler cümlesinden değildir. Çünkü Resul'ün kendisinden gaip sigasıyla bahsetmesi uygun düşmez.” Bu da uzak bir ihtimal değildir; nitekim: { يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا } [Meryem: 85] “O gün müttakileri Rahmân'ın huzurunda bir heyet halinde toplarız” kavlinde olduğu gibidir. Çoğunluk ise bunun vahyedilenler cümlesinden olduğu görüşündedir; zira cinlerin sözü olmasaydı cinlerin sözü olmayan şey, cinlerin sözü olan şeyin arasına girmiş olurdu ki bu da nazmın selametinden uzak bir bozukluk teşkil ederdi. Bu ihtilafın semeresi şudur: Bunu vahyedilenler cümlesinden kılan kimse *enne*deki hemzeyi fetha ile okumuş; cinlerin sözü kılan kimse ise kesre ile [*inne*] okumuştur. Biz ayeti iki görüşe göre de tefsir edeceğiz. Bunun vahyedilenler cümlesinden olduğunu söyleyenlerin görüşüne göre, { كادُوا } kavlindeki zamir kime racidir? Bunda üç vecih vardır: Birincisi:

إِلَى الْجِنِّ، وَمَعْنَى قامَ ... يَدْعُوهُ أَيْ قَامَ يَعْبُدُهُ يُرِيدُ قِيَامَهُ لِصَلَاةِ الْفَجْرِ حِينَ أَتَاهُ الْجِنُّ، فَاسْتَمَعُوا الْقِرَاءَةَ كادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَداً، أَيْ يَزْدَحِمُونَ عَلَيْهِ مُتَرَاكِمِينَ تَعَجُّبًا مِمَّا رَأَوْا مِنْ عِبَادَتِهِ، وَاقْتِدَاءِ أَصْحَابِهِ بِهِ قَائِمًا وَرَاكِعًا، وَسَاجِدًا وَإِعْجَابًا بِمَا تَلَا مِنَ الْقُرْآنِ، لِأَنَّهُمْ رَأَوْا مَا لَمْ يَرَوْا مِثْلَهُ، وَسَمِعُوا مَا لَمْ يَسْمَعُوا مِثْلَهُ وَالثَّانِي:

Cinlere racidir. { قامَ ... يَدْعُوهُ } kavlinin anlamı: O'na ibadet etmek için ayağa kalktığı zamandır. Cinler ona geldiğinde sabah namazı için kalkışını kastetmektedir. Kıraati dinlediklerinde: { كادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَداً } yani onun ibadetinden, kıyamda, rükûda ve secdede ashabının ona uymasından gördükleri şeyler karşısında hayret ederek ve Kur'an'dan okuduğu şeyleri beğenip hayran kalarak neredeyse birbirlerinin üzerine yığılırcasına onun etrafında toplanıyorlardı. Çünkü onlar benzerini görmedikleri bir şeyi görmüşler ve mislini işitmedikleri bir şeyi işitmişlerdi. İkincisi:

لَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ يَعْبُدُ اللَّهَ وَحْدَهُ مُخَالِفًا لِلْمُشْرِكِينَ فِي عِبَادَتِهِمُ الْأَوْثَانَ، كَادَ الْمُشْرِكُونَ لِتَظَاهُرِهِمْ عَلَيْهِ وَتَعَاوُنِهِمْ عَلَى عَدَاوَتِهِ يَزْدَحِمُونَ عَلَيْهِ وَالثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُ قَتَادَةَ: لَمَّا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ تَلَبَّدَتِ/ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ، وَتَظَاهَرُوا عَلَيْهِ لِيُبْطِلُوا الْحَقَّ الَّذِي جَاءَ بِهِ وَيُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ، فَأَبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يَنْصُرَهُ وَيُظْهِرَهُ عَلَى مَنْ عَادَاهُ، وَأَمَّا عَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ مِنْ كَلَامِ الْجِنِّ، فَالْوَجْهَانِ أَيْضًا عَائِدَانِ فِيهِ، وَقَوْلُهُ: لِبَداً فَهُوَ جَمْعُ لِبْدَةٍ وَهُوَ مَا تَلَبَّدَ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ وَارْتَكَمَ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ، وَكُلُّ شَيْءٍ أَلْصَقْتَهُ بِشَيْءٍ إِلْصَاقًا شَدِيدًا فَقَدْ لَبَّدْتَهُ، وَمِنْهُ اشْتِقَاقُ هَذِهِ اللُّبُودِ الَّتِي تُفْرَشُ وَيُقَالُ: لِبْدَةُ الْأَسَدِ لِمَا يَتَلَبَّدُ مِنَ الشَّعْرِ بَيْنَ كَتِفَيْهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ زُهَيْرٍ:

Allah'ın Resulü, putlara ibadet etme hususunda müşriklere muhalefet ederek tek başına Allah'a ibadet etmeye koyulduğunda, müşrikler ona karşı birbirlerine arka çıkarak ve ona düşmanlıkta yardımlaşarak neredeyse üzerine çullanıyorlardı. Üçüncüsü, ki bu Katâde'nin görüşüdür: Allah'ın kulu [ibadete] kalktığında insanlar ve cinler birbirine kenetlendi; getirdiği hakkı iptal etmek ve Allah'ın nurunu söndürmek için ona karşı birleştiler. Fakat Allah, ona yardım etmekten ve onu düşmanlarına üstün kılmaktan başka bir şeye razı olmadı. Bunun cinlerin sözü olduğunu söyleyenlerin görüşüne göre ise, bu iki vecih onda da aynen geçerlidir. { لِبَداً } kavline gelince; bu, birbiri üstüne binen ve kat kat yığılan şey anlamına gelen *libde*nin çoğuludur. Bir şeye kuvvetlice yapıştırdığın her şeyi *lebbadtehû* (keçeleştirdin/birbirine kenetledin) denir. Yere serilen keçe (*lübûd*) kelimesi de buradan türemiştir. Aslanın iki omuzu arasında birbirine keçelenmiş kıllar için de *libdetü'l-esed* denilir. Züheyr'in şu beyti de bundandır:

[لَدَى أَسَدٍ شَاكِي السِّلَاحِ مُقَذَّفٍ] ... لَهُ لِبَدٌ أَظْفَارُهُ لَمْ تُقَلَّمِ

[Silahı tam, atılgan bir aslanın yanında ki] ... yeleleri birbirine kenetlenmiş, tırnakları kesilmemiştir.

وَقُرِئَ: لُبَدًا بِضَمِّ اللَّامِ وَاللُّبْدَةُ فِي معنى اللبدة، وقرئ لبدا جمع لا بد كسجّد في ساجد. وَقُرِئَ أَيْضًا: لُبُدًا بِضَمِّ اللَّامِ وَالْبَاءِ جَمْعُ لَبُودٍ كَصُبُرٍ جَمْعِ صَبُورٍ، فَإِنْ قِيلَ: لِمَ سمي محمدا بِعَبْدِ اللَّهِ، وَمَا ذَكَرَهُ بِرَسُولِ اللَّهِ أَوْ نَبِيِّ اللَّهِ؟ قُلْنَا: لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ هَذَا الْكَلَامُ مِنْ جُمْلَةِ الْمُوحَى، فَاللَّائِقُ بِتَوَاضُعِ الرَّسُولِ أَنْ يَذْكُرَ نَفْسَهُ

Lâm harfinin zammesiyle *lübeden* (لُبَدًا) şeklinde de okunmuştur. *el-Lübde* (اللُّبْدَةُ), *el-libde* (اللبدة) anlamındadır. Tıpkı *sâcid* (ساجد) kelimesinin çoğulunun *sücced* (سجّد) gelmesi gibi, *lâbid* (لابد) kelimesinin çoğulu olarak *lebeden* (لَبَدًا) şeklinde de okunmuştur. Ayrıca lâm ve bâ harflerinin zammesiyle, tıpkı *sabûr* (صبور) kelimesinin çoğulunun *subur* (صُبُر) gelmesi gibi, *lebûd* (لبود) kelimesinin çoğulu olarak *lübüden* (لُبُدًا) şeklinde de okunmuştur. Eğer: "Muhammed niçin Resûlullah veya Nebiyyullah diye anılmadı da Allah'ın kulu diye isimlendirildi?" denilirse, deriz ki: Çünkü eğer bu söz vahyedilenler cümlesinden ise, Resûl'ün tevazuuna yaraşan şey, kendisini

بِالْعُبُودِيَّةِ، وَإِنْ كَانَ مِنْ كَلَامِ الْجِنِّ كَانَ الْمَعْنَى أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ لَمَّا اشْتَغَلَ بِعُبُودِيَّةِ اللَّهِ، فَهَؤُلَاءِ الْكُفَّارُ لِمَ اجْتَمَعُوا وَلِمَ حَاوَلُوا مَنْعَهُ مِنْهُ، مَعَ أَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْمُوَافِقُ لقانون العقل؟.

kullukla anmasıdır. Şayet cinlerin sözünden ise bu takdirde mana: "Allah'ın kulu, Allah'a kullukla meşgul olduğu halde, akıl kanununa uygun olan da bu iken, bu kâfirler niçin toplandılar ve niçin onu bundan engellemeye kalkıştılar?" şeklinde olur.

[سورة الجن (٧٢) : آية ٢٠]

[Cin Suresi (72): Ayet 20]

قُلْ إِنَّما أَدْعُوا رَبِّي وَلا أُشْرِكُ بِهِ أَحَداً (٢٠)

{ قُلْ إِنَّما أَدْعُوا رَبِّي وَلا أُشْرِكُ بِهِ أَحَداً } “De ki: Ben ancak Rabbime yalvarırım ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmam.”

قَرَأَ الْعَامَّةُ (قَالَ) عَلَى الْغَيْبَةِ وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ، قُلْ حَتَّى يَكُونَ نَظِيرًا لِمَا بَعْدَهُ، وَهُوَ قَوْلُهُ: قُلْ إِنِّي لا أَمْلِكُ [الجن: ٢١] قُلْ إِنِّي لَنْ يُجِيرَنِي [الجن: ٢٢]

Genel kıraat imamları gaib sîgasıyla { قَالَ } şeklinde okumuşlardır. Âsım ve Hamza ise kendisinden sonra gelen: { قُلْ إِنِّي لا أَمْلِكُ } [Cin: 21] ve { قُلْ إِنِّي لَنْ يُجِيرَنِي } [Cin: 22] kavillerine benzer olsun diye { قُلْ } şeklinde okumuşlardır.

قَالَ مُقَاتِلٌ: إِنَّ كُفَّارَ مَكَّةَ قَالُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ: «إِنَّكَ جِئْتَ بِأَمْرٍ عَظِيمٍ وَقَدْ عَادَيْتَ النَّاسَ كُلَّهُمْ، فَارْجِعْ عَنْ هذا» فأنزل الله: قُلْ إِنَّما أَدْعُوا رَبِّي

Mukâtil dedi ki: Mekke kâfirleri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Sen çok büyük bir iş getirdin ve bütün insanları kendine düşman ettin. Artık bu işten vazgeç» dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { قُلْ إِنَّما أَدْعُوا رَبِّي } kavlini indirdi.

وَهَذَا حُجَّةٌ لِعَاصِمٍ وَحَمْزَةَ، وَمَنْ قَرَأَ قَالَ حَمَلَ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا قَالُوا ذَلِكَ، أَجَابَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ بقوله: إِنَّما أَدْعُوا رَبِّي فَحَكَى اللَّهُ ذَلِكَ عَنْهُ بِقَوْلِهِ قَالَ أَوْ يَكُونُ ذَاكَ مِنْ بَقِيَّةِ حِكَايَةِ الْجِنِّ أحوال الرسول لقومهم.

Bu durum, Âsım ve Hamza için bir delildir. { قَالَ } şeklinde okuyan kimse ise bunu; o kavim bu sözü söylediğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlara: { إِنَّما أَدْعُوا رَبِّي } sözüyle cevap vermesine ve Allah'ın da bunu ondan { قَالَ } kavliyle hikâye etmesine hamletmiştir. Yahut bu, cinlerin kavimlerine Resûl'ün hallerini hikâye edişinin devamı kabilindendir.

[سورة الجن (٧٢) : آية ٢١]

[Cin Suresi (72): Ayet 21]

قُلْ إِنِّي لَا أَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا رَشَداً (٢١)

{ قُلْ إِنِّي لَا أَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا رَشَداً } “De ki: Doğrusu ben size ne bir zarar vermeye ne de bir fayda sağlamaya mâlikim.”

إِمَّا أَنْ يُفَسَّرَ الرَّشَدُ بِالنَّفْعِ حَتَّى يَكُونَ تَقْدِيرُ الْكَلَامِ: لَا أَمْلِكُ لَكُمْ غَيًّا وَلَا رَشَدًا، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ أُبَيٍّ (غَيًّا وَلَا رَشَدًا) ، وَمَعْنَى الْكَلَامِ أَنَّ النَّافِعَ وَالضَّارَّ، وَالْمُرْشِدَ وَالْمُغْوِيَ هُوَ اللَّهُ، وَإِنَّ أَحَدًا مِنَ الخلق لا قدرة له عليه.

Kelamın takdiri: «Size ne bir sapkınlık verebilirim ne de doğru yolu gösterebilirim» olacak şekilde reşed (رَشَد) fayda ile tefsir edilir. Ubeyy'in (غَيًّا وَلَا رَشَدًا) kıraati de buna delalet eder. Kelamın anlamı şudur: Fayda veren de zarar veren de doğru yola ileten de saptıran da yalnızca Allah'tır; yaratılmışlardan hiçbir kimsenin buna gücü yetmez.

[سورة الجن (٧٢) : آية ٢٢]

[Cin Suresi (72): Ayet 22]

قُلْ إِنِّي لَنْ يُجِيرَنِي مِنَ اللَّهِ أَحَدٌ وَلَنْ أَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً (٢٢)

{ قُلْ إِنِّي لَنْ يُجِيرَنِي مِنَ اللَّهِ أَحَدٌ وَلَنْ أَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً } “De ki: Gerçekten Allah'a karşı beni hiç kimse asla kurtaramaz ve O'ndan başka bir sığınak da asla bulamam.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ إِنِّي لَنْ يُجِيرَنِي مِنَ اللَّهِ أَحَدٌ قَالَ مُقَاتِلٌ: إِنَّهُمْ قَالُوا: اتْرُكْ مَا تَدْعُو إِلَيْهِ وَنَحْنُ نُجِيرُكَ، فَقَالَ اللَّهُ لَهُ: قُلْ إِنِّي لَنْ يُجِيرَنِي مِنَ اللَّهِ أَحَدٌ.

Allah Teâlâ'nın: { قُلْ إِنِّي لَنْ يُجِيرَنِي مِنَ اللَّهِ أَحَدٌ } kavli hakkında Mukâtil şöyle demiştir: Onlar: «Çağırdığın davayı bırak, biz seni koruruz/himayemize alırız» dediler. Bunun üzerine Allah ona: { قُلْ إِنِّي لَنْ يُجِيرَنِي مِنَ اللَّهِ أَحَدٌ } de, buyurdu.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَنْ أَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً أَيْ مَلْجَأً وَحِرْزًا، قَالَ الْمُبَرِّدُ: مُلْتَحَداً مِثْلُ قَوْلِكَ مُنْعَرَجًا، وَالْتَحَدَ مَعْنَاهُ فِي اللُّغَةِ مَالَ، فَالْمُلْتَحَدُ الْمَدْخَلُ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَ السِّرْبِ الذَّاهِبِ في الأرض.

Sonra Allah Teâlâ: { وَلَنْ أَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً } buyurdu; yani bir melce (sığınak) ve himaye yeri [bulamam]. el-Müberred dedi ki: *Mültehadan* (مُلْتَحَداً), tıpkı senin *mün'arecen* (مُنْعَرَجًا) -sapılacak yer- sözün gibidir. *İltehade* (الْتَحَدَ) kelimesinin lügatteki anlamı meyletti/saptı demektir. Dolayısıyla *el-mültehad*, yerin altına doğru giden dehliz gibi toprağın içine girilen yerdir.

[سورة الجن (٧٢) : آية ٢٣]

[Cin Suresi (72): Ayet 23]

إِلاَّ بَلاغاً مِنَ اللَّهِ وَرِسالاتِهِ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أَبَداً (٢٣)

{ إِلاَّ بَلاغاً مِنَ اللَّهِ وَرِسالاتِهِ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أَبَداً } “(Benim yapabileceğim) ancak Allah'tan bir tebliğ ve O'nun gönderdiklerini bildirmektir. Kim Allah'a ve Resulüne isyan ederse, şüphesiz onun için, içinde ebedî olarak kalacakları cehennem ateşi vardır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَّا بَلاغاً مِنَ اللَّهِ وَرِسالاتِهِ ذَكَرُوا فِي هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ وُجُوهًا أَحَدُهَا: أَنَّهُ اسْتِثْنَاءٌ مِنْ قَوْلِهِ:

Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا بَلاغاً مِنَ اللَّهِ وَرِسالاتِهِ } kavlindeki bu istisna hakkında birkaç vecih zikretmişlerdir. Birincisi: Bu,

لَا أَمْلِكُ [الجن: ٢١] أَيْ لَا أَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلَا رَشَدًا إِلَّا بَلَاغًا مِنَ اللَّهِ، وَقَوْلُهُ: قُلْ إِنِّي لَنْ يُجِيرَنِي [الجن: ٢٢] جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ وَقَعَتْ فِي الْبَيْنِ لِتَأْكِيدِ نَفْيِ الِاسْتِطَاعَةِ عَنْهُ وَبَيَانِ عَجْزِهِ عَلَى مَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى إِنْ أَرَادَ بِهِ سُوءًا لَمْ يَقْدِرْ أَحَدٌ أَنْ يُجِيرَهُ مِنْهُ، وَهَذَا قَوْلُ الْفَرَّاءِ. وَثَانِيهَا: وَهُوَ قَوْلُ الزَّجَّاجِ: أَنَّهُ نُصِبَ عَلَى البدل من قوله: مُلْتَحَداً [الجن: ٢٢] وَالْمَعْنَى: وَلَنْ أَجِدَ مِنْ دُونِهِ مَلْجَأً إِلَّا بَلَاغًا، أَيْ لَا يُنْجِينِي إِلَّا أَنْ أُبَلِّغَ عَنِ اللَّهِ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ، وَأَقُولُ هَذَا الِاسْتِثْنَاءُ مُنْقَطِعٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا لَمْ يَقُلْ وَلَنْ أَجِدَ مُلْتَحَدًا بَلْ قَالَ: وَلَنْ أَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً، وَالْبَلَاغُ مِنَ اللَّهِ لَا يَكُونُ دَاخِلًا تَحْتَ قَوْلِهِ: مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً لِأَنَّ الْبَلَاغَ مِنَ اللَّهِ لَا يَكُونُ مِنْ دُونِ اللَّهِ، بَلْ يَكُونُ مِنَ اللَّهِ وَبِإِعَانَتِهِ وَتَوْفِيقِهِ ثَالِثُهَا: قَالَ بَعْضُهُمْ: (إِلَّا) مَعْنَاهُ إِنْ [لا] وَمَعْنَاهُ: إِنْ لَا أُبَلِّغْ بَلَاغًا كَقَوْلِكَ: (إِلَّا) قِيَامًا فَقُعُودًا، وَالْمَعْنَى: إِنْ لَا أُبَلِّغْ لَمْ أَجِدْ مُلْتَحَدًا، فَإِنْ قِيلَ: الْمَشْهُورُ أَنَّهُ يُقَالُ بلغ عنه

[Cin: 21] { لَا أَمْلِكُ } kavlinden [istisnadır]; yani "Allah'tan bir tebliğ olmaksızın ben sizin için ne bir zarara ne de bir faydaya mâlik değilim." [Cin: 22] { قُلْ إِنِّي لَنْ يُجِيرَنِي } kavli ise, ondan güç yetirmeyi nefyetmeyi pekiştirmek ve acziyetini açıklamak üzere araya girmiş bir itiraziyye (ara) cümlesidir; şu anlamdadır: Şayet Allah Teâlâ onun hakkında bir kötülük dilese, hiç kimse onu O'ndan kurtarmaya güç yetiremez. Bu, Ferrâ'nın görüşüdür. İkincisi, ki bu Zeccâc'ın görüşüdür: Bu [istisna], [Cin: 22] { مُلْتَحَداً } kavlinden bedel olarak nasb edilmiştir. Anlamı şudur: "O'ndan başka hiçbir sığınak bulamam, ancak tebliğ müstesna"; yani "Beni ancak Allah'tan, kendisiyle gönderildiğim şeyi tebliğ etmem kurtarır." Ben derim ki: Bu munkatı bir istisnadır. Çünkü Allah Teâlâ: "Ve bir sığınak bulamam" dememiş, bilakis: "O'ndan başka bir sığınak bulamam" buyurmuştur. Allah'tan gelen tebliğ ise O'nun: "O'ndan başka bir sığınak" kavlinin altına dahil olamaz; zira Allah'tan olan tebliğ Allah'tan başka [bir şeyden] olmaz, bilakis Allah'tan ve O'nun yardımı ve tevfikiyle olur. Üçüncüsü: Bazıları şöyle demiştir: (إِلَّا) [kelimesi] [لا] إِنْ anlamındadır ve manası: "Eğer bir tebliğ ile tebliğ etmezsem..." demektir. Nitekim senin: [Ayağa kalkmazsan otur anlamında] (إِلَّا) kıyâmen fe-kuûden demen gibidir. Manası: "Eğer tebliğ etmezsem hiçbir sığınak bulamam" demektir. Eğer: "Meşhur olan *belağa anhü* denilmesidir,

قال

[Peygamber] şöyle buyurmuştur:

عَلَيْهِ السَّلَامُ: «بَلِّغُوا عَنِّي، بَلِّغُوا عَنِّي»

Aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Benden tebliğ ediniz, benden tebliğ ediniz.»

فَلِمَ قال هاهنا: بَلاغاً مِنَ اللَّهِ؟ قُلْنَا: (مِنْ) لَيْسَتْ (بِصِفَةٍ للتبليغ) إِنَّمَا هِيَ بِمَنْزِلَةِ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ [التَّوْبَةِ: ١] بِمَعْنَى بَلَاغًا كَائِنًا مِنَ اللَّهِ. أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَرِسالاتِهِ فَهُوَ عَطْفٌ عَلَى بَلاغاً كَأَنَّهُ قَالَ: لَا أَمْلِكُ لَكُمْ إِلَّا التَّبْلِيغَ وَالرِّسَالَاتِ، وَالْمَعْنَى إِلَّا أَنْ أُبَلِّغَ عَنِ اللَّهِ فَأَقُولُ:

o halde burada niçin: { بَلاغاً مِنَ اللَّهِ } buyrulmuştur?" denilirse, biz deriz ki: *(Min)* edatı (tebliğin sıfatı) değildir; o ancak [Tevbe: 1] { بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ } kavlindeki *(min)* gibidir; "Allah'tan vuku bulan bir tebliğ" anlamındadır. Allah Teâlâ'nın: { وَرِسالاتِهِ } kavline gelince; bu { بَلاغاً } üzerine matuftur. Sanki: "Ben sizin için tebliğden ve elçilik vazifelerinden başka bir şeye mâlik değilim" demiş gibidir. Anlamı: "Ancak Allah'tan tebliğ edip şöyle demem müstesnadır:"

قَالَ اللَّهُ كَذَا نَاسِبًا الْقَوْلَ إِلَيْهِ وَأَنْ أُبَلِّغَ رِسَالَاتِهِ الَّتِي أَرْسَلَنِي بِهَا مِنْ غَيْرِ زِيَادَةٍ وَلَا نُقْصَانٍ.

«Allah şöyle buyurdu» demeye ve beni kendisiyle gönderdiği elçilik vazifelerini hiçbir fazlalık ve eksiklik olmaksızın tebliğ etmeye [mâlikim].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ قَالَ الْوَاحِدِيُّ إِنَّ مَكْسُورَةُ الْهَمْزَةِ لِأَنَّ مَا بَعْدَ فَاءِ الْجَزَاءِ مَوْضِعُ ابْتِدَاءٍ وَلِذَلِكَ حَمَلَ سِيبَوَيْهِ قَوْلَهُ: وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ [المائدة: ٩٥] وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ [البقرة: ١٢٦] فَمَنْ يُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلا يَخافُ [الْجِنِّ: ١٣] عَلَى أَنَّ الْمُبْتَدَأَ فِيهَا مُضْمَرٌ وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَقُرِئَ: فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ عَلَى تَقْدِيرِ فَجَزَاؤُهُ أَنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ كَقَوْلِكَ: فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ [الْأَنْفَالِ: ٤١] أَيْ فَحُكْمُهُ أَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ.

Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ } kavli hakkında Vâhidî şöyle demiştir: İnne (إِنَّ) kelimesinin hemzesi kesrelidir; çünkü ceza fâ'sından sonrası ibtida (cümle başı) makamıdır. Bu sebeple Sîbeveyh; { وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ } [Mâide: 95], { وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ } [Bakara: 126] ve { فَمَنْ يُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلا يَخافُ } [Cin: 13] kavillerini, buralarda mübtedanın gizli olduğu esasına hamletmiştir. el-Keşşâf sahibi ise şöyle demiştir: Tıpkı senin: { فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ } [Enfâl: 41] yani: «Hükmü, beşte birinin Allah'a ait olmasıdır» sözün gibi, «Onun cezası cehennem ateşinin kendisinin olmasıdır» takdiri üzere { فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ } şeklinde de okunmuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: خالِدِينَ فِيها أَبَداً حَمْلًا عَلَى مَعْنَى الْجَمْعِ فِي (مَنْ) وَفِي الْآيَةِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra Allah Teâlâ, { مَنْ } şart edatının çoğul manasına hamlederek: { خالِدِينَ فِيها أَبَداً } buyurmuştur. Bu ayette iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اسْتَدَلَّ جُمْهُورُ الْمُعْتَزِلَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ فُسَّاقَ أَهْلِ الصَّلَاةِ مُخَلَّدُونَ فِي النَّارِ وَأَنَّ هَذَا الْعُمُومَ يَشْمَلُهُمْ كَشُمُولِهِ الْكُفَّارَ، قَالُوا: وَهَذَا الْوَعِيدُ مَشْرُوطٌ بِشَرْطِ أَنْ لَا يَكُونَ هُنَاكَ تَوْبَةٌ وَلَا طَاعَةٌ أَعْظَمَ مِنْهَا، قَالُوا: وَهَذَا الْعُمُومُ أَقْوَى فِي الدَّلَالَةِ عَلَى هَذَا الْمَطْلُوبِ مِنْ سَائِرِ الْعُمُومَاتِ لِأَنَّ سَائِرَ الْعُمُومَاتِ مَا جَاءَ فِيهَا قَوْلُهُ: أَبَداً فَالْمُخَالِفُ يَحْمِلُ الْخُلُودَ عَلَى الْمُكْثِ الطَّوِيلِ، أما هاهنا [فَقَدْ] جَاءَ لَفْظُ الْأَبَدِ فَيَكُونُ ذَلِكَ صَرِيحًا فِي إِسْقَاطِ الِاحْتِمَالِ الَّذِي ذَكَرَهُ الْمُخَالِفُ وَالْجَوَابُ: أَنَّا بَيَّنَّا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وُجُوهَ الْأَجْوِبَةِ على التمسك بهذه العمومات، ونزيد هاهنا وُجُوهًا أَحَدُهَا: أَنَّ تَخْصِيصَ/ الْعُمُومِ بِالْوَاقِعَةِ الَّتِي لِأَجْلِهَا وَرَدَ ذَلِكَ الْعُمُومُ عُرْفٌ مَشْهُورٌ، فَإِنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا أَرَادَتْ أَنْ تَخْرُجَ مِنَ الدَّارِ سَاعَةً فَقَالَ الزَّوْجُ إِنْ خَرَجْتِ فَأَنْتِ طَالِقٌ يُفِيدُ ذَلِكَ الْيَمِينَ بِتِلْكَ السَّاعَةِ الْمُعَيَّنَةِ حَتَّى إِنَّهَا لَوْ خَرَجَتْ فِي يَوْمٍ آخَرَ لَمْ تُطَلَّقْ، فَهَهُنَا أَجْرَى الْحَدِيثَ فِي التَّبْلِيغِ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى، ثُمَّ قَالَ: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يَعْنِي جِبْرِيلَ: فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ أَيْ مَنْ يَعْصِ اللَّهَ فِي تَبْلِيغِ رِسَالَاتِهِ وَأَدَاءِ وَحْيِهِ فَإِنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ، وَإِذَا كَانَ مَا ذَكَرْنَا مُحْتَمَلًا سَقَطَ وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ الْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ هَذَا الْوَعِيدَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَتَنَاوَلَ هَذِهِ الصُّورَةَ لِأَنَّ مِنَ الْقَبِيحِ أَنْ يَذْكُرَ عَقِيبَ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ حُكْمًا لَا تَعَلُّقَ لَهُ بِهَا، فَيَكُونُ هَذَا الْوَعِيدُ وَعِيدًا عَلَى تَرْكِ التَّبْلِيغِ مِنَ اللَّهِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ تَرْكَ التَّبْلِيغِ مِنَ اللَّهِ أَعْظَمُ الذُّنُوبِ، وَالْعُقُوبَةُ الْمُتَرَتِّبَةُ عَلَى أَعْظَمِ الذُّنُوبِ، لَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُرَتَّبَةً عَلَى جَمِيعِ الذُّنُوبِ، لِأَنَّ الذُّنُوبَ الْمُتَفَاوِتَةَ فِي الصِّغَرِ وَالْكِبَرِ لَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُتَسَاوِيَةً فِي الْعُقُوبَةِ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْعُقُوبَةَ عَلَى هَذَا الذَّنْبِ، وَثَبَتَ أَنَّ مَا كَانَ عُقُوبَةً عَلَى هَذَا الذَّنْبِ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عُقُوبَةً عَلَى سَائِرِ الذُّنُوبِ، عَلِمْنَا أَنَّ هَذَا الْحَكَمَ مُخْتَصٌّ بِهَذَا الذَّنْبِ وَغَيْرُ مُتَعَدٍّ إِلَى سَائِرِ الذُّنُوبِ الْوَجْهُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ عُمُومَاتِ الْوَعِيدِ فِي سَائِرِ آيَاتِ الْقُرْآنِ غَيْرَ مُقَيَّدَةٍ بقيد الأبد، وذكرها هاهنا مقيدة بِقَيْدِ الْأَبَدِ، فَلَا بُدَّ فِي هَذَا التَّخْصِيصِ مِنْ سَبَبٍ، وَلَا سَبَبَ إِلَّا أَنَّ هَذَا الذَّنْبَ أَعْظَمُ الذُّنُوبِ، وَإِذَا كَانَ السَّبَبُ فِي هَذَا التَّخْصِيصِ هَذَا الْمَعْنَى، عَلِمْنَا أَنَّ هَذَا الْوَعِيدَ مُخْتَصٌّ بِهَذَا الذَّنْبِ وَغَيْرُ مُتَعَدٍّ إِلَى جَمِيعِ الذُّنُوبِ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْوَعِيدَ مُخْتَصٌّ بِفَاعِلِ هَذَا الذَّنْبِ، صَارَتِ الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى أَنَّ حَالَ سَائِرِ الْمُذْنِبِينَ بِخِلَافِ ذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أَبَداً مَعْنَاهُ أَنَّ هَذِهِ الْحَالَةَ لَهُ لا لغيره، وهذا كقوله: لَكُمْ دِينَكُمْ

Birinci Mesele: Mu'tezile'nin cumhuru bu ayeti, ehl-i namazdan (müminlerden) olan fâsıkların cehennemde ebedî kalacaklarına ve bu umûmun (genel ifadenin) kâfirleri kapsadığı gibi onları da kapsadığına delil getirmiştir. Onlar şöyle demiştir: “Bu tehdit, orada bir tevbenin ve bundan daha büyük bir itaatin bulunmaması şartına bağlıdır.” Yine şöyle demişlerdir: “Bu umûmî ifade, bu maksada delalet bakımından diğer bütün umûmî ifadelerden daha güçlüdür. Çünkü diğer umûmî ifadelerde { أَبَداً } “ebedî olarak” lafzı geçmemiştir; dolayısıyla muhalif olan kimse hulûd (ebedîlik) kavramını uzun süre kalmak manasına hamletmektedir. Burada ise [şüphesiz] 'ebed' lafzı gelmiştir; böylece bu durum, muhalifin zikrettiği ihtimali geçersiz kılmada sarih (açık) bir nas olmaktadır.” Cevap: Biz, bu umûmî ifadelere tutunmaya karşı verilen cevapların vecihlerini Bakara Suresi'nde açıklamıştık. Burada ise [şu] vecihleri ekleriz: Birincisi: Umûmun, geliş sebebi olan hadiseyle tahsis edilmesi meşhur bir örftür. Zira bir kadın bir süreliğine evden çıkmak istediğinde kocası: “Eğer çıkarsan boşsun” dese, bu söz o muayyen vakte yönelik bir yemin ifade eder; öyle ki kadın başka bir gün çıksa boşanmış olmaz. Burada da söz, Allah Teâlâ'dan tebliğde bulunma hususunda cereyan etmiştir. Sonra Allah Teâlâ: { وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } [yani Cebrail'e] { فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ } “Kim Allah'a ve Resulüne isyan ederse, şüphesiz onun için cehennem ateşi vardır” buyurmuştur. Yani kim elçilik vazifelerini tebliğ etme ve vahyini eda etme hususunda Allah'a isyan ederse, şüphesiz onun için cehennem ateşi vardır. Zikrettiğimiz bu mana muhtemel olunca, [onların] delil getirme yönü düşmüş olur. İkinci Vecih: Bu tehdit mutlaka bu sureti kapsamalıdır; çünkü bu hadisenin hemen akabinde onunla ilgisi bulunmayan bir hükmün zikredilmesi çirkindir (yersizdir). Dolayısıyla bu tehdit, Allah'tan gelen tebliği terk etme üzerine bir tehdit olur. Şüphe yok ki Allah'tan gelen tebliği terk etmek günahların en büyüğüdür. Günahların en büyüğüne terettüp eden cezanın ise bütün günahlara terettüp etmesi caiz değildir; çünkü küçüklük ve büyüklük bakımından birbirinden farklı olan günahların cezada eşit olması caiz olmaz. Bu cezanın bu günaha ait olduğu ve bu günahın cezası olan şeyin diğer günahların cezası olamayacağı sabit olunca; bu hükmün bu günaha mahsus olduğunu ve diğer günahlara sirayet etmeyeceğini bilmiş oluruz. Üçüncü Vecih: Allah Teâlâ Kur'an'ın diğer ayetlerindeki tehdit umûmlarını “ebed” kaydıyla kayıtlamaksızın zikretmiş, burada ise “ebed” kaydıyla mukayyet olarak zikretmiştir. Dolayısıyla bu tahsis için mutlaka bir sebep bulunmalıdır; bu sebep de ancak bu günahın günahların en büyüğü olmasından ibarettir. Bu tahsisin sebebi bu mana olunca, bu tehdidin bu günaha mahsus olduğunu ve bütün günahlara geçmeyeceğini bilmiş oluruz. Bu tehdidin bu günahı işleyene mahsus olduğu sabit olunca, ayet diğer günahkârların durumunun bundan farklı olduğuna delalet etmiş olur. Zira O'nun: { فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أَبَداً } “Şüphesiz onun için, içinde ebedî kalacakları cehennem ateşi vardır” kavlinin manası, bu durumun başkasına değil yalnız ona ait olmasıdır. Bu da tıpkı O'nun: { لَكُمْ دِينَكُمْ } “Sizin dininiz size” kavli gibidir.

أَيْ لَكُمْ لَا لِغَيْرِكُمْ. وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ لَهُمْ هَذِهِ الْحَالَةَ لَا لِغَيْرِهِمْ، وَجَبَ فِي سَائِرِ الْمُذْنِبِينَ أَنْ لَا يَكُونَ لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ عَلَى سَبِيلِ التَّأْبِيدِ، فَظَهَرَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ حُجَّةٌ لَنَا عَلَيْهِمْ. وَعَلَى تَمَسُّكِهِمْ بِالْآيَةِ سُؤَالٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يَتَنَاوَلُ مَنْ عَصَى اللَّهَ وَرَسُولَهُ بِجَمِيعِ أَنْوَاعِ الْمَعَاصِي، وَذَلِكَ هُوَ الْكَافِرُ وَنَحْنُ نَقُولُ: بِأَنَّ الْكَافِرَ يَبْقَى فِي النَّارِ مُؤَبَّدًا، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ قَوْلَهُ: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يَتَنَاوَلُ مَنْ عَصَى اللَّهَ بِجَمِيعِ أَنْوَاعِ الْمَعَاصِي لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ يَصِحُّ اسْتِثْنَاءُ جَمِيعِ أَنْوَاعِ الْمَعَاصِي عَنْهُ، مِثْلُ أَنْ يُقَالَ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ إِلَّا فِي الْكُفْرِ وَإِلَّا فِي الزِّنَا، وَإِلَّا فِي شُرْبِ الْخَمْرِ، وَمِنْ مَذْهَبِ الْقَائِلِينَ بِالْوَعِيدِ أَنَّ حُكْمَ الِاسْتِثْنَاءِ إِخْرَاجُ مَا لَوْلَاهُ لَكَانَ دَاخِلًا تَحْتَ اللَّفْظِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ مُتَنَاوِلًا لِمَنْ أَتَى بِكُلِّ الْمَعَاصِي، وَالَّذِي يَكُونُ كَذَلِكَ هُوَ الْكَافِرُ، فَالْآيَةُ مُخْتَصَّةٌ بِالْكَافِرِ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ، فَسَقَطَ وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِهَا.

Yani: «Başkasına değil yalnız size aittir.» Bu halin başkalarına değil yalnız onlara ait olduğu sabit olunca, diğer günahkârlar için cehennem ateşinin ebedîlik yoluyla olmaması vacip olur. Böylece bu ayetin onlara karşı bizim için bir hüccet olduğu ortaya çıkmış olur. Onların bu ayete tutunmalarına karşı başka bir soru/itiraz da şudur: { وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } kavli ancak Allah'a ve Resulüne her türlü masiyetle isyan eden kimseyi kapsar; bu da kâfirdir. Biz de kâfirin cehennemde ebedî kalacağını söylemekteyiz. { وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } kavlinin ancak Allah'a her türlü masiyetle isyan eden kimseyi kapsayacağını söylememizin sebebi şudur: Çünkü { وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ } ifadesinden bütün masiyet türlerinin istisna edilmesi sahihtir; tıpkı «Kim Allah'a -küfür müstesna, zina müstesna, şarap içmek müstesna- isyan ederse» denilmesi gibi. Vaid (tehdit) taraftarlarının mezhebine göre ise istisnanın hükmü, o olmasaydı lafzın altına dahil olacak olan şeyi dışarı çıkarmaktır. Durum böyle olunca, { وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ } kavlinin bütün masiyetleri işleyen kimseyi kapsaması gerekir. Böyle olan kimse ise kâfirdir. Dolayısıyla bu takdire göre ayet kâfire mahsustur ve onunla delil getirme vechi düşer.

فَإِنْ قِيلَ: كَوْنُ الْإِنْسَانِ الْوَاحِدِ آتِيًا لِجَمِيعِ أَنْوَاعِ الْمَعَاصِي مُحَالٌ، لأن من المحال أن يكون قائلا بالتجسم، وَأَنْ يَكُونَ مَعَ ذَلِكَ قَائِلًا بِالتَّعْطِيلِ، وَإِذَا كَانَ ذَلِكَ مُحَالًا فَحَمْلُ الْآيَةِ عَلَيْهِ غَيْرُ جَائِزٍ قُلْنَا: تَخْصِيصُ الْعَامِّ بِدَلِيلِ الْعَقْلِ جَائِزٌ، فَقَوْلُنَا: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ يُفِيدُ كَوْنَهُ آتِيًا بِجَمِيعِ أَنْوَاعِ/ الْمَعَاصِي، تَرَكَ الْعَمَلَ بِهِ فِي الْقَدْرِ الَّذِي امْتَنَعَ عَقْلًا حُصُولُهُ فَيَبْقَى مُتَنَاوِلًا لِلْآتِي بِجَمِيعِ الْأَشْيَاءِ الَّتِي يُمْكِنُ الْجَمْعُ بَيْنَهَا، وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَ الْكُفْرِ وَغَيْرِهِ مُمْكِنٌ فَتَكُونُ الْآيَةُ مُخْتَصَّةً بِهِ.

Eğer denilirse ki: «Tek bir insanın bütün masiyet türlerini işlemesi imkânsızdır; zira bir kimsenin hem tecsîmi (cisimleştirmeyi) savunup hem de bununla birlikte ta'tîli (inkârı) savunması imkânsızdır. Bu imkânsız olunca, ayetin buna hamledilmesi caiz olmaz.» Deriz ki: Âmm (genel) olanın akıl deliliyle tahsis edilmesi caizdir. Dolayısıyla bizim: { وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ } sözümüz onun her türlü masiyeti işleyen kimse olmasını ifade etmekle birlikte, aklen meydana gelmesi imkânsız olan miktar hakkında bununla amel terk edilir; böylece bir arada bulunması mümkün olan bütün şeyleri işleyen kimseyi kapsayıcı olarak kalır. Malumdur ki küfür ile diğer şeylerin bir arada bulunması mümkündür; dolayısıyla ayet ona mahsus olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: تَمَسَّكَ الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْأَمْرَ لِلْوُجُوبِ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالُوا: تَارِكُ الْمَأْمُورِ بِهِ عَاصٍ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:

İkinci Mesele: Emrin vücub (farzlık) ifade ettiğini savunanlar bu ayete tutunarak şöyle demişlerdir: Emredilen şeyi terk eden kimse asidir; çünkü Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي [طه: ٩٣] ، لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ [التحريم: ٦] ، لا أَعْصِي لَكَ أَمْراً [الْكَهْفِ:

{ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي } [Tâhâ: 93] “Emrime karşı mı geldin?”, { لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ } [Tahrîm: 6] “Kendilerine emrettiği şeyde Allah'a isyan etmezler”, { لا أَعْصِي لَكَ أَمْراً } [Kehf: 69] “Sana hiçbir işte karşı gelmeyeceğim”.

٦٩] وَالْعَاصِي مُسْتَحِقٌّ لِلْعِقَابِ لِقَوْلِهِ: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أَبَداً.

Asi olan kimse ise: { وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أَبَداً } kavlinden dolayı cezayı hak etmiştir.

[سورة الجن (٧٢) : آية ٢٤]

[Cin Suresi (72): Ayet 24]

حَتَّى إِذا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ أَضْعَفُ ناصِراً وَأَقَلُّ عَدَداً (٢٤)

{ حَتَّى إِذا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ أَضْعَفُ ناصِراً وَأَقَلُّ عَدَداً } “Nihayet tehdit edildikleri şeyi gördükleri zaman, kimin yardımcısının daha zayıf ve sayısının daha az olduğunu bileceklerdir.”

فَإِنْ قِيلَ: مَا الشَّيْءُ الَّذِي جَعَلَ مَا بَعْدَ حَتَّى غَايَةً لَهُ؟ قُلْنَا: فِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بقوله: يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَداً [الجن: ١٩] وَالتَّقْدِيرُ أَنَّهُمْ يَتَظَاهَرُونَ عَلَيْهِ بِالْعَدَاوَةِ وَيَسْتَضْعِفُونَ أَنْصَارَهُ وَيَسْتَقِلُّونَ (عَدَدَهُ) حَتَّى إِذَا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ مِنْ يَوْمِ بَدْرٍ وَإِظْهَارِ اللَّهِ لَهُ عَلَيْهِمْ أَوْ مِنْ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَسَيَعْلَمُونَ أَيُّهُمْ أَضْعَفُ نَاصِرًا وَأَقَلُّ عَدَدًا، الثَّانِي: أَنَّهُ مُتَعَلِّقٍ بِمَحْذُوفٍ دَلَّتْ عَلَيْهِ الْحَالُ مِنَ اسْتِضْعَافِ الْكُفَّارِ لَهُ وَاسْتِقْلَالِهِمْ لِعَدَدِهِ كَأَنَّهُ قِيلَ: هَؤُلَاءِ لَا يَزَالُونَ عَلَى مَا هُمْ عَلَيْهِ حَتَّى إِذَا كَانَ كَذَا كَانَ كَذَا، وَاعْلَمْ أَنَّ نَظِيرَ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ فِي مَرْيَمَ: حَتَّى إِذا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ [مَرْيَمَ: ٧٥] وَاعْلَمْ أَنَّ الْكَافِرَ لَا نَاصِرَ لَهُ وَلَا شَفِيعَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى مَا قَالَ:

Eğer: "*Hattâ* (حَتَّى) edatından sonrasının kendisi için bir gaye kılındığı şey nedir?" denilirse, deriz ki: Bunda iki vecih vardır. Birincisi: Bu, [Cin: 19] { يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَداً } kavline mütealliktir. Takdiri şöyledir: Onlar Bedir gününden ve Allah'ın onu kendilerine galip kılmasından veya kıyamet gününden kendilerine vaad olunan şeyi görünceye kadar ona karşı düşmanlıkta yardımlaşırlar, onun yardımcılarını zayıf görürler ve (sayısını) azımsarlar; nihayet hangisinin yardımcısının daha zayıf ve sayısının daha az olduğunu bileceklerdir. İkincisi: Kâfirlerin onu zayıf görmeleri ve sayısını azımsamaları şeklindeki durumun delalet ettiği mahzuf bir ifadeye mütealliktir; sanki şöyle denilmiştir: "Bunlar şöyle oluncaya kadar bulundukları hâl üzere devam ederler..." Bil ki bu ayetin benzeri Meryem [suresindeki] şu kavlidir: [Meryem: 75] { حَتَّى إِذا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ }. Bil ki kıyamet gününde kâfir için hiçbir yardımcı ve şefaatçi yoktur; nitekim şöyle buyurmuştur:

مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ [غَافِرٍ: ١٨] وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٨] وَيَفِرُّ كُلُّ أَحَدٍ مِنْهُمْ مِنْ صَاحِبِهِ عَلَى مَا قَالَ: يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ [عَبَسَ: ٣٤] إِلَى آخِرِهِ: يَوْمَ تَرَوْنَها تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ

{ مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلا شَفِيعٍ يُطاعُ } [Gâfir: 18] “Zalimler için ne sıcak bir dost ne de sözü dinlenir bir şefaatçi vardır”, { وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى } [Enbiyâ: 28] “O'nun razı olduğundan başkasına şefaat edemezler”. Onlardan her biri arkadaşından kaçacaktır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ } [Abese: 34] sonuna kadar: { يَوْمَ تَرَوْنَها تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ }

[الْحَجِّ: ٢] وَأَمَّا الْمُؤْمِنُونَ فَلَهُمُ الْعِزَّةُ وَالْكَرَامَةُ وَالْكَثْرَةُ قَالَ تَعَالَى: وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ [الرَّعْدِ: ٢٣، ٢٤] وَالْمَلِكُ الْقُدُّوسُ يُسَلِّمُ عَلَيْهِمْ سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ فَهُنَاكَ يَظْهَرُ أَنَّ الْقُوَّةَ وَالْعَدَدَ فِي جَانِبِ المؤمنين أو في جانب الكفار.

[Hac: 2] “Onu gördüğünüz gün, her emzikli kadın emzirdiğini unutur”. Müminlere gelince; onlar için izzet, ikram ve çokluk vardır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } [Ra'd: 23, 24] “Melekler de her kapıdan yanlarına girerler: Selâm sizlere!”. el-Melikü'l-Kuddûs olan Allah da onlara selâm verir: { سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } “Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak (onlara) selâm (vardır).” İşte orada kuvvetin ve sayının müminler tarafında mı yoksa kâfirler tarafında mı olduğu açığa çıkacaktır.

[سورة الجن (٧٢) : آية ٢٥]

[Cin Suresi (72): Ayet 25]

قُلْ إِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ مَا تُوعَدُونَ أَمْ يَجْعَلُ لَهُ رَبِّي أَمَداً (٢٥)

{ قُلْ إِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ مَا تُوعَدُونَ أَمْ يَجْعَلُ لَهُ رَبِّي أَمَداً } (25) “De ki: 'Size vadedilen şey yakın mıdır, yoksa Rabbim onun için uzun bir süre mi koyacaktır, bilmem.'”

قَالَ مُقَاتِلٌ: لَمَّا سَمِعُوا قَوْلَهُ: حَتَّى إِذا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ أَضْعَفُ ناصِراً وَأَقَلُّ عَدَداً [الجن: ٢٤] قال النضر بن الحرث: مَتَى يَكُونُ هَذَا الَّذِي تُوعِدُنَا بِهِ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: قُلْ إِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ مَا تُوعَدُونَ إِلَى آخِرِهِ وَالْمَعْنَى أَنَّ وُقُوعَهُ مُتَيَقَّنٌ، أَمَّا وَقْتُ وُقُوعِهِ فَغَيْرُ مَعْلُومٍ، وَقَوْلُهُ: أَمْ يَجْعَلُ لَهُ رَبِّي أَمَداً أَيْ غَايَةً وَبُعْدًا وَهَذَا كَقَوْلِهِ: وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠٩] فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّهُ

Mukâtil dedi ki: { حَتَّى إِذا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ أَضْعَفُ ناصِراً وَأَقَلُّ عَدَداً } [Cin: 24] kavlini işittiklerinde Nadr b. el-Hâris: «Bizi tehdit ettiğin bu şey ne zaman olacak?» dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { قُلْ إِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ مَا تُوعَدُونَ } ayetini sonuna kadar indirdi. Manası: Onun vuku bulması kesindir; ancak vuku bulacağı vakit bilinmemektedir. O'nun: { أَمْ يَجْعَلُ لَهُ رَبِّي أَمَداً } kavli ise; yani bir gaye ve uzaklık [koyacaktır] demektir. Bu, O'nun şu kavli gibidir: { وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ } [Enbiyâ: 109]. Eğer denilirse ki: O,

قَالَ: «بُعِثْتُ أَنَا وَالسَّاعَةَ كَهَاتَيْنِ»

şöyle buyurmamış mıdır: «Ben ve kıyamet şu ikisi gibi gönderildik.»

فَكَانَ عَالِمًا بقرب وقوع القيامة، فكيف قال: هاهنا لَا أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ؟ قُلْنَا:

O halde kıyametin vuku bulmasının yakın olduğunu biliyordu; öyleyse burada nasıl: «Yakın mıdır yoksa uzak mıdır bilmem» demiştir? Deriz ki:

الْمُرَادُ بِقُرْبِ وُقُوعِهِ هُوَ أَنَّ مَا بَقِيَ مِنَ الدُّنْيَا أَقَلُّ مِمَّا انْقَضَى، فَهَذَا الْقَدْرُ مِنَ الْقُرْبِ مَعْلُومٌ، / وَأَمَّا مَعْنَى مَعْرِفَةِ الْقُرْبِ الْقَرِيبِ وعدم ذلك فغير معلوم.

Vuku bulmasının yakınlığından murat, dünyadan geriye kalanın geçmiş olandan daha az olmasıdır; dolayısıyla yakınlığın bu kadarı bilinmektedir. Fakat tam olarak yakın vaktin bilinmesi ve bunun olmaması manası ise bilinmemektedir.

[سورة الجن (٧٢) : الآيات ٢٦ الى ٢٧]

[Cin Suresi (72): Ayetler 26-27]

عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً (٢٦) إِلاَّ مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَداً (٢٧)

{ عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً (٢٦) إِلاَّ مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَداً (٢٧) } “O, gaybı bilendir; gaybına kimseyi muttali kılmaz. Ancak razı olduğu bir elçi müstesnadır. Çünkü O, elçisinin önüne ve arkasına gözetleyiciler dizer.”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ لَفْظَةُ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ:

Sonra Allah Teâlâ: { عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ } buyurmuştur. O'nun kavlindeki:

مِنْ رَسُولٍ تَبْيِينٌ لِمَنِ ارْتَضَى يَعْنِي أَنَّهُ لَا يَطَّلِعُ عَلَى الْغَيْبِ إِلَّا الْمُرْتَضَى الَّذِي يَكُونُ رَسُولًا، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» ، وَفِي هَذَا إِبْطَالُ الْكَرَامَاتِ لِأَنَّ الَّذِينَ تُضَافُ الْكَرَامَاتُ إِلَيْهِمْ وَإِنْ كَانُوا أَوْلِيَاءَ مُرْتَضِينَ فَلَيْسُوا بِرُسُلٍ، وَقَدْ خَصَّ اللَّهُ الرُّسُلَ مِنْ بَيْنِ الْمُرْتَضِينَ بِالِاطِّلَاعِ عَلَى الْغَيْبِ، وَفِيهَا أَيْضًا إِبْطَالُ الْكِهَانَةِ وَالسِّحْرِ وَالتَّنْجِيمِ لِأَنَّ أَصْحَابَهَا أَبْعَدُ شَيْءٍ مِنَ الِارْتِضَاءِ وَأَدْخَلُهُ فِي السَّخَطِ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ مَنِ ادَّعَى أَنَّ النُّجُومَ تَدُلُّهُ عَلَى مَا يَكُونُ مِنْ حَيَاةٍ أَوْ مَوْتٍ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ فَقَدْ كَفَرَ بِمَا فِي الْقُرْآنِ.

{ مِنْ رَسُولٍ } lafzındaki *min* (مِنْ) edatı, razı olunan kimseyi beyan içindir; yani gayba ancak elçi olan razı olunmuş kimse muttali olur. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Bunda kerametlerin iptali vardır; çünkü kendilerine keramet nispet edilen kimseler razı olunmuş veliler olsalar dahi elçi değildirler. Hâlbuki Allah, gayba muttali kılma hususunda razı olunanlar arasından elçileri tahsis etmiştir. Ayette kâhinliğin, büyünün ve astrolojinin (müneccimliğin) de iptali vardır; çünkü bu işlerin sahipleri razı olunmaktan en uzak ve gazaba en çok müstahak olan kimselerdir. Vâhidî şöyle demiştir: Bunda, yıldızların kendisine hayat, ölüm veya başka hususlarda meydana gelecek şeyleri gösterdiğini iddia eden kimsenin Kur'an'dakileri inkâr etmiş olduğuna bir delil vardır.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْوَاحِدِيَّ يُجَوِّزُ الْكَرَامَاتِ وَأَنْ يُلْهِمَ اللَّهُ أَوْلِيَاءَهُ وُقُوعَ بَعْضِ الْوَقَائِعِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ وَنِسْبَةُ الْآيَةِ إِلَى الصُّورَتَيْنِ وَاحِدَةٌ فَإِنْ جَعَلَ الْآيَةَ دَالَّةً عَلَى الْمَنْعِ مِنَ أَحْكَامِ النُّجُومِ فَيَنْبَغِي أَنْ يَجْعَلَهَا دَالَّةً عَلَى الْمَنْعِ مِنَ الْكَرَامَاتِ عَلَى مَا قَالَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» ، وَإِنْ زَعَمَ أَنَّهَا لَا تَدُلُّ عَلَى الْمَنْعِ مِنَ الْإِلْهَامَاتِ الْحَاصِلَةِ لِلْأَوْلِيَاءِ فَيَنْبَغِي أَنْ لَا يَجْعَلَهَا دَالَّةً عَلَى الْمَنْعِ مِنَ الدَّلَائِلِ النُّجُومِيَّةِ، فَأَمَّا التحكيم بِدَلَالَتِهَا عَلَى الْمَنْعِ مِنَ الْأَحْكَامِ النُّجُومِيَّةِ وَعَدَمِ دَلَالَتِهَا عَلَى الْإِلْهَامَاتِ الْحَاصِلَةِ لِلْأَوْلِيَاءِ فَمُجَرَّدُ التَّشَهِّي، وَعِنْدِي أَنَّ الْآيَةَ لَا دَلَالَةَ فِيهَا عَلَى شَيْءٍ مِمَّا قَالُوهُ وَالَّذِي تَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّ قَوْلَهُ: عَلى غَيْبِهِ لَيْسَ فِيهِ صِيغَةُ عُمُومٍ فَيَكْفِي فِي الْعَمَلِ بِمُقْتَضَاهُ أَنْ لَا يُظْهِرَ تَعَالَى خَلْقَهُ عَلَى غَيْبٍ وَاحِدٍ مِنْ غُيُوبِهِ فَنَحْمِلَهُ عَلَى وَقْتِ وُقُوعِ الْقِيَامَةِ فَيَكُونُ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُظْهِرُ هَذَا الْغَيْبَ لِأَحَدٍ فَلَا يَبْقَى فِي الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ لَا يُظْهِرُ شَيْئًا مِنَ الْغُيُوبِ لِأَحَدٍ، وَالَّذِي يُؤَكِّدُ هَذَا التَّأْوِيلَ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا ذَكَرَ هَذِهِ الْآيَةَ عَقِيبَ قَوْلِهِ: إِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ مَا تُوعَدُونَ أَمْ يَجْعَلُ لَهُ رَبِّي أَمَداً [الجن: ٢٥] يَعْنِي لَا أَدْرِي وَقْتَ وُقُوعِ الْقِيَامَةِ، ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً أَيْ وَقْتَ وُقُوعِ الْقِيَامَةِ مِنَ الْغَيْبِ الَّذِي لَا يُظْهِرُهُ اللَّهُ لِأَحَدٍ، وَبِالْجُمْلَةِ فَقَوْلُهُ: عَلى غَيْبِهِ لَفْظٌ مُفْرَدٌ مُضَافٌ، فَيَكْفِي فِي الْعَمَلِ بِهِ حَمْلُهُ عَلَى غَيْبٍ وَاحِدٍ، فَأَمَّا الْعُمُومُ فَلَيْسَ فِي اللَّفْظِ دَلَالَةٌ عَلَيْهِ، فَإِنْ قِيلَ: فَإِذَا حَمَلْتُمْ ذَلِكَ عَلَى الْقِيَامَةِ فَكَيْفَ قَالَ: إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ مَعَ أَنَّهُ لَا يُظْهِرُ هَذَا الْغَيْبَ لِأَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ؟ قُلْنَا: بَلْ يُظْهِرُهُ عِنْدَ الْقُرْبِ مِنَ إِقَامَةِ الْقِيَامَةِ، وَكَيْفَ لَا وَقَدْ قَالَ: وَيَوْمَ تَشَقَّقُ السَّماءُ بِالْغَمامِ وَنُزِّلَ الْمَلائِكَةُ تَنْزِيلًا [الْفُرْقَانِ: ٢٥] وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ يَعْلَمُونَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ قِيَامَ الْقِيَامَةِ، وَأَيْضًا يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الِاسْتِثْنَاءُ مُنْقَطِعًا، كَأَنَّهُ قَالَ: عَالِمُ الغيب فلا

Bil ki Vâhidî, kerametleri ve Allah'ın gelecekte gerçekleşecek bazı olayları velilerine ilham etmesini caiz görmektedir. Oysa ayetin her iki duruma nispeti birdir. Eğer ayeti astrolojik hükümlerin menedilmesine delil kılarsa, el-Keşşâf sahibinin söylediği üzere onu kerametlerin menedilmesine de delil kılması gerekir. Şayet ayetin velilere hasıl olan ilhamların menedilmesine delalet etmediğini ileri sürerse, astrolojik delillerin menedilmesine de delalet ettiğini kabul etmemesi gerekir. Ayetin astrolojik hükümlerin menine delalet ettiğine hükmedip velilere hasıl olan ilhamlara delalet etmediğini söylemek ise sırf heva ve hevestir. Bana göre ayette onların söylediklerinden hiçbir şeye delalet yoktur. Ayetin delalet ettiği husus şudur: O'nun: { عَلى غَيْبِهِ } kavlinde bir umum sîgası yoktur; dolayısıyla bu hükmün gereğiyle amel etmek için Allah Teâlâ'nın gayblarından tek bir gayba yaratıklarını muttali kılmaması yeterlidir; biz de bunu kıyametin kopma vaktine hamlederiz. Böylece ayetten murat, Allah Teâlâ'nın bu gaybı hiç kimseye muttali kılmaması olur; dolayısıyla ayette hiçbir gaybı hiç kimseye açmayacağına dair bir delalet kalmaz. Bu tevili teyit eden husus şudur: Allah Teâlâ bu ayeti ancak: { إِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ مَا تُوعَدُونَ أَمْ يَجْعَلُ لَهُ رَبِّي أَمَداً } [Cin: 25] yani «Kıyametin kopma vaktini bilmem» kavlinin ardından zikretmiştir. Sonra bunun peşinden: { عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً } buyurmuştur; yani kıyametin kopma vakti, Allah'ın hiç kimseye muttali kılmadığı gaybtandır. Hasılı, O'nun: { عَلى غَيْبِهِ } kavli muzaf bir tekil lafızdır; onunla amel etmek için tek bir gayba hamledilmesi yeterlidir. Umuma gelince; lafızda buna delalet eden bir şey yoktur. Eğer: «Siz bunu kıyamete hamlettiğinizde; Allah bu gaybı elçilerinden hiçbirine bildirmediği halde nasıl: { إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ } buyurmuştur?» denilirse, deriz ki: Bilakis kıyametin kopması yaklaştığı vakit bildirir; nasıl bildirmesin ki Allah Teâlâ: { وَيَوْمَ تَشَقَّقُ السَّماءُ بِالْغَمامِ وَنُزِّلَ الْمَلائِكَةُ تَنْزِيلًا } [Furkân: 25] buyurmuştur. Şüphe yok ki melekler o vakitte kıyametin koptuğunu bilirler. Ayrıca bu istisnanın munkatı olması da muhtemeldir; sanki şöyle buyurmuştur: O gaybı bilendir; dolayısıyla

يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ الْمَخْصُوصِ وَهُوَ قِيَامُ الْقِيَامَةِ أَحَدًا، ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: لَكِنْ مَنِ ارْتَضَى من رسول الله فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ حَفَظَةً يَحْفَظُونَهُ مِنْ شَرِّ مَرَدَةِ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ، لِأَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ جَوَابًا لِسُؤَالِ مَنْ سَأَلَهُ عَنْ وَقْتِ وُقُوعِ/ الْقِيَامَةِ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ بِهِ، وَالِاسْتِحْقَارِ لِدِينِهِ وَمَقَالَتِهِ.

kendi has gaybına, yani kıyametin kopuşuna hiç kimseyi muttali kılmaz. Sonra ardından şöyle buyurmuştur: Fakat Allah'ın elçisinden razı olduğu kimseye gelince, O, insan ve cin şeytanlarının şerrinden onu korusunlar diye onun önüne ve arkasına muhafızlar yerleştirir. Çünkü Allah Teâlâ bu kelamı, kendisiyle alay etmek ve dinini ve sözünü küçümsemek suretiyle kıyametin kopma vaktini soran kimsenin sorusuna cevap olarak zikretmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْقَطْعِ بِأَنَّهُ لَيْسَ مُرَادُ اللَّهِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ لَا يُطْلِعَ أَحَدًا عَلَى شَيْءٍ مِنَ الْمُغَيَّبَاتِ إِلَّا الرُّسُلَ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّهُ ثَبَتَ بِالْأَخْبَارِ الْقَرِيبَةِ مِنَ التَّوَاتُرِ أَنَّ شَقًّا وَسَطِيحًا كَانَا كَاهِنَيْنِ يُخْبِرَانِ بِظُهُورِ نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ ﷺ قَبْلَ زَمَانِ ظُهُورِهِ، وَكَانَا فِي الْعَرَبِ مَشْهُورَيْنِ بِهَذَا النَّوْعِ مِنَ الْعِلْمِ، حَتَّى رَجَعَ إِلَيْهِمَا كِسْرَى فِي تَعَرُّفِ أَخْبَارِ رَسُولِنَا مُحَمَّدٌ ﷺ، فَثَبَتَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ يُطْلِعُ غَيْرَ الرُّسُلِ عَلَى شَيْءٍ مِنَ الْغَيْبِ وَثَانِيهَا:

Bil ki bu ayetten Allah'ın muradının, elçiler müstesna hiç kimseyi gayba ait hiçbir şeye muttali kılmamak olmadığı hususunda kesin hükme varmak gerekir. Buna delalet eden vecihler şunlardır: Birincisi: Mütevatire yakın haberlerle sabittir ki Şıkk ve Satîh, Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in zuhurundan önce onun zuhur edeceğini haber veren iki kâhindiler. Onlar bu ilim türüyle Araplar arasında meşhur idiler; hatta Kisrâ bile Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in haberlerini öğrenmek için bu ikisine başvurmuştur. Böylece Allah Teâlâ'nın, elçilerden başkasını da gaybdan bir şeye muttali kılabileceği sabit olmuştur. İkincisi:

أَنَّ جَمِيعَ أَرْبَابِ الْمِلَلِ وَالْأَدْيَانِ مُطْبِقُونَ عَلَى صِحَّةِ عِلْمِ التَّعْبِيرِ، وَأَنَّ الْمُعَبِّرَ قَدْ يُخْبِرُ عَنْ وُقُوعِ الْوَقَائِعِ الْآتِيَةِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَيَكُونُ صَادِقًا فِيهِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْكَاهِنَةَ الْبَغْدَادِيَّةَ الَّتِي نَقَلَهَا السُّلْطَانُ سَنْجَرُ بْنُ مُلْكِ شَاهْ مِنْ بَغْدَادَ إِلَى خُرَاسَانَ، وَسَأَلَهَا عَنِ الْأَحْوَالِ الْآتِيَةِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ فَذَكَرَتْ أَشْيَاءَ، ثُمَّ إِنَّهَا وَقَعَتْ عَلَى وَفْقِ كَلَامِهَا.

Bütün din ve milletlerin mensupları rüya tabiri ilminin sıhhati ve tabircinin gelecekte vuku bulacak olayları haber verebileceği ve bu hususta doğru çıkabileceği üzerinde ittifak etmişlerdir. Üçüncüsü: Sultan Sencer b. Melikşah'ın Bağdat'tan Horasan'a naklettiği ve gelecekteki durumlara dair sual sorduğu Bağdatlı kâhin kadındır; o birtakım şeyleri haber vermiş, sonra da olaylar aynen onun sözüne uygun olarak vuku bulmuştur.

قَالَ مُصَنِّفُ الْكِتَابِ خَتَمَ اللَّهُ لَهُ بِالْحُسْنَى: وَأَنَا قَدْ رَأَيْتُ أُنَاسًا مُحَقِّقِينَ فِي عُلُومِ الْكَلَامِ وَالْحِكْمَةِ، حَكَوْا عَنْهَا أَنَّهَا أَخْبَرَتْ عَنِ الْأَشْيَاءِ الْغَائِبَةِ إِخْبَارًا عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ، وَجَاءَتْ تِلْكَ الْوَقَائِعُ عَلَى وَفْقِ خَبَرِهَا، وَبَالَغَ أَبُو الْبَرَكَاتِ فِي كِتَابِ الْمُعْتَبَرِ فِي شَرْحِ حَالِهَا، وَقَالَ: لَقَدْ تَفَحَّصْتُ عَنْ حَالِهَا مُدَّةَ ثَلَاثِينَ سَنَةً حَتَّى تَيَقَّنْتُ أَنَّهَا كَانَتْ تُخْبِرُ عَنِ الْمُغَيَّبَاتِ إِخْبَارًا مُطَابِقًا.

Kitabın müellifi -Allah akıbetini hayreylesin- dedi ki: Ben kelam ve hikmet ilimlerinde tahkik ehli olan kimseler gördüm; onlar bu kadının gaybî şeyleri detaylı bir şekilde haber verdiğini ve o olayların kadının haberine tam uygun olarak gerçekleştiğini naklettiler. Ebu'l-Berekât da el-Mu'teber adlı kitabında onun durumunu açıklamada pek ileri gitmiş ve şöyle demiştir: «Onun durumunu otuz sene boyunca araştırdım; nihayet onun gaybî olayları tamı tamına mutabık şekilde haber verdiğinden kesinlikle emin oldum.»