Binûn

Cin Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَرَابِعُهَا: أَنَّا نُشَاهِدُ [ذَلِكَ] فِي أَصْحَابِ الْإِلْهَامَاتِ الصَّادِقَةِ، وَلَيْسَ هَذَا مُخْتَصًّا بِالْأَوْلِيَاءِ بَلْ قَدْ يُوجَدُ فِي السَّحَرَةِ أَيْضًا مَنْ يَكُونُ كَذَلِكَ نَرَى الْإِنْسَانَ الَّذِي يَكُونُ سَهْمُ الْغَيْبِ عَلَى دَرَجَةِ طَالِعِهِ يَكُونُ كَذَلِكَ فِي كَثِيرٍ مِنْ أَخْبَارِهِ وَإِنْ كَانَ قَدْ يَكْذِبُ أَيْضًا فِي أَكْثَرِ تِلْكَ الْأَخْبَارِ، وَنَرَى الْأَحْكَامَ النُّجُومِيَّةَ قَدْ تَكُونُ مُطَابِقَةً وَمُوَافِقَةً لِلْأُمُورِ، وَإِنْ كَانُوا قَدْ يَكْذِبُونَ فِي كَثِيرٍ مِنْهَا، وَإِذَا كَانَ ذَلِكَ مُشَاهَدًا مَحْسُوسًا، فَالْقَوْلُ بِأَنَّ الْقُرْآنَ يَدُلُّ عَلَى خِلَافِهِ مِمَّا يَجُرُّ الطَّعْنَ إِلَى الْقُرْآنِ، وَذَلِكَ بَاطِلٌ فَعَلِمْنَا أَنَّ التَّأْوِيلَ الصَّحِيحَ مَا ذَكَرْنَاهُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Dördüncüsü: Biz [bunu] sadık ilham sahiplerinde müşahede etmekteyiz. Bu durum velilere has da değildir; bilakis sihirbazlar arasında da böyle olan kimseler bulunabilir. Gayb oku yükselen burcunun derecesinde olan insanın, bu haberlerin çoğunda yalan söylese de, birçok haberinde böyle olduğunu görmekteyiz. Yine astrolojik hükümlerin, çoğunda yalana düşseler de, hadiselere mutabık ve uygun gelebildiğini görmekteyiz. Bu durum gözle görülen ve hissedilen bir gerçek olduğuna göre, Kur'an'ın bunun aksine delalet ettiğini söylemek Kur'an'a ta'n edilmesine (dil uzatılmasına) yol açan bir durum olur ki bu da batıldır. Böylece anladık ki doğru tevil bizim zikrettiğimizdir. Allah en doğrusunu bilir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَداً فَالْمَعْنَى أَنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْ مَنِ ارْتَضَى لِلرِّسَالَةِ، وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَداً أَيْ حَفَظَةً مِنَ الْمَلَائِكَةِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ وَسَاوِسِ شَيَاطِينِ الْجِنِّ وَتَخَالِيطِهِمْ، حَتَّى يَبْلُغَ مَا أَوْحَى بِهِ إِلَيْهِ، وَمِنْ زَحْمَةِ شَيَاطِينِ الْإِنْسِ حَتَّى لَا يُؤْذُونَهُ وَلَا يَضُرُّونَهُ وَعَنِ الضَّحَّاكِ «مَا بُعِثَ نَبِيٌّ إِلَّا وَمَعَهُ مَلَائِكَةٌ يَحْرُسُونَهُ مِنَ الشَّيَاطِينِ (الَّذِينَ) يَتَشَبَّهُونَ بِصُورَةِ الْمَلَكِ» .

Allah Teâlâ'nın: { فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَداً } “şüphesiz O, onun önünden ve arkasından gözetleyiciler dizer” buyruğuna gelince; mana, risalet için razı olduğu elçinin önünden ve arkasından gözetleyiciler yani meleklerden koruyucular yerleştirir demektir. Bu koruyucular, kendisine vahyettiği şeyi tebliğ edinceye kadar onu cin şeytanlarının vesveselerinden ve karıştırmalarından; ayrıca ona eziyet ve zarar vermesinler diye insan şeytanlarının hücumundan muhafaza ederler. Dahhâk'tan şöyle rivayet edilmiştir: «Hiçbir peygamber gönderilmemiştir ki melek suretine bürünen şeytanlardan kendisini koruyan melekler onunla beraber olmasın.»

[سورة الجن (٧٢) : آية ٢٨]

[Cin Suresi (72): Ayet 28]

لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ وَأَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ وَأَحْصى كُلَّ شَيْءٍ عَدَداً (٢٨)

{ لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ وَأَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ وَأَحْصى كُلَّ شَيْءٍ عَدَداً (٢٨) } “Böylece onların, Rablerinin risaletlerini gerçekten tebliğ ettiklerini bilsin. [Allah], onların yanında bulunanları [ilmiyle] kuşatmış ve her şeyi bir bir saymıştır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ فِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ } “Böylece onların, Rablerinin risaletlerini gerçekten tebliğ ettiklerini bilsin” buyruğunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: وَحَّدَ الرَّسُولُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ [الجن: ٢٧] ثُمَّ جَمَعَ فِي قَوْلِهِ: أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ وَنَظِيرُهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ [الجن: ٢٣] .

Birinci Mesele: [Allah Teâlâ] { إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ } [Cin: 27] “Ancak seçtiği bir elçi müstesnadır. Çünkü O, onun önünden ve ardından [gözcüler] sevk eder” buyruğunda elçiyi tekil olarak zikretmiş, sonra { أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ } “Rablerinin risaletlerini gerçekten tebliğ ettiklerini [bilsin]” buyruğunda ise çoğul kullanmıştır. Bunun bir benzeri, daha önce geçen { فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ } [Cin: 23] “Muhakkak ki onun için, içinde ebedî kalacakları cehennem ateşi vardır” buyruğudur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ مَنْ قَالَ بِحُدُوثِ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى بِهَذِهِ الْآيَةِ لِأَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ لِيَعْلَمَ اللَّهُ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا الرِّسَالَةَ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ [مُحَمَّدٍ: ٣١] وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: قَالَ قَتَادَةُ وَمُقَاتِلٌ: لِيَعْلَمَ مُحَمَّدٌ أَنَّ الرُّسُلَ قَدْ أَبْلَغُوا الرِّسَالَةَ كَمَا بَلَّغَ هُوَ الرِّسَالَةَ، وَعَلَى هَذَا، اللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِيَعْلَمَ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ كَأَنَّهُ قِيلَ: أَخْبَرْنَاهُ بِحِفْظِ الْوَحْيِ لِيَعْلَمَ أَنَّ الرُّسُلَ قَبْلَهُ كَانُوا عَلَى مِثْلِ حَالَتِهِ مِنَ التَّبْلِيغِ الْحَقِّ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى لِيَعْلَمَ الرَّسُولُ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا أَيْ جِبْرِيلُ وَالْمَلَائِكَةُ الَّذِينَ يُبْعَثُونَ إِلَى الرُّسُلِ رِسَالَاتِ رَبِّهِمْ، فَلَا يَشُكُّ فِيهَا وَيَعْلَمُ أَنَّهَا حَقٌّ مِنَ اللَّهِ الثَّانِي: وَهُوَ اخْتِيَارُ أَكْثَرِ الْمُحَقِّقِينَ أَنَّ الْمَعْنَى لِيَعْلَمَ اللَّهُ أَنْ قَدْ أَبْلَغَ الْأَنْبِيَاءُ رِسَالَاتِ ربهم، والعلم هاهنا مِثْلُهُ فِي قَوْلِهِ: أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٤٢] وَالْمَعْنَى لِيُبَلِّغُوا رِسَالَاتِ رَبِّهِمْ فَيَعْلَمَ ذَلِكَ مِنْهُمْ.

İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın ilminin hadis (sonradan meydana gelen) olduğunu savunan kimse bu ayeti delil getirmiştir; zira ayetin manası, 'Allah onların risaleti tebliğ ettiklerini bilsin diye' şeklindedir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ } [Muhammed: 31] “ta ki [içinizden] cihad edenleri bilelim” buyruğudur. Cevap iki yöndendir: Birincisi: Katâde ve Mukâtil şöyle demiştir: 'Muhammed, kendisinin risaleti tebliğ ettiği gibi diğer elçilerin de risaleti tebliğ etmiş olduklarını bilsin diye.' Buna göre { لِيَعْلَمَ } “bilsin diye” buyruğundaki lâm harfi, sözün delalet ettiği hazfedilmiş bir ifadeye taalluk etmektedir; sanki şöyle denilmiştir: 'Kendinden önceki elçilerin de hak tebliğ hususunda tıpkı kendisinin halinde olduğunu bilsin diye vahyini koruduğumuzu ona haber verdik.' Mananın şöyle olması da caizdir: Elçi bilsin diye; yani Cebrail ve elçilere gönderilen meleklerin Rablerinin risaletlerini [kendisine] tebliğ ettiklerini bilsin, onda şüphe etmesin ve onun Allah katından bir hak olduğunu bilsin. İkincisi: Muhakkik âlimlerin çoğunun tercihi şudur ki mana: 'Peygamberlerin Rablerinin risaletlerini tebliğ ettiklerini Allah bilsin diye' şeklindedir. Buradaki ilim (bilme), tıpkı O'nun: { أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ } [Âl-i İmrân: 142] “Yoksa siz, Allah içinizden cihad edenleri bilmeden cennete gireceğinizi mi sandınız?” buyruğunda olduğu gibidir. Mana ise şudur: 'Rablerinin risaletlerini tebliğ etsinler de [Allah da] bunu onlardan [fiilen vuku bulmuş olarak] bilsin.'

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قُرِئَ لِيُعْلَمَ عَلَى البناء للمفعول.

Üçüncü Mesele: [Bu lafız] meçhul sîgasıyla (لِيُعْلَمَ) şeklinde de okunmuştur.

أَمَّا قَوْلُهُ: وَأَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ فَهُوَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى عَالِمًا بِالْجُزْئِيَّاتِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَأَحْصى كُلَّ شَيْءٍ عَدَداً فَهُوَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ عَالِمًا بِجَمِيعِ الْمَوْجُودَاتِ، فَإِنْ قِيلَ: إِحْصَاءُ الْعَدَدِ إِنَّمَا يَكُونُ فِي الْمُتَنَاهِي، وَقَوْلُهُ: كُلَّ شَيْءٍ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ غَيْرَ مُتَنَاهٍ، فَلَزِمَ وُقُوعُ التَّنَاقُضِ فِي الْآيَةِ، قُلْنَا: لَا شَكَّ أَنَّ إِحْصَاءَ الْعَدَدِ إِنَّمَا يَكُونُ فِي الْمُتَنَاهِي، فَأَمَّا لَفْظَةُ كُلَّ شَيْءٍ فَإِنَّهَا لَا تَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ غَيْرَ مُتَنَاهٍ، لِأَنَّ الشَّيْءَ عِنْدَنَا هُوَ الْمَوْجُودَاتُ، وَالْمَوْجُودَاتُ مُتَنَاهِيَةٌ فِي الْعَدَدِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ أَحَدُ مَا يُحْتَجُّ بِهِ عَلَى أَنَّ الْمَعْدُومَ لَيْسَ بِشَيْءٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَعْدُومَ لَوْ كَانَ شَيْئًا، لَكَانَتِ الْأَشْيَاءُ غَيْرَ مُتَنَاهِيَةٍ، وَقَوْلُهُ: وَأَحْصى كُلَّ شَيْءٍ عَدَداً يَقْتَضِي كَوْنَ تِلْكَ الْمُحْصَيَاتِ مُتَنَاهِيَةً، فَيَلْزَمُ الْجَمْعُ بَيْنَ كَوْنِهَا مُتَنَاهِيَةً وَغَيْرَ مُتَنَاهِيَةٍ وَذَلِكَ مُحَالٌ، فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّ الْمَعْدُومَ لَيْسَ بِشَيْءٍ حَتَّى يَنْدَفِعَ هَذَا التَّنَاقُضُ.

O'nun: { وَأَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ } “Onların yanında bulunanları [ilmiyle] kuşatmıştır” buyruğuna gelince; bu, Allah Teâlâ'nın cüz'iyyâtı (tekil ve ayrıntılı şeyleri) bildiğine delalet eder. O'nun: { وَأَحْصى كُلَّ شَيْءٍ عَدَداً } “ve her şeyi bir bir saymıştır” buyruğuna gelince; bu da O'nun bütün mevcudatı bildiğine delalet eder. Eğer denilirse ki: Sayının ihsası (bir bir sayılıp kuşatılması) ancak sonlu olan şeylerde olur; “her şey” buyruğu ise onun sonsuz olduğuna delalet eder; dolayısıyla ayette çelişki meydana gelmesi gerekir. Deriz ki: Şüphe yok ki sayının ihsası ancak sonlu olan şeylerde gerçekleşir. “Her şey” lafzına gelince; bu lafız şeyin sonsuz olduğuna delalet etmez. Çünkü bize göre şey, mevcudattır (var olanlardır); mevcudat ise sayıca sonludur. Bu ayet, madumun (yok olanın) bir “şey” olmadığına dair delil getirilen hususlardan biridir. Zira madum şayet bir şey olsaydı, şeyler sonsuz olurdu; O'nun: { وَأَحْصى كُلَّ شَيْءٍ عَدَداً } “ve her şeyi bir bir saymıştır” buyruğu ise bu sayılı şeylerin sonlu olmasını iktiza eder. Böylece hem sonlu hem de sonsuz olmalarını cem etmek gerekir ki bu muhaldir. Dolayısıyla bu çelişkinin ortadan kalkması için madumun bir “şey” olmadığı hususunda kesin hükme varmak vacip olmuştur.

وَاللَّهُ ﷾ أَعْلَمُ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَصَلَاتُهُ وَسَلَامُهُ عَلَى سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ، وَخَاتَمِ النبيين محمد النبي وآله وصحبه أجمعين.

En doğrusunu aziz ve celil olan Allah bilir. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. Salât ve selâm peygamberlerin efendisi, nebilerin sonuncusu olan Peygamberimiz Muhammed'e, onun âline ve bütün ashabına olsun.