أَيْ وَبَسَطْتُ لَهُ الْجَاهَ الْعَرِيضَ وَالرِّيَاسَةَ فِي قَوْمِهِ فَأَتْمَمْتُ عَلَيْهِ نِعْمَتَيِ الْمَالِ وَالْجَاهِ، وَاجْتِمَاعُهُمَا هُوَ الْكَمَالُ عِنْدَ أَهْلِ الدُّنْيَا، وَلِهَذَا الْمَعْنَى يُدْعَى بِهَذَا فَيُقَالُ أَدَامَ اللَّهُ تَمْهِيدَهُ أَيْ بَسْطَتَهُ وَتَصَرُّفَهُ فِي الْأُمُورِ، وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ جَعَلَ هَذَا التَّمْهِيدَ الْبَسْطَةَ فِي الْعَيْشِ وَطُولَ الْعُمُرِ، وَكَانَ الْوَلِيدُ مِنْ أَكَابِرِ قُرَيْشٍ وَلِذَلِكَ لُقِّبَ الْوَحِيدَ وَرَيْحَانَةَ قُرَيْشٍ.
Yani 'Kavmi içinde ona geniş bir itibar ve liderlik serip döşedim, böylece ona mal ve itibar nimetlerinin ikisini birden tamamladım.' Dünya ehli nezdinde yetkinlik bu ikisinin bir arada bulunmasıdır. Bu anlamdan ötürü şöyle dua edilir ve: 'Allah onun yaygınlığını, yani genişliğini ve işlerdeki tasarrufunu daim eylesin' denilir. Müfessirlerden bazısı bu temhîdi (serip döşemeyi) geçimdeki genişlik ve uzun ömür olarak kabul etmiştir. Velîd, Kureyş'in ileri gelenlerindendi; bu sebeple 'el-Vahîd' ve 'Kureyş'in Reyhanı' lakabıyla anılırdı.
[سورة المدثر (٧٤) : آية ١٥]
[Müddessir Suresi (74): Ayet 15]
ثُمَّ يَطْمَعُ أَنْ أَزِيدَ (١٥)
{ ثُمَّ يَطْمَعُ أَنْ أَزِيدَ (١٥) } “Sonra da daha da artırmamı umar!”
لفظ ثم هاهنا مَعْنَاهُ التَّعَجُّبُ كَمَا تَقُولُ لِصَاحِبِكَ: أَنْزَلْتُكَ دَارِي وَأَطْعَمْتُكَ وَأَسْقَيْتُكَ ثُمَّ أَنْتَ تَشْتُمُنِي، وَنَظِيرُهُ قَوْلِهِ تَعَالَى: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ، ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ [الأنعام: ١] فمعنى (ثم) هاهنا لِلْإِنْكَارِ وَالتَّعَجُّبِ ثُمَّ تِلْكَ الزِّيَادَةُ الَّتِي كَانَ يَطْمَعُ فِيهَا هَلْ هِيَ زِيَادَةٌ فِي الدُّنْيَا أَوْ فِي الْآخِرَةِ؟ فِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: قَالَ الْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ: ثُمَّ يَرْجُو أَنْ أَزِيدَ فِي مَالِهِ وَوَلَدِهِ وَقَدْ كَفَرَ بِي الثَّانِي:
Buradaki sümme (ثُمَّ) lafzı, arkadaşına: 'Seni evime aldım, sana yedirdim ve içirdim; sonra da sen bana sövüyorsun!' demen gibi taaccüb (şaşkınlık bildirme) anlamındadır. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ، ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ } “Hamd, gökleri ve yeri yaratan, karanlıkları ve aydınlığı var eden Allah'a mahsustur. Sonra da o inkâr edenler Rablerine [başkalarını] denk tutuyorlar!” [el-En'âm 1]. Dolayısıyla buradaki sümme (ثُمَّ) kelimesi inkâr ve taaccüb içindir. Peki, onun umduğu o artış dünyada mıdır yoksa ahirette midir? Bu hususta iki görüş vardır: Birincisi: Kelbî ve Mukâtil şöyle demiştir: 'Beni inkâr ettiği halde sonra da malını ve evladını artırmamı umar.' İkincisi:
أَنَّ تِلْكَ الزِّيَادَةَ فِي الْآخِرَةِ قِيلَ: إِنَّهُ كَانَ يَقُولُ إِنْ كَانَ مُحَمَّدٌ صَادِقًا فَمَا خُلِقَتِ الْجَنَّةُ إِلَّا لِي، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Bu artışın ahirette olmasıdır. Denilmiştir ki o: 'Eğer Muhammed doğru sözlü ise, cennet ancak benim için yaratılmıştır' diyordu. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu buyruğudur:
أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَداً [مريم: ٧٧] .
{ أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَداً } “Ayetlerimizi inkâr edip 'Bana elbette mal ve evlat verilecektir' diyeni gördün mü?” [Meryem 77].
[سورة المدثر (٧٤) : آية ١٦]
[Müddessir Suresi (74): Ayet 16]
كَلاَّ إِنَّهُ كانَ لِآياتِنا عَنِيداً (١٦)
{ كَلاَّ إِنَّهُ كانَ لِآياتِنا عَنِيداً (١٦) } “Hayır! Çünkü o, ayetlerimize karşı alabildiğine inatçı kesildi.”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: كَلَّا وَهُوَ رَدْعٌ لَهُ عَنْ ذَلِكَ الطَّمَعِ الْفَاسِدِ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ وَلَمْ يَزَلِ الْوَلِيدُ فِي نُقْصَانَ بَعْدَ قَوْلِهِ: كَلَّا حَتَّى افْتَقَرَ وَمَاتَ فَقِيرًا.
Sonra Yüce Allah: { كَلَّا } “Hayır!” buyurdu ki bu, onu o bozuk tamahından men etmektir. Müfessirler şöyle demiştir: O'nun: { كَلَّا } “Hayır!” buyruğundan sonra Velîd, fakirleşip yoksul olarak ölünceye kadar sürekli bir eksiliş içinde kaldı.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّهُ كانَ لِآياتِنا عَنِيداً إِنَّهُ تَعْلِيلٌ لِلرَّدْعِ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِئْنَافِ كَأَنَّ قَائِلًا قَالَ: لِمَ لَا يُزَادُ؟
Yüce Allah'ın: { إِنَّهُ كانَ لِآياتِنا عَنِيداً } “Çünkü o, ayetlerimize karşı alabildiğine inatçı kesildi” buyruğu, istînâf (başlangıç) yoluyla bu menetmenin gerekçesidir; sanki biri: 'Niçin artırılmasın?' demiş de,
فَقِيلَ: لِأَنَّهُ كَانَ لِآيَاتِنَا عَنِيدًا وَالْعَنِيدُ فِي مَعْنَى الْمُعَانِدِ كَالْجَلِيسِ وَالْأَكِيلِ وَالْعَشِيرِ، وَفِي/ هَذِهِ الْآيَةِ إِشَارَةٌ إِلَى أُمُورٍ كَثِيرَةٍ مِنْ صِفَاتِهِ أَحَدُهَا: أَنَّهُ كَانَ مُعَانِدًا فِي جَمِيعِ الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى التَّوْحِيدِ وَالْعَدْلِ وَالْقُدْرَةِ وَصِحَّةِ النُّبُوَّةِ وَصِحَّةِ الْبَعْثِ، وَكَانَ هُوَ مُنَازِعًا فِي الْكُلِّ مُنْكِرًا لِلْكُلِّ وَثَانِيهَا: أَنَّ كُفْرَهُ كَانَ كُفْرَ عِنَادٍ كَانَ يَعْرِفُ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ بِقَلْبِهِ إِلَّا أَنَّهُ كَانَ يُنْكِرُهَا بِلِسَانِهِ وَكُفْرُ الْمُعَانِدِ أَفْحَشُ أَنْوَاعِ الْكُفْرِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّهُ كانَ لِآياتِنا عَنِيداً يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مِنْ قَدِيمِ الزَّمَانِ كَانَ عَلَى هَذِهِ الْحِرْفَةِ وَالصَّنْعَةِ وَرَابِعُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّهُ كانَ لِآياتِنا عَنِيداً يُفِيدُ أَنَّ تِلْكَ الْمُعَانَدَةَ كَانَتْ مِنْهُ مُخْتَصَّةً بِآيَاتِ اللَّهِ تَعَالَى وَبَيِّنَاتِهِ، فَإِنَّ تَقْدِيرَهُ: إِنَّهُ كَانَ لِآيَاتِنَا عَنِيدًا لَا لِآيَاتِ غَيْرِنَا، فَتَخْصِيصُهُ هَذَا الْعِنَادَ بِآيَاتِ اللَّهِ مَعَ كَوْنِهِ تَارِكًا لِلْعِنَادِ فِي سَائِرِ الْأَشْيَاءِ يَدُلُّ عَلَى غَايَةِ الخسران.
'Çünkü o ayetlerimize karşı inatçı idi' denilmiştir. Anîd (عَنِيد), celîs (oturan), ekîl (birlikte yiyen) ve aşîr (arkadaş) gibi muânid (inatçı) anlamındadır. Bu ayette onun niteliklerinden pek çok hususa işaret vardır: Birincisi: O; tevhîde, adalete, kudrete, peygamberliğin sıhhatine ve yeniden dirilişin sıhhatine delalet eden bütün delillere karşı inatçı idi; hepsinde tartışır, hepsini inkâr ederdi. İkincisi: Onun küfrü inat küfrüydü; bu şeyleri kalbiyle biliyor, fakat diliyle inkâr ediyordu; inatçının küfrü ise küfrün en çirkin çeşididir. Üçüncüsü: O'nun: { إِنَّهُ كانَ لِآياتِنا عَنِيداً } “Çünkü o, ayetlerimize karşı alabildiğine inatçı kesildi” buyruğu, onun çok eski zamanlardan beri bu meslek ve uğraş üzere olduğuna delalet eder. Dördüncüsü: O'nun: { إِنَّهُ كانَ لِآياتِنا عَنِيداً } “Çünkü o, ayetlerimize karşı alabildiğine inatçı kesildi” buyruğu, o inatçılığın kendisinden özellikle Allah Teâlâ'nın ayetlerine ve apaçık delillerine yönelik olduğunu ifade eder. Zira takdiri şöyledir: 'O başkalarının ayetlerine değil, bizim ayetlerimize karşı inatçı idi.' Dolayısıyla diğer şeylerde inatçılığı terk etmişken bu inadı Allah'ın ayetlerine tahsis etmesi, hüsranın son noktasına delalet eder.
[سورة المدثر (٧٤) : آية ١٧]
[Müddessir Suresi (74): Ayet 17]
سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً (١٧)
{ سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً (١٧) } “Onu sarp bir yokuşa sardıracağım.”
أَيْ سَأُكَلِّفُهُ صَعُودًا وَفِي الصَّعُودِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مَثَلٌ لِمَا يَلْقَى مِنَ الْعَذَابِ الشَّاقِّ الصَّعْبِ الَّذِي لَا يُطَاقُ مِثْلُ قَوْلِهِ: يَسْلُكْهُ عَذاباً صَعَداً [الْجِنِّ: ١٧] وَصَعُودٌ مِنْ قَوْلِهِمْ: عَقَبَةٌ صَعُودٌ وَكَدُودٌ شَاقَّةُ الْمَصْعَدِ وَالثَّانِي:
Yani 'Onu sarp bir yokuşa mahkûm edeceğim.' Saûd hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bu, O'nun: { يَسْلُكْهُ عَذاباً صَعَداً } “...onu gittikçe artan çetin bir azaba sokar” [el-Cin 17] kavlindeki gibi, karşılaşacağı takat yetmez, meşakkatli ve zor azap için bir meseldir. Saûd (صَعُود) kelimesi, Arapların: 'Çıkışı meşakkatli sarp yokuş ve zorlu geçit' sözünden gelir. İkincisi:
أَنَّ صَعُودًا اسْمٌ لِعَقَبَةٍ فِي النَّارِ كُلَّمَا وَضَعَ يَدَهُ عَلَيْهَا ذَابَتْ فَإِذَا رَفَعَهَا عَادَتْ وَإِذَا وَضَعَ رِجْلَهُ ذَابَتْ وَإِذَا رَفَعَهَا عَادَتْ،
Saûd'un cehennemde bir yokuşun ismi olmasıdır; [o kişi] elini üzerine her koyduğunda eli erir, kaldırdığında eski haline döner; ayağını koyduğunda ayağı erir, kaldırdığında eski haline döner.
وَعَنْهُ ﵊: «الصَّعُودُ جَبَلٌ مِنْ نَارٍ يُصَّعَّدُ فِيهِ سَبْعِينَ خَرِيفًا ثُمَّ يَهْوِي كَذَلِكَ فِيهِ أَبَدًا» .
Ondan (aleyhisselâm) şöyle rivayet edilmiştir: «Saûd, içinde yetmiş yıl tırmanılan, sonra da aynı şekilde ebediyen içinde yuvarlanıp düşülen ateşten bir dağdır.»
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى كيفية عناده فقال:
Sonra Yüce Allah onun inadının keyfiyetini anlatarak şöyle buyurdu:
[سورة المدثر (٧٤) : آية ١٨]
[Müddessir Suresi (74): Ayet 18]
إِنَّهُ فَكَّرَ وَقَدَّرَ (١٨)
{ إِنَّهُ فَكَّرَ وَقَدَّرَ (١٨) } “Çünkü o düşündü ve ölçüp biçti.”
يُقَالُ: فَكَّرَ فِي الْأَمْرِ وَتَفَكَّرَ إِذَا نَظَرَ فِيهِ وَتَدَبَّرَ، ثُمَّ لَمَّا تَفَكَّرَ رَتَّبَ فِي قَلْبِهِ كَلَامًا وَهَيَّأَهُ وَهُوَ المراد من قوله: فَقَدَرَ. ثم قال تعالى:
Bir meseleyi inceleyip derinlemesine düşündüğünde 'fekkere fî'l-emr' ve 'tefekkere' denilir. Sonra düşündüğünde kalbinde bir söz tertip edip hazırladı; işte: 'Ve takdir etti (ölçüp biçti)' kavlinden murat da budur. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة المدثر (٧٤) : آية ١٩]
[Müddessir Suresi (74): Ayet 19]
فَقُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ (١٩)
{ فَقُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ (١٩) } “Canı çıksın, nasıl da ölçüp biçti!”
وَهَذَا إِنَّمَا يُذْكَرُ عِنْدَ التَّعَجُّبِ وَالِاسْتِعْظَامِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُمْ: قَتَلَهُ اللَّهُ مَا أَشْجَعَهُ، وَأَخْزَاهُ اللَّهُ مَا أَشْعَرَهُ، وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ قَدْ بَلَغَ الْمَبْلَغَ الَّذِي هُوَ حَقِيقٌ بِأَنْ يُحْسَدَ وَيَدْعُوَ عَلَيْهِ حَاسِدُهُ بِذَلِكَ، وَإِذَا عَرَفْتَ ذلك فنقول إنه يحتمل هاهنا وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ تَعْجِيبٌ مِنْ قُوَّةِ خَاطِرِهِ، يَعْنِي أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ الْقَدْحُ فِي أَمْرِ مُحَمَّدٍ ﵇ بِشُبْهَةٍ أَعْظَمَ وَلَا أَقْوَى مِمَّا ذَكَرَهُ هَذَا الْقَائِلُ وَالثَّانِي: الثَّنَاءُ عَلَيْهِ عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِهْزَاءِ، يَعْنِي أَنَّ هَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ فِي غَايَةِ الرَّكَاكَةِ وَالسُّقُوطِ. ثُمَّ قَالَ:
Bu ifade ancak şaşkınlık ve dehşet anında zikredilir. Tıpkı Arapların: 'Allah canını alsın, ne kadar da cesur!' ve 'Allah onu rezil etsin, ne kadar da iyi şair!' sözleri gibidir. Anlamı şudur: O, haset edilmeye ve hasetçisinin kendisine böyle beddua etmesine layık olan mertebeye ulaşmıştır. Bunu bildiğinde deriz ki, burada iki vecih muhtemeldir: Birincisi: Onun zihninin kuvvetine şaşırmadır; yani Muhammed (aleyhisselâm)'ın davasına, bu söyleyenin zikrettiğinden daha büyük ve daha güçlü bir şüphe ile dil uzatmak mümkün değildir. İkincisi: Alay yoluyla onu övmektir; yani onun bu zikrettiği şey son derece tutarsız ve düşüktür. Sonra şöyle buyurdu:
[سورة المدثر (٧٤) : آية ٢٠]
[Müddessir Suresi (74): Ayet 20]
ثُمَّ قُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ (٢٠)
{ ثُمَّ قُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ (٢٠) } “Sonra tekrar canı çıksın, nasıl da ölçüp biçti!”
وَالْمَقْصُودُ مِنْ كَلِمَةِ، ثُمَّ هاهنا الدَّلَالَةُ عَلَى أَنَّ الدُّعَاءَ عَلَيْهِ فِي الْكَرَّةِ الثانية أبلغ من الأولى. ثم قال:
Buradaki sümme (ثُمَّ) kelimesinden maksat, ikinci defadaki bedduanın birincisinden daha beliğ olduğuna delalet etmektir. Sonra şöyle buyurdu:
[سورة المدثر (٧٤) : آية ٢١]
[Müddessir Suresi (74): Ayet 21]
ثُمَّ نَظَرَ (٢١)
{ ثُمَّ نَظَرَ (٢١) } “Sonra baktı.”
وَالْمَعْنَى أَنَّهُ أَوَّلًا: فَكَّرَ وَثَانِيًا: قَدَّرَ وَثَالِثًا: نَظَرَ فِي ذَلِكَ الْمُقَدَّرِ، فَالنَّظَرُ السَّابِقُ لِلِاسْتِخْرَاجِ، وَالنَّظَرُ اللَّاحِقُ لِلتَّقْدِيرِ، وَهَذَا هُوَ الِاحْتِيَاطُ. فَهَذِهِ الْمَرَاتِبُ الثَّلَاثَةُ مُتَعَلِّقَةٌ بِأَحْوَالِ قَلْبِهِ. / ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ بَعْدَ ذَلِكَ أَحْوَالَ وجهه، فقال:
Anlam şudur: O ilk olarak düşündü, ikinci olarak ölçüp biçti, üçüncü olarak da o ölçüp biçtiği şeye baktı. Önceki bakış [fikir] çıkarmak için, sonraki bakış ise ölçüp biçmek içindir; ihtiyatlı olan da budur. Bu üç mertebe onun kalbinin halleriyle ilgilidir. Sonra Yüce Allah bundan sonra onun yüzünün hallerini niteleyerek şöyle buyurdu:
[سورة المدثر (٧٤) : آية ٢٢]
[Müddessir Suresi (74): Ayet 22]
ثُمَّ عَبَسَ وَبَسَرَ (٢٢)
{ ثُمَّ عَبَسَ وَبَسَرَ (٢٢) } “Sonra yüzünü ekşitti, kaşlarını çattı.”
وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: عَبَسَ وَبَسَرَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ عَارِفًا فِي قَلْبِهِ صِدْقَ مُحَمَّدٍ ﷺ إِلَّا أَنَّهُ كَانَ يَكْفُرُ بِهِ عِنَادًا، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ بَعْدَ أَنْ تَفَكَّرَ وَتَأَمَّلَ قَدَّرَ فِي نفسه كلاما عزم على أنه يظهره ظهرت العبوسة فِي وَجْهِهِ وَلَوْ كَانَ مُعْتَقِدًا صِحَّةَ ذَلِكَ الْكَلَامِ لَفَرِحَ بِاسْتِنْبَاطِهِ وَإِدْرَاكِهِ، وَلَكِنَّهُ لَمَّا لَمْ يَفْرَحْ بِهِ عَلِمْنَا أَنَّهُ كَانَ يَعْلَمُ ضَعْفَ تِلْكَ الشُّبْهَةِ، إِلَّا أَنَّهُ لِشِدَّةِ عِنَادِهِ مَا كَانَ يَجِدُ شُبْهَةً أَجْوَدَ مِنْ تِلْكَ الشُّبْهَةِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ ظَهَرَتِ الْعُبُوسَةُ فِي وَجْهِهِ الثَّانِي: مَا
Birinci Mesele: Bil ki O'nun: { عَبَسَ وَبَسَرَ } “Yüzünü ekşitti, kaşlarını çattı” buyruğu, onun kalbinde Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in doğruluğunu bildiğine, ancak ona inat yüzünden küfrettiğine delalet eder. Buna birkaç vecih delalet etmektedir: Birincisi: O, düşünüp taşındıktan sonra içinde ortaya koymaya azmettiği bir söz tasarlayınca yüzünde asıklık belirdi. Şayet o sözün doğruluğuna inanmış olsaydı, onu çıkarıp kavradığı için sevinirdi. Fakat sevinmediğine göre anladık ki o şüphenin zayıflığını biliyordu; ancak aşırı inadından dolayı o şüpheden daha iyisini bulamıyordu. İşte bu sebepten yüzünde asıklık belirdi. İkincisi:
رُوِيَ أَنَّ الْوَلِيدَ مَرَّ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ يَقْرَأُ حم السَّجْدَةَ فَلَمَّا وَصَلَ إِلَى قَوْلِهِ: فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَثَمُودَ [فُصِّلَتْ: ١٣] أَنْشَدَهُ الْوَلِيدُ بِاللَّهِ وَبِالرَّحِمِ أَنْ يَسْكُتَ،
Şöyle rivayet edilmiştir: Velîd, Hâ Mîm es-Secde'yi okumakta olan Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in yanından geçti; [Resûlullah] O'nun: { فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَثَمُودَ } “Eğer yüz çevirirlerse de ki: Sizi Âd ve Semûd'un yıldırımı gibi bir yıldırımla uyardım!” [Fussilet 13] kavline ulaşınca, Velîd susması için ona Allah ve akrabalık adına yalvardı.
وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ يَعْلَمُ أَنَّهُ مَقْبُولُ الدُّعَاءِ صَادِقُ اللَّهْجَةِ، وَلَمَّا رَجَعَ الْوَلِيدُ قَالَ لَهُمْ: وَاللَّهِ لَقَدْ سَمِعْتُ مِنْ مُحَمَّدٍ آنِفًا كَلَامًا مَا هُوَ مِنْ كَلَامِ الْإِنْسِ وَلَا مِنْ كَلَامِ الْجِنِّ، إِنَّ لَهُ لَحَلَاوَةً، وَإِنَّ عَلَيْهِ لَطَلَاوَةً، وَإِنَّهُ لَيَعْلُو وَمَا يُعْلَى عَلَيْهِ، فَقَالَتْ قُرَيْشٌ: صَبَأَ الْوَلِيدُ وَلَوْ صَبَأَ لَتَصْبَأَنَّ قُرَيْشٌ كُلُّهَا. فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ: أَنَا أكفيكموه، ثم دخل عليه محزونا فقال مالك: يَا ابْنَ الْأَخِ؟ فَقَالَ: إِنَّكَ قَدْ صَبَوْتَ لِتُصِيبَ مِنْ طَعَامِ مُحَمَّدٍ وَأَصْحَابِهِ وَهَذِهِ
Bu durum, onun duasının kabul edildiğini ve sözünün doğru olduğunu bildiğine delalet eder. Velîd geri döndüğünde onlara şöyle dedi: 'Vallahi az önce Muhammed'den öyle bir söz işittim ki o ne insan sözüdür ne de cin sözü. Şüphesiz onun bir tatlılığı vardır, üzerinde bir parlaklık vardır; o muhakkak üstün gelir, ona asla üstün gelinemez!' Bunun üzerine Kureyş: 'Velîd dinden çıktı; eğer o dinden çıkarsa Kureyş'in tamamı dinden çıkar' dedi. Ebû Cehil: 'Onun hakkından ben gelirim' dedi, sonra üzgün bir halde yanına girdi ve: 'Neyin var ey kardeşimin oğlu?' dedi. O da: 'Sen Muhammed ve ashabının yemeğinden tatmak için dininden döndün; işte
قُرَيْشٌ تَجْمَعُ لَكَ مَالًا لِيَكُونَ ذَلِكَ عِوَضًا مِمَّا تَقْدِرُ أَنْ تَأْخُذَ مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ، فَقَالَ: وَاللَّهِ مَا يَشْبَعُونَ فَكَيْفَ أَقْدِرُ أَنْ آخُذَ مِنْهُمْ مَالًا، وَلَكِنِّي تَفَكَّرْتُ فِي أَمْرِهِ كَثِيرًا فَلَمْ أَجِدْ شَيْئًا يَلِيقُ بِهِ إِلَّا أَنَّهُ سَاحِرٌ، فَأَقُولُ اسْتِعْظَامُهُ لِلْقُرْآنِ وَاعْتِرَافُهُ بِأَنَّهُ لَيْسَ مِنْ كَلَامِ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ فِي ادِّعَاءِ السِّحْرِ مُعَانِدًا لِأَنَّ السِّحْرَ يَتَعَلَّقُ بِالْجِنِّ وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ كَانَ يَعْلَمُ أَنَّ أَمْرَ السِّحْرِ مَبْنِيٌّ عَلَى الْكُفْرِ بِاللَّهِ، وَالْأَفْعَالِ الْمُنْكَرَةِ، وَكَانَ مِنَ الظَّاهِرِ أَنَّ مُحَمَّدًا لَا يَدْعُو إِلَّا إِلَى اللَّهِ، فَكَيْفَ يَلِيقُ بِهِ السِّحْرُ؟ فَثَبَتَ بِمَجْمُوعِ هَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّهُ إِنَّمَا عَبَسَ وَبَسَرَ لِأَنَّهُ كَانَ يَعْلَمُ أَنَّ الَّذِي يَقُولُهُ كَذِبٌ وَبُهْتَانٌ.
Kureyş, Muhammed'in ashabından alabileceğin şeye karşılık olsun diye sana mal topluyor' dedi. Bunun üzerine [Velîd]: 'Vallahi onlar doymuyorlar ki, ben onlardan nasıl mal alabilirim! Fakat onun durumu hakkında çok düşündüm ve ona büyücü olmasından başka uygun bir şey bulamadım' dedi. Derim ki: Onun Kur'an'ı yüceltmesi ve onun cin ya da insan sözü olmadığını itiraf etmesi, büyü iddiasında inatçı olduğuna delalet eder; zira büyü cinlerle ilgilidir. Üçüncüsü: O, büyü işinin Allah'ı inkâr etmeye ve çirkin fiillere dayandığını biliyordu; Muhammed'in ise ancak Allah'a davet ettiği aşikârdı, öyleyse büyü ona nasıl yakışabilirdi? Bütün bu vecihlerle sabit oldu ki o, sadece söylediği şeyin yalan ve iftira olduğunu bildiği için yüzünü ekşitti ve kaşlarını çattı.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ اللَّيْثُ: عَبَسَ يَعْبَسُ فَهُوَ عَابِسٌ إِذَا قَطَبَ مَا بَيْنَ عَيْنَيْهِ، فَإِنْ أَبْدَى عَنْ أَسْنَانِهِ فِي عُبُوسِهِ قِيلَ: كَلَحَ، فَإِنِ اهْتَمَّ لِذَلِكَ وَفَكَّرَ فِيهِ قِيلَ: بَسَرَ، فَإِنْ غَضِبَ مَعَ ذلك قيل: بسل.
İkinci Mesele: Leys şöyle demiştir: İki kaşının arasını çattığında 'abese ya'bisu fe-hüve âbis' (عَبَسَ يَعْبَسُ فَهُوَ عَابِسٌ) denilir. Yüzünü asarken dişlerini gösterirse 'keleha' (كَلاَحَ) denilir; eğer buna kederlenip üzerinde düşünürse 'besera' (بَسَرَ) denilir; bununla birlikte öfkelenirse 'besele' (بَسَلَ) denilir.
[سورة المدثر (٧٤) : الآيات ٢٣ الى ٢٤]
[Müddessir Suresi (74): Ayetler 23-24]
ثُمَّ أَدْبَرَ وَاسْتَكْبَرَ (٢٣) فَقالَ إِنْ هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ يُؤْثَرُ (٢٤)
{ ثُمَّ أَدْبَرَ وَاسْتَكْبَرَ (٢٣) فَقالَ إِنْ هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ يُؤْثَرُ (٢٤) } “Sonra sırtını döndü ve büyüklük tasladı. 'Bu, [eskilerden] aktarılan bir büyüden başkası değildir' dedi.”
أَدْبَرَ عَنْ سَائِرِ النَّاسِ إِلَى أَهْلِهِ وَاسْتَكْبَرَ أَيْ تَعَظَّمَ عَنِ الْإِيمَانِ فَقَالَ: إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ وَإِنَّمَا ذَكَرَهُ بِفَاءِ التَّعْقِيبِ لِيُعْلَمَ أَنَّهُ لَمَّا وَلَّى وَاسْتَكْبَرَ ذَكَرَ هَذِهِ الشُّبْهَةَ، وَفِي قَوْلِهِ: يُؤْثَرُ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مِنْ قَوْلِهِمْ أَثَرْتُ الْحَدِيثَ آثَرَهُ أَثَرًا إِذَا حَدَّثْتَ بِهِ عَنْ قَوْمٍ فِي آثارهم، أي بعد ما مَاتُوا هَذَا هُوَ الْأَصْلُ، ثُمَّ صَارَ بِمَعْنَى/ الرِّوَايَةِ عَمَّنْ كَانَ وَالثَّانِي: يُؤْثَرُ عَلَى جَمِيعِ السِّحْرِ، وَعَلَى هَذَا يَكُونُ هُوَ مِنَ الْإِيثَارِ. ثم قال:
Diğer insanlardan yüz çevirip ailesine döndü ve kibirlendi, yani imana karşı büyüklük tasladı da: 'Bu, aktarılan bir büyüden başkası değildir' dedi. Bunu takip bildiren 'fe' (فَ) harfiyle zikretmesi, onun yüz çevirip büyüklük taslar taslamaz bu şüpheyi dile getirdiğinin bilinmesi içindir. O'nun: { يُؤْثَرُ } “aktarılan” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Bir topluluktan, onların ardından yani öldükten sonra bir söz anlattığında söylenen 'esertü'l-hadîse âsüruhû eseran' (أَثَرْتُ الْحَدِيثَ آثُرُهُ أَثَرًا) sözünden gelmesidir; asıl olan budur, sonradan kimden olursa olsun 'rivayet etmek' manasına gelmiştir. İkincisi: Bütün büyülere üstün tutulan [anlamında] olmasıdır; buna göre bu, îsâr (tercih etme/üstün tutma) kökünden gelir. Sonra şöyle buyurdu:
[سورة المدثر (٧٤) : آية ٢٥]
[Müddessir Suresi (74): Ayet 25]
إِنْ هَذَا إِلاَّ قَوْلُ الْبَشَرِ (٢٥)
{ إِنْ هَذَا إِلاَّ قَوْلُ الْبَشَرِ (٢٥) } “Bu, insan sözünden başkası değildir.”
وَالْمَعْنَى أَنَّ هَذَا قَوْلُ الْبَشَرِ، يُنْسَبُ ذَلِكَ إِلَى أَنَّهُ مُلْتَقَطٌ مِنْ كَلَامِ غَيْرِهِ، وَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَمَا قَالَ لَتَمَكَّنُوا مِنْ مُعَارَضَتِهِ إِذْ طَرِيقَتُهُمْ فِي مَعْرِفَةِ اللُّغَةِ مُتَقَارِبَةٌ.
Anlam şudur: Bu, başkasının sözünden derlenmiş olduğuna nispet edilen bir insan sözüdür. Şayet mesele onun dediği gibi olsaydı, dili bilmedeki yöntemleri birbirine yakın olduğu için ona karşı bir benzerini getirmeye güç yetirebilirlerdi.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْوَلِيدَ إِنَّمَا كَانَ يَقُولُ هَذَا الْكَلَامَ عِنَادًا مِنْهُ، لِأَنَّهُ رُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ لَمَّا سَمِعَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ (حم السَّجْدَةَ) وَخَرَجَ مِنْ عِنْدِ الرَّسُولِ ﵇ قَالَ: سَمِعْتُ مِنْ مُحَمَّدٍ كَلَامًا لَيْسَ مِنْ كَلَامِ الْإِنْسِ وَلَا مِنْ كَلَامِ الْجِنِّ، وَإِنَّ لَهُ لَحَلَاوَةً وَإِنَّ عَلَيْهِ لَطَلَاوَةً وَأَنَّهُ يَعْلُو وَلَا يُعْلَى عَلَيْهِ، فَلَمَّا أَقَرَّ بِذَلِكَ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ علمنا أن الذي قاله هاهنا مِنْ أَنَّهُ قَوْلُ الْبَشَرِ، إِنَّمَا ذَكَرَهُ عَلَى سَبِيلِ الْعِنَادِ وَالتَّمَرُّدِ لَا عَلَى سَبِيلِ الِاعْتِقَادِ. ثم قال:
Bil ki bu söz, Velîd'in bu sözü ancak inadından dolayı söylediğine delalet eder. Çünkü ondan rivayet edildiğine göre o, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den Hâ Mîm es-Secde'yi dinleyip Resûl'ün (aleyhisselâm) yanından çıktığında: 'Muhammed'den öyle bir söz işittim ki o ne insan sözüdür ne de cin sözü; şüphesiz onun bir tatlılığı vardır, üzerinde bir parlaklık vardır; o üstün gelir, ona üstün gelinemez' demiştir. İlk başta bunu ikrar ettiğine göre anladık ki onun burada söylediği 'Bu insan sözüdür' ifadesini bir inanç olarak değil, sırf inat ve serkeşlik yoluyla zikretmiştir. Sonra şöyle buyurdu:
[سورة المدثر (٧٤) : آية ٢٦]
[Müddessir Suresi (74): Ayet 26]
سَأُصْلِيهِ سَقَرَ (٢٦)
{ سَأُصْلِيهِ سَقَرَ (٢٦) } “Ben onu Sekar'a sokacağım.”
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: سَقَرَ اسْمٌ لِلطَّبَقَةِ السَّادِسَةِ مِنْ جَهَنَّمَ، وَلِذَلِكَ لَا يَنْصَرِفُ للتعريف والتأنيث. ثم قال:
İbn Abbâs şöyle demiştir: Sekar (سَقَر), cehennemin altıncı tabakasının ismidir; bu sebeple marife (belirli) ve müennes (dişil) olmasından ötürü gayri munsarıftır (tenvin ve kesre almaz). Sonra şöyle buyurdu:
[سورة المدثر (٧٤) : آية ٢٧]
[Müddessir Suresi (74): Ayet 27]
وَما أَدْراكَ ما سَقَرُ (٢٧)
{ وَما أَدْراكَ ما سَقَرُ (٢٧) } “Sekar'ın ne olduğunu sen ne bileceksin?”
الغرض التهويل. ثم قال:
Maksat dehşet vermektir. Sonra şöyle buyurdu:
[سورة المدثر (٧٤) : آية ٢٨]
[Müddessir Suresi (74): Ayet 28]
لَا تُبْقِي وَلا تَذَرُ (٢٨)
{ لَا تُبْقِي وَلا تَذَرُ (٢٨) } “[O], ne geride bir şey bırakır ne de [azap etmeden] vazgeçer.”
وَاخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: هُمَا لَفْظَانِ مُتَرَادِفَانِ مَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ، وَالْغَرَضُ مِنَ التَّكْرِيرِ التَّأْكِيدُ وَالْمُبَالَغَةُ كَمَا يُقَالُ: صَدَّ عَنِّي وَأَعْرَضَ عَنِّي. وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: لَا بُدَّ مِنَ الْفَرْقِ، ثُمَّ ذَكَرُوا وُجُوهًا أَحَدُهَا: أَنَّهَا لَا تُبْقِي مِنَ الدَّمِ وَاللَّحْمِ وَالْعَظْمِ شيئا فإذا أعيدوا خلقا جديدا فلا تَذَرُ أَنْ تُعَاوِدَ إِحْرَاقَهُمْ بِأَشَدَّ مِمَّا كَانَتْ، وَهَكَذَا أَبَدًا، وَهَذَا رِوَايَةُ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عباس وثانيها: لا تبقي مِنَ الْمُسْتَحِقِّينَ لِلْعَذَابِ إِلَّا عَذَّبَتْهُمْ، ثُمَّ لَا تَذَرُ مِنْ أَبْدَانِ أُولَئِكَ الْمُعَذَّبِينَ شَيْئًا إِلَّا أَحْرَقَتْهُ وَثَالِثُهَا: لَا تُبْقِي مِنْ أَبْدَانِ الْمُعَذَّبِينَ شَيْئًا، ثُمَّ إِنَّ تِلْكَ النِّيرَانَ لَا تَذَرُ مِنْ قُوَّتِهَا وَشِدَّتِهَا شَيْئًا إِلَّا وَتَسْتَعْمِلُ تِلْكَ القوة والشدة في تعذيبهم. ثم قال:
[Âlimler bu konuda] ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bir kısmı şöyle demiştir: Bunlar eş anlamlı iki lafız olup anlamları birdir; tekrardan maksat, tıpkı 'benden yüz çevirdi ve benden uzaklaştı' denilmesi gibi pekiştirme ve mübalağadır. Bir kısmı da: 'Mutlaka bir fark olmalıdır' demiş, ardından [birtakım] vecihler zikretmişlerdir. Birincisi: O, kandan, etten ve kemikten hiçbir şey bırakmaz; onlar yeniden yaratıldıklarında ise onları öncekinden daha şiddetli bir şekilde yakıp kavurmayı terk etmez ve bu böylece ebediyen sürer. Bu, Atâ'nın İbn Abbâs'tan rivayetidir. İkincisi: Azabı hak edenlerden hiç kimseyi bırakmayıp azap eder; sonra o azap edilenlerin bedenlerinden de hiçbir şey bırakmayıp yakar. Üçüncüsü: Azap edilenlerin bedenlerinden hiçbir şey bırakmaz; sonra o ateşler gücünden ve şiddetinden hiçbir şeyi esirgemeyip o gücü ve şiddeti onlara azap etmede kullanır. Sonra şöyle buyurdu:
[سورة المدثر (٧٤) : آية ٢٩]
[Müddessir Suresi (74): Ayet 29]
لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ (٢٩)
{ لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ (٢٩) } “İnsanın derisini kavurup karartandır.”
وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي اللَّوَّاحَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ اللَّيْثُ: لَاحَهُ الْعَطَشُ وَلَوَّحَهُ إِذَا غَيَّرَهُ، فَاللَّوَّاحَةُ هِيَ الْمُغَيِّرَةُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: تُسَوِّدُ الْبَشَرَةَ بِإِحْرَاقِهَا وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَالْأَصَمِّ: أَنَّ مَعْنَى اللَّوَّاحَةِ أَنَّهَا تَلُوحُ لِلْبَشَرِ مِنْ مَسِيرَةِ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ: وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِمَنْ يَرى [النَّازِعَاتِ: ٣٦] وَلَوَّاحَةٌ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ: مِنْ لَاحَ الشَّيْءُ يَلُوحُ إِذَا لَمَعَ نَحْوَ الْبَرْقِ، وَطَعَنَ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْوَجْهِ فِي الْوَجْهِ الْأَوَّلِ، وَقَالُوا: إِنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَصِفَهَا بِتَسْوِيدِ الْبَشَرَةِ مَعَ قَوْلِهِ إِنَّهَا لَا تُبْقِي وَلَا تَذَرُ.
Birinci Mesele: Levvâha (لَوَّاحَة) hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Leys şöyle demiştir: Susuzluk onu değiştirdiğinde { لَاحَهُ الْعَطَشُ وَلَوَّحَهُ } denir. Dolayısıyla levvâha, değiştiren [karartan] demektir. Ferrâ şöyle demiştir: [O], yakmak suretiyle deriyi karartır. İkinci görüş ise Hasan ve el-Asam'ın görüşüdür: Levvâhanın anlamı, onun beş yüz yıllık mesafeden insanlara görünmesidir; bu, O'nun: { وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِمَنْ يَرى } [Nâziât 36] “Gören kimse için cehennem apaçık ortaya konduğu zaman” kavli gibidir. Bu görüşe göre levvâha; bir şey şimşek misali parıldayıp göründüğünde kullanılan { لَاحَ الشَّيْءُ يَلُوحُ } ifadesindendir. Bu görüşü savunanlar birinci görüşe itiraz etmiş ve şöyle demişlerdir: Ateşin ne bırakıp ne terk ettiğini söyledikten sonra onu deriyi karartmakla nitelemesi caiz olmaz.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قرئ: لَوَّاحَةٌ نصبا على الاختصاص للتهويل. ثم قال:
İkinci Mesele: Korku ve dehşeti vurgulamak amacıyla ihtisas (özgüleme) üzere nasb ile { لَوَّاحَةً } şeklinde de okunmuştur. Sonra şöyle buyurdu:
[سورة المدثر (٧٤) : آية ٣٠]
[Müddessir Suresi (74): Ayet 30]
عَلَيْها تِسْعَةَ عَشَرَ (٣٠)
{ عَلَيْها تِسْعَةَ عَشَرَ (٣٠) } “Üzerinde on dokuz [görevli melek] vardır.”
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda [birtakım] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمَعْنَى أَنَّهُ يَلِي أَمْرَ تِلْكَ النَّارِ، وَيَتَسَلَّطُ عَلَى أَهْلِهَا تِسْعَةَ عَشَرَ مَلَكًا، وَقِيلَ: تِسْعَةَ عَشَرَ صِنْفًا، وَقِيلَ: تِسْعَةَ عَشَرَ صَفًّا. وَحَكَى الْوَاحِدِيُّ عَنِ الْمُفَسِّرِينَ: أَنَّ خَزَنَةَ النَّارِ تِسْعَةَ عَشَرَ مَالِكٌ، وَمَعَهُ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ أَعْيُنُهُمْ كَالْبَرْقِ، وَأَنْيَابُهُمْ كَالصَّيَاصِي، وَأَشْعَارُهُمْ تَمَسُّ أَقْدَامَهُمْ، يَخْرُجُ لَهَبُ النَّارِ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ، مَا بَيْنَ مَنْكِبَيْ أَحَدِهِمْ مَسِيرَةُ سَنَةٍ، يَسَعُ كَفَّ أَحَدِهِمْ مِثْلُ رَبِيعَةَ وَمُضَرَ، نُزِعَتْ مِنْهُمُ الرَّأْفَةُ وَالرَّحْمَةُ، يَأْخُذُ أَحَدُهُمْ سَبْعِينَ أَلْفًا فِي كَفِّهِ وَيَرْمِيهِمْ حَيْثُ أَرَادَ مِنْ جَهَنَّمَ.
Birinci Mesele: Anlam şudur: O ateşin idaresini yürüten ve oranın ehline musallat kılınan on dokuz melektir. On dokuz sınıf olduğu da söylenmiştir; on dokuz saf olduğu da söylenmiştir. Vâhidî müfessirlerden şöyle nakletmiştir: Ateşin bekçileri on dokuzdur; [başlarında] Mâlik ve beraberinde on sekiz [melek] vardır. Gözleri şimşek gibi, azı dişleri kale burçları/sivri boynuzlar gibi, saçları ayaklarına değmektedir; ağızlarından ateş alevi çıkar. Onlardan birinin iki omzu arası bir yıllık mesafedir. Birinin avucu Rebîa ve Mudar [kabileleri] kadarını içine alır. Kendilerinden şefkat ve merhamet sökülüp alınmıştır; onlardan biri avucuna yetmiş bin kişiyi alır ve onları cehennemin dilediği yerine fırlatır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرَ أَرْبَابُ الْمَعَانِي فِي تَقْدِيرِ هَذَا الْعَدَدِ وُجُوهًا أَحَدُهَا: وَهُوَ الْوَجْهُ الَّذِي تَقَوَّلَهُ أَرْبَابُ الْحِكْمَةِ أَنَّ سَبَبَ فَسَادِ النَّفْسِ الْإِنْسَانِيَّةِ فِي قُوَّتِهَا النَّظَرِيَّةِ وَالْعَمَلِيَّةِ هُوَ الْقُوَى الْحَيَوَانِيَّةُ وَالطَّبِيعِيَّةُ.
İkinci Mesele: Mânâ ehli bu sayının takdirinde [birtakım] vecihler zikretmişlerdir. Birincisi: Hikmet ehlinin ileri sürdüğü şu görüştür: İnsan nefsinin nazarî ve amelî gücündeki bozulmanın sebebi hayvanî ve tabiî kuvvetlerdir.
أَمَّا الْقُوَى الْحَيَوَانِيَّةُ فَهِيَ: الْخَمْسَةُ الظَّاهِرَةُ، وَالْخَمْسَةُ الْبَاطِنَةُ، وَالشَّهْوَةُ وَالْغَضَبُ، وَمَجْمُوعُهُمَا اثْنَتَا عَشْرَةَ.
Hayvanî kuvvetlere gelince bunlar: Beş dış duyu, beş iç duyu, şehvet ve öfkedir; bunların toplamı on ikidir.
وَأَمَّا الْقُوَى الطَّبِيعِيَّةُ فَهِيَ: الْجَاذِبَةُ وَالْمَاسِكَةُ وَالْهَاضِمَةُ وَالدَّافِعَةُ وَالْغَاذِيَةُ وَالنَّامِيَةُ وَالْمُوَلِّدَةُ، وَهَذِهِ سَبْعَةٌ، فَالْمَجْمُوعُ تِسْعَةَ عَشَرَ، فَلَمَّا كَانَ مَنْشَأُ الْآفَاتِ هُوَ هَذِهِ التِّسْعَةَ عَشَرَ، لَا جَرَمَ كَانَ عَدَدُ الزَّبَانِيَةِ هَكَذَا وَثَانِيهَا: أَنَّ
Tabiî kuvvetlere gelince bunlar da: Çekici, tutucu, sindirici, defedici, besleyici, büyütücü ve üretici kuvvettir. Bunlar da yedidir; toplamı on dokuz eder. Afetlerin kaynağı bu on dokuz [kuvvet] olunca zebanilerin sayısının da böyle olması kaçınılmaz olmuştur. İkincisi:
أَبْوَابَ جَهَنَّمَ سَبْعَةٌ، فَسِتَّةٌ مِنْهَا لِلْكُفَّارِ، وَوَاحِدٌ لِلْفُسَّاقِ، ثُمَّ إِنَّ الْكُفَّارَ يَدْخُلُونَ النَّارَ لِأُمُورٍ ثَلَاثَةٍ: تَرْكِ الِاعْتِقَادِ وَتَرْكِ الْإِقْرَارِ وَتَرْكِ الْعَمَلِ، فَيَكُونُ لِكُلِّ بَابٍ مِنْ تِلْكَ الْأَبْوَابِ السِّتَّةِ ثَلَاثَةٌ وَالْمَجْمُوعُ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ، وَأَمَّا بَابُ الْفُسَّاقِ فَلَيْسَ هُنَاكَ زَبَانِيَةٌ بِسَبَبِ تَرْكِ الِاعْتِقَادِ وَلَا بِسَبَبِ تَرْكِ الْقَوْلِ، بَلْ لَيْسَ إِلَّا بِسَبَبِ تَرْكِ الْعَمَلِ، فَلَا يَكُونُ عَلَى بَابِهِمْ إِلَّا زَبَانِيَةٌ وَاحِدَةٌ فَالْمَجْمُوعُ تِسْعَةَ عَشَرَ وَثَالِثُهَا: أَنَّ السَّاعَاتِ أَرْبَعَةٌ وَعِشْرُونَ خَمْسَةٌ مِنْهَا مَشْغُولَةٌ بِالصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ فَيَبْقَى مِنْهَا تِسْعَةَ عَشَرَ مَشْغُولَةٌ بِغَيْرِ الْعِبَادَةِ، فَلَا جَرَمَ صَارَ عَدَدُ الزَّبَانِيَةِ تِسْعَةَ عَشَرَ.
Cehennemin kapıları yedidir; bunların altısı kâfirler, biri ise fasıklar içindir. Kâfirler ateşe üç şeyden ötürü girerler: İtikadı terk etmek, ikrarı terk etmek ve ameli terk etmek. Dolayısıyla bu altı kapının her biri için üç [görevli] olur ve toplamı on sekiz eder. Fasıkların kapısına gelince, orada itikadı terk etmekten ötürü veya sözü [ikrarı] terk etmekten ötürü bir zebani yoktur; bilakis sadece ameli terk etmekten ötürü vardır. Dolayısıyla onların kapısında sadece bir tek zebani bulunur; böylece toplam on dokuz eder. Üçüncüsü: [Bir gündeki] saatler yirmi dörttür; bunların beşi beş vakit namazla meşguldür, geriye ibadet dışı şeylerle meşgul olunan on dokuz saat kalır. Bundan dolayı zebanilerin sayısı on dokuz olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قِرَاءَةُ أَبِي جَعْفَرٍ وَيَزِيدَ وَطَلْحَةَ بْنِ سُلَيْمَانَ عَلَيْها تِسْعَةَ عَشَرَ عَلَى تَقْطِيعِ فَاعِلَانِ، قَالَ ابْنُ جِنِّي فِي الْمُحْتَسَبِ: وَالسَّبَبُ أَنَّ الِاسْمَيْنِ كَاسْمٍ وَاحِدٍ، فَكَثُرَتِ الْحَرَكَاتُ، فَأُسْكِنَ أَوَّلُ الثَّانِي لِلتَّخْفِيفِ، وَجَعَلَ ذَلِكَ أَمَارَةَ الْقُوَّةِ اتِّصَالَ أَحَدِ الِاسْمَيْنِ بِصَاحِبِهِ، وَقَرَأَ أَنَسُ بن مالك تِسْعَةَ عَشَرَ قال أبو حاتم: هذه القراءة لا تعرف لَهَا وَجْهًا، إِلَّا أَنْ يَعْنِيَ: تِسْعَةَ أَعْشُرٍ جَمْعَ عَشِيرٍ مِثْلَ يَمِينٍ وَأَيْمُنٍ، وَعَلَى هَذَا يكون المجموع تسعين.
Üçüncü Mesele: Ebû Ca'fer, Yezîd ve Talha b. Süleymân'ın kıraati, fâilân vezninde kesme ile { عَلَيْها تِسْعَةَ عَشْرَ } şeklindedir. İbn Cinnî el-Muhteseb'de şöyle demiştir: Bunun sebebi, iki ismin tek bir isim gibi olması ve harekelerin çoğalmasıdır; bu yüzden hafifletmek için ikincisinin ilk harfi sakin kılınmış ve bu, iki ismin birbirine kuvvetle bitiştiğinin bir alameti yapılmıştır. Enes b. Mâlik ise { تِسْعَةَ عُشُرٍ } şeklinde okumuştur. Ebû Hâtim şöyle demiştir: Bu kıraatin, 'yemîn' kelimesinin çoğulunun 'eymün' gelmesi gibi 'aşîr' kelimesinin çoğulu olan 'dokuz aşîr' anlamına gelmesi dışında bilinen bir izahı yoktur. Buna göre toplam doksan olur.
[سورة المدثر (٧٤) : آية ٣١]
[Müddessir Suresi (74): Ayet 31]
وَما جَعَلْنا أَصْحابَ النَّارِ إِلاَّ مَلائِكَةً وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلاَّ فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَيَزْدادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيماناً وَلا يَرْتابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْمُؤْمِنُونَ وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكافِرُونَ مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلاً كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلاَّ هُوَ وَما هِيَ إِلاَّ ذِكْرى لِلْبَشَرِ (٣١)
{ وَما جَعَلْنا أَصْحابَ النَّارِ إِلاَّ مَلائِكَةً وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلاَّ فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَيَزْدادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيماناً وَلا يَرْتابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْمُؤْمِنُونَ وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكافِرُونَ مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلاً كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلاَّ هُوَ وَما هِيَ إِلاَّ ذِكْرى لِلْبَشَرِ (٣١) } “Biz cehennemin bekçilerini ancak meleklerden kıldık. Onların sayısını da inkâr edenler için bir imtihandan başka bir şey yapmadık ki kendilerine kitap verilenler kesin bilgiye ulaşsın, iman edenlerin imanı artsın, kendilerine kitap verilenler ile müminler şüpheye düşmesin ve kalplerinde hastalık bulunanlar ile inkârcılar: 'Allah bu misalle neyi murat etti?' desinler. İşte böylece Allah dilediğini sapkınlıkta bırakır, dilediğini de doğru yola iletir. Rabbinin ordularını ancak Kendisi bilir. Bu, insan için bir öğütten başka bir şey değildir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما جَعَلْنا أَصْحابَ النَّارِ إِلَّا مَلائِكَةً رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: عَلَيْها تِسْعَةَ عَشَرَ [المدثر: ٣٠] قَالَ أَبُو جَهْلٍ: لِقُرَيْشٍ ثَكِلَتْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ، قَالَ ابْنُ أَبِي كَبْشَةَ: إِنَّ خَزَنَةَ النَّارِ تِسْعَةَ عَشَرَ وَأَنْتُمُ الْجَمْعُ/ الْعَظِيمُ، أَيَعْجَزُ كُلُّ عَشَرَةٍ منكم أن يبطشوا برجل منهم! فَقَالَ أَبُو الْأَشَدِّ بْنُ أُسَيْدِ بْنِ كَلَدَةَ الْجُمَحِيُّ وَكَانَ شَدِيدَ الْبَطْشِ: أَنَا أَكْفِيكُمْ سَبْعَةَ عَشَرَ وَاكْفُونِي أَنْتُمُ اثْنَيْنَ! فَلَمَّا قَالَ أَبُو الأشد بن أسيد ذَلِكَ، قَالَ الْمُسْلِمُونَ وَيْحَكُمْ لَا تُقَاسُ الْمَلَائِكَةُ بِالْحَدَّادِينَ! فَجَرَى هَذَا مَثَلًا فِي كُلِّ شَيْئَيْنِ لَا يُسَوَّى بَيْنَهُمَا، وَالْمَعْنَى لَا تُقَاسُ الْمَلَائِكَةُ بِالسَّجَّانِينَ وَالْحَدَّادُ، السَّجَّانُ الَّذِي يَحْبِسُ النَّارَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: وَما جَعَلْنا أَصْحابَ النَّارِ إِلَّا مَلائِكَةً وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا جَعَلَهُمْ مَلَائِكَةً لِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: لِيَكُونُوا بِخِلَافِ جِنْسِ الْمُعَذَّبِينَ، لِأَنَّ الْجِنْسِيَّةَ مَظَنَّةُ الرَّأْفَةِ وَالرَّحْمَةِ، وَلِذَلِكَ بُعِثَ الرَّسُولُ الْمَبْعُوثُ إِلَيْنَا مِنْ جِنْسِنَا لِيَكُونَ لَهُ رَأْفَةً وَرَحْمَةً بِنَا وَثَانِيهَا:
Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما جَعَلْنا أَصْحابَ النَّارِ إِلَّا مَلائِكَةً } “Biz cehennemin bekçilerini ancak meleklerden kıldık” kavli: Rivayet edildiğine göre Cenâb-ı Hakk'ın: { عَلَيْها تِسْعَةَ عَشَرَ } [Müddessir 30] “Üzerinde on dokuz vardır” kavli nazil olduğunda Ebû Cehil Kureyş'e: 'Analarınız sizi yitirsin! İbn Ebî Kebşe cehennem bekçilerinin on dokuz olduğunu söylüyor; siz ise kalabalık bir topluluksunuz! Sizden onar kişinin onlardan bir adamı yakalayıp alt etmeye gücü yetmez mi!' dedi. Bunun üzerine son derece zorba ve güçlü olan Ebu'l-Eşedd b. Üseyd b. Kelede el-Cumehî: 'On yedisine karşı ben size yeterim, iki tanesine karşı da siz bana yetiverin!' dedi. Ebu'l-Eşedd b. Üseyd bunu söyleyince Müslümanlar: 'Yazıklar olsun size! Melekler zindancılarla kıyaslanamaz!' dediler. Bu söz, birbirine denk olmayan her iki şey için bir darbımesel haline geldi. Mânâ: Melekler gardiyanlarla ve zindancılarla kıyaslanamaz; zindancı, ateşi hapseden gardiyandır. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَما جَعَلْنا أَصْحابَ النَّارِ إِلَّا مَلائِكَةً } “Biz cehennemin bekçilerini ancak meleklerden kıldık” [ayetini] indirdi. Bil ki Allah Teâlâ onları [birtakım] sebeplerden ötürü meleklerden kılmıştır: Birincisi: Azap edilenlerin cinsinden farklı olsunlar diyedir. Çünkü aynı cinsten olmak şefkat ve merhamet ihtimali taşır. İşte bu yüzden bize gönderilen elçi, bize şefkat ve merhamet göstersin diye bizim cinsimizden gönderilmiştir. İkincisi:
أَنَّهُمْ أَبْعَدُ الْخَلْقِ عَنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَقْوَاهُمْ عَلَى الطَّاعَاتِ الشَّاقَّةِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ قُوَّتَهُمْ أَعْظَمُ مِنْ قُوَّةِ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ، فَإِنْ قِيلَ: ثَبَتَ فِي الْأَخْبَارِ، أَنَّ الْمَلَائِكَةَ مَخْلُوقُونَ مِنَ النُّورِ، وَالْمَخْلُوقُ مِنَ النُّورِ كَيْفَ يُطِيقُ الْمُكْثَ فِي النَّارِ؟ قُلْنَا: مَدَارُ الْقَوْلِ فِي إِثْبَاتِ الْقِيَامَةِ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى قَادِرًا عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ، فَكَمَا أَنَّهُ لَا اسْتِبْعَادَ فِي أَنْ يَبْقَى الْحَيُّ فِي مِثْلِ ذَلِكَ الْعَذَابِ الشَّدِيدِ أَبَدَ الْآبَادِ وَلَا يَمُوتُ، فَكَذَا لَا اسْتِبْعَادَ فِي بَقَاءِ الْمَلَائِكَةِ هُنَاكَ من غير ألم.
Onlar, Allah Teâlâ'ya isyan etmekten yaratılmışların en uzak olanı ve meşakkatli itaatlere en güçlü olanlarıdır. Üçüncüsü: Onların gücü cinlerin ve insanların gücünden daha büyüktür. Eğer: 'Haberlerde meleklerin nurdan yaratıldığı sabittir; nurdan yaratılan bir varlık ateşte kalmaya nasıl güç yetirir?' denilirse, deriz ki: Kıyametin ispatına dair sözün esası, Allah Teâlâ'nın bütün mümkinâta kadir olması üzerine kuruludur. Nasıl ki bir canlının böylesine şiddetli bir azap içinde ebediyen kalıp ölmemesi akıldan uzak değilse, meleklerin de orada acı çekmeksizin kalması aynı şekilde akıldan uzak değildir.
[في قوله تعالى وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إلى قوله مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا] ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَيَزْدادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيماناً وَلا يَرْتابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْمُؤْمِنُونَ وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكافِرُونَ مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
[Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ } kavlinden { مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا } kavline kadar olan kısım hakkında] Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَيَزْدادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيماناً وَلا يَرْتابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْمُؤْمِنُونَ وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكافِرُونَ مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا } “Onların sayısını da inkâr edenler için bir imtihandan başka bir şey yapmadık ki kendilerine kitap verilenler kesin bilgiye ulaşsın, iman edenlerin imanı artsın, kendilerine kitap verilenler ile müminler şüpheye düşmesin ve kalplerinde hastalık bulunanlar ile inkârcılar: 'Allah bu misalle neyi murat etti?' desinler.” Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذَا الْعَدَدُ إِنَّمَا صَارَ سَبَبًا لِفِتْنَةِ الْكُفَّارِ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْكُفَّارَ يَسْتَهْزِئُونَ، يَقُولُونَ:
Birinci Mesele: Bu sayı kâfirler için iki yönden bir fitne (sınama) sebebi olmuştur. Birincisi: Kâfirler alay ederek şöyle derler:
لِمَ لَمْ يَكُونُوا عِشْرِينَ، وَمَا الْمُقْتَضَى لِتَخْصِيصِ هَذَا الْعَدَدِ بِالْوُجُودِ؟ الثَّانِي: أَنَّ الْكُفَّارَ يَقُولُونَ هَذَا الْعَدَدُ الْقَلِيلُ كَيْفَ يَكُونُونَ وَافِينَ بِتَعْذِيبِ أَكْثَرِ خَلْقِ الْعَالَمِ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ مِنْ أَوَّلِ مَا خَلَقَ اللَّهُ إِلَى قِيَامِ الْقِيَامَةِ؟ وَأَمَّا أَهْلُ الْإِيمَانِ فَلَا يَلْتَفِتُونَ إِلَى هَذَيْنِ السُّؤَالَيْنِ.
'Niçin yirmi olmadılar ve bu sayının varlıkla tahsis edilmesini gerektiren şey nedir?' İkincisi: Kâfirler şöyle derler: 'Bu az sayıdaki [melek], Allah'ın yarattığı ilk andan kıyametin kopmasına kadar cinlerden ve insanlardan oluşan âlem halkının çoğuna azap etmeye nasıl yetecektir?' İman ehline gelince onlar bu iki soruya iltifat etmezler.
أَمَّا السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: فَلِأَنَّ جُمْلَةَ الْعَالَمِ مُتَنَاهِيَةٌ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ لِلْجَوَاهِرِ الْفَرْدَةِ الَّتِي مِنْهَا تَأَلَّفَتْ جُمْلَةُ هَذَا الْعَالَمِ عَدَدٌ مُعَيَّنٌ، وَعِنْدَ ذَلِكَ يَجِيءُ ذَلِكَ السُّؤَالُ، وَهُوَ أَنَّهُ لِمَ خَصَّصَ ذَلِكَ الْعَدَدَ بِالْإِيجَادِ، وَلَمْ يَزِدْ عَلَى ذَلِكَ الْعَدَدِ جَوْهَرٌ آخَرُ وَلَمْ يُنْقِصْ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي إِيجَادِ الْعَالَمِ، فَإِنَّهُ لَمَّا كَانَ الْعَالَمُ مُحْدَثًا وَالْإِلَهُ قَدِيمًا، فَقَدْ تَأَخَّرَ الْعَالَمُ عَنِ الصَّانِعِ بِتَقْدِيرِ مُدَّةٍ غَيْرِ مُتَنَاهِيَةٍ، فَلِمَ لَمْ يَحْدُثِ/ الْعَالَمُ قَبْلَ أَنْ حَدَثَ بِتَقْدِيرِ لَحْظَةٍ أَوْ بَعْدَ أَنْ وُجِدَ بِتَقْدِيرِ لَحْظَةٍ؟ وَكَذَا الْقَوْلُ فِي تقدير كل واحد من المحدثات بزمانه المعنى، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَجْسَامِ بِأَجْزَائِهِ الْمَحْدُودَةِ الْمَعْدُودَةِ، وَلَا جَوَابَ عَنْ شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ إِلَّا بِأَنَّهُ قَادِرٌ مُخْتَارٌ، وَالْمُخْتَارُ لَهُ أَنْ يُرَجِّحَ الشَّيْءَ عَلَى مِثْلِهِ مِنْ غَيْرِ عِلَّةٍ، وَإِذَا كَانَ هَذَا الْجَوَابُ هُوَ الْمُعْتَمَدُ فِي خَلْقِ جُمْلَةِ الْعَالَمِ، فَكَذَا فِي تَخْصِيصِ زَبَانِيَةِ النَّارِ بِهَذَا الْعَدَدِ.
Birinci soruya gelince: Çünkü âlemin bütünü sonludur; bu âlemin bütününün kendisinden meydana geldiği bölünemez parçaların (cevher-i ferdlerin) mutlaka belirli bir sayısı olmalıdır. Bu durumda şu soru gelir: 'Neden o sayıyı var etmekle tahsis etti de o sayıya başka bir cevher eklemedi veya eksiltmedi?' Âlemin icadı hakkındaki söz de böyledir; zira âlem sonradan yaratılmış (muhdes), İlah ise ezelî (kadîm) olduğuna göre, âlem Sanatkâr'dan sonsuz bir süre takdiriyle sonra gelmiştir. Öyleyse âlem var olduğu andan bir lahza önce veya var olduğu andan bir lahza sonra neden yaratılmadı? Yaratılmışların her birinin belirli zamanıyla ve cisimlerin her birinin sınırlı ve sayılı parçalarıyla takdir edilmesi hakkındaki söz de böyledir. Bütün bunlara, O'nun dilediğini yapan mutlak irade sahibi bir fâil (kâdir-i muhtâr) olduğu ve irade sahibinin bir şeyi benzerine hiçbir illet olmaksızın tercih edebileceği cevabından başka bir cevap yoktur. Bu cevap bütün âlemin yaratılışında itimat edilen esas olduğuna göre, ateş zebanilerinin bu sayıyla tahsis edilmesinde de böyledir.
وَأَمَّا السُّؤَالُ الثَّانِي: فَضَعِيفٌ أَيْضًا، لِأَنَّهُ لَا يَبْعُدُ فِي قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يُعْطِيَ هَذَا الْعَدَدَ مِنَ الْقُدْرَةِ وَالْقُوَّةِ مَا يَصِيرُونَ بِهِ قَادِرِينَ عَلَى تَعْذِيبِ جُمْلَةِ الْخَلْقِ، وَمُتَمَكِّنِينَ مِنْ ذَلِكَ مِنْ غَيْرِ خَلَلٍ، وَبِالْجُمْلَةِ فَمَدَارُ هَذَيْنِ السُّؤَالَيْنِ عَلَى الْقَدْحِ فِي كَمَالِ قُدْرَةِ اللَّهِ، فَأَمَّا مَنِ اعْتَرَفَ بِكَوْنِهِ تعالى قادرا على مالا نِهَايَةَ لَهُ مِنَ الْمَقْدُورَاتِ، وَعَلِمَ أَنَّ أَحْوَالَ الْقِيَامَةِ عَلَى خِلَافِ أَحْوَالِ الدُّنْيَا زَالَ عَنْ قَلْبِهِ هَذِهِ الِاسْتِبْعَادَاتُ بِالْكُلِّيَّةِ.
İkinci soruya gelince, o da zayıftır; zira Allah Teâlâ'nın bu sayıdaki [meleğe], kendisiyle bütün yaratılmışlara azap etmeye güç yetirecekleri ve hiçbir aksama olmaksızın buna muktedir olacakları bir kudret ve kuvvet vermesi O'nun kudretine uzak değildir. Hâsılı, bu iki sorunun dayanağı Allah'ın kudretinin kemaline dil uzatmaktır. Allah Teâlâ'nın hadsiz hesapsız مقدورات (kudret yetirilen şeyler) üzerine kâdir olduğunu itiraf eden ve kıyamet ahvalinin dünya ahvalinin aksine olduğunu bilen kimsenin kalbinden ise bu tür akıldan uzak görmeler tamamen silinip gider.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى قَدْ يُرِيدُ الْإِضْلَالَ بِهَذِهِ الْآيَةِ، قَالَ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ الْأَصْلِيَّ إِنَّمَا هُوَ فِتْنَةُ الْكَافِرِينَ، أَجَابَتِ الْمُعْتَزِلَةُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: الْمُرَادُ مِنَ الْفِتْنَةِ تَشْدِيدُ التَّعَبُّدِ لِيَسْتَدِلُّوا وَيَعْرِفُوا أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى أَنْ يقوي هؤلاء التسعة عشر على مالا يَقْوَى عَلَيْهِ مِائَةُ أَلْفِ مَلَكٍ أَقْوِيَاءَ وَثَانِيهَا: قَالَ الْكَعْبِيُّ: الْمُرَادُ مِنَ الْفِتْنَةِ الِامْتِحَانُ حَتَّى يُفَوِّضَ الْمُؤْمِنُونَ حِكْمَةَ التَّخْصِيصِ بِالْعَدَدِ الْمُعَيَّنِ إِلَى عِلْمِ الْخَالِقِ سُبْحَانَهُ، وَهَذَا مِنَ الْمُتَشَابِهِ الَّذِي أُمِرُوا بِالْإِيمَانِ بِهِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْفِتْنَةِ مَا وَقَعُوا فِيهِ مِنَ الْكُفْرِ بِسَبَبِ تَكْذِيبِهِمْ بِعَدَدِ الْخَزَنَةِ، وَالْمَعْنَى إِلَّا فِتْنَةً عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُكَذِّبُوا بِهِ، وَلِيَقُولُوا مَا قَالُوا، وَذَلِكَ عُقُوبَةٌ لَهُمْ عَلَى كُفْرِهِمْ، وَحَاصِلُهُ رَاجِعٌ إِلَى تَرْكِ الْأَلْطَافِ وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ لَا نِزَاعَ فِي شَيْءٍ مِمَّا ذَكَرْتُمْ، إِلَّا أَنَّا نَقُولُ: هَلْ لِإِنْزَالِ هَذِهِ الْمُتَشَابِهَاتِ أَثَرٌ فِي تَقْوِيَةِ دَاعِيَةِ الْكُفْرِ، أَمْ لَا؟ فَإِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ أَثَرٌ فِي تَقْوِيَةِ دَاعِيَةِ الْكُفْرِ، كَانَ إِنْزَالُهَا كَسَائِرِ الْأُمُورِ الْأَجْنَبِيَّةِ، فَلَمْ يَكُنْ لِلْقَوْلِ بِأَنَّ إِنْزَالَ هَذِهِ الْمُتَشَابِهَاتِ فِتْنَةٌ لِلَّذِينِ كَفَرُوا وَجْهٌ الْبَتَّةَ، وَإِنْ كَانَ لَهُ أَثَرٌ فِي تَقْوِيَةِ دَاعِيَةِ الْكُفْرِ، فَقَدْ حَصَلَ الْمَقْصُودُ، لِأَنَّهُ إِذَا تَرَجَّحَتْ دَاعِيَةُ الْفِعْلِ، صَارَتْ دَاعِيَةُ التَّرْكِ مَرْجُوحَةً، وَالْمَرْجُوحُ يَمْتَنِعُ أَنْ يُؤَثِّرَ، فَالتَّرْكُ يَكُونُ مُمْتَنِعَ الْوُقُوعِ، فَيَصِيرُ الْفِعْلُ وَاجِبَ الْوُقُوعِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ إِنْزَالِ هَذَا الْمُتَشَابِهِ أُمُورٌ أَرْبَعَةٌ. أَوَّلُهَا: لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَثَانِيهَا: وَيَزْدادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيماناً وَثَالِثُهَا: وَلا يَرْتابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْمُؤْمِنُونَ وَرَابِعُهَا: وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın [bazen] saptırmayı irade edebileceğini söyleyenler bu ayeti delil getirmişler ve şöyle demişlerdir: Çünkü Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا } kavli, asıl maksadın kâfirlerin fitnesi olduğuna delalet eder. Mu'tezile buna [birtakım] vecihlerle cevap vermiştir. Birincisi: Cübbâî şöyle demiştir: Fitneden kasat, delil getirip Allah Teâlâ'nın bu on dokuz [meleğe] yüz bin güçlü meleğin bile güç yetiremeyeceği şeye güç verebileceğini bilsinler diye sorumluluğu (taabbüdü) ağırlaştırmaktır. İkincisi: Kâ'bî şöyle demiştir: Fitneden kasat imtihandır; ta ki müminler belirli bir sayıyla tahsis edilmenin hikmetini Yüce Yaratıcı'nın ilmine havale etsinler; bu da kendilerine inanmaları emredilen müteşabihlerdendir. Üçüncüsü: Fitneden murat, bekçilerin sayısını yalanlamaları sebebiyle içine düştükleri küfürdür. Anlam şudur: [Biz onların sayısını] kâfirler aleyhine bir fitne olsun, onu yalanlasınlar ve söylediklerini söylesinler diye yaptık. Bu da onların inkârlarına bir cezadır ve özü itibarıyla lütufları (el-eltâf) terk etmeye racidir. Cevap: Zikrettiğiniz şeylerin hiçbirinde ihtilaf yoktur; ancak biz şöyle deriz: Bu müteşabihlerin indirilmesinin küfür saikini güçlendirmede bir etkisi var mıdır, yok mudur? Şayet küfür saikini güçlendirmede bir etkisi yoksa, bunların indirilmesi diğer alakasız hususlar gibi olur; dolayısıyla bu müteşabihlerin indirilmesinin inkâr edenler için bir fitne olduğunu söylemenin hiçbir tutar tarafı kalmaz. Eğer küfür saikini güçlendirmede bir etkisi varsa maksat hâsıl olmuştur; çünkü fiil saiki ağır basınca terk etme saiki zayıf kalır; zayıf olanın tesir etmesi ise imkânsızdır, dolayısıyla terk etmenin vuku bulması imkânsızlaşır ve fiilin vuku bulması zorunlu hale gelir. Doğrusunu Allah bilir. Bil ki Allah Teâlâ bu müteşabihin indirilmesindeki maksadın dört husus olduğunu beyan etmiştir. Birincisi: { لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verilenler kesin bilgiye ulaşsın”, ikincisi: { وَيَزْدادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيماناً } “İman edenlerin imanı artsın”, üçüncüsü: { وَلا يَرْتابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْمُؤْمِنُونَ } “Kendilerine kitap verilenler ile müminler şüpheye düşmesin”, dördüncüsü ise: { وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ }
مَرَضٌ وَالْكافِرُونَ مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا
{ مَرَضٌ وَالْكافِرُونَ مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا } “Kalplerinde hastalık bulunanlar ve inkârcılar: 'Allah bu misalle neyi murat etti?' desinler [diyedir].”
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَاتِ لَا يَتَلَخَّصُ إِلَّا بِسُؤَالَاتٍ وَجَوَابَاتٍ:
Bil ki bu ayetlerin tefsirinden maksat ancak birtakım sorular ve cevaplarla özetlenebilir:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لَفْظُ الْقُرْآنِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ افْتِتَانَ الْكُفَّارِ بِعَدَدِ الزَّبَانِيَةِ سَبَبًا لِهَذِهِ الْأُمُورِ الْأَرْبَعَةِ، فَمَا الْوَجْهُ فِي ذَلِكَ؟ وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ مَا جَعَلَ افْتِتَانَهُمْ بِالْعَدَدِ سَبَبًا لِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ وَبَيَانُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: التَّقْدِيرُ:
Birinci Soru: Kur'an'ın lafzı, Allah Teâlâ'nın, kâfirlerin zebanilerin sayısıyla fitneye düşmelerini bu dört hususun sebebi kıldığına delalet etmektedir; peki bunun izahı nedir? Cevap: O, onların bu sayıyla fitneye düşmelerini bu şeylerin sebebi kılmamıştır; bunun açıklaması iki yöndendir. Birincisi: Takdir şöyledir:
وَمَا جَعَلْنَا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا، وَإِلَّا لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ/ أُوتُوا الْكِتَابَ، كَمَا يُقَالُ: فَعَلْتُ كَذَا لِتَعْظِيمِكَ وَلِتَحْقِيرِ عَدُوِّكَ، قَالُوا: وَالْعَاطِفَةُ قَدْ تُذْكَرُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ تَارَةً. وَقَدْ تُحْذَفُ أُخْرَى الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا هُوَ أَنَّهُ وَمَا جَعَلْنَا عِدَّتَهُمْ إِلَّا تِسْعَةَ عَشَرَ إِلَّا أَنَّهُ وَضَعَ فِتْنَةً لِلَّذِينِ كَفَرُوا مَوْضِعَ تِسْعَةَ عَشَرَ كَأَنَّهُ عَبَّرَ عَنِ الْمُؤَثِّرِ بِاللَّفْظِ الدَّالِّ عَلَى الْأَثَرِ، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ هَذَا الْأَثَرَ مِنْ لَوَازِمِ ذَلِكَ الْمُؤَثِّرِ.
Tıpkı 'bunu sana tazim etmek ve düşmanını hakir kılmak için yaptım' denilmesi gibi: 'Biz onların sayısını ancak kâfirler için bir fitne olsun diye ve kendilerine kitap verilenler kesin bilgiye ulaşsın diye yaptık' [takdirindedir]. Dediler ki: Atıf harfi bu makamda bazen zikredilir, bazen de hazfedilir. İkincisi: O'nun: { وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا } kavlinden murat, 'Biz onların sayısını on dokuzdan başkası kılmadık' demektir; ancak 'on dokuz' yerine 'kâfirler için bir fitne' ifadesini koymuştur; sanki bu eserin o müessirin gereklerinden olduğuna dikkat çekmek üzere, müessiri esere delalet eden lafızla ifade etmiştir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا وَجْهُ تَأْثِيرِ إِنْزَالِ هَذَا الْمُتَشَابِهِ فِي اسْتِيقَانِ أَهْلِ الْكِتَابِ؟ الْجَوَابُ: مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ هَذَا الْعَدَدَ لَمَّا كَانَ مَوْجُودًا فِي كِتَابِهِمْ، ثُمَّ إِنَّهُ ﵇ أَخْبَرَ عَلَى وَفْقِ ذَلِكَ مِنْ غَيْرِ سَابِقَةِ دِرَاسَةٍ وَتَعَلُّمٍ، فَظَهَرَ أَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا حَصَلَ بِسَبَبِ الْوَحْيِ مِنَ السَّمَاءِ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِمُحَمَّدٍ ﷺ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ يَزْدَادُونَ بِهِ إِيمَانًا وَثَانِيهَا: أَنَّ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ كَانَا مُحَرَّفَيْنِ، فَأَهْلُ الْكِتَابِ كَانُوا يَقْرَءُونَ فِيهِمَا أَنَّ عَدَدَ الزَّبَانِيَةِ هُوَ هَذَا الْقَدْرُ، وَلَكِنَّهُمْ مَا كَانُوا يُعَوِّلُونَ عَلَى ذَلِكَ كُلَّ التَّعْوِيلِ لِعِلْمِهِمْ بِتَطَرُّقِ التَّحْرِيفِ إِلَى هَذَيْنِ الْكِتَابَيْنِ، فَلَمَّا سَمِعُوا ذَلِكَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَوِيَ إِيمَانُهُمْ بِذَلِكَ وَاسْتَيْقَنُوا أَنَّ ذَلِكَ الْعَدَدَ هُوَ الْحَقُّ وَالصِّدْقُ وَثَالِثُهَا: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَعْلَمُ مِنْ حَالِ قُرَيْشٍ أَنَّهُ مَتَى أَخْبَرَهُمْ بِهَذَا الْعَدَدِ الْعَجِيبِ، فَإِنَّهُمْ يَسْتَهْزِئُونَ بِهِ وَيَضْحَكُونَ مِنْهُ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَسْتَهْزِئُونَ بِهِ فِي إِثْبَاتِ التَّوْحِيدِ وَالْقُدْرَةِ وَالْعِلْمِ، مَعَ أَنَّ تِلْكَ الْمَسَائِلَ أَوْضَحُ وَأَظْهَرُ فَكَيْفَ فِي ذِكْرِ هَذَا الْعَدَدِ الْعَجِيبِ؟ ثُمَّ إِنَّ اسْتِهْزَاءَهُمْ بِرَسُولِ اللَّهِ وَشِدَّةَ سُخْرِيَتِهِمْ بِهِ مَا مَنَعَهُ مِنْ إِظْهَارِ هَذَا الْحَقِّ، فَعِنْدَ هَذَا يَعْلَمُ كُلُّ أَحَدٍ أَنَّهُ لَوْ كَانَ غَرَضُ مُحَمَّدٍ ﷺ طَلَبَ الدُّنْيَا وَالرِّيَاسَةَ لَاحْتَرَزَ عَنْ ذِكْرِ هَذَا الْعَدَدِ الْعَجِيبِ، فَلَمَّا ذَكَرَهُ مَعَ عِلْمِهِ بِأَنَّهُمْ لَا بُدَّ وأن يستهزءوا بِهِ عَلِمَ كُلُّ عَاقِلٍ أَنَّ مَقْصُودَهُ مِنْهُ إِنَّمَا هُوَ تَبْلِيغُ الْوَحْيِ، وَأَنَّهُ مَا كَانَ يُبَالِي فِي ذَلِكَ لَا بِتَصْدِيقِ الْمُصَدِّقِينَ وَلَا بِتَكْذِيبِ الْمُكَذِّبِينَ.
İkinci Soru: Bu müteşabihin indirilmesinin Ehl-i Kitab'ın kesin bilgiye (yakîne) ulaşmasındaki tesirinin izahı nedir? Cevap: [Bunun izahı] birkaç vecihledendir. Birincisi: Bu sayı onların kitaplarında mevcut olup Resûlullah (aleyhisselâm) daha önce bir ders ve öğrenim görmeksizin buna uygun olarak haber verince, bunun semadan gelen vahiy sebebiyle gerçekleştiği ortaya çıkmıştır; böylece Ehl-i Kitap'tan Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e iman etmiş olanların bununla imanı artar. İkincisi: Tevrat ve İncil tahrif edilmişti; bu yüzden Ehl-i Kitap o iki kitapta zebanilerin sayısının bu miktar olduğunu okuyorlar, fakat bu iki kitaba tahrif girdiğini bildikleri için buna tam olarak güvenemiyorlardı. Bunu Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den işitince buna olan imanları kuvvetlendi ve bu sayının hak ve doğru olduğuna kesin olarak inandılar. Üçüncüsü: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Kureyş'in halinden biliyordu ki kendilerine bu şaşırtıcı sayıyı haber verdiğinde onunla alay edecek ve ona güleceklerdir; zira onlar tevhidin, kudretin ve ilmin ispatı gibi çok daha açık ve aşikâr meselelerde dahi onunla alay ediyorlardı, nerede kaldı bu şaşırtıcı sayının zikredilmesi! Sonra onların Resûlullah ile alay etmeleri ve onu şiddetle küçümsemeleri, onu bu hakkı açıklamaktan alıkoymamıştır. İşte bu noktada herkes bilir ki şayet Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in gayesi dünyayı ve reisliği talep etmek olsaydı, bu şaşırtıcı sayıyı zikretmekten sakınırdı. Onların mutlaka kendisiyle alay edeceklerini bildiği halde bunu zikredince, her akıl sahibi anladı ki onun bundan maksadı ancak vahyi tebliğ etmektir ve o, bu hususta ne tasdik edenlerin tasdikine ne de yalanlayanların yalanlamasına aldırış etmemektedir.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا تَأْثِيرُ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ فِي ازْدِيَادِ إِيمَانِ الْمُؤْمِنِينَ؟ الْجَوَابُ: أَنَّ الْمُكَلَّفَ مَا لَمْ يَسْتَحْضِرْ كَوْنَهُ تَعَالَى عَالِمًا بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ غَنِيًّا عَنْ جَمِيعِ الْحَادِثَاتِ مُنَزَّهًا عن الكذب والحلف لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَنْقَادَ لِهَذِهِ الْعِدَّةِ وَيَعْتَرِفَ بِحَقِيقَتِهَا، فَإِذَا اشْتَغَلَ بِاسْتِحْضَارِ تِلْكَ الدَّلَائِلِ ثُمَّ جَعَلَ الْعِلْمَ الْإِجْمَالِيَّ بِأَنَّهُ صَادِقٌ لَا يَكْذِبُ حَكِيمٌ لَا يَجْهَلُ دَافِعًا لِلتَّعَجُّبِ الْحَاصِلِ فِي الطَّبْعِ مِنْ هَذَا الْعَدَدِ الْعَجِيبِ فَحِينَئِذٍ يُمْكِنُهُ أَنْ يُؤْمِنَ بِحَقِيقَةِ هَذَا الْعَدَدِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُؤْمِنَ يَصِيرُ عِنْدَ اعْتِبَارِ هَذِهِ الْمَقَامَاتِ أشد استحضار لِلدَّلَائِلِ وَأَكْثَرَ انْقِيَادًا لِلدِّينِ، فَالْمُرَادُ بِازْدِيَادِ الْإِيمَانِ هَذَا.
Üçüncü Soru: Bu hadisenin müminlerin imanının artmasındaki tesiri nedir? Cevap: Mükellef kimse, Allah Teâlâ'nın bütün bilinenleri bildiğini, sonradan olan her şeyden müstağni bulunduğunu, yalandan ve yeminden münezzeh olduğunu hatırına getirmedikçe bu sayıya boyun eğemez ve onun hakikatini itiraf edemez. Bu delilleri zikrinde canlı tutmakla meşgul olup O'nun yalan söylemeyen bir doğru sözlü ve bilgisiz kalmayan bir Hakîm olduğuna dair icmâlî bilgisini bu acayip sayı karşısında tabiatta oluşan şaşkınlığı defedici kılınca, işte o vakit bu sayının hakikatine inanabilir. Şüphe yok ki mümin bu makamları dikkate aldığında delilleri daha güçlü biçimde zihninde hazır tutar ve dine daha çok boyun eğer; işte imanın artmasından kasıt budur.
السُّؤَالُ الرَّابِعُ: حَقِيقَةُ الْإِيمَانِ عِنْدَكُمْ لَا تَقْبَلُ الزِّيَادَةَ وَالنُّقْصَانَ فَمَا قَوْلُكُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ؟ الْجَوَابُ: نَحْمِلُهُ عَلَى ثَمَرَاتِ الْإِيمَانِ وَعَلَى آثَارِهِ وَلَوَازِمِهِ.
Dördüncü Soru: Size göre imanın hakikati artma ve eksilmeyi kabul etmez; o halde bu ayet hakkındaki sözünüz nedir? Cevap: Biz bunu imanın meyvelerine, eserlerine ve gereklerine hamlederiz.
السُّؤَالُ الْخَامِسُ: لَمَّا أُثْبِتَ الِاسْتِيقَانُ لِأَهْلِ الْكِتَابِ وَأُثْبِتَ زِيَادَةُ الْإِيمَانِ لِلْمُؤْمِنِينَ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ بَعْدَ ذَلِكَ: وَلا يَرْتابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْمُؤْمِنُونَ؟ الْجَوَابُ: أَنَّ الْمَطْلُوبَ إِذَا كَانَ غَامِضًا دَقِيقَ الْحُجَّةِ كَثِيرَ
Beşinci Soru: Ehl-i Kitap için yakîn (kesin bilgi) sabit kılınıp müminler için de imanın artması sabit kılındığına göre, bundan sonra: { وَلا يَرْتابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْمُؤْمِنُونَ } “Kendilerine kitap verilenler ile müminler şüpheye düşmesin” buyrulmasının faydası nedir? Cevap: Aranan şey kapalı, delili ince ve şüphesi çok
الشُّبْهَةِ، فَإِذَا اجْتَهَدَ الْإِنْسَانُ فِيهِ وَحَصَلَ لَهُ الْيَقِينُ فَرُبَّمَا غَفَلَ عَنْ/ مُقَدِّمَةٍ مِنْ مُقَدِّمَاتِ ذَلِكَ الدَّلِيلِ الدَّقِيقِ، فَيَعُودُ الشَّكُّ وَالشُّبْهَةُ، فَإِثْبَاتُ الْيَقِينِ فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ لَا يُنَافِي طَرَيَانِ الِارْتِيَابِ بَعْدَ ذَلِكَ، فَالْمَقْصُودُ مِنْ إِعَادَةِ هَذَا الْكَلَامِ هُوَ أَنَّهُ حَصَلَ لَهُمْ يَقِينٌ جَازِمٌ، بِحَيْثُ لَا يَحْصُلُ عَقِيبَهُ الْبَتَّةَ شَكٌّ وَلَا رَيْبٌ.
olduğunda; insan onun üzerinde çaba sarf edip yakîn elde etse bile bazen o ince delilin öncüllerinden birini unutabilir ve şüphe ile tereddüt geri dönebilir. Dolayısıyla bazı durumlarda yakînin sabit olması, daha sonra şüphenin arız olmasına engel teşkil etmez. Bu sözün tekrarlanmasından maksat; onların ardından asla hiçbir şüphe ve tereddüdün gelmeyeceği kesin bir yakîne kavuşmuş olmalarıdır.
السُّؤَالُ السَّادِسُ: جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ قَالُوا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ إِنَّهُمُ الْكَافِرُونَ وَذَكَرَ الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ الْبَجَلِيُّ أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ مَكِّيَّةٌ وَلَمْ يَكُنْ بِمَكَّةَ نِفَاقٌ، فَالْمَرَضُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَيْسَ بِمَعْنَى النِّفَاقِ، وَالْجَوَابُ: قَوْلُ الْمُفَسِّرِينَ حَقٌّ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ كَانَ فِي مَعْلُومِ اللَّهِ تَعَالَى أَنَّ النِّفَاقَ سَيَحْدُثُ فَأَخْبَرَ عَمَّا سَيَكُونُ، وَعَلَى هَذَا تَصِيرُ هَذِهِ الْآيَةُ مُعْجِزَةً، لِأَنَّهُ إِخْبَارٌ عَنْ غَيْبٍ سَيَقَعُ، وَقَدْ وَقَعَ عَلَى وَفْقِ الْخَبَرِ فَيَكُونُ مُعْجِزًا، وَيَجُوزُ أَيْضًا أَنْ يُرَادَ بِالْمَرَضِ الشَّكُّ لِأَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ كَانَ أَكْثَرُهُمْ شَاكِّينَ وَبَعْضُهُمْ كَانُوا قَاطِعِينَ بِالْكَذِبِ.
Altıncı Soru: Müfessirlerin cumhuru: { الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde hastalık bulunanlar” kavlinin tefsirinde bunların kâfirler olduğunu söylemişlerdir. Hüseyin b. Fadl el-Becelî ise bu surenin Mekkî olduğunu, Mekke'de ise nifakın bulunmadığını, dolayısıyla bu ayetteki marazın (hastalığın) nifak anlamına gelmediğini zikretmiştir. Cevap: Müfessirlerin sözü haktır; zira nifakın sonradan ortaya çıkacağı Allah Teâlâ'nın malumunda idi, bu sebeple gelecekte olacak şeyi haber vermiştir. Buna göre bu ayet bir mucize olur; çünkü gerçekleşecek bir gaybı haber vermektir ve habere uygun olarak gerçekleşmiştir, dolayısıyla mucizedir. Maraz ile şüphenin kastedilmiş olması da caizdir; çünkü Mekke ehlinin çoğu şüphe içindeydi, bir kısmı ise kesin bir şekilde yalanlıyordu.
السُّؤَالُ السَّابِعُ: هَبْ أَنَّ الِاسْتِيقَانَ وَانْتِفَاءَ الِارْتِيَابِ يَصِحُّ أَنْ يَكُونَا مَقْصُودَيْنِ مِنْ إِنْزَالِ هَذَا الْمُتَشَابِهِ، فَكَيْفَ صَحَّ أَنْ يَكُونَ قَوْلُ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ مَقْصُودًا؟ الْجَوَابُ: أَمَّا عَلَى أَصْلِنَا فَلَا إِشْكَالَ لِأَنَّهُ تَعَالَى يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَيُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ، وسيأتي مريد تَقْرِيرٍ لِهَذَا فِي الْآيَةِ الْآتِيَةِ، وَأَمَّا عِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ فَإِنَّ هَذِهِ الْحَالَةَ لَمَّا وَقَعَتْ أَشْبَهَتِ الْغَرَضَ فِي كَوْنِهِ وَاقِعًا، فَأُدْخِلَ عَلَيْهِ حَرْفُ اللَّامِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ [الْأَعْرَافِ:
Yedinci Soru: Kesin bilgiye ulaşmanın ve şüphenin kalkmasının bu müteşabihin indirilmesindeki maksatlardan olması sahih kabul edilse bile, kâfirlerin ve münafıkların [böyle] söylemesinin maksat olması nasıl sahih olur? Cevap: Bizim usulümüze göre bunda hiçbir müşkillik yoktur; çünkü O Teâlâ dilediğini hidayete erdirir, dilediğini de saptırır; gelecek ayette bunun daha geniş bir açıklaması gelecektir. Mu'tezile'ye göre ise bu durum vuku bulduğunda, gerçekleşmiş olması bakımından maksada benzemiş, bu yüzden başına lâm harfi dahil edilmiştir; bu, O'nun: { وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ } “Andolsun cehennem için yarattık” [A'râf
١٧٩] .
179] kavli gibidir.
السُّؤَالُ الثَّامِنُ: لِمَ سَمَّوْهُ مَثَلًا؟ الْجَوَابُ: أَنَّهُ لَمَّا كَانَ هَذَا الْعَدَدُ عَدَدًا عَجِيبًا ظَنَّ الْقَوْمُ أَنَّهُ رُبَّمَا لَمْ يَكُنْ مُرَادُ اللَّهِ مِنْهُ مَا أَشْعَرَ بِهِ ظَاهِرُهُ بَلْ جَعَلَهُ مَثَلًا لِشَيْءٍ آخَرَ وَتَنْبِيهًا عَلَى مَقْصُودٍ آخَرَ، لَا جَرَمَ سَمَّوْهُ مَثَلًا.
Sekizinci Soru: Onu niçin 'mesel' (misal) diye isimlendirdiler? Cevap: Bu sayı şaşırtıcı bir sayı olunca o topluluk, Allah'ın bununla muradının zahirinin hissettirdiği şey olmayabileceğini, bilakis bunu başka bir şeye misal ve başka bir maksada dikkat çekme kılmış olabileceğini zannetti; bundan dolayı onu 'mesel' diye isimlendirdiler.
السُّؤَالُ التَّاسِعُ: الْقَوْمُ كَانُوا يُنْكِرُونَ كَوْنَ الْقُرْآنِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، فَكَيْفَ قَالُوا: مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا؟ الْجَوَابُ: أَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ، وَهُمُ الْمُنَافِقُونَ فَكَانُوا فِي الظَّاهِرِ مُعْتَرِفِينَ بِأَنَّ الْقُرْآنَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَلَا جَرَمَ قَالُوا ذَلِكَ بِاللِّسَانِ، وَأَمَّا الْكُفَّارُ فَقَالُوهُ عَلَى سَبِيلِ التَّهَكُّمِ أَوْ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِدْلَالِ بِأَنَّ الْقُرْآنَ لَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لَمَا قَالَ مِثْلَ هذا الكلام.
Dokuzuncu Soru: O kavim Kur'an'ın Allah katından olduğunu inkâr ediyordu; peki nasıl: { مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا } “Allah bu misalle neyi murat etti?” dediler? Cevap: Kalplerinde hastalık bulunanlara, yani münafıklara gelince; onlar zahirde Kur'an'ın Allah katından olduğunu ikrar ediyorlardı, bundan dolayı bunu dilleriyle söylediler. Kâfirlere gelince; onlar bunu alay yoluyla yahut Kur'an şayet Allah katından olsaydı böyle bir söz söylemezdi şeklinde delil getirme yoluyla söylemişlerdir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِالْآيَةِ لِلْأَصْحَابِ ظَاهِرٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ قوله: وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ ذَكَرَ فِي آخِرِ الْآيَةِ: وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكافِرُونَ مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا ثُمَّ قَالَ: كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ أَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَدْ ذَكَرُوا الْوُجُوهَ الْمَشْهُورَةَ الَّتِي لَهُمْ أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْإِضْلَالِ مَنْعُ الْأَلْطَافِ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَمَّا اهْتَدَى قَوْمٌ بِاخْتِيَارِهِمْ عِنْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَاتِ وَضَلَّ قَوْمٌ بِاخْتِيَارِهِمْ عِنْدَ نُزُولِهَا أَشْبَهَ ذَلِكَ أَنَّ الْمُؤَثِّرَ فِي ذَلِكَ الِاهْتِدَاءِ وَذَلِكَ الْإِضْلَالِ هُوَ/ هَذِهِ الْآيَاتُ، وَهُوَ كقوله: فَزادَتْهُمْ إِيماناً [التوبة: ١٢٤] وكقوله: فَزادَتْهُمْ رِجْساً [التوبة: ١٢٥] وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: يُضِلُّ وَمِنْ قوله: يَهْدِي حُكْمُ اللَّهُ بِكَوْنِهِ ضَالًّا وَبِكَوْنِهِ مُهْتَدِيًا وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى يُضِلُّهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَنْ دَارِ الثَّوَابِ، وَهَذِهِ الْكَلِمَاتُ مَعَ أَجْوِبَتِهَا تَقَدَّمَتْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي قَوْلِهِ: يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً [الْبَقَرَةِ: ٢٦] .
Cenâb-ı Hakk'ın: { كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “İşte böylece Allah dilediğini sapkınlıkta bırakır, dilediğini de doğru yola iletir” kavli: [Ehl-i Sünnet] ashabımızın bu ayetle delil getirme yönü açıktır; zira O Teâlâ ayetin başında: { وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا } kavlini zikretmiş, sonra ayetin sonunda: { وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكافِرُونَ مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا } buyurmuş, ardından da: { كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ } buyurmuştur. Mu'tezile'ye gelince; onlar kendilerine ait meşhur vecihleri zikretmişlerdir. Birincisi: Saptırmaktan (idlâl) murat, lütufları engellemektir. İkincisi: Bu ayetler indiğinde bir topluluk kendi ihtiyarî tercihiyle hidayete erip bir topluluk da kendi ihtiyarî tercihiyle saptığında; bu durum, o hidayette ve o sapmada müessir olan şeyin bu ayetler olmasına benzemiştir; bu, O'nun: { فَزادَتْهُمْ إِيماناً } [Tevbe 124] “Onların imanını artırmıştır” ve { فَزادَتْهُمْ رِجْساً } [Tevbe 125] “Onların pisliğine pislik katmıştır” kavilleri gibidir. Üçüncüsü: O'nun: { يُضِلُّ } ve { يَهْدِي } kavillerinden murat, Allah'ın onun sapkın olduğuna ve onun hidayette olduğuna hükmetmesidir. Dördüncüsü: Allah Teâlâ'nın kıyamet gününde onları sevap yurdundan uzaklaştırmasıdır (saptırmasıdır). Bu sözler, cevaplarıyla birlikte daha önce Bakara Suresi'nde yer alan: { يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً } [Bakara 26] “O, bununla birçoğunu saptırır, birçoğunu da doğru yola iletir” kavlinde geçmişti.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ فِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: وَهُوَ الْأَوْلَى أَنَّ الْقَوْمَ اسْتَقْبَلُوا ذَلِكَ
Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ } “Rabbinin ordularını ancak Kendisi bilir” kavlinde [birtakım] vecihler vardır: Birincisi ve en evlâ olanı: O kavim bu
الْعَدَدَ، فَقَالَ تَعَالَى: وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ فَهَبْ أَنَّ هَؤُلَاءِ تِسْعَةَ عَشَرَ إِلَّا أَنَّ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مِنَ الْأَعْوَانِ والجنود مالا يَعْلَمُ عَدَدَهُمْ إِلَّا اللَّهُ وَثَانِيهَا: وَمَا يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ لِفَرْطِ كَثْرَتِهَا إِلَّا هُوَ، فَلَا يَعِزُّ عَلَيْهِ تَتْمِيمُ الْخَزَنَةِ عِشْرِينَ وَلَكِنَّ لَهُ فِي هَذَا الْعَدَدِ حِكْمَةً لَا يَعْلَمُهَا الْخَلْقُ وَهُوَ ﷻ يَعْلَمُهَا وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ لَا حَاجَةَ بِاللَّهِ سُبْحَانَهُ فِي تَعْذِيبِ الْكُفَّارِ وَالْفُسَّاقِ إِلَى هَؤُلَاءِ الْخَزَنَةِ، فَإِنَّهُ هُوَ الَّذِي يُعَذِّبُهُمْ فِي الْحَقِيقَةِ، وَهُوَ الَّذِي يَخْلُقُ الْآلَامَ فِيهِمْ، وَلَوْ أَنَّهُ تَعَالَى قَلَّبَ شَعْرَةً فِي عَيْنِ ابْنِ آدَمَ أَوْ سَلَّطَ الْأَلَمَ عَلَى عِرْقٍ وَاحِدٍ مِنْ عُرُوقِ بَدَنِهِ لَكَفَاهُ ذَلِكَ بَلَاءً وَمِحْنَةً، فَلَا يَلْزَمُ مِنْ تَقْلِيلِ عَدَدِ الْخَزَنَةِ قِلَّةُ الْعَذَابِ، فَجُنُودُ اللَّهِ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ لِأَنَّ مَقْدُورَاتِهِ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ.
sayıyı azımsamıştı; bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ } “Rabbinin ordularını ancak Kendisi bilir” buyurdu. Yani farz edelim ki bunlar on dokuz kişidir; fakat onların her birinin sayısını ancak Allah'ın bildiği yardımcıları ve orduları vardır. İkincisi: Aşırı çokluğundan ötürü Rabbinin ordularını ancak Kendisi bilir; dolayısıyla bekçileri yirmiye tamamlamak O'na güç gelmez, fakat O'nun bu sayıda yaratılmışların bilmediği ve ancak Kendisinin (celle celâluhû) bildiği bir hikmeti vardır. Üçüncüsü: Allah Sübhânehu'nun kâfirlere ve fasıklara azap etmede bu bekçilere ihtiyacı yoktur; zira gerçekte onlara azap eden O'dur ve onlardaki acıları yaratan O'dur. Şayet Allah Teâlâ âdemoğlunun gözündeki bir kılı ters çevirse veya bedeninin damarlarından tek bir damara acı musallat etse, bu ona bela ve mihnet olarak yeterdi. Dolayısıyla bekçilerin sayısının azlığından azabın azlığı gerekmez; Allah'ın orduları sonsuzdur, çünkü O'nun kudretinin taalluk ettiği şeyler (makdûrâtı) sonsuzdur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما هِيَ إِلَّا ذِكْرى لِلْبَشَرِ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَما هِيَ إِلَى مَاذَا يَعُودُ؟ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ:
Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما هِيَ إِلَّا ذِكْرى لِلْبَشَرِ } “Bu, insan için bir öğütten başka bir şey değildir” kavlinde { وَما هِيَ } ifadesindeki zamir neye racidir? Bunda iki görüş vardır: Birincisi:
أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى سَقَرَ، وَالْمَعْنَى وَمَا سَقَرُ وَصِفَتُهَا إِلَّا تَذْكِرَةٌ لِلْبَشَرِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى هَذِهِ الْآيَاتِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى هَذِهِ الْمُتَشَابِهَاتِ، وَهِيَ ذِكْرَى لِجَمِيعِ الْعَالَمِينَ، وَإِنْ كَانَ الْمُنْتَفِعُ بها ليس إلا أهل الإيمان.
Sekar'a raci olmasıdır; mânâ: 'Sekar ve onun niteliği insan için bir öğütten başka bir şey değildir' demektir. İkincisi: Bu müteşabihleri içeren bu ayetlere raci olmasıdır; ondan istifade edenler sadece iman ehli olsa da bu, bütün âlemler için bir öğüttür.
[سورة المدثر (٧٤) : الآيات ٣٢ الى ٣٣]
[Müddessir Suresi (74): Ayetler 32-33]
كَلاَّ وَالْقَمَرِ (٣٢) وَاللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ (٣٣)
{ كَلاَّ وَالْقَمَرِ (٣٢) وَاللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ (٣٣) } “Hayır! Andolsun aya, dönüp gittiği zaman geceye...”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: كَلَّا وَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّهُ إِنْكَارٌ بَعْدَ أَنْ جَعَلَهَا ذِكْرًى، أَنْ تَكُونَ لَهُمْ ذِكْرًى لِأَنَّهُمْ لَا يَتَذَكَّرُونَ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ رَدْعٌ لِمَنْ يُنْكِرُ أَنْ يَكُونَ إِحْدَى الْكُبَرِ نَذِيرًا وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ رَدْعٌ لِقَوْلِ أَبِي جَهْلٍ وَأَصْحَابِهِ: إِنَّهُمْ يَقْدِرُونَ عَلَى مُقَاوَمَةِ خَزَنَةِ النَّارِ وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ رَدْعٌ لَهُمْ عَنِ الِاسْتِهْزَاءِ بِالْعُدَّةِ الْمَخْصُوصَةِ.
Sonra Allah Teâlâ: { كَلَّا } “Hayır!” buyurdu. Bunda [birtakım] vecihler vardır: Birincisi: Onu bir öğüt kıldıktan sonra, düşünüp öğüt almadıkları için onların bir öğüt almalarını inkâr ve reddir. İkincisi: [Cehennemin] büyük [musibet]lerden biri ve bir uyarıcı olduğunu inkâr eden kimseye karşı bir caydırmadır (red'dir). Üçüncüsü: Ebû Cehil ve arkadaşlarının ateşin bekçilerine karşı koymaya güç yetirebilecekleri şeklindeki sözlerini bir reddir. Dördüncüsü: Belirli sayıyla alay etmelerinden onları bir menediştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَالْقَمَرِ وَاللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: دَبَرَ وَأَدْبَرَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ كَقَبَلَ وَأَقْبَلَ وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا قِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ إِذَا دَبَرَ،
Sonra Allah Teâlâ: { وَالْقَمَرِ وَاللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ } “Andolsun aya, dönüp gittiği zaman geceye” buyurdu. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Ferrâ ve Zeccâc şöyle demiştir: { دَبَرَ } ile { أَدْبَرَ }, tıpkı { قَبَلَ } ile { أَقْبَلَ } gibi aynı manadadır; { إِذَا دَبَرَ } şeklinde okuyanın kıraati de buna delalet eder.