Binûn

Müddessir Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَرُوِيَ أَنَّ مُجَاهِدًا سَأَلَ ابْنَ عَبَّاسٍ عن قوله: أَدْبَرَ فَسَكَتَ حَتَّى إِذَا أَدْبَرَ اللَّيْلُ قَالَ: يَا مُجَاهِدُ هَذَا حِينَ دَبَرَ اللَّيْلُ،

Rivayet edildiğine göre Mücâhid, İbn Abbâs'a { أَدْبَرَ } kavlini sordu. [İbn Abbâs] gece dönüp gidinceye kadar sustu, sonra şöyle dedi: "Ey Mücâhid, işte bu, gecenin dönüp gittiği (debara'l-leyl) vakittir."

وَرَوَى أَبُو الضُّحَى أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ كَانَ يَعِيبُ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ وَيَقُولُ: إِنَّمَا يَدْبُرُ ظَهْرُ الْبَعِيرِ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَالْقِرَاءَتَانِ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ سَوَاءٌ عَلَى مَا ذَكَرْنَا، وَأَنْشَدَ أَبُو عَلِيٍّ:

Ebu'd-Duhâ ise İbn Abbâs'ın bu kıraati ayıpladığını ve şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Ancak devenin sırtı yaralanır/yağır olur (yedburu)." Vâhidî şöyle demiştir: "Dil ehline göre her iki kıraat de zikrettiğimiz üzere birdir." Ebû Ali de şu beyti okumuştur:

وَأَبَى الَّذِي تَرَكَ الْمُلُوكَ وَجَمْعَهُمْ ... بِصِهَابِ هَامِدَةٍ كَأَمْسِ الدَّابِرِ

"Hükümdarları ve topluluklarını Sıhâb'da / Geçip gitmiş dün gibi sönmüş halde bırakan [Allah], yüz çevirdi."

الْقَوْلُ الثَّانِي: قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَابْنُ قُتَيْبَةَ: دَبَرَ أَيْ جَاءَ بَعْدَ النَّهَارِ، يُقَالُ: دَبَرَنِي أَيْ جَاءَ خَلْفِي وَدَبَرَ اللَّيْلُ أَيْ جَاءَ بَعْدَ النَّهَارِ، قَالَ قُطْرُبٌ: فَعَلَى هَذَا مَعْنَى إِذَا دَبَرَ إِذَا أَقْبَلَ بَعْدَ مُضِيِّ النَّهَارِ.

İkinci görüş: Ebû Ubeyde ve İbn Kuteybe şöyle demiştir: { دَبَرَ }, gündüzün ardından geldi demektir. [Nitekim] "beni takip etti, arkamdan geldi" anlamında "deberanî" ve "gündüzün ardından geldi" anlamında "debere'l-leyl" denilir. Kutrub şöyle demiştir: "Buna göre { إِذَا دَبَرَ } ifadesinin anlamı, gündüz geçip gittikten sonra geldiği zaman demektir."

[سورة المدثر (٧٤) : آية ٣٤]

[Müddessir Suresi (74): Ayet 34]

وَالصُّبْحِ إِذا أَسْفَرَ (٣٤)

{ وَالصُّبْحِ إِذا أَسْفَرَ (٣٤) } “Ağardığı vakit sabaha...”

أَيْ أَضَاءَ،

Yani aydınlandığı [vakit].

وَفِي الْحَدِيثِ: «أَسْفِرُوا بِالْفَجْرِ»

Hadiste de: "Sabah namazını ortalık aydınlandığında kılın (esfirû bi'l-fecr)" [buyrulmuştur].

وَمِنْهُ قَوْلُهُ: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ [عبس: ٣٨] أي مضيئة.

Cenâb-ı Hakk'ın: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ } [Abese 38] “O gün birtakım yüzler parıl parıldır” kavli de bu kabildendir; yani aydınlıktır.

ثم قال تعالى:

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة المدثر (٧٤) : آية ٣٥]

[Müddessir Suresi (74): Ayet 35]

إِنَّها لَإِحْدَى الْكُبَرِ (٣٥)

{ إِنَّها لَإِحْدَى الْكُبَرِ (٣٥) } “Kuşkusuz o (cehennem), büyük [musibet]lerden biridir”

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda [birtakım] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذَا الْكَلَامُ هُوَ جَوَابُ الْقَسَمِ أَوْ تَعْلِيلٌ لِكَلَامٍ وَالْقَسَمُ مُعْتَرَضٌ لِلتَّوْكِيدِ.

Birinci Mesele: Bu kelam yeminin cevabıdır yahut bir sözün gerekçesidir (ta'lildir) ve yemin de pekiştirme (tekit) amacıyla araya girmiştir (mu'tarızadır).

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: أَلِفُ إِحْدَى مَقْطُوعٌ وَلَا تَذْهَبُ فِي الْوَصْلِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ كثير أنه قرأ إنها لإحدى الْكُبَرِ بِحَذْفِ الْهَمْزَةِ كَمَا يُقَالُ: وَيْلُمِّهِ، وَلَيْسَ هَذَا الْحَذْفُ بِقِيَاسٍ وَالْقِيَاسُ التَّخْفِيفُ وَهُوَ أَنْ يُجْعَلَ بَيْنَ بَيْنَ.

İkinci Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: "{ إِحْدَى } kelimesinin elifi [hemze-i] kat'tır ve vasıl halinde düşmez." İbn Kesîr'den, tıpkı "veylummihî" denildiği gibi hemzeyi hazfederek { إِنَّهَا لَإِحْدَى الْكُبَرِ } şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Bu hazif kıyasa uygun değildir; kıyasa uygun olanı teshil (tahfif) yapılması, yani hemzenin iki ses arasında (beyne beyne) kılınmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْكُبَرُ جَمْعُ الْكُبْرَى جُعِلَتْ أَلِفُ التَّأْنِيثِ كَتَاءِ التَّأْنِيثِ فَكَمَا جُمِعَتْ فُعْلَةٌ عَلَى فُعَلٍ جُمِعَتْ فُعْلَى عَلَيْهَا وَنَظِيرُ ذَلِكَ السَّوَافِي جَمْعُ السَّافِيَاءِ وَهُوَ التُّرَابُ الَّذِي سَفَتْهُ الرِّيحُ، وَالْقَوَاصِعُ فِي جَمْعِ الْقَاصِعَاءِ كَأَنَّهُمَا جَمْعُ فَاعِلَةٍ.

Üçüncü Mesele: el-Keşşâf sahibi [Zemahşerî] şöyle demiştir: "{ الْكُبَرُ }, { الْكُبْرَى } kelimesinin çoğuludur; müenneslik elifi müenneslik tası gibi kabul edilmiştir. Nitekim { فُعْلَةٌ } vezni nasıl { فُعَلٌ } vezninde çoğul yapılıyorsa, { فُعْلَى } vezni de onun gibi çoğul yapılmıştır. Bunun bir benzeri, rüzgârın savurduğu toprak anlamına gelen { السَّافِيَاءُ } kelimesinin çoğulu olan { السَّوَافِي } ile { الْقَاصِعَاءُ } kelimesinin çoğulu olan { الْقَوَاصِعُ } kelimeleridir; sanki her ikisi de { فَاعِلَةٌ } vezninin çoğulu gibidir."

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: إِنَّها لَإِحْدَى الْكُبَرِ يَعْنِي أَنَّ سَقَرَ الَّتِي جَرَى ذِكْرُهَا لَإِحْدَى الْكُبَرِ وَالْمُرَادُ مِنَ الْكُبَرِ دَرَكَاتُ جَهَنَّمَ، وَهِيَ سَبْعَةٌ: جَهَنَّمُ، وَلَظَى، وَالْحُطَمَةُ، وَالسَّعِيرُ، وَسَقَرُ، وَالْجَحِيمُ وَالْهَاوِيَةُ، أَعَاذَنَا اللَّهُ منها.

Dördüncü Mesele: { إِنَّها لَإِحْدَى الْكُبَرِ } yani zikri geçen Sekar, büyük [musibet]lerden biridir. "el-Kuber"den maksat ise cehennemin tabakalarıdır (dereke). Onlar da yedi tanedir: Cehennem, Lezâ, Hutame, Saîr, Sekar, Cahîm ve Hâviye'dir; Allah bizi ondan korusun.

[سورة المدثر (٧٤) : آية ٣٦]

[Müddessir Suresi (74): Ayet 36]

نَذِيراً لِلْبَشَرِ (٣٦)

{ نَذِيراً لِلْبَشَرِ (٣٦) } “İnsanlar için bir uyarıcı olarak”

نَذِيرًا تَمْيِيزٌ مِنْ إِحْدَى عَلَى مَعْنَى أَنَّهَا لَإِحْدَى الدَّوَاهِي إِنْذَارًا كَمَا تَقُولُ هِيَ إِحْدَى النِّسَاءِ عَفَافًا، وَقِيلَ: هُوَ حَالٌ، وَفِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ نَذِيرٌ بِالرَّفْعِ خَبَرٌ أَوْ بحذف المبتدأ. ثم قال تعالى:

{ نَذِيرًا } lafzı, tıpkı "O, iffet bakımından kadınlardan biridir" dediğin gibi, "O, uyarma bakımından büyük felaketlerden biridir" manasında { إِحْدَى } lafzından temyizdir. Hal olduğu da söylenmiştir. Übeyy'in kıraatinde merfû olarak { نَذِيرٌ } şeklindedir ki [bu durumda] haberdir veya mübtedanın hazfiyle [merfûdur]. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة المدثر (٧٤) : آية ٣٧]

[Müddessir Suresi (74): Ayet 37]

لِمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَ (٣٧)

{ لِمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَ (٣٧) } “Sizden öne geçmek yahut geride kalmak isteyen kimse için”

وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنْ يَتَقَدَّمَ فِي مَوْضِعِ الرَّفْعِ بالابتداء ولِمَنْ شاءَ خَبَرٌ مُقَدَّمٌ عَلَيْهِ كَقَوْلِكَ: لِمَنْ تَوَضَّأَ أَنْ يُصَلِّيَ، وَمَعْنَاهُ التَّقَدُّمُ وَالتَّأَخُّرُ مُطْلَقَانِ لِمَنْ شَاءَهُمَا مِنْكُمْ، وَالْمُرَادُ بِالتَّقَدُّمِ وَالتَّأَخُّرِ السَّبْقُ إِلَى الْخَيْرِ وَالتَّخَلُّفُ عَنْهُ، وَهُوَ فِي مَعْنَى قَوْلُهُ: فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ [الْكَهْفِ:

Birinci Mesele: Ayetin tefsirinde iki vecih vardır: Birincisi: Tıpkı "abdest alan kimsenin namaz kılması [serbesttir]" sözün gibi, { أَنْ يَتَقَدَّمَ } ibaresi mübteda olarak ref konumunda, { لِمَنْ شاءَ } ise onun öne geçmiş haberidir. Manası: "Sizden dileyen kimse için öne geçmek de geride kalmak da serbest bırakılmıştır." Öne geçmek ve geride kalmaktan maksat ise hayra koşmak ve ondan geri kalmaktır. Bu da Cenâb-ı Hakk'ın: { فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ } [Kehf:

٢٩] الثَّانِي: لِمَنْ شَاءَ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ لِلْبَشَرِ وَالتَّقْدِيرُ: إِنَّهَا نَذِيرٌ لِمَنْ شَاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَ، نَظِيرُهُ وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ [آلِ عِمْرَانَ: ٩٧] .

29] “Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin” kavlinin manasındadır. İkincisi: { لِمَنْ شَاءَ } ifadesi { لِلْبَشَرِ } kavlinden bedeldir; takdiri: "Şüphesiz o, sizden öne geçmek veya geride kalmak isteyen kimse için bir uyarıcıdır" şeklindedir. Bunun bir benzeri: { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ } [Âl-i İmrân 97] “Yoluna gücü yetenlerin o evi haccetmesi Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır” ayetidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُعْتَزِلَةُ احْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى كَوْنِ الْعَبْدِ مُتَمَكِّنًا مِنَ الْفِعْلِ غَيْرَ مَجْبُورٍ عَلَيْهِ وَجَوَابُهُ:

İkinci Mesele: Mu'tezile, kulun fiili yapmaya muktedir olduğu ve buna zorlanmış (mecbur) olmadığı hususunda bu ayetle delil getirmiştir. Bunun cevabı şudur:

أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ مُعَلَّقٌ عَلَى مَشِيئَتِهِ، لَكِنَّ مَشِيئَةَ الْعَبْدِ مُعَلَّقَةٌ عَلَى مَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى لِقَوْلِهِ:

Bu ayet kulun fiilinin kendi dilemesine bağlı olduğuna delalet etmiştir; ancak kulun dilemesi de Allah Teâlâ'nın dilemesine bağlıdır; zira Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ [الْإِنْسَانِ: ٣٠] وَحِينَئِذٍ تَصِيرُ هَذِهِ الْآيَةُ حُجَّةً لَنَا عَلَيْهِمْ، وَذَكَرَ الْأَصْحَابُ عَنْ وَجْهِ الِاسْتِدْلَالِ بِهَذِهِ الْآيَةِ جَوَابَيْنِ آخَرَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ مَعْنَى إِضَافَةِ الْمَشِيئَةِ إِلَى الْمُخَاطَبِينَ التَّهْدِيدُ، كَقَوْلِهِ: فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ [الْكَهْفِ: ٢٩] الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْمَشِيئَةَ لِلَّهِ تَعَالَى عَلَى مَعْنَى لِمَنْ شَاءَ اللَّهُ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ أو يتأخر.

{ وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } [İnsân 30] “Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz”. Dolayısıyla bu durumda bu ayet onlar aleyhine bizim için bir hüccet olur. Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri) bu ayetle delil getirme hususunda iki cevap daha zikretmişlerdir: Birincisi: Dilemenin muhataplara nispet edilmesinin anlamı tehdittir; nitekim { فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ } [Kehf 29] “Dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin” kavlinde olduğu gibidir. İkincisi: Bu dileme Allah Teâlâ'ya aittir; yani "Sizden Allah'ın öne geçmesini veya geride kalmasını dilediği kimse için" manasındadır.

[سورة المدثر (٧٤) : الآيات ٣٨ الى ٣٩]

[Müddessir Suresi (74): Ayetler 38-39]

كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ (٣٨) إِلاَّ أَصْحابَ الْيَمِينِ (٣٩)

{ كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ (٣٨) إِلاَّ أَصْحابَ الْيَمِينِ (٣٩) } “Her nefis kazandığına karşılık bir rehindir; ancak amel defteri sağdan verilenler (ashâb-ı yemîn) müstesna.”

قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : رَهِينَةٌ لَيْسَتْ بِتَأْنِيثِ رَهِينٍ فِي قَوْلِهِ: كُلُّ امْرِئٍ بِما كَسَبَ رَهِينٌ [الطور:

el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: "{ رَهِينَةٌ } lafzı, nefis kelimesinin müennes olmasından ötürü Cenâb-ı Hakk'ın: { كُلُّ امْرِئٍ بِما كَسَبَ رَهِينٌ } [Tûr:

٢١] لِتَأْنِيثِ النَّفْسِ لِأَنَّهُ لَوْ قُصِدَتِ الصِّيغَةُ لَقِيلَ: رَهِينٌ، لِأَنَّ فَعِيلًا بِمَعْنَى مَفْعُولٍ يَسْتَوِي فِيهِ الْمُذَكَّرُ وَالْمُؤَنَّثُ، وَإِنَّمَا هِيَ اسْمٌ بِمَعْنَى الرَّهْنِ كَالشَّتِيمَةِ بِمَعْنَى الشَّتْمِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهْنٌ، وَمِنْهُ بَيْتُ الْحَمَاسَةِ:

21] “Herkes kazandığına karşılık bir rehindir” kavlindeki { رَهِينٌ } kelimesinin müennesi değildir. Çünkü şayet sıfat kalıbı kastedilseydi yine { رَهِينٌ } denilirdi; zira mef'ûl anlamındaki { فَعِيلٌ } vezninde müzekker ile müennes birdir. Aksine o, tıpkı sövme (şetm) anlamındaki { الشَّتِيمَة } gibi rehin (rehn) anlamında bir isimdir. Sanki 'Her nefis kazandığı şeye karşılık bir rehndir' denilmiştir. Hamâse'deki şu beyit de bu kabildendir:

أَبَعْدَ الَّذِي بِالنَّعْفِ نَعْفِ كَوَاكِبِ ... رَهِينَةَ رَمْسٍ ذِي تُرَابٍ وَجَنْدَلِ

"Ne'f'te, Kevâkib tepesinde olan ve topraklı, taşlı bir kabrin rehini haline gelen o kimseden sonra mı?"

كَأَنَّهُ قَالَ: رَهْنٌ رَمْسٌ، وَالْمَعْنَى كُلُّ نَفْسٍ رَهْنٌ بِكَسْبِهَا عِنْدَ اللَّهِ غَيْرُ مَفْكُوكٍ إِلَّا أَصْحَابَ الْيَمِينِ، فَإِنَّهُمْ فَكُّوا عَنْ رِقَابِ أَنْفُسِهِمْ بِسَبَبِ أَعْمَالِهِمُ الْحَسَنَةِ، كَمَا يُخَلِّصُ الرَّاهِنُ رَهْنَهُ بِأَدَاءِ الْحَقِّ، ثُمَّ ذَكَرُوا وُجُوهًا فِي أَنَّ أَصْحَابَ الْيَمِينِ مَنْ هُمْ؟ أَحَدُهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَثَانِيهَا: قَالَ الْكَلْبِيُّ: هُمُ الَّذِينَ قَالَ [فِيهِمُ] اللَّهُ تَعَالَى: «هَؤُلَاءِ فِي الْجَنَّةِ وَلَا أُبَالِي» وَهُمُ الَّذِينَ كَانُوا عَلَى يَمِينِ آدَمَ وَثَالِثُهَا: قَالَ مُقَاتِلٌ: هُمُ الَّذِينَ أُعْطُوا كُتُبَهُمْ بِأَيْمَانِهِمْ لَا يُرْتَهَنُونَ بِذُنُوبِهِمْ فِي النَّارِ وَرَابِعُهَا:

Sanki 'kabrin rehni' demiştir. Manası ise şudur: Ashâb-ı yemîn hariç, her nefis kazandığı şeye karşılık Allah katında [tutulan ve henüz] çözülmemiş bir rehindir. Zira onlar, rehin veren kimsenin borcunu ödeyerek rehnini kurtardığı gibi, güzel amelleri sebebiyle kendi boyunlarını [ve canlarını rehinlikten] kurtarmışlardır. Sonra ashâb-ı yemînin kimler olduğu hususunda vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: İbn Abbâs: "Onlar müminlerdir" demiştir. İkincisi: Kelbî şöyle demiştir: "Onlar, Allah Teâlâ'nın haklarında: 'Bunlar cennettedir ve [hiçbir şeye] aldırmam' buyurduğu ve Âdem'in sağ tarafında bulunan kimselerdir." Üçüncüsü: Mukātil: "Onlar, kitapları sağ taraflarından verilen kimselerdir; günahları yüzünden ateşte rehin tutulmazlar" demiştir. Dördüncüsü:

قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵇ وَابْنُ عُمَرَ: هُمْ أَطْفَالُ الْمُسْلِمِينَ،

Ali b. Ebî Tâlib aleyhisselâm ve İbn Ömer şöyle demişlerdir: "Onlar Müslümanların çocuklarıdır."

قَالَ الْفَرَّاءُ: وَهُوَ أَشْبَهُ بِالصَّوَابِ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: لِأَنَّ الْوِلْدَانَ لَمْ يَكْتَسِبُوا إِثْمًا يَرْتَهِنُونَ بِهِ وَالثَّانِي:

Ferrâ şöyle demiştir: "Bu, iki vecihten ötürü doğruya daha yakındır: Birincisi: Çünkü çocuklar kendisi sebebiyle rehin tutulacakları bir günah kazanmamışlardır. İkincisi:"

أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي وَصْفِهِمْ، فَقَالَ: فِي جَنَّاتٍ يَتَساءَلُونَ عَنِ الْمُجْرِمِينَ ما سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ [المدثر: ٤٠- ٤٢] وَهَذَا إِنَّمَا يَلِيقُ بِالْوِلْدَانِ، لِأَنَّهُمْ لَمْ يَعْرِفُوا الذُّنُوبَ، فَسَأَلُوا مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ وَخَامِسُهَا: عن ابن عباس: هم الملائكة.

Allah Teâlâ onların vasfı hakkında şöyle buyurmuştur: { فِي جَنَّاتٍ يَتَساءَلُونَ عَنِ الْمُجْرِمِينَ ما سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ } [Müddessir 40-42] “Cennetlerdedirler; günahkârlar hakkında birbirlerine sorarlar: Sizi Sekar'a (cehenneme) ne soktu?” Bu da ancak çocuklara yakışır; zira onlar günahları bilmedikleri için 'Sizi Sekar'a ne soktu?' diye sormuşlardır. Beşincisi: İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre onlar meleklerdir.

[سورة المدثر (٧٤) : الآيات ٤٠ الى ٤١]

[Müddessir Suresi (74): Ayetler 40-41]

فِي جَنَّاتٍ يَتَساءَلُونَ (٤٠) عَنِ الْمُجْرِمِينَ (٤١)

{ فِي جَنَّاتٍ يَتَساءَلُونَ (٤٠) عَنِ الْمُجْرِمِينَ (٤١) } “Cennetlerdedirler; birbirlerine sorarlar, suçlu günahkârlar hakkında:”

قَوْلُهُ تَعَالَى: فِي جَنَّاتٍ أَيْ هُمْ فِي جَنَّاتٍ لَا يُكْتَنَهُ وَصْفُهَا.

Cenâb-ı Hakk'ın: { فِي جَنَّاتٍ } kavli; yani onlar vasfının künhüne varılamayan cennetlerdedirler, demektir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: يَتَساءَلُونَ عَنِ الْمُجْرِمِينَ وَفِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنْ تَكُونَ كَلِمَةُ عَنْ صِلَةً زَائِدَةً، وَالتَّقْدِيرُ: يَتَسَاءَلُونَ الْمُجْرِمِينَ فَيَقُولُونَ لَهُمْ: مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ؟ فَإِنَّهُ يُقَالُ سَأَلْتُهُ كَذَا، وَيُقَالُ: سَأَلْتُهُ عَنْ كَذَا الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّ أَصْحَابَ الْيَمِينِ يَسْأَلُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا عَنْ أَحْوَالِ الْمُجْرِمِينَ، فَإِنْ قِيلَ: فَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ كَانَ يَجِبُ أَنْ يَقُولُوا: مَا سَلَكَهُمْ فِي سَقَرَ؟ قُلْنَا: أَجَابَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» عَنْهُ فَقَالَ: الْمُرَادُ مِنْ هَذَا أَنَّ الْمَسْؤُولِينَ يُلْقُونَ إِلَى السَّائِلِينَ مَا جَرَى بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْمُجْرِمِينَ، / فَيَقُولُونَ قُلْنَا لَهُمْ: مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ أَصْحَابَ الْيَمِينِ كَانُوا يَتَسَاءَلُونَ عَنِ الْمُجْرِمِينَ أَيْنَ هُمْ؟ فَلَمَّا رَأَوْهُمْ قَالُوا لَهُمْ: مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ وَالْإِضْمَارَاتُ كَثِيرَةٌ في القرآن.

Sonra Allah Teâlâ: { يَتَساءَلُونَ عَنِ الْمُجْرِمِينَ } buyurdu. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: { عَنْ } kelimesinin zaid sıla olmasıdır; takdiri: "Mücrimlere sorarlar ve onlara: 'Sizi Sekar'a ne soktu?' derler" şeklindedir. Zira hem "ona şunu sordum" hem de "ondan şunu sordum" denilir. İkincisi: Mananın, ashâb-ı yemînin mücrimlerin halleri hakkında birbirlerine sormaları şeklinde olmasıdır. Şayet: "Bu veche göre 'Onları Sekar'a ne soktu?' demeleri gerekmez miydi?" denilirse, deriz ki: el-Keşşâf sahibi buna şöyle cevap vermiştir: "Bundan maksat, kendilerine soru sorulanların, mücrimlerle aralarında geçenleri soranlara aktarmaları ve 'Biz onlara: Sizi Sekar'a ne soktu? dedik' demeleridir." / Bunda başka bir vecih daha vardır ki o da şudur: Maksat, ashâb-ı yemînin mücrimler hakkında 'Onlar nerede?' diye birbirlerine sormaları, onları gördüklerinde ise kendilerine: "Sizi Sekar'a ne soktu?" demiş olmalarıdır. Kur'an'da bu tür [sözün gelişinden anlaşılan] hazif ve takdirler (idmârât) çoktur.

[سورة المدثر (٧٤) : الآيات ٤٢ الى ٤٧]

[Müddessir Suresi (74): Ayetler 42-47]

مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ (٤٢) قالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ (٤٣) وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ (٤٤) وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِينَ (٤٥) وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ (٤٦)

{ مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ (٤٢) قالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ (٤٣) وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ (٤٤) وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِينَ (٤٥) وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ (٤٦) } “'Sizi Sekar'a ne soktu?' [Onlar] derler ki: 'Biz namaz kılanlardan değildik. Yoksulu doyurmuyorduk. [Bâtıla] dalanlarla birlikte biz de dalardık. Ve hesap gününü yalanlardık.'”

حَتَّى أَتانَا الْيَقِينُ (٤٧)

حَتَّى أَتانَا الْيَقِينُ (٤٧) } “'Sizi Sekar'a (cehenneme) ne soktu?' Onlar derler ki: 'Biz namaz kılanlardan değildik. Yoksula da yedirmezdik. [Bâtıla] dalanlarla birlikte biz de dalardık. Ve hesap gününü yalanlardık. Nihayet bize ölüm gelip çattı.'”

الْمَقْصُودُ مِنَ السُّؤَالِ زِيَادَةُ التَّوْبِيخِ وَالتَّخْجِيلِ، وَالْمَعْنَى مَا حَبَسَكُمْ فِي هَذِهِ الدَّرَكَةِ مِنَ النَّارِ؟ فَأَجَابُوا بِأَنَّ هَذَا الْعَذَابَ لِأُمُورٍ أَرْبَعَةٍ: أَوَّلُهَا: قالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ وثانيها: لم نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ، وَهَذَانَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَا مَحْمُولَيْنِ عَلَى الصَّلَاةِ الْوَاجِبَةِ، وَالزَّكَاةِ الْوَاجِبَةِ لِأَنَّ مَا لَيْسَ بِوَاجِبٍ، لَا يَجُوزُ أَنْ يُعَذَّبُوا عَلَى تَرْكِهِ وَثَالِثُهَا: وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِينَ وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْأَبَاطِيلُ وَرَابِعُهَا: وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ أَيْ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ حَتَّى أَتَانَا الْيَقِينُ، أَيِ الْمَوْتُ قَالَ تَعَالَى: حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ [الحجر: ٩٩] وَالْمَعْنَى أَنَّا بَقِينَا عَلَى إِنْكَارِ الْقِيَامَةِ إِلَى وَقْتِ الْمَوْتِ، وَظَاهِرُ اللَّفْظِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ مِنْ أُولَئِكَ الْأَقْوَامِ كَانَ مَوْصُوفًا بِهَذِهِ الْخِصَالِ الْأَرْبَعَةِ، وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْكُفَّارَ يُعَذَّبُونَ بِتَرْكِ فُرُوعِ الشَّرَائِعِ، وَالِاسْتِقْصَاءُ فِيهِ قَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي «الْمَحْصُولِ مِنْ أُصُولِ الْفِقْهِ» ، فَإِنْ قِيلَ: لِمَ أَخَّرَ التَّكْذِيبَ، وَهُوَ أَفْحَشُ تِلْكَ الْخِصَالِ الْأَرْبَعَةِ، قُلْنَا أُرِيدَ أَنَّهُمْ بَعْدَ اتِّصَافِهِمْ بِتِلْكَ الْأُمُورِ الثَّلَاثَةِ كَانُوا مُكَذِّبِينَ بِيَوْمِ الدِّينِ، وَالْغَرَضُ تَعْظِيمُ هَذَا الذَّنْبِ، كَقَوْلِهِ: ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا [الْبَلَدِ: ١٧] . ثم قال تعالى:

Sorudan maksat, azarlamayı ve utandırmayı artırmaktır. Manası: "Ateşin bu tabakasında sizi ne hapsetti?" demektir. Onlar da bu azabın dört sebepten ötürü olduğuna cevap vermişlerdir: Birincisi: { قالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ } “Derler ki: 'Biz namaz kılanlardan değildik'”. İkincisi: { لم نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ } “Yoksula da yedirmezdik”. Bu ikisinin farz olan namaza ve farz olan zekâta hamledilmesi vaciptir; çünkü farz olmayan şeyin terki sebebiyle azap edilmeleri caiz değildir. Üçüncüsü: { وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِينَ } “[Bâtıla] dalanlarla birlikte biz de dalardık”; bundan maksat bâtıllardır. Dördüncüsü: { وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ } “Ve hesap gününü yalanlardık”; yani kıyamet gününü, { حَتَّى أَتَانَا الْيَقِينُ } “Nihayet bize ölüm gelip çattı” yani ölüm gelinceye kadar. Nitekim Allah Teâlâ: { حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ } [Hicr 99] “Sana kesin olan (ölüm) gelinceye kadar” buyurmuştur. Manası: "Biz ölüm vaktine kadar kıyameti inkâr etmekte devam ettik" demektir. Lafzın zahiri, o kavimlerden her bir ferdin bu dört hasletle vasıflanmış olduğuna delalet eder. Ashabımız, kâfirlerin şeriatın füruunu terk etmekten dolayı da azap göreceklerine bu ayetle delil getirmişlerdir; bu konudaki tafsilatlı açıklamayı el-Mahsûl fî Usûli'l-Fıkh adlı eserimizde zikretmiştik. Şayet: "Bu dört hasletin en çirkini olduğu halde yalanlama (tekzîb) niçin sona bırakılmıştır?" denilirse, deriz ki: Maksat, onların bu üç hususla vasıflanmalarının yanı sıra hesap gününü de yalanlamış olduklarını [belirtmektir]. Buradaki gaye, Cenâb-ı Hakk'ın: { ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } [Beled 17] “Sonra iman edenlerden olmak” kavlinde olduğu gibi bu günahın büyüklüğünü vurgulamaktır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة المدثر (٧٤) : آية ٤٨]

[Müddessir Suresi (74): Ayet 48]

فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ (٤٨)

{ فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ (٤٨) } “Artık şefaatçilerin şefaati onlara fayda vermez.”

وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا عَلَى ثُبُوتِ الشَّفَاعَةِ لِلْفُسَّاقِ بِمَفْهُومِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَقَالُوا: إِنَّ تَخْصِيصَ هَؤُلَاءِ بِأَنَّهُمْ لَا تَنْفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ غَيْرَهُمْ تَنْفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشافعين. ثم قال تعالى:

Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), günahkâr müminler (fussâk) için şefaatin sabit olduğuna bu ayetin mefhumuyla delil getirmişler ve şöyle demişlerdir: "Şefaatçilerin şefaatinin fayda vermeyeceği kimseler olarak bunların tahsis edilmesi, bunların dışındakilere şefaatçilerin şefaatinin fayda vereceğine delalet eder." Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة المدثر (٧٤) : آية ٤٩]

[Müddessir Suresi (74): Ayet 49]

فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ (٤٩)

{ فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ (٤٩) } “Böyleyken onlara ne oluyor ki öğütten yüz çeviriyorlar?”

أَيْ عَنِ الذِّكْرِ وَهُوَ الْعِظَةُ يُرِيدُ الْقُرْآنَ أَوْ غَيْرَهُ من المواعظ، ومعرضين نصب على الحال كقولهم مالك قائما. / ثُمَّ شَبَّهَهُمْ فِي نُفُورِهِمْ عَنِ الْقُرْآنِ بِحُمُرٍ نافرة فقال:

Yani zikirden ki o öğüttür; Kur’an’ı veya diğer vaazları kastetmektedir. { مُعْرِضِينَ } kelimesi, [Arapların] «مالك قائما» (Sana ne oluyor da ayakta duruyorsun?) sözünde olduğu gibi hal olarak mansubdur. / Sonra Kur’an’dan kaçışları hususunda onları ürkmüş yaban eşeklerine benzeterek şöyle buyurdu:

[سورة المدثر (٧٤) : الآيات ٥٠ الى ٥١]

[Müddessir Suresi (74): Ayetler 50-51]

كَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ (٥٠) فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ (٥١)

{ كَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ (٥٠) فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ (٥١) } “Âdeta onlar arslandan/avcıdan ürküp kaçan yaban eşekleri gibidirler.”

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ الْحُمُرَ الْوَحْشِيَّةَ، وَمُسْتَنْفِرَةٌ أَيْ نَافِرَةٌ. يُقَالُ: نَفَرَ وَاسْتَنْفَرَ مِثْلُ سَخِرَ، وَاسْتَسْخَرَ، وَعَجِبَ وَاسْتَعْجَبَ، وَقُرِئَ بِالْفَتْحِ، وَهِيَ الْمُنَفَّرَةُ الْمَحْمُولَةُ عَلَى النِّفَارِ، قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: الْكَسْرُ فِي مُسْتَنْفِرَةٍ أَوْلَى أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَالَ: فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا هِيَ اسْتَنْفَرَتْ، وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ مَا قَالَ أَبُو عَلِيٍّ أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ سَلَامٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا سَوَّارٍ الْغَنَوِيَّ، وَكَانَ أَعْرَابِيًّا فَصِيحًا، فَقُلْتُ: كَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مَاذَا؟ فَقَالَ: مُسْتَنْفِرَةٌ طَرَدَهَا قَسْوَرَةٌ، قُلْتُ: إِنَّمَا هُوَ فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ، قَالَ أَفَرَّتْ؟ قُلْتُ: نَعَمْ، قَالَ فَمُسْتَنْفِرَةٌ إِذًا.

İbn Abbâs şöyle demiştir: [Ayetle] yaban eşekleri kastedilmektedir. { مُسْتَنْفِرَةٌ } ise kaçan/ürken demektir. Tıpkı sehire-isteshare (alay etti) ve acibe-iste'cebe (şaştı) kelimelerinde olduğu gibi nefere ve istenfere denilir. [Bu kelime] fetha ile (müstenfere şeklinde) de okunmuştur; o takdirde ürkütülmüş, kaçmaya sevk edilmiş [eşekler] demektir. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: «Müstenfiretün» kelimesinde kesra (müstenfira) daha uygundur. Görmez misin ki Cenâb-ı Hak: { فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ } buyurmuştur. Bu da bizzat kendilerinin ürküp kaçtığına delalet eder. Ebû Ali’nin söylediğinin doğruluğuna şu rivayet de delalet eder: Muhammed b. Sellâm şöyle demiştir: Fasih bir bedevi olan Ebû Sevvâr el-Ganevî’ye sorup: «Sanki onlar ne gibi eşeklerdir?» dedim. O: «Bir arslanın kovaladığı müstenfira [eşekler]» dedi. Ben: «Ayet ancak { فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ } (arslandan kaçan) şeklindedir» deyince, o: «Kaçtı mı?» diye sordu. «Evet» dedim. «Öyleyse müstenfiredir» dedi.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَرَّتْ يَعْنِي الْحُمُرَ مِنْ قَسْوَرَةٍ. وَذَكَرُوا فِي الْقَسْوَرَةِ وُجُوهًا أَحَدُهَا: أَنَّهَا الْأَسَدُ يُقَالُ: لُيُوثٌ قَسَاوِرُ، وَهِيَ فَعُولَةٌ مِنَ الْقَسْرِ وَهُوَ الْقَهْرُ، وَالْغَلَبَةُ سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ يَقْهَرُ السِّبَاعَ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:

Sonra Allah Teâlâ: { فَرَّتْ } yani o [yaban] eşekleri { مِنْ قَسْوَرَةٍ } kaçmıştır buyurdu. Kasvere (قَسْوَرَة) hakkında birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Kasverenin arslan olmasıdır. Nitekim «لُيُوثٌ قَسَاوِرُ» (baskın/galip gelen arslanlar) denilir. O, zorlama ve üstün gelme anlamındaki el-kasr (الْقَسْر) kökünden fa'ûle veznindedir; yırtıcı hayvanlara galip gelip boyun eğdirdiği için bu adı almıştır. İbn Abbâs şöyle demiştir:

الْحُمُرُ الْوَحْشِيَّةُ إِذَا عَايَنَتِ الْأَسَدَ هَرَبَتْ كَذَلِكَ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ إِذَا رَأَوْا مُحَمَّدًا ﷺ هَرَبُوا مِنْهُ، كَمَا يَهْرُبُ الْحِمَارُ مِنَ الْأَسَدِ، ثُمَّ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْقَسْوَرَةُ، هِيَ الْأَسَدُ بِلِسَانِ الْحَبَشَةِ، وَخَالَفَ عِكْرِمَةُ فَقَالَ: الْأَسَدُ بِلِسَانِ الْحَبَشَةِ، عَنْبَسَةُ وَثَانِيهَا: الْقَسْوَرَةُ، جَمَاعَةُ الرُّمَاةِ الَّذِينَ يَتَصَيَّدُونَهَا، قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: هُوَ اسْمُ جَمْعٍ لِلرُّمَاةِ لَا وَاحِدَ

Yaban eşekleri arslanı gördüklerinde kaçarlar; tıpkı bunun gibi şu müşrikler de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i gördüklerinde, eşeğin arslandan kaçtığı gibi ondan kaçtılar. Sonra İbn Abbâs: «Kasvere, Habeş dilinde arslandır» demiştir. İkrime ise buna muhalefet edip: «Habeş dilinde arslan ‘anbese’dir» demiştir. İkincisi: Kasvere, onları avlayan okçular topluluğudur. Ezherî şöyle demiştir: O, okçular için kendi cinsinden tekili olmayan bir ism-i cemdir (topluluk ismidir);

لَهُ مِنْ جِنْسِهِ وَثَالِثُهَا: الْقَسْوَرَةُ: رِكْزُ النَّاسِ وَأَصْوَاتُهُمْ وَرَابِعُهَا: أَنَّهَا ظُلْمَةُ اللَّيْلِ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَفِي تَشْبِيهِهِمْ بِالْحُمُرِ شَهَادَةٌ عَلَيْهِمْ بِالْبَلَهِ، وَلَا تَرَى مِثْلَ نِفَارِ حَمِيرِ الْوَحْشِ، وَإِطْرَادِهَا فِي الْعَدْوِ إِذَا خَافَتْ مِنْ شَيْءٍ.

Üçüncüsü: Kasvere, insanların fısıltısı ve sesleridir. Dördüncüsü: Kasverenin gecenin karanlığı olmasıdır. Keşşâf sahibi [Zemahşerî] şöyle demiştir: «Onların eşeklere benzetilmesinde, onların ahmaklığına bir şehadet vardır. Bir şeyden korktuğunda yaban eşeklerinin ürküp kaçması ve peş peşe koşması gibisini göremezsin.»

ثُمَّ قال تعالى:

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة المدثر (٧٤) : آية ٥٢]

[Müddessir Suresi (74): Ayet 52]

بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتى صُحُفاً مُنَشَّرَةً (٥٢)

{ بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتى صُحُفاً مُنَشَّرَةً (٥٢) } “Doğrusu onlardan her biri, kendisine açılmış sahifeler verilmesini istiyor.”

أَنَّهُمْ قَالُوا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: لَا نُؤْمِنُ بِكَ حَتَّى تَأْتِيَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَّا بِكِتَابٍ مِنَ السَّمَاءِ عُنْوَانُهُ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ إِلَى فُلَانِ بْنِ فلان، ونؤمر فيه باتباعك، ونظيره لَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ [الْإِسْرَاءِ: ٩٣] وَقَالَ: وَلَوْ نَزَّلْنا عَلَيْكَ كِتاباً فِي قِرْطاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ [الْأَنْعَامِ: ٧] وَقِيلَ: إِنْ كَانَ مُحَمَّدٌ صَادِقًا فَلْيُصْبِحْ عِنْدَ رَأْسِ كُلِّ رَجُلٍ مِنَّا صَحِيفَةٌ فِيهَا بَرَاءَةٌ مِنَ النَّارِ، وَقِيلَ: كَانُوا يَقُولُونَ بَلَغَنَا أَنَّ الرَّجُلَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانَ يُصْبِحُ مَكْتُوبًا عَلَى رَأْسِهِ ذَنْبُهُ وَكَفَّارَتُهُ فَأْتِنَا بِمِثْلِ ذَلِكَ، وَهَذَا مِنَ الصُّحُفِ الْمُنَشَّرَةِ بِمَعْزِلٍ، إِلَّا أَنْ يُرَادَ بِالصُّحُفِ الْمُنَشَّرَةِ، الْكِتَابَاتِ الظَّاهِرَةِ الْمَكْشُوفَةِ، وَقَرَأَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ صُحُفاً مُنَشَّرَةً بِتَخْفِيفِهِمَا عَلَى أَنَّ أَنْشَرَ الصُّحُفَ وَنَشَّرَهَا وَاحِدٌ، كَأَنْزَلَهُ وَنَزَّلَهُ. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى:

Onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle dediler: «Bizden her birimize gökten, başlığı 'Âlemlerin Rabbinden falan oğlu falana' şeklinde olan ve içinde sana uymamız emredilen bir mektup getirmedikçe sana inanmayız.» Bunun benzeri: { لَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ } [İsrâ 93] “Bize okuyacağımız bir kitap indirinceye kadar senin göğe yükselişine asla inanmayız” ve Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَوْ نَزَّلْنا عَلَيْكَ كِتاباً فِي قِرْطاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ } [En'âm 7] “Eğer sana kağıt üzerinde yazılı bir kitap indirseydik de ona elleriyle dokunsalardı” buyruklarıdır. Şöyle de denilmiştir: «Eğer Muhammed doğru sözlüyse, her birimizin başucunda cehennemden beraat belgesi bulunan bir sahife sabahlasın.» Şöyle de denilmiştir: Onlar «Bize ulaştığına göre İsrâiloğullarından bir kimse sabahladığında başucunda günahı ve kefareti yazılı olurdu; haydi bize de bunun benzerini getir» diyorlardı. Ancak bu, açılmış sahifeler (suhuf-ı müneşşere) anlamından uzaktır; meğerki açılmış sahifelerden açık ve aleni yazılar kastedilmiş olsun. Saîd b. Cübeyr { صُحُفاً مُنَشَّرَةً } ibaresini her iki kelimede de tahfif ile okumuştur; bu, enşera's-suhufe ile neşşerahâ'nın 'enzelehû' ve 'nezzelehû' gibi aynı manada olmasına dayanır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة المدثر (٧٤) : آية ٥٣]

[Müddessir Suresi (74): Ayet 53]

كَلاَّ بَلْ لا يَخافُونَ الْآخِرَةَ (٥٣)

{ كَلاَّ بَلْ لا يَخافُونَ الْآخِرَةَ (٥٣) } “Hayır, bilakis onlar ahiretten korkmuyorlar.”

كَلَّا وَهُوَ رَدْعٌ لَهُمْ عَنْ تِلْكَ الْإِرَادَةِ، وزجر عن اقتراح الآيات.

{ كَلَّا } “Hayır”; bu, onları o istekten men etme ve [keyfi] mucizeler talep etmekten sakındırmadır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: بَلْ لَا يَخافُونَ الْآخِرَةَ فَلِذَلِكَ أَعْرَضُوا عَنِ التَّأَمُّلِ، فَإِنَّهُ لَمَّا حَصَلَتِ الْمُعْجِزَاتُ الْكَثِيرَةُ، كَفَتْ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى صِحَّةِ النُّبُوَّةِ فَطَلَبُ الزِّيَادَةِ يَكُونُ مِنْ بَابِ التَّعَنُّتِ.

Sonra Allah Teâlâ: { بَلْ لَا يَخافُونَ الْآخِرَةَ } “Bilakis onlar ahiretten korkmuyorlar” buyurdu. Bu sebeple düşünüp taşınmaktan yüz çevirdiler. Çünkü pek çok mucize gerçekleştiğinde, nübüvvetin doğruluğunu göstermeye yetmişti; dolayısıyla daha fazlasını istemek inat ve zorbalık kabilindendir.

[سورة المدثر (٧٤) : الآيات ٥٤ الى ٥٥]

[Müddessir Suresi (74): Ayetler 54-55]

كَلاَّ إِنَّهُ تَذْكِرَةٌ (٥٤) فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ (٥٥)

{ كَلاَّ إِنَّهُ تَذْكِرَةٌ (٥٤) فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ (٥٥) } “Hayır! Şüphesiz o bir öğüttür. Artık dileyen onu düşünüp öğüt alır.”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: كَلَّا وَهُوَ رَدْعٌ لَهُمْ عَنْ إِعْرَاضِهِمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ.

Sonra Allah Teâlâ: { كَلَّا } “Hayır!” buyurdu; bu, onları öğütten yüz çevirmelerinden men etmedir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّهُ تَذْكِرَةٌ يَعْنِي تَذْكِرَةٌ بَلِيغَةٌ كَافِيَةٌ فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ أَيْ جَعَلَهُ نُصْبَ عَيْنِهِ، فَإِنَّ نَفْعَ ذَلِكَ رَاجِعٌ إِلَيْهِ، وَالضَّمِيرُ فِي إِنَّهُ وذَكَرَهُ لِلتَّذْكِرَةِ فِي قَوْلِهِ: فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ [المدثر: ٤٩] وإنما ذكر [ت] لأنها في معنى الذكر أو القرآن.

Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّهُ تَذْكِرَةٌ } yani o beliğ ve yeterli bir öğüttür; { فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ } yani dileyen onu gözünün önüne koyar [öğüt alır]; çünkü bunun faydası kendisine döner, buyurdu. { إِنَّهُ } ve { ذَكَرَهُ } ibarelerindeki zamir, Cenâb-ı Hakk'ın: { فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ } [Müddessir 49] ayetindeki tezkire (öğüt) lafzına aittir. Zikir (öğüt) veya Kur’an anlamında olduğu için müzekker zamir kullanılmıştır.

[سورة المدثر (٧٤) : آية ٥٦]

[Müddessir Suresi (74): Ayet 56]

وَما يَذْكُرُونَ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ هُوَ أَهْلُ التَّقْوى وَأَهْلُ الْمَغْفِرَةِ (٥٦)

{ وَما يَذْكُرُونَ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ هُوَ أَهْلُ التَّقْوى وَأَهْلُ الْمَغْفِرَةِ (٥٦) } “Bununla beraber Allah dilemedikçe onlar öğüt alamazlar. Sakınılmaya layık olan da O'dur, bağışlamaya layık olan da O'dur.”

وَما يَذْكُرُونَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: يَعْنِي إِلَّا أَنْ يَقْسِرَهُمْ عَلَى الذِّكْرِ وَيُلْجِئَهُمْ إِلَيْهِ وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ تَعَالَى نَفَى الذِّكْرَ مُطْلَقًا، وَاسْتَثْنَى عَنْهُ حَالَ الْمَشِيئَةِ الْمُطْلَقَةِ، فَيَلْزَمُ أَنَّهُ مَتَى حَصَلَتِ الْمَشِيئَةُ أَنْ يَحْصُلَ الذِّكْرُ فَحَيْثُ لَمْ يَحْصُلِ الذِّكْرُ عَلِمْنَا أَنَّهُ لَمْ تَحْصُلِ الْمَشِيئَةُ، وَتَخْصِيصُ الْمَشِيئَةِ بِالْمَشِيئَةِ الْقَهْرِيَّةِ تَرْكٌ للظاهر، وقرئ يذكرون بِالْيَاءِ وَالتَّاءِ مُخَفَّفًا وَمُشَدَّدًا.

{ وَما يَذْكُرُونَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Bununla beraber Allah dilemedikçe onlar öğüt alamazlar”. Mu'tezile: «Yani onları zikre/öğüt almaya zorlaması ve mecbur bırakması müstesna» demiştir. Cevap şudur: Allah Teâlâ zikri/öğüt almayı mutlak olarak nefyetmiş ve bundan mutlak meşîet halini istisna kılmıştır. Dolayısıyla meşîet gerçekleştiği her vakitte zikrin de gerçekleşmesi gerekir. Zikir gerçekleşmediğine göre meşîetin de gerçekleşmediğini anlarız. Meşîeti cebri meşîete tahsis etmek ise lafzın zahirini terk etmektir. { يَذْكُرُونَ } kelimesi yâ ve tâ ile, şeddesiz ve şeddeli olarak okunmuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: هُوَ أَهْلُ التَّقْوى وَأَهْلُ الْمَغْفِرَةِ أَيْ هُوَ حَقِيقٌ بِأَنْ يَتَّقِيَهُ عِبَادُهُ وَيَخَافُوا عِقَابَهُ فَيُؤْمِنُوا وَيُطِيعُوا وَحَقِيقٌ بِأَنْ يَغْفِرَ لَهُمْ مَا سَلَفَ مِنْ كُفْرِهِمْ إِذَا آمَنُوا وَأَطَاعُوا، وَاللَّهُ ﷾ أَعْلَمُ. وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَصَلَاتُهُ وَسَلَامُهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ وصحبه أجمعين.

Sonra Allah Teâlâ: { هُوَ أَهْلُ التَّقْوى وَأَهْلُ الْمَغْفِرَةِ } “Sakınılmaya layık olan da O'dur, bağışlamaya layık olan da O'dur” buyurdu. Yani O, kullarının Kendisinden sakınmasına, azabından korkup iman ve itaat etmelerine layıktır; ayrıca iman edip itaat ettiklerinde onların geçmişteki küfürlerini bağışlamaya da layıktır. En doğrusunu Allah celle celâluhû bilir. Hamd âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur; salât ve selâm Efendimiz Muhammed'e, âline ve bütün ashabına olsun.