[سورة القيامة (٧٥) : آية ١٧]
[Kıyâme Suresi (75), Âyet 17]
إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ (١٧)
{ إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ } “Şüphesiz onu toplamak ve onu okutmak bize aittir.” (17)
فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: كَلِمَةُ عَلَى لِلْوُجُوبِ فَقَوْلُهُ: إِنَّ عَلَيْنا
Birinci Mesele: «Alâ» (عَلَى) kelimesi vücub (gereklilik) bildirir. Dolayısıyla O'nun: { إِنَّ عَلَيْنا } [bize aittir]
يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ كَالْوَاجِبِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، أَمَّا عَلَى مَذْهَبِنَا فَذَلِكَ الْوُجُوبُ بِحُكْمِ الْوَعْدِ، وَأَمَّا عَلَى قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ: فَلِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْبَعْثَةِ لَا يَتِمُّ إِلَّا إِذَا كَانَ الْوَحْيُ مَحْفُوظًا مُبَرَّأً عَنِ النِّسْيَانِ، فَكَانَ ذَلِكَ واجبا نظرا إلى الحكمة.
kavli, bunun Allah Teâlâ üzerine bir vacip gibi olduğuna delalet eder. Bizim mezhebimize göre bu vaciplik vaad hükmüyledir; Mu'tezile'nin kavline göre ise peygamber gönderilmesinden kastedilen gaye, ancak vahyin korunmuş ve unutulmaktan beri olmasıyla tamamlanabilir; binaenaleyh hikmet gereği bu vacip olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ
İkinci Mesele: O'nun: { إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ } [Şüphesiz onu toplamak bize aittir]
مَعْنَاهُ عَلَيْنَا جَمْعُهُ فِي صَدْرِكَ وَحِفْظِكَ، وَقَوْلُهُ: وَقُرْآنَهُ
ifadesinin manası; «Onu senin göğsünde toplamak ve hafızana yerleştirmek bize aittir» demektir. O'nun: { وَقُرْآنَهُ } [ve onu okutmak]
فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْقُرْآنِ الْقِرَاءَةُ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَفِيهِ احْتِمَالَانِ أَحَدُهُمَا: أن يكون المزاد جِبْرِيلُ ﵇، سَيُعِيدُهُ عَلَيْكَ حَتَّى تَحْفَظَهُ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ إِنَّا سَنُقْرِئُكَ يَا مُحَمَّدُ إِلَى أَنْ تَصِيرَ بِحَيْثُ لَا تَنْسَاهُ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى [الْأَعْلَى: ٦] فَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ الْأَوَّلِ الْقَارِئُ جِبْرِيلُ ﵇، وَعَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي الْقَارِئُ مُحَمَّدٍ ﷺ وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْقُرْآنِ الْجَمْعَ وَالتَّأْلِيفَ، مِنْ قولهم: ما قرأت الناقة سلاقط، أَيْ مَا جَمَعَتْ، وَبِنْتُ عَمْرِو بْنِ كُلْثُومٍ لَمْ تَقْرَأْ جَنِينًا، وَقَدْ ذَكَرْنَا ذَلِكَ عِنْدَ تَفْسِيرِ الْقُرْءِ، فَإِنْ قِيلَ: فَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَكُونُ الْجَمْعُ وَالْقُرْآنُ وَاحِدًا فَيَلْزَمُ التَّكْرَارُ، قُلْنَا: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْجَمْعِ جَمْعَهُ في نفسه وجوده الْخَارِجِيَّ، وَمِنَ الْقُرْآنِ جَمْعَهُ فِي ذِهْنِهِ وَحِفْظَهُ، وحينئذ يندفع التكرار.
kavlinde iki vecih vardır. Birincisi: Kur'an'dan muradın «kıraat» (okuma) olmasıdır. Bu takdire göre iki ihtimal bulunur: Birincisi; muradın, Cibrîl'in aleyhisselâm sen ezberleyinceye kadar onu sana tekrar tekrar okuması olmasıdır. İkincisi; muradın, «Ey Muhammed, sen onu unutmayacak bir hale gelinceye kadar biz sana okutacağız» olmasıdır; bu da O'nun: { سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى } “Sana okutacağız da asla unutmayacaksın.” [A'lâ 6] kavlinden murat edilen şeydir. Bu birinci veche göre okuyan Cibrîl aleyhisselâm, ikinci veche göre ise okuyan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. İkinci vecih ise: Kur'an'dan muradın; Arapların, «Deve döl yatağında yavru toplamadı (yani hiç yavruya gebe kalmadı)» ve «Amr b. Külsûm'ün kızı rahminde cenin toplamadı» sözlerinde olduğu gibi cem (toplama) ve telif manası olmasıdır. Biz bunu «el-kur'» (القرء) kelimesinin tefsirinde zikretmiştik. Şayet: «Bu veche göre 'cem' ile 'kur'an' aynı manaya gelir ve bu da tekrarı gerektirir» denilirse, deriz ki: 'Cem'den muradın Kur'an'ın kendi zâtındaki toplanması ve dış dünyadaki varlığı, 'kur'an'dan muradın ise onun zihninde toplanması ve hafızasında muhafaza edilmesi olması muhtemeldir; bu durumda tekrar ortadan kalkmış olur.
[سورة القيامة (٧٥) : آية ١٨]
[Kıyâme Suresi (75), Âyet 18]
فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ (١٨)
{ فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ } “Biz onu okuduğumuz zaman, onun okunuşuna uy.” (18)
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: جَعَلَ قِرَاءَةَ جِبْرِيلَ ﵇ قِرَاءَتَهُ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى الشَّرَفِ الْعَظِيمِ لِجِبْرِيلَ ﵇، وَنَظِيرُهُ فِي حَقِّ مُحَمَّدٍ ﵊ مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ [النِّسَاءِ: ٨٠] .
Birinci Mesele: [Cenâb-ı Hak] Cibrîl'in aleyhisselâm okumasını Kendi okuması kılmıştır; bu da Cibrîl aleyhisselâm için pek büyük bir şerefe delalet eder. Bunun Hz. Muhammed aleyhisselâm hakkındaki benzeri: { مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ } “Kim peygambere itaat ederse, muhakkak Allah'a itaat etmiş olur.” [Nisâ 80] ayetidir.
المسألة الثالثة: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَعْنَاهُ فَإِذَا قَرَأَهُ جِبْرِيلُ فاتبع وَفِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: قَالَ قَتَادَةُ: فَاتَّبِعْ حَلَالَهُ وَحَرَامَهُ وَالثَّانِي: فَاتَّبِعْ قِرَاءَتَهُ، أَيْ لَا يَنْبَغِي أَنْ تَكُونَ قِرَاءَتُكَ مُقَارِنَةً لِقِرَاءَةِ جِبْرِيلَ، لَكِنْ يَجِبُ أَنْ تَسْكُتَ حَتَّى يُتِمَّ جِبْرِيلُ ﵇ الْقِرَاءَةَ، فَإِذَا سَكَتَ جِبْرِيلُ فَخُذْ أَنْتَ فِي الْقِرَاءَةِ، وَهَذَا الْوَجْهُ أَوْلَى لِأَنَّهُ ﵇ أَمَرَ أَنْ يَدَعَ الْقِرَاءَةَ وَيَسْتَمِعَ مِنْ جِبْرِيلَ ﵇، حَتَّى إِذَا فَرَغَ جِبْرِيلُ قَرَأَهُ، وَلَيْسَ هَذَا مَوْضِعَ الْأَمْرِ بِاتِّبَاعِ مَا فِيهِ مِنَ الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا نَزَلَ عَلَيْهِ جِبْرِيلُ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ أَطْرَقَ واستمع فإذا ذهب قرأه.
Üçüncü Mesele: İbn Abbâs şöyle demiştir: Manası; «Cibrîl onu okuduğu zaman uy» demektir. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Katâde, «Onun helaline ve haramına uy» demiştir. İkincisi: «Onun kıraatine uy; yani senin okuman Cibrîl'in okumasıyla birlikte olmamalı, bilakis Cibrîl aleyhisselâm okumayı tamamlayıncaya kadar susman gerekir; Cibrîl susunca sen okumaya başla» demektir. Bu vecih daha uygundur; zira o aleyhisselâm okumayı bırakıp Cibrîl aleyhisselâm'ı dinlemekle, nihayet Cibrîl bitirince onu okumakla emrolunmuştur. Burası içindeki helale ve harama uyulmasının emredildiği yer değildir. İbn Abbâs şöyle demiştir: «Bu ayetten sonra Cibrîl kendisine indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem başını öne eğer ve dinlerdi; o gidince de onu okurdu.»
[سورة القيامة (٧٥) : آية ١٩]
[Kıyâme Suresi (75), Âyet 19]
ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ (١٩)
{ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ } “Sonra onu açıklamak da şüphesiz bize aittir.” (19)
فِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﵇ كَانَ يَقْرَأُ مَعَ قِرَاءَةِ جِبْرِيلَ ﵇ وَكَانَ يَسْأَلُ فِي أَثْنَاءِ قِرَاءَتِهِ مُشْكِلَاتِهِ، وَمَعَانِيَهُ لِغَايَةِ حِرْصِهِ عَلَى الْعِلْمِ، فَنُهِيَ النَّبِيُّ ﵇ عَنِ الْأَمْرَيْنِ جَمِيعًا، أَمَّا عَنِ الْقِرَاءَةِ مَعَ قِرَاءَةِ جِبْرِيلَ فَبِقَوْلِهِ: فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ
Birinci Mesele: Ayet, onun aleyhisselâm ilme olan son derece düşkünlüğü sebebiyle Cibrîl'in aleyhisselâm kıraatiyle birlikte okuduğuna ve onun kıraati esnasında müşkil noktalarını ve manalarını sorduğuna delalet eder. Bunun üzerine Peygamber aleyhisselâm her iki husustan da nehyedilmiştir: Cibrîl'in okumasıyla birlikte okumaktan: { فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ }
[القيامة: ١٨] وَأَمَّا عَنْ إِلْقَاءِ الْأَسْئِلَةِ فِي الْبَيَانِ فَبِقَوْلِهِ: ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ.
“Biz onu okuduğumuz zaman, onun okunuşuna uy.” [Kıyâme 18] kavliyle; açıklanmasına dair sorular sormaktan ise: { ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ } “Sonra onu açıklamak da şüphesiz bize aittir.” kavliyle [nehyedilmiştir].
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ مَنْ جَوَّزَ تَأْخِيرَ الْبَيَانِ عَنْ وَقْتِ الْخِطَابِ بِهَذِهِ الْآيَةِ. وَأَجَابَ أَبُو الْحُسَيْنِ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ يَقْتَضِي وُجُوبَ تَأْخِيرِ الْبَيَانِ عَنْ وَقْتِ الْخِطَابِ وَأَنْتُمْ لَا تَقُولُونَ بِهِ الثَّانِي: أَنَّ عِنْدَنَا الْوَاجِبَ أَنْ يُقْرَنَ بِاللَّفْظِ إِشْعَارًا بِأَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنَ اللَّفْظِ مَا يَقْتَضِيهِ ظَاهِرُهُ، فَأَمَّا الْبَيَانُ التَّفْصِيلِيُّ فَيَجُوزُ تَأْخِيرُهُ فَتُحْمَلُ الْآيَةُ عَلَى تَأْخِيرِ الْبَيَانِ التَّفْصِيلِيِّ، وَذَكَرَ الْقَفَّالُ وَجْهًا ثَالِثًا: وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ: ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ أَيْ ثُمَّ إِنَّا نُخْبِرُكَ بِأَنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَكُّ رَقَبَةٍ إِلَى قَوْلِهِ ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا [الْبَلَدِ: ١٣- ١٧] وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ اللَّفْظَ لَا يَقْتَضِي وُجُوبَ تَأْخِيرِ الْبَيَانِ بَلْ يَقْتَضِي تَأْخِيرَ وُجُوبِ الْبَيَانِ، وَعِنْدَنَا الْأَمْرُ كَذَلِكَ لِأَنَّ وُجُوبَ الْبَيَانِ لَا يَتَحَقَّقُ إِلَّا عِنْدَ الْحَاجَةِ وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّ كَلِمَةَ ثُمَّ دَخَلَتْ مُطْلَقَ الْبَيَانِ فَيَتَنَاوَلُ الْبَيَانَ الْمُجْمَلَ وَالْمُفَصَّلَ، وَأَمَّا سُؤَالُ الْقَفَّالِ فَضَعِيفٌ أَيْضًا لِأَنَّهُ تَرْكٌ لِلظَّاهِرِ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ.
İkinci Mesele: Beyanın (açıklamanın) hitap vaktinden sonraya tehir edilmesini caiz görenler bu ayeti delil getirmişlerdir. Ebu'l-Hüseyin buna iki vecihle cevap vermiştir: Birincisi: Ayetin zahiri beyanın hitap vaktinden sonraya tehir edilmesinin vacip olmasını gerektirir, halbuki siz bunu savunmuyorsunuz. İkincisi: Bizim nezdimizde vacip olan, lafzın zahirinin gerektirdiği şeyin kastedilmediğini sezdiren bir karinenin lafza bitiştirilmesidir; tafsilatlı beyana gelince, onun tehir edilmesi caizdir; dolayısıyla ayet tafsilatlı beyanın tehir edilmesine hamledilir. Kaffâl üçüncü bir vecih zikretmiştir ki o da şudur: Cenâb-ı Hakk'ın: { ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ } kavli; «Sonra biz sana, onu açıklamanın bizim üzerimize olduğunu bildiririz» demektir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: «Bir köle azat etmektir» kavlinden { ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } “Sonra iman edenlerden olmaktır.” [Beled 13-17] kavline kadar olan kısımdır. Birinciye cevap şudur: Lafız beyanın tehirinin vücubunu gerektirmez, bilakis beyan vücubunun tehirini gerektirir; bizim nezdimizde de durum böyledir, zira beyanın vücubu ancak ihtiyaç anında tahakkuk eder. İkinciye cevap: «Sümme» (ثُمَّ) kelimesi mutlak beyana dahil olmuştur; dolayısıyla mücmel beyanı da tafsili beyanı da kapsar. Kaffâl'in itirazına gelince, bu da zayıftır; zira delilsiz olarak zahiri terk etmektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ بَيَانَ الْمُجْمَلِ وَاجِبٌ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى أَمَّا عِنْدَنَا فَبِالْوَعْدِ وَالتَّفَضُّلِ. وَأَمَّا عِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ فبالحكمة.
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ } “Sonra onu açıklamak da şüphesiz bize aittir.” kavli, mücmelin açıklanmasının Allah Teâlâ üzerine vacip olduğuna delalet eder; bizim nezdimizde bu vaad ve lütuf iledir, Mu'tezile'ye göre ise hikmet gereğidir.
[سورة القيامة (٧٥) : الآيات ٢٠ الى ٢١]
[Kıyâme Suresi (75), Âyetler 20-21]
كَلاَّ بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ (٢٠) وَتَذَرُونَ الْآخِرَةَ (٢١)
{ كَلاَّ بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ * وَتَذَرُونَ الْآخِرَةَ } “Hayır! Doğrusu siz peşin olanı (dünyayı) seviyorsunuz da ahireti bırakıyorsunuz.” (20-21)
وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : كَلَّا رَدْعٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَنْ عَادَةِ الْعَجَلَةَ وَحَثٌّ عَلَى الْأَنَاةِ وَالتُّؤَدَةِ، وَقَدْ بَالَغَ فِي ذَلِكَ بِإِتْبَاعِهِ قَوْلَهُ: بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ كَأَنَّهُ قَالَ: بَلْ أَنْتُمْ يَا بَنِي آدَمَ لِأَنَّكُمْ خُلِقْتُمْ مِنْ عَجَلٍ وَطُبِعْتُمْ عَلَيْهِ تَعْجَلُونَ فِي كُلِّ شَيْءٍ، وَمِنْ ثَمَّ تُحِبُّونَ الْعَاجِلَةَ/ وَتَذَرُونَ الْآخِرَةَ، وَقَالَ سَائِرُ الْمُفَسِّرِينَ:
Birinci Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: «Kellâ» (كَلَّا), Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem acelecilik alışkanlığından vazgeçirme (red') ve temkinli ile ağırbaşlı olmaya teşviktir. Cenâb-ı Hak, ardından getirdiği { بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ } [Doğrusu siz peşin olanı seversiniz] kavliyle bu hususta mübalağa yapmıştır; sanki şöyle demiştir: «Bilakis siz ey Âdemoğulları, aceleden yaratıldığınız ve onun üzerine fıtratlandırıldığınız için her şeyde acele edersiniz; bundan ötürü peşin olanı (dünyayı) seversiniz ve ahireti bırakırsınız.» Diğer müfessirler ise şöyle demiştir:
كَلَّا مَعْنَاهُ حَقًّا أَيْ حَقًّا تُحِبُّونَ الْعَاجِلَةَ وَتَذَرُوَنَ الْآخِرَةَ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ يُحِبُّونَ الدُّنْيَا وَيَعْمَلُونَ لَهَا وَيَتْرُكُونَ الْآخِرَةَ وَيُعْرِضُونَ عَنْهَا.
«Kellâ» (كَلَّا) kelimesinin manası «hakkâ» (حَقًّا - gerçekten) demektir; yani «Gerçekten siz peşin olanı seversiniz ve ahireti bırakırsınız.» Manası; onların dünyayı sevdikleri, onun için amel ettikleri, ahireti ise terk edip ondan yüz çevirdikleridir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قرئ تحبون وتذرون بِالتَّاءِ وَالْيَاءِ وَفِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: قَالَ الْفَرَّاءُ: الْقُرْآنُ إِذَا نَزَلَ تَعْرِيفًا لِحَالِ قَوْمٍ، فَتَارَةً يَنْزِلُ عَلَى سَبِيلِ الْمُخَاطَبَةِ لَهُمْ. وَتَارَةً يَنْزِلُ عَلَى سَبِيلِ الْمُغَايَبَةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ [يُونُسَ: ٢٢] الثَّانِي: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: الْيَاءُ عَلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذِكْرِ الْإِنْسَانِ فِي قَوْلِهِ: أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ [القيامة: ٣] وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْكَثْرَةُ، كَقَوْلِهِ: إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً [الْمَعَارِجِ: ١٩] وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ يُحِبُّونَ وَيَذَرُونَ، وَالتَّاءُ على قل لهم: بل تحبون وتذرون.
İkinci Mesele: { تُحِبُّونَ } ve { تَذَرُونَ } kelimeleri hem «te» hem de «ye» ile okunmuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Ferrâ demiştir ki: Kur'an bir topluluğun halini bildirmek üzere indiğinde, bazen onlara hitap yoluyla iner, bazen de gaip yoluyla iner; nitekim Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ } “Nihayet siz gemide bulunduğunuz ve [gemiler] onları götürdüğü zaman...” [Yûnus 22] kavlinde olduğu gibidir. İkincisi: Ebû Ali el-Fârisî demiştir ki: «Ye» ile okunuş, Cenâb-ı Hakk'ın: { أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ } “İnsan sanır mı...” [Kıyâme 3] kavminde geçen «insan» zikrinden ötürüdür ve bundan murat çokluktur; nitekim O'nun: { إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً } “Gerçekten insan pek hırslı ve sabırsız yaratılmıştır.” [Meâric 19] kavlinde olduğu gibidir. Manası; «onlar severler ve bırakırlar» şeklindedir. «Te» ile okunuş ise «Onlara de ki: Bilakis siz seversiniz ve bırakırsınız» takdirindedir.
[سورة القيامة (٧٥) : آية ٢٢]
[Kıyâme Suresi (75), Âyet 22]
وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ (٢٢)
{ وُجُوجٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ } “O gün birtakım yüzler pırıl pırıl parlar,” (22)
قَالَ اللَّيْثُ: نَضَرَ اللَّوْنُ وَالشَّجَرُ وَالْوَرَقُ يَنْضُرُ نَضْرَةً، وَالنَّضْرَةُ النِّعْمَةُ، وَالنَّاضِرُ النَّاعِمُ، وَالنَّضِرُ الْحَسَنُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ، وَمِنْهُ يُقَالُ لِلَّوْنِ إِذَا كَانَ مُشْرِقًا: نَاضِرٌ، فَيُقَالُ: أَخْضَرُ نَاضِرٌ، وَكَذَلِكَ فِي جَمِيعِ الْأَلْوَانِ، وَمَعْنَاهُ الَّذِي يَكُونُ لَهُ بَرْقٌ، وَكَذَلِكَ يُقَالُ: شَجَرٌ نَاضِرٌ، وَرَوْضٌ نَاضِرٌ. وَمِنْهُ
Leys demiştir ki: Renk, ağaç ve yaprak parıldayıp güzelleştiğinde «nadara» (نَضَرَ... يَنْضُرُ نَضْرَةً) denir. Nadra (النَّضْرَةُ) nimet; nâdır (النَّاضِرُ) taze, parlak ve yumuşak; nadir (النَّضِرُ) ise her şeyin güzeli demektir. Bundan hareketle rengin parlak olması durumunda ona «nâdır» denir ve «ahdaru nâdır» (yemyeşil, pırıl pırıl) denilir; diğer bütün renklerde de böyledir. Bunun anlamı, kendisinde bir ışıltı bulunan demektir. Aynı şekilde «şecerun nâdır» (canlı/yemyeşil ağaç) ve «ravdun nâdır» (ışıl ışıl bahçe) denilir. Yine bundan dolayı:
قَوْلُهُ ﵇: «نَضَرَ اللَّهُ عَبْدًا سَمِعَ مَقَالَتِي فَوَعَاهَا» الْحَدِيثَ.
Onun aleyhisselâm: «Benim sözümü işitip de onu belleyen kulun Allah yüzünü ak etsin...» hadisi vârid olmuştur.
أَكْثَرُ الرُّوَاةِ رَوَاهُ بِالتَّخْفِيفِ، وَرَوَى عِكْرِمَةُ عَنِ الْأَصْمَعِيِّ فِيهِ التَّشْدِيدَ، وَأَلْفَاظُ الْمُفَسِّرِينَ مُخْتَلِفَةٌ فِي تَفْسِيرِ النَّاضِرِ، وَمَعْنَاهَا وَاحِدٌ قَالُوا: مَسْرُورَةٌ، نَاعِمَةٌ، مضيئة، مسفرة، مُشْرِقَةٌ بَهِجَةٌ.
Râvilerin çoğu bu hadisi şeddesiz (تخفيف) rivayet etmiştir; İkrime ise Asmaî'den şeddeli rivayet etmiştir. Müfessirlerin «en-nâdıra» kelimesinin tefsirindeki lafızları farklılık gösterse de anlamları birdir. Şöyle demişlerdir: Sevinçli, nimet içinde, aydınlık, parıldayan, ışıl ışıl ve neşeli.
وَقَالَ الزَّجَّاجُ: نَضَرَتْ بِنَعِيمِ الْجَنَّةِ، كَمَا قَالَ: تَعْرِفُ فِي وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِيمِ [المطففين: ٢٤] .
Zeccâc demiştir ki: Cennet nimetiyle güzelleşip parıldamıştır; nitekim Cenâb-ı Hak: { تَعْرِفُ فِي وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِيمِ } “Onların yüzlerinde nimetin parıltısını ve sevincini tanırsın.” [Mutaffifîn 24] buyurmuştur.
[سورة القيامة (٧٥) : آية ٢٣]
[Kıyâme Suresi (75), Âyet 23]
إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ (٢٣)
{ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ } “Rablerine bakarlar.” (23)
اعْلَمْ أَنَّ جُمْهُورَ أَهْلِ السُّنَّةِ يَتَمَسَّكُونَ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي إِثْبَاتِ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَرَوْنَ اللَّهَ تَعَالَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ. أَمَّا المعتزلة فلهم هاهنا مَقَامَانِ أَحَدُهُمَا: بَيَانُ أَنَّ ظَاهِرَهُ لَا يَدُلُّ عَلَى رُؤْيَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَالثَّانِي: بَيَانُ التَّأْوِيلِ.
Bil ki Ehl-i Sünnet cumhuru, müminlerin kıyamet gününde Allah Teâlâ'yı göreceklerini ispat hususunda bu ayete sarılmışlardır. Mu'tezile'nin ise bu konuda iki merhalesi vardır: Birincisi: Ayetin zahirinin Allah Teâlâ'nın görülmesine delalet etmediğini açıklamak, ikincisi ise: Tevilini açıklamaktır.
أَمَّا الْمَقَامُ الْأَوَّلُ: فَقَالُوا: النَّظَرُ الْمَقْرُونُ بِحَرْفِ إِلَى لَيْسَ اسْمًا لِلرُّؤْيَةِ، بَلْ لِمُقَدِّمَةِ الرُّؤْيَةِ وهي تقليب الحدقة نحو المرئي التماس لِرُؤْيَتِهِ، وَنَظَرُ الْعَيْنِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الرُّؤْيَةِ كَنَظَرِ الْقَلْبِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمَعْرِفَةِ، وَكَالْإِصْغَاءِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى السَّمَاعِ، فَكَمَا أَنَّ نَظَرَ الْقَلْبِ مُقَدِّمَةٌ لِلْمَعْرِفَةِ، وَالْإِصْغَاءَ مُقَدِّمَةٌ لِلسَّمَاعِ، فَكَذَا نَظَرُ الْعَيْنِ مُقَدِّمَةٌ لِلرُّؤْيَةِ، قَالُوا: وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّظَرَ لَيْسَ اسْمًا لِلرُّؤْيَةِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ [الْأَعْرَافِ: ١٩٨] أَثْبَتَ النَّظَرَ حَالَ عَدَمِ الرُّؤْيَةِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ النَّظَرَ غَيْرُ الرُّؤْيَةِ وَالثَّانِي: أَنَّ النَّظَرَ يُوصَفُ بِمَا لَا تُوصَفُ بِهِ الرُّؤْيَةُ، يُقَالُ: نَظَرَ إِلَيْهِ نَظَرًا شَزَرًا، وَنَظَرَ غَضْبَانَ، وَنَظَرَ رَاضٍ، وَكُلُّ ذَلِكَ لِأَجْلِ أَنَّ حَرَكَةَ الْحَدَقَةِ تَدُلُّ عَلَى هَذِهِ الْأَحْوَالِ، وَلَا تُوصَفُ الرُّؤْيَةُ بِشَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ، فَلَا يُقَالُ: رَآهُ شَزَرًا، وَرَآهُ رُؤْيَةَ غَضْبَانَ، أَوْ رُؤْيَةَ رَاضٍ الثَّالِثُ: يُقَالُ: انْظُرْ إِلَيْهِ حَتَّى تَرَاهُ، وَنَظَرْتُ إِلَيْهِ فَرَأَيْتُهُ، وَهَذَا يُفِيدُ كَوْنَ الرُّؤْيَةِ/ غَايَةً لِلنَّظَرِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ الْفَرْقَ بَيْنَ النَّظَرِ وَالرُّؤْيَةِ الرَّابِعُ: يقال: دور فُلَانٍ مُتَنَاظِرَةٌ، أَيْ مُتَقَابِلَةٌ، فَمُسَمَّى النَّظَرِ حَاصِلٌ هاهنا، ومسمى الرؤية غير حاصل الخامس: قوله الشَّاعِرِ:
Birinci Merhaleye gelince: Şöyle demişlerdir: «İlâ» (إِلَى) harfiyle birlikte kullanılan «nazar» (النَّظَرُ) kelimesi rü'yetin (görmenin) ismi değildir; bilakis rü'yetin mukaddimesinin (öncülünün) ismidir ki o da görülecek şeye doğru onu görmek arzusuyla göz bebeğini çevirmektir. Görmeye nispetle gözün bakışı, marifete nispetle kalbin bakışı (düşünmesi) ve duymaya nispetle kulak kabartma gibidir. Nitekim kalbin bakışı marifetin mukaddimesi, kulak kabartma da duymanın mukaddimesi olduğu gibi, gözün bakışı da görmenin mukaddimesidir. Dediler ki: Nazarın rü'yetin ismi olmadığına delalet eden vecihler şunlardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَتَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ } “Onların sana baktıklarını görürsün, halbuki onlar görmezler.” [A'râf 198] kavlidir. Burada görme yokken nazar (bakma) sabit kılınmıştır; bu da nazarın rü'yetten başka olduğuna delalet eder. İkincisi: Nazar, rü'yetin nitelenemeyeceği şeylerle nitelenir; nitekim «Ona yan gözle baktı», «öfkeli baktı», «razı baktı» denilir. Bütün bunlar göz bebeğinin hareketinin bu hallere delalet etmesinden ötürüdür; rü'yet ise bunlardan hiçbirisiyle nitelenemez. Dolayısıyla «Onu yan gözle gördü», «öfkeli görmesiyle gördü» veya «razı görmesiyle gördü» denilmez. Üçüncüsü: «Görünceye kadar ona bak» ve «Ona baktım ve onu gördüm» denilir. Bu ifade rü'yetin nazarın gayesi olduğunu bildirir; bu da nazar ile rü'yet arasında fark olmasını gerektirir. Dördüncüsü: «Filanın evleri mütenâzıradır (birbirine bakar/karşı karşıyadır)» denilir; burada nazarın müsemması gerçekleşmişken, rü'yetin müsemması gerçekleşmemiştir. Beşincisi: Şairin şu sözüdür:
وُجُوهٌ نَاظِرَاتٌ يَوْمَ بَدْرٍ ... إِلَى الرَّحْمَنِ تَنْتَظِرُ الْخَلَاصَا
«Bedir günü Rahmân'a bakan ve kurtuluş bekleyen yüzler...»
أَثْبَتَ النَّظَرَ الْمَقْرُونَ بِحَرْفِ إِلَى مَعَ أَنَّ الرُّؤْيَةَ مَا كَانَتْ حَاصِلَةً السَّادِسُ: احْتَجَّ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ عَلَى أَنَّ النَّظَرَ لَيْسَ عِبَارَةً عَنِ الرُّؤْيَةِ، الَّتِي هِيَ إِدْرَاكُ الْبَصَرِ، بَلْ هُوَ عِبَارَةٌ عَنْ تَقْلِيبِ الْحَدَقَةِ نَحْوَ الْجِهَةِ الَّتِي فِيهَا الشَّيْءُ الَّذِي يُرَادُ رُؤْيَتُهُ، لِقَوْلِ الشَّاعِرِ:
Burada rü'yet gerçekleşmediği halde «ilâ» harfiyle birlikte nazar sabit kılınmıştır. Altıncısı: Ebû Ali el-Fârisî nazarın, gözün idraki olan rü'yetten ibaret olmayıp, bilakis görülmesi istenen şeyin bulunduğu yöne doğru göz bebeğini çevirmekten ibaret olduğuna dair şu şairin sözünü delil getirmiştir:
فَيَا مَيُّ هَلْ يُجْزِي بكائي بمثله ... مرارا وأنفاسي إليك الزوافر
«Ey Mey! Benim defalarca ağlamam ve sana doğru derin iç çekişlerim benzer bir karşılık bulur mu?»
وَإِنِّي مَتَّى أُشْرِفُ عَلَى الْجَانِبِ الَّذِي ... بِهِ أَنْتِ مِنْ بَيْنِ الْجَوَانِبِ نَاظِرَا
«Ve ben diğer yönler arasından senin bulunduğun tarafa bakarak tepeden gözlediğim vakit...»
قَالَ: فَلَوْ كَانَ النَّظَرُ عِبَارَةً عَنِ الرُّؤْيَةِ لَمَا طَلَبَ الْجَزَاءَ عَلَيْهِ، لِأَنَّ الْمُحِبَّ لَمْ يَطْلُبِ الثَّوَابَ عَلَى رُؤْيَةِ الْمَحْبُوبِ، فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ مَطَالِبِهِ، قَالَ: وَيَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ أَيْضًا قَوْلُ الْآخَرِ:
Dedi ki: Şayet nazar rü'yetten ibaret olsaydı, ona karşılık mükâfat istemezdi; zira seven kimse sevgilisini görmeye karşılık bir mükâfat talep etmez, çünkü bu onun en büyük taleplerindendir. Yine dedi ki: Diğer şairin şu sözü de buna delalet eder:
وَنَظْرَةُ ذِي شَجَنٍ وَامِقٍ ... إِذَا مَا الرَّكَائِبُ جَاوَزْنَ مِيلًا
«Ve binekler bir mil uzaklaştığında, kederli ve aşık olanın bakışı...»
وَالْمُرَادُ مِنْهُ تَقْلِيبُ الْحَدَقَةِ نَحْوَ الْجَانِبِ الَّذِي فِيهِ الْمَحْبُوبُ، فَعَلِمْنَا بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّ النَّظَرَ الْمَقْرُونَ بِحَرْفِ إِلَى لَيْسَ اسْمًا لِلرُّؤْيَةِ السَّابِعُ: أَنَّ قَوْلَهُ: إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ مَعْنَاهُ أَنَّهَا تَنْظُرُ إِلَى رَبِّهَا خَاصَّةً وَلَا تَنْظُرُ إِلَى غَيْرِهِ، وَهَذَا مَعْنَى تَقْدِيمِ الْمَفْعُولِ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ: إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ
Buradan murat, göz bebeğini sevgilinin bulunduğu tarafa çevirmektir. Böylece bu vecihlerle anladık ki «ilâ» harfiyle birlikte kullanılan nazar, rü'yetin ismi değildir. Yedincisi: Cenâb-ı Hakk'ın: { إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ } kavlinin manası, onun başkasına değil sadece Rabbine baktığıdır; mefulün öne geçirilmesinin manası budur. Görmez misin O'nun: { إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ }
[الْقِيَامَةِ: ١٢] إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ [الْقِيَامَةِ: ٣٠] أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ [الشورى: ٥٣] وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ [البقرة: ٨] وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ [آل عمران: ٢٨] عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ [الشُّورَى: ١٠] كَيْفَ دَلَّ فِيهَا التَّقْدِيمُ عَلَى مَعْنَى الِاخْتِصَاصِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَى أَشْيَاءَ لَا يُحِيطُ بِهَا الْحَصْرُ، وَلَا تَدْخُلُ تَحْتَ الْعَدَدِ فِي مَوْقِفِ الْقِيَامَةِ، فَإِنَّ الْمُؤْمِنِينَ نَظَّارَةُ ذَلِكَ الْيَوْمِ لِأَنَّهُمُ الْآمِنُونَ الَّذِينَ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ فَلَمَّا دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ النَّظَرَ لَيْسَ إِلَّا إِلَى اللَّهِ، وَدَلَّ الْعَقْلُ عَلَى أَنَّهُمْ يَرَوْنَ غَيْرَ اللَّهِ، عَلِمْنَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ النَّظَرِ إِلَى اللَّهِ لَيْسَ هُوَ الرُّؤْيَةُ الثَّامِنُ:
“O gün varıp durulacak yer ancak Rabbinin huzurudur.” [Kıyâme 12], { إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ } “O gün sevk ancak Rabbinedir.” [Kıyâme 30], { أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ } “İyi bilin ki bütün işler ancak Allah'a döner.” [Şûrâ 53], { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Ve ancak O'na döndürüleceksiniz.” [Bakara 28], { وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ } “Dönüş ancak Allah'adır.” [Âl-i İmrân 28], { عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ } “Yalnız O'na tevekkül ettim ve yalnız O'na yönelirim.” [Şûrâ 10] kavillerinde takdimin nasıl ihtisas manasına delalet ettiğini! Malumdur ki onlar kıyamet durağında sayıya sığmayacak ve hesaba gelmeyecek şeylere bakacaklardır; zira müminler o günün seyircileridir, çünkü onlar üzerlerine hiçbir korku olmayan ve mahzun da olmayacak olan güvende kimselerdir. Ayet nazarın yalnızca Allah'a olduğuna delalet edip akıl da onların Allah'tan başkasını göreceklerine delalet edince, anladık ki Allah'a nazardan murat rü'yet değildir. Sekizincisi:
قَالَ تَعَالَى: وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ [آلِ عِمْرَانَ: ٧٧] وَلَوْ قَالَ: لَا يَرَاهُمْ كَفَى ، فَلَمَّا نَفَى النَّظَرَ، وَلَمْ يَنْفِ الرُّؤْيَةَ دَلَّ عَلَى الْمُغَايَرَةِ، فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ، أَنَّ النَّظَرَ الْمَذْكُورَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَيْسَ هُوَ الرُّؤْيَةَ.
Allah Teâlâ: { وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kıyamet günü onlara bakmaz.” [Âl-i İmrân 77] buyurmuştur. Şayet «onları görmez» deseydi yeterli olurdu. Cenâb-ı Hak rü'yeti nefyetmeyip nazarı nefyedince bu [ikisi arasındaki] başkalığa delalet etmiştir. Böylece bu vecihlerle sabit olmuştur ki bu ayette zikredilen nazar, rü'yet değildir.
الْمَقَامُ الثَّانِي: فِي بَيَانِ التَّأْوِيلِ الْمُفَصَّلِ، وَهُوَ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ النَّاظِرُ بِمَعْنَى الْمُنْتَظِرِ، أَيْ أُولَئِكَ الْأَقْوَامُ يَنْتَظِرُونَ ثَوَابَ اللَّهِ، وَهُوَ كَقَوْلِ الْقَائِلِ، إِنَّمَا أَنْظُرُ إِلَى فُلَانٍ فِي حَاجَتِي وَالْمُرَادُ أَنْتَظِرُ نَجَاحَهَا مِنْ جِهَتِهِ، وَقَالَ تَعَالَى: فَناظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ [النَّمْلِ: ٣٥] وَقَالَ: وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ [الْبَقَرَةِ: ٢٨٠] لَا يُقَالُ: النَّظَرُ الْمَقْرُونُ بِحَرْفِ إِلَى غَيْرُ مُسْتَعْمَلٍ فِي مَعْنَى الِانْتِظَارِ، وَلِأَنَّ الِانْتِظَارَ غَمٌّ وَأَلَمٌ، وَهُوَ لَا يَلِيقُ بِأَهْلِ السَّعَادَةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، لِأَنَّا نَقُولُ: الْجَوَابُ: عَنِ الْأَوَّلِ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: النَّظَرُ الْمَقْرُونُ بِحَرْفِ إِلَى قَدْ يُسْتَعْمَلُ بِمَعْنَى الِانْتِظَارِ، وَالتَّوَقُّعِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ يُقَالُ: أَنَا إِلَى فُلَانٍ نَاظِرٌ مَا يَصْنَعُ بِي، وَالْمُرَادُ مِنْهُ التَّوَقُّعُ وَالرَّجَاءُ، وَقَالَ الشَّاعِرُ:
İkinci Merhale: Tafsilatlı tevilin açıklanması hakkındadır ve bu iki vecihtendir. Birincisi: «en-Nâzıra» kelimesinin bekleyen (el-müntazıra) manasında olmasıdır; yani o topluluklar Allah'ın sevabını beklerler. Bu, bir kimsenin «Ben ihtiyacım konusunda ancak filana bakarım» demesi gibidir ki muradı «Onun gerçekleşmesini onun tarafından beklerim» demektir. Cenâb-ı Hak: { فَناظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ } “Elçilerin ne ile döneceklerine bakacağım (bekleyeceğim).” [Neml 35] ve: { وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ } “Eğer [borçlu] darlık içinde ise, bir kolaylığa kadar beklemek gerekir.” [Bakara 280] buyurmuştur. «'İlâ' harfiyle kullanılan nazar intizar (bekleme) manasında kullanılmaz ve ayrıca beklemek bir keder ve elemdir; bu ise kıyamet gününde saadet ehline yakışmaz» denilemez. Zira biz deriz ki: Birinciye cevap iki vecihledir: Birincisi: 'İlâ' harfiyle kullanılan nazar bazen bekleme ve umma manasında kullanılır; bunun delili, «Ben filana bakmaktayım, bana ne yapacak» denilmesidir ki bundan murat ummak ve beklemektir. Şair şöyle demiştir:
وَإِذَا نَظَرْتُ إِلَيْكَ مِنْ مَلِكٍ ... وَالْبَحْرُ دُونَكَ زِدْتَنِي نِعَمَا
«Bir hükümdar olarak sana baktığımda (ihsanını beklediğimde) -ki deniz bile senden geridedir- sen bana olan nimetlerini artırdın.»
وَتَحْقِيقُ الْكَلَامِ فِيهِ أَنَّ قَوْلَهُمْ فِي الِانْتِظَارِ نَظَرْتُ بِغَيْرِ صِلَةٍ، فَإِنَّمَا ذَلِكَ فِي الِانْتِظَارِ لِمَجِيءِ الْإِنْسَانِ بِنَفْسِهِ، فَأَمَّا إِذَا كَانَ مُنْتَظِرًا لِرِفْدِهِ وَمَعُونَتِهِ، فَقَدْ يُقَالُ فِيهِ: نَظَرْتُ إِلَيْهِ كَقَوْلِ الرَّجُلِ، وَإِنَّمَا نَظَرِي إِلَى اللَّهِ ثُمَّ إِلَيْكَ، وَقَدْ يَقُولُ ذَلِكَ مَنْ لَا يُبْصِرُ، وَيَقُولُ الْأَعْمَى فِي مِثْلِ هَذَا الْمَعْنَى: عَيْنِي شَاخِصَةٌ إِلَيْكَ، ثُمَّ إِنْ سَلَّمْنَا ذَلِكَ لَكِنْ لَا نُسَلِّمُ أَنَّ المراد من (إلى) هاهنا حَرْفُ التَّعَدِّي بَلْ هُوَ وَاحِدُ الْآلَاءِ، وَالْمَعْنَى: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ نِعْمَةُ رَبِّهَا مُنْتَظِرَةٌ.
Bu konudaki sözün tahkiki şudur: Onların intizar (bekleme) hakkında harf-i cer olmaksızın «nazartü» demeleri, ancak insanın bizzat kendisinin gelmesini beklemekte söz konusudur; onun ihsanını ve yardımını beklediğinde ise tıpkı kişinin «Benim nazarım ancak Allah'a, sonra sanadır» sözünde olduğu gibi «ona baktım (nazartü ileyhi)» denilebilir. Bunu görmeyen kimse de söyler; âmâ olan kimse buna benzer bir manada: «Gözüm sana dikilmiştir» der. Sonra bunu kabul etsek bile buradaki «ilâ» (إلى) kelimesinin taaddi (geçişlilik) harfi olduğunu kabul etmeyiz; bilakis o «âlâ» (الآلاء - nimetler) kelimesinin tekilidir (nimet demektir). Mana: «O gün Rablerinin nimetini bekleyen pırıl pırıl yüzler vardır» şeklinde olur.
وَأَمَّا السُّؤَالُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ الِانْتِظَارَ غَمٌّ وَأَلَمٌ، فَجَوَابُهُ أَنَّ الْمُنْتَظِرَ إِذَا كَانَ فِيمَا يَنْتَظِرُهُ عَلَى يَقِينٍ مِنَ الْوُصُولِ إِلَيْهِ، فَإِنَّهُ يَكُونُ فِي أَعْظَمِ اللَّذَّاتِ.
İkinci itiraza, yani beklemenin bir keder ve elem olduğu itirazına gelince; bunun cevabı şudur: Bekleyen kimse, beklediği şeye kavuşacağından kesin olarak emin olduğu takdirde en büyük lezzetler içinde bulunur.
التَّأْوِيلُ الثَّانِي: أَنْ يُضْمَرَ الْمُضَافُ، وَالْمَعْنَى إِلَى ثَوَابِ رَبِّهَا نَاظِرَةٌ، قَالُوا: وَإِنَّمَا صِرْنَا إِلَى هَذَا التَّأْوِيلِ، لِأَنَّهُ لَمَّا دَلَّتِ الدَّلَائِلُ السَّمْعِيَّةُ وَالْعَقْلِيَّةُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى تَمْتَنِعُ رُؤْيَتُهُ وَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَى التَّأْوِيلِ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ:
İkinci Tevil: Muzafın gizlenmiş (takdir edilmiş) olmasıdır; mana «Rablerinin sevabına bakarlar (onu beklerler)» şeklindedir. Dediler ki: Bizim bu tevile gitmemizin sebebi, naklî ve aklî deliller Allah Teâlâ'nın görülmesinin imkânsız olduğuna delalet edince tevile gitmenin vacip olmasıdır. Biri şöyle diyebilir:
فَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ أَيْضًا عَلَى أَنَّ النَّظَرَ لَيْسَ عِبَارَةً عَنْ تَقْلِيبِ الْحَدَقَةِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: لَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ وَلَيْسَ المراد أنه
İşte bu ayet de aynı şekilde nazarın (bakmanın) göz bebeğini çevirmekten ibaret olmadığına delalet eder. Zira Allah Teâlâ: { لَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ } “[Allah] onlara bakmaz” buyurmuştur; murat ise O...
تَعَالَى يُقَلِّبُ الْحَدَقَةَ إِلَى جَهَنَّمَ فَإِنْ قُلْتُمْ: الْمُرَادُ أَنَّهُ لَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ نَظَرَ الرَّحْمَةِ كَانَ ذَلِكَ جَوَابَنَا عَمَّا قَالُوهُ.
Teâlâ'nın göz bebeğini cehenneme doğru çevirmesi değildir. Eğer siz: «Murat, O'nun onlara rahmet nazarıyla bakmamasıdır» derseniz, bu da onların söylediklerine bizim cevabımız olur.
التَّأْوِيلُ الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ مَعْنَى: إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ أَنَّهَا لَا تَسْأَلُ وَلَا تَرْغَبُ إِلَّا إِلَى اللَّهِ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ
Üçüncü Tevil: { إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ } “Rablerine bakarlar” [ifadesinin] manasının, onların Allah'tan başkasından istememeleri ve O'ndan başkasına rağbet etmemeleri olmasıdır.
قَوْلِهِ ﵊: «اعْبُدِ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ»
[Peygamber] aleyhissalâtü vesselâm'ın: { اعْبُدِ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ } “Allah'a O'nu görüyormuşsun gibi ibadet et” sözünden murat da budur.
فَأَهْلُ الْقِيَامَةِ لِشِدَّةِ تَضَرُّعِهِمْ إِلَيْهِ وَانْقِطَاعِ أَطْمَاعِهِمْ عَنْ غَيْرِهِ صَارُوا كَأَنَّهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْهِ الْجَوَابُ: قَوْلُهُ: لَيْسَ النَّظَرُ عبارة عن الرؤية، قلنا: هاهنا مَقَامَانِ:
Kıyamet ehli, O'na olan yakarışlarının şiddeti ve O'ndan başkasından umutlarını kesmeleri sebebiyle sanki O'na bakıyormuş gibi olmuşlardır. [Buna] cevap: Onun: «Nazar, rüyetten (görmekten) ibaret değildir» sözüne karşı biz deriz ki: Burada iki makam (açıklama) vardır:
الْأَوَّلُ: أَنْ تُقِيمَ الدَّلَالَةَ عَلَى أَنَّ النَّظَرَ هُوَ الرُّؤْيَةُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: مَا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْ مُوسَى ﵇ وَهُوَ قَوْلُهُ: أَنْظُرْ إِلَيْكَ [الْأَعْرَافِ: ١٤٣] فَلَوْ كَانَ النَّظَرُ عِبَارَةً عَنْ تَقْلِيبِ الْحَدَقَةِ إِلَى جَانِبِ الْمَرْئِيِّ، لَاقْتَضَتِ الْآيَةُ أَنَّ مُوسَى ﵇ أَثْبَتَ لِلَّهِ تَعَالَى وِجْهَةً وَمَكَانًا وَذَلِكَ مُحَالٌ الثَّانِي: أَنَّهُ جَعَلَ النَّظَرَ أَمْرًا مُرَتَّبًا عَلَى الْإِرَادَةِ فَيَكُونُ النَّظَرُ مُتَأَخِّرًا عَنِ الْإِرَادَةِ، وَتَقْلِيبُ الْحَدَقَةِ غَيْرَ مُتَأَخِّرٍ عَنِ الْإِرَادَةِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ النَّظَرُ عِبَارَةً عَنْ تَقْلِيبِ الْحَدَقَةِ إِلَى جَانِبِ الْمَرْئِيِّ.
Birincisi: Nazarın rüyet (görme) olduğuna iki vecihle delil getirmektir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın Musa aleyhisselâm'dan naklettiği { أَنْظُرْ إِلَيْكَ } “Sana bakayım” [A'râf 143] sözüdür. Eğer nazar, göz bebeğini görülenin tarafına çevirmekten ibaret olsaydı, ayet Musa aleyhisselâm'ın Allah Teâlâ için bir yön ve mekân ispat etmiş olmasını gerektirirdi ki bu imkânsızdır. İkincisi: O, nazarı iradeye terettüp eden (iradenin peşinden gelen) bir iş kılmıştır; bu durumda nazar iradeden sonra olur. Göz bebeğini çevirmek ise iradeden sonra [geciken] bir şey değildir. Dolayısıyla nazarın görülenin tarafına göz bebeğini çevirmekten ibaret olması gerekirdi [şeklindeki iddia geçersizdir].
الْمَقَامُ الثَّانِي: وَهُوَ الْأَقْرَبُ إِلَى الصَّوَابِ، سَلَّمْنَا أَنَّ النَّظَرَ عِبَارَةٌ عَنْ تَقْلِيبِ الْحَدَقَةِ نَحْوَ الْمَرْئِيِّ الْتِمَاسًا لِرُؤْيَتِهِ، لَكِنَّا نَقُولُ: لَمَّا تَعَذَّرَ حَمْلُهُ عَلَى حَقِيقَتِهِ وَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى مُسَبِّبِهِ وَهُوَ الرُّؤْيَةُ، إِطْلَاقًا لِاسْمِ السَّبَبِ عَلَى الْمُسَبِّبِ، وَحَمْلُهُ عَلَى الرُّؤْيَةِ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهِ عَلَى الِانْتِظَارِ، لِأَنَّ تَقْلِيبَ الْحَدَقَةِ كَالسَّبَبِ لِلرُّؤْيَةِ وَلَا تَعَلُّقَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الِانْتِظَارِ، فَكَانَ حَمْلُهُ عَلَى الرُّؤْيَةِ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهِ عَلَى الِانْتِظَارِ.
İkinci Makam: Bu, doğruya daha yakındır. Nazarın, görmeyi talep etmek maksadıyla göz bebeğini görülen şeye doğru çevirmekten ibaret olduğunu kabul etsek bile biz deriz ki: Hakiki anlamına hamledilmesi imkânsız olunca, sebebin adını müsebbebe (sonuca) vermek suretiyle onu müsebbebi olan rüyete (görmeye) hamletmek vacip olmuştur. Onu rüyete hamletmek, intizara (beklemeye) hamletmekten daha evladır; zira göz bebeğini çevirmek rüyet için bir sebep gibidir, onunla intizar arasında ise hiçbir alaka yoktur. Dolayısıyla onu rüyete hamletmek, intizara hamletmekten daha evladır.
أَمَّا قَوْلُهُ: النَّظَرُ جَاءَ بِمَعْنَى الِانْتِظَارِ، قُلْنَا: لَنَا فِي الْجَوَابِ مَقَامَانِ:
Onun: «Nazar, intizar (bekleme) manasında gelmiştir» sözüne gelince, biz deriz ki: Buna cevapta iki makamımız (açıklamamız) vardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّ النَّظَرَ الْوَارِدَ بِمَعْنَى الِانْتِظَارِ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ، وَلَكِنَّهُ لَمْ يُقْرَنِ الْبَتَّةَ بِحَرْفِ إِلَى كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Birincisi: İntizar manasında gelen nazar Kur'an'da çoktur, ancak kesinlikle «ilâ» (إلى) harfiyle birlikte kullanılmamıştır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ [الْحَدِيدِ: ١٣] وَقَوْلِهِ: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ [الْأَعْرَافِ: ٥٣] هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ [الْبَقَرَةِ: ٢١٠] وَالَّذِي نَدَّعِيهِ أَنَّ النَّظَرَ الْمَقْرُونَ بِحَرْفِ إِلَى الْمُعَدَّى إِلَى الْوُجُوهِ لَيْسَ إِلَّا بِمَعْنَى الرُّؤْيَةِ/ أَوْ بِالْمَعْنَى الَّذِي يَسْتَعْقِبُ الرُّؤْيَةَ ظَاهِرٌ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَرِدَ بِمَعْنَى الِانْتِظَارِ دَفْعًا لِلِاشْتِرَاكِ.
{ انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ } “Bizi bekleyin de nûrunuzdan bir parça alalım” [Hadîd 13], { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ } “Onlar ancak onun tevilini mi bekliyorlar?” [A'râf 53] ve { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ } “Onlar ancak Allah'ın gelmesini mi bekliyorlar?” [Bakara 210]. Bizim iddia ettiğimiz ise şudur: «İlâ» harfiyle kullanılan ve yüzlere isnat edilen nazar, ancak rüyet anlamındadır veya rüyetin ardından gelen anlamda olduğu açıktır. Dolayısıyla müştereklikten (eş seslilikten) kaçınmak için intizar anlamında gelmemesi vacip olmuştur.
وَأَمَّا قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Şairin şu sözüne gelince:
وُجُوهٌ نَاظِرَاتٌ يَوْمَ بَدْرٍ ... إِلَى الرَّحْمَنِ تَنْتَظِرُ الْخَلَاصَا
«Bedir günü Rahman'a bakan, kurtuluşu bekleyen yüzler.»
قُلْنَا: هَذَا الشِّعْرُ مَوْضُوعٌ وَالرِّوَايَةُ الصَّحِيحَةُ:
Biz deriz ki: Bu şiir uydurmadır; sahih rivayet şöyledir:
وُجُوهٌ نَاظِرَاتٌ يَوْمَ بَكْرٍ ... إِلَى الرَّحْمَنِ تَنْتَظِرُ الْخَلَاصَا
«Bekr günü Rahman'a bakan, kurtuluşu bekleyen yüzler.»
وَالْمُرَادُ مِنْ هَذَا الرَّحْمَنِ مُسَيْلِمَةُ الْكَذَّابُ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُسَمُّونَهُ رَحْمَنَ الْيَمَامَةِ، فَأَصْحَابُهُ كَانُوا يَنْظُرُونَ إِلَيْهِ وَيَتَوَقَّعُونَ مِنْهُ التَّخَلُّصَ مِنَ الْأَعْدَاءِ، وَأَمَّا قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Bu "Rahman"dan murat Müseylimetü'l-Kezzâb'dır; zira ona "Yemâme'nin Rahmanı" derlerdi. Adamları ona bakıyor ve düşmanlardan kurtulmayı ondan umuyorlardı. Şairin şu sözüne gelince:
وَإِذَا نَظَرْتُ إِلَيْكَ مِنْ مَلِكٍ
«Bir hükümdar olarak sana baktığımda...»
فَالْجَوَابُ: أَنَّ قَوْلَهُ: وَإِذَا نَظَرْتُ إِلَيْكَ، لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ الِانْتِظَارَ، لِأَنَّ مُجَرَّدَ الِانْتِظَارِ لَا يَسْتَعْقِبُ الْعَطِيَّةَ بَلِ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِذَا نَظَرْتُ إِلَيْكَ، وَإِذَا سَأَلَتُكَ لِأَنَّ النَّظَرَ إِلَى الْإِنْسَانِ مُقَدِّمَةُ الْمُكَالَمَةِ فَجَازَ التَّعْبِيرُ عَنْهُ بِهِ، وَقَوْلُهُ: كَلِمَةُ إلى هاهنا لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ حَرْفَ التَّعَدِّي بَلْ وَاحِدُ الْآلَاءِ، قُلْنَا: إِنَّ إِلَى عَلَى هَذَا الْقَوْلِ تَكُونُ اسْمًا لِلْمَاهِيَّةِ الَّتِي يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهَا نِعْمَةٌ، فَعَلَى هَذَا يَكْفِي فِي تَحَقُّقِ مُسَمَّى هَذِهِ اللَّفْظَةِ أَيُّ جُزْءٍ
Cevap şudur: Onun «Sana baktığımda» sözünden muradın intizar (bekleme) olması mümkün değildir; zira sırf beklemek bağış ve ihsanı gerektirmez. Bilakis onun «Sana baktığımda» sözünden murat, «Senden istediğimde» demektir; çünkü insana bakmak onunla konuşmanın mukaddimesidir (öncülüdür), dolayısıyla bu durum onunla ifade edilebilir. Onun: «Buradaki 'ilâ' kelimesinden murat taaddi harfi değil, 'âlâ'nın tekilidir (nimet demektir)» sözüne gelince, biz deriz ki: Bu söze göre «ilâ», nimet olmaya layık mahiyetin ismi olur. Buna göre bu lafzın müsemmasının (anlamının) gerçekleşmesinde,
فُرِضَ مِنْ أَجْزَاءِ النِّعْمَةِ، وَإِنْ كَانَ فِي غَايَةِ الْقِلَّةِ وَالْحَقَارَةِ، وَأَهْلُ الثَّوَابِ يَكُونُونَ فِي جَمِيعِ مَوَاقِفِ الْقِيَامَةِ فِي النِّعَمِ الْعَظِيمَةِ الْمُتَكَامِلَةِ، وَمَنْ كَانَ حَالُهُ كَذَلِكَ كَيْفَ يُمْكِنُ أَنْ يُبَشَّرَ بِأَنَّهُ يَكُونُ فِي تَوَقُّعِ الشَّيْءِ الَّذِي يَنْطَلِقُ عَلَيْهِ اسْمُ النِّعْمَةِ، وَمِثَالُ هَذَا أَنْ يُبَشِّرَ سُلْطَانُ الْأَرْضِ بِأَنَّهُ سَيَصِيرُ حَالُكَ فِي الْعَظَمَةِ وَالْقُوَّةِ بَعْدَ سَنَةٍ، بِحَيْثُ تَكُونُ مُتَوَقِّعًا لِحُصُولِ اللُّقْمَةِ الْوَاحِدَةِ مِنَ الْخُبْزِ وَالْقَطْرَةِ الْوَاحِدَةِ مِنَ الْمَاءِ، وَكَمَا أَنَّ ذَلِكَ فَاسِدٌ مِنَ الْقَوْلِ: فَكَذَا هَذَا.
son derece az ve değersiz olsa bile nimet parçalarından farz edilen herhangi bir cüz kafi gelir. Oysa sevap ehli, kıyametin bütün duraklarında büyük ve eksiksiz nimetler içinde olacaktır. Hali böyle olan bir kimse, kendisine nimet ismi verilen bir şeyi beklemekle nasıl müjdelenebilir? Bunun misali, yeryüzünün hükümdarının [birine]: «Bir yıl sonra senin azamet ve güçteki halin öyle olacak ki bir lokma ekmek ve bir damla su elde etmeyi bekler duruma geleceksin» diye müjdelemesine benzer. Bu söz nasıl fasit (tutarsız) ise bu [iddia] da böyledir.
الْمَقَامُ الثَّانِي: هَبْ أَنَّ النَّظَرَ الْمُعَدَّى بِحَرْفِ إِلَى الْمَقْرُونَ بِالْوُجُوهِ جَاءَ فِي اللُّغَةِ بِمَعْنَى الِانْتِظَارِ لَكِنْ لَا يُمْكِنُ حَمْلُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَيْهِ، لِأَنَّ لَذَّةَ الِانْتِظَارِ مَعَ يَقِينِ الْوُقُوعِ كَانَتْ حَاصِلَةً فِي الدُّنْيَا، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَحْصُلَ فِي الْآخِرَةِ شَيْءٌ أَزْيَدُ مِنْهُ حَتَّى يَحْسُنَ ذِكْرُهُ فِي مَعْرِضِ التَّرْغِيبِ فِي الْآخِرَةِ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ هُوَ قُرْبَ الْحُصُولِ، لِأَنَّ ذَلِكَ مَعْلُومٌ بِالْعَقْلِ فَبَطَلَ مَا ذَكَرُوهُ مِنَ التَّأْوِيلِ.
İkinci Makam: «İlâ» harfiyle geçişli kılınan ve yüzlerle birlikte kullanılan nazarın dilde intizar (bekleme) manasında geldiğini bir an kabul etsek bile, bu ayeti bu manaya hamletmek mümkün değildir. Çünkü vukuunun kesinliğiyle birlikte bekleme lezzeti dünyada da mevcuttu; dolayısıyla ahirete teşvik makamında zikredilmesinin güzel olması için ahirette bundan daha fazla bir şeyin meydana gelmesi gerekir. Bunun da [nimetin] gerçekleşmesinin yakınlığı olması caiz değildir; çünkü bu akılla bilinmektedir. Böylece zikrettikleri tevil batıl olmuştur.
وَأَمَّا التَّأْوِيلُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ إِلَى ثَوَابِ رَبِّهَا نَاظِرَةٌ، فَهَذَا تَرْكٌ لِلظَّاهِرِ، وَقَوْلُهُ: إِنَّمَا صِرْنَا إِلَيْهِ لِقِيَامِ الدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ وَالنَّقْلِيَّةِ عَلَى أَنَّ اللَّهَ لَا يَرَى، قُلْنَا: بَيَّنَّا فِي الْكُتُبِ الْعَقْلِيَّةِ ضَعْفَ تِلْكَ الْوُجُوهِ، فَلَا حَاجَةَ هاهنا إلى ذكرها والله أعلم.
İkinci tevile, yani muradın «Rablerinin sevabına bakarlar» olmasına gelince; bu, zahiri terk etmektir. Onların: «Biz bu tevile ancak Allah'ın görülmeyeceğine dair aklî ve naklî deliller bulunduğu için gittik» sözüne karşı deriz ki: Biz aklî ilimlere dair kitaplarımızda bu vecihlerin zayıflığını açıkladık; dolayısıyla burada onları zikretmeye ihtiyaç yoktur. En doğrusunu Allah bilir.
وقوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna gelince:
[سورة القيامة (٧٥) : الآيات ٢٤ الى ٢٥]
[Kıyâmet Suresi (75), Âyetler 24-25]
وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ باسِرَةٌ (٢٤) تَظُنُّ أَنْ يُفْعَلَ بِها فاقِرَةٌ (٢٥)
{ وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ بَاسِرَةٌ (٢٤) تَظُنُّ أَنْ يُفْعَلَ بِهَا فَاقِرَةٌ (٢٥) } “O gün birtakım yüzler de asıktır; kendilerine bel kemiklerini kıran bir felaketin yapılacağını anlarlar.”
الْبَاسِرُ: الشَّدِيدُ الْعَبُوسِ وَالْبَاسِلُ أَشَدُّ مِنْهُ، وَلَكِنَّهُ غَلَبَ فِي الشُّجَاعِ إِذَا اشْتَدَّ كُلُوحُهُ، وَالْمَعْنَى أَنَّهَا عَابِسَةٌ كَالِحَةٌ قَدْ/ أَظْلَمَتْ أَلْوَانُهَا وَعَدِمَتْ آثَارُ السُّرُورِ وَالنِّعْمَةِ مِنْهَا، لِمَا أَدْرَكَهَا مِنَ الشَّقَاءِ وَالْيَأْسِ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، وَلِمَا سَوَّدَهَا اللَّهُ حِينَ مَيَّزَ اللَّهُ أَهْلَ الْجَنَّةِ والنار، وقد تقدم تفسير السور عند قوله: عَبَسَ وَبَسَرَ [المدثر: ٢٢] وَإِنَّمَا كَانَتْ بِهَذِهِ الصِّفَةِ، لِأَنَّهَا قَدْ أَيْقَنَتْ أَنَّ الْعَذَابَ نَازِلٌ، وَهُوَ قَوْلُهُ: تَظُنُّ أَنْ يُفْعَلَ بِها فاقِرَةٌ والظن هاهنا بِمَعْنَى الْيَقِينِ، هَكَذَا قَالَهُ الْمُفَسِّرُونَ، وَعِنْدِي أَنَّ الظن إنما ذكر هاهنا عَلَى سَبِيلِ التَّهَكُّمِ كَأَنَّهُ قِيلَ: إِذَا شَاهَدُوا تِلْكَ الْأَحْوَالَ، حَصَلَ فِيهِمْ ظَنٌّ أَنَّ الْقِيَامَةَ حَقٌّ، وَأَمَّا الْفَاقِرَةُ، فَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْفَاقِرَةُ الدَّاهِيَةُ، وَهُوَ اسْمٌ لِلْوَسْمِ الَّذِي يُفْقَرُ بِهِ عَلَى الْأَنْفِ، قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: الْفَقْرُ أَنْ يُحَزَّ أَنْفُ الْبَعِيرِ حَتَّى يَخْلُصَ إِلَى الْعَظْمِ، أَوْ قَرِيبٍ مِنْهُ، ثُمَّ يُجْعَلَ فِيهِ خَشَبَةٌ يُجَرُّ الْبَعِيرُ بِهَا، وَمِنْهُ قِيلَ: عَمِلَتْ بِهِ الْفَاقِرَةُ، قَالَ الْمُبَرِّدُ: الْفَاقِرَةُ دَاهِيَةٌ تَكْسِرُ الظَّهْرَ، وَأَصْلُهَا مِنَ الْفَقْرَةِ وَالْفَقَارَةِ كَأَنَّ الْفَاقِرَةَ دَاهِيَةٌ تَكْسِرُ فَقَارَ الظَّهْرِ، وَقَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: يُقَالُ فَقَرْتُ الرَّجُلَ، كَمَا يُقَالُ رَأَسْتُهُ وَبَطَنْتُهُ فَهُوَ مَفْقُورٌ، وَاعْلَمْ أَنَّ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ فَسَّرَ الْفَاقِرَةَ بِأَنْوَاعِ الْعَذَابِ فِي النَّارِ، وَفَسَّرَهَا الْكَلْبِيُّ فَقَالَ:
Bâsir (بَاسِر), yüzü son derece asık demektir; bâsil (بَاسِل) ise ondan daha şiddetlidir, fakat bu kelime yüzünü çok fazla ekşittiği zaman cesur kimse hakkında galip gelmiştir (daha çok kullanılmıştır). Mana şudur: Kendilerine ulaşan bedbahtlık, Allah'ın rahmetinden ümitsizlik ve Allah Teâlâ cennet ve cehennem ehlini ayırdığı vakit onları kararttığı için o yüzler asıktır, kararmıştır, renkleri kararmış, sevinç ve nimet eserleri onlardan silinmiştir. Büsûr (بُسُور) kelimesinin tefsiri { عَبَسَ وَبَسَرَ } “Yüzünü ekşitti ve kaşlarını çattı” [Müddessir 22] ayetinde geçmişti. Yüzlerin bu sıfatta olmasının sebebi, azabın ineceğine kesin olarak inanmış olmalarıdır; bu da { تَظُنُّ أَنْ يُفْعَلَ بِها فاقِرَةٌ } “Kendilerine bel kemiklerini kıran bir felaketin yapılacağını anlarlar (kesin olarak bilirler)” buyruğudur. Buradaki zan (ظَنّ) yakin (kesin bilgi) manasındadır; müfessirler böyle söylemiştir. Bana göre ise buradaki zan, sanki: «O halleri gördüklerinde onlarda kıyametin hak olduğuna dair bir zan hasıl oldu» denilmiş gibi istihza (alay) yoluyla zikredilmiştir. Fâkıra (فَاقِرَة) kelimesine gelince; Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Fâkıra, büyük felaket (dâhiye) demektir; bu, deve burnuna vurulan dağlama işaretinin adıdır. Asmaî şöyle demiştir: Fakr (فَقْر), devenin burnunun kemiğe ulaşacak veya kemiğe yaklaşacak şekilde yarılması, sonra içine devenin kendisiyle çekileceği bir tahta konulmasıdır; bundan dolayı: «Ona fâkıra yapıldı» denilmiştir. Müberred şöyle demiştir: Fâkıra, beli kıran büyük felakettir; aslı fakra (فَقْرَة) ve fakâra (فَقَارَة) kelimelerinden gelir, sanki fâkıra bel kemiklerini (omurları) kıran bir felakettir. İbn Kuteybe şöyle demiştir: Tıpkı başına vurdum (raestühû) ve karnına vurdum (batantühû) denildiği gibi «Adamın belini kırdım (fekartü'r-racüle)» denilir, o da beli kırılmış (mefkūr) olur. Bil ki müfessirlerden bazıları fâkırayı cehennemdeki azap çeşitleri olarak tefsir etmiştir; Kelbî ise onu şöyle tefsir etmiş ve demiştir ki:
الْفَاقِرَةُ هِيَ أَنْ تُحْجَبَ عَنْ رُؤْيَةِ رَبِّهَا ولا تنظر إليه.
Fâkıra, [o yüzlerin] Rablerini görmekten perdelenmesi ve O'na bakamamasıdır.
[سورة القيامة (٧٥) : آية ٢٦]
[Kıyâmet Suresi (75), Âyet 26]
كَلاَّ إِذا بَلَغَتِ التَّراقِيَ (٢٦)
{ كَلَّا إِذَا بَلَغَتِ التَّرَاقِيَ (٢٦) } “Hayır, can köprücük kemiklerine dayandığı zaman,”
قَوْلُهُ تَعَالَى: كَلَّا قَالَ الزَّجَّاجُ: كَلَّا رَدْعٌ عَنْ إِيثَارِ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: لَمَّا عَرَفْتُمْ صِفَةَ سَعَادَةِ السُّعَدَاءِ وَشَقَاوَةِ الْأَشْقِيَاءِ فِي الْآخِرَةِ، وَعَلِمْتُمْ أَنَّهُ لَا نِسْبَةَ لَهَا إِلَى الدُّنْيَا، فَارْتَدِعُوا عَنْ إِيثَارِ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ،
Allah Teâlâ'nın: { كَلَّا } “Hayır” buyruğu hakkında Zeccâc şöyle demiştir: «Kellâ», dünyayı ahirete tercih etmekten men etmektir (vazgeçirmedir). Sanki şöyle denilmiştir: Ahirette bahtiyar kimselerin saadetinin ve bedbaht kimselerin şekavetinin vasfını öğrendiğinizde ve bunun dünya ile hiçbir kıyası olmadığını bildiğinizde, dünyayı ahirete tercih etmekten vazgeçin;
وَتَنَبَّهُوا عَلَى مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ مِنَ الْمَوْتِ الَّذِي عِنْدَهُ تَنْقَطِعُ الْعَاجِلَةُ عَنْكُمْ، وَتَنْتَقِلُونَ إِلَى الْآجِلَةِ الَّتِي تَبْقُونَ فِيهَا مُخَلَّدِينَ، وَقَالَ آخَرُونَ: كَلَّا أَيْ حَقًّا إِذَا بَلَغَتِ التَّرَاقِيَ كَانَ كَذَا وَكَذَا، وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ لَمَّا بَيَّنَ تَعْظِيمَ أَحْوَالِ الْآخِرَةِ بَيَّنَ أَنَّ الدُّنْيَا لَا بُدَّ فِيهَا مِنْ الِانْتِهَاءِ وَالنَّفَادِ وَالْوُصُولِ إِلَى تَجَرُّعِ مَرَارَةِ الْمَوْتِ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: كَلَّا أَيْ لَا يُؤْمِنُ الْكَافِرُ بِمَا ذُكِّرَ مِنْ أَمْرِ الْقِيَامَةِ، وَلَكِنَّهُ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَدْفَعَ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْمَوْتِ، وَمِنْ تَجَرُّعِ آلَامِهَا، وَتَحَمُّلِ آفَاتِهَا.
önünüzde bulunan, yanında peşin hayatın (dünyanın) sizden kesileceği ve içinde ebedî kalacağınız ahirete intikal edeceğiniz ölüm konusunda uyanık olun. Başkaları ise şöyle demiştir: «Kellâ», yani gerçekten can köprücük kemiklerine dayandığı zaman şöyle şöyle olacaktır; maksat, ahiret hallerinin büyüklüğünü açıkladıktan sonra dünyada mutlaka bir son bulmanın, tükenmenin ve ölümün acısını yudumlamaya varmanın kaçınılmaz olduğunu açıklamaktır. Mukātil şöyle demiştir: «Kellâ», yani kâfir kıyamet işinden kendisine hatırlatılan şeylere inanmaz, fakat ölümün, onun acılarını yudumlamanın ve afetlerine katlanmanın kaçınılmaz olduğunu defetmesi (reddetmesi) mümkün değildir.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ تِلْكَ الْحَالَةِ الَّتِي تُفَارِقُ الرُّوحُ فِيهَا الْجَسَدَ فَقَالَ: إِذا بَلَغَتِ التَّراقِيَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Allah Teâlâ, ruhun bedenden ayrıldığı o hali tavsif ederek: { إِذَا بَلَغَتِ التَّرَاقِيَ } “Can köprücük kemiklerine dayandığı zaman” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمُرَادُ إِذَا بَلَغَتِ النَّفْسُ أَوِ الرُّوحُ أَخْبَرَ عَمَّا لَمْ يَجْرِ لَهُ ذِكْرٌ لِعِلْمِ الْمُخَاطَبِ بِذَلِكَ، كقوله:
Birinci Mesele: Murad, «nefis veya ruh [köprücük kemiklerine] dayandığı zaman» demektir; muhatabın bunu bilmesi sebebiyle daha önce zikri geçmeyen şeyden [zamirle] haber vermiştir. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda da böyledir:
[الْقَدْرِ: ١] وَالتَّرَاقِي جَمْعُ تَرْقُوَةٍ. وَهِيَ عَظْمٌ وَصَلَ بَيْنَ ثُغْرَةِ النَّحْرِ، وَالْعَاتِقِ مِنَ الْجَانِبَيْنِ.
{ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ } “Şüphesiz biz onu Kadir gecesinde indirdik.” [Kadr 1]. Terâkī (التَّرَاقِي), terkuve (تَرْقُوَة) kelimesinin çoğuludur; bu da göğüs çukuru ile omuz başı arasında her iki taraftan birleşen kemiktir (köprücük kemiğidir).
وَاعْلَمْ أَنَّهُ يُكَنَّى بِبُلُوغِ النَّفْسِ التَّرَاقِيَ عَنِ الْقُرْبِ مِنَ الْمَوْتِ، وَمِنْهُ قَوْلُ دُرَيْدِ بْنِ الصِّمَّةِ:
Bil ki nefsin (canın) köprücük kemiklerine dayanmasından, ölüme yaklaşmış olmak kinaye edilir. Düreyd b. es-Sımme'nin şu sözü de bundandır:
وَرُبَّ عَظِيمَةٍ دَافَعْتُ عَنْهَا ... وَقَدْ بَلَغَتْ نُفُوسُهُمُ التَّرَاقِي
«Nice büyük musibeti savuşturdum ki o esnada canları köprücük kemiklerine dayanmıştı.»
وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ [الْوَاقِعَةِ: ٨٣] .
Bunun bir benzeri de Allah Teâlâ'nın: { فَلَوْلَا إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ } “Hele can boğaza dayandığı zaman!” [Vâkıa 83] buyruğudur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ بَعْضُ الطَّاعِنِينَ: إِنَّ النَّفْسَ إِنَّمَا تَصِلُ إِلَى التَّرَاقِي بَعْدَ مُفَارَقَتِهَا عَنِ الْقَلْبِ وَمَتَى فَارَقَتِ النَّفْسُ الْقَلْبَ حَصَلَ الْمَوْتُ لَا مَحَالَةَ، وَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ عِنْدَ بُلُوغِهَا التَّرَاقِيَ، تَبْقَى الْحَيَاةُ حَتَّى يُقَالَ فِيهِ: مَنْ رَاقٍ، وَحَتَّى تَلْتَفَّ السَّاقُ بِالسَّاقِ وَالْجَوَابُ: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: كَلَّا إِذا بَلَغَتِ التَّراقِيَ أَيْ إِذَا حَصَلَ الْقُرْبُ مِنْ تلك الحالة.
İkinci Mesele: İtiraz edenlerden bazıları şöyle demiştir: Nefis ancak kalpten ayrıldıktan sonra köprücük kemiklerine ulaşır; nefis kalpten ayrıldığı anda ise ölüm muhakkak gerçekleşir. Ayet ise onun köprücük kemiklerine ulaşması anında «Kim okuyup şifa verecektir?» denilecek ve bacak bacağa dolaşacak kadar hayatın baki kaldığına delalet etmektedir. Cevap şudur: { كَلَّا إِذَا بَلَغَتِ التَّرَاقِيَ } buyruğundan murat, o hale yakınlık hasıl olduğu zamandır.
[سورة القيامة (٧٥) : آية ٢٧]
[Kıyâmet Suresi (75), Âyet 27]
وَقِيلَ مَنْ راقٍ (٢٧)
{ وَقِيلَ مَنْ رَاقٍ (٢٧) } “Ve: «Kim bir çare bulup iyileştirecek (veya kim onu yukarı çıkaracak)?» dendiği zaman,”
وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي رَاقٍ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ مِنَ الرُّقْيَةِ يُقَالُ: رَقَاهُ يَرْقِيهِ رُقْيَةً إِذَا عَوَّذَهُ بِمَا يَشْفِيهِ، كَمَا يُقَالُ: بِسْمِ اللَّهِ أَرْقِيكَ، وَقَائِلُ هَذَا الْقَوْلِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، هُمُ الَّذِينَ يَكُونُونَ حَوْلَ الْإِنْسَانِ الْمُشْرِفِ عَلَى الْمَوْتِ، ثُمَّ هَذَا الِاسْتِفْهَامُ، يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الطَّلَبِ كَأَنَّهُمْ طَلَبُوا لَهُ طَبِيبًا يَشْفِيهِ، وَرَاقِيًا يَرْقِيهِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ اسْتِفْهَامًا بِمَعْنَى الْإِنْكَارِ، كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ عِنْدَ الْيَأْسِ: مَنِ الَّذِي يَقْدِرُ أَنْ يَرْقِيَ هَذَا الْإِنْسَانَ الْمُشْرِفَ عَلَى الْمَوْتِ الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: مَنْ راقٍ
Birinci Mesele: «Râkın» (رَاقٍ) kelimesinde iki vecih vardır: Birincisi: Rukye (okuyup üfleme/tedavi) kelimesinden olmasıdır; nitekim kişiye şifa verecek şeylerle dua edip koruduğunda «rakāhu yerkīhi rukyeten» (رَقَاهُ يَرْقِيهِ رُقْيَةً) denilir, tıpkı «Bismillâhi erkīke» (Allah'ın adıyla sana rukye yaparım/okurum) denildiği gibi. Bu veche göre bu sözü söyleyenler, ölmek üzere olan insanın etrafında bulunan kimselerdir. Sonra bu soru (istifham), sanki ona şifa verecek bir tabip ve rukye yapacak bir kimse aramışlar gibi talep manasında olabilir; ya da ümitsizlik anında söyleyenin: «Ölmek üzere olan bu insana kim rukye yapıp (okuyup) şifa verebilir ki?» demesi gibi inkâr manasında bir istifham olabilir. İkinci Vecih: { مَنْ رَاقٍ } sözünün
مِنْ رَقِيَ يَرْقِي رُقِيًّا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ [الْإِسْرَاءِ: ٩٣] وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَكُونُ قَائِلُ هَذَا الْقَوْلِ هُمُ الْمَلَائِكَةَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ الْمَلَائِكَةَ يَكْرَهُونَ الْقُرْبَ مِنَ الْكَافِرِ، فَيَقُولُ مَلَكُ الْمَوْتِ مَنْ يَرْقَى بِهَذَا الْكَافِرِ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: يَحْضُرُ الْعَبْدَ عِنْدَ الْمَوْتِ سَبْعَةُ أَمْلَاكٍ مِنْ مَلَائِكَةِ الرَّحْمَةِ، وَسَبْعَةٌ مِنْ مَلَائِكَةِ الْعَذَابِ مَعَ مَلَكِ الْمَوْتِ، فَإِذَا بَلَغَتْ نَفْسُ الْعَبْدِ التَّرَاقِيَ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ، أَيُّهُمْ يَرْقَى بِرُوحِهِ إِلَى السَّمَاءِ فَهُوَ مَنْ راقٍ.
«rakiye yerkī rukiyyen» (رَقِيَ يَرْقِي رُقِيًّا - yukarı yükselmek) kökünden olmasıdır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ } “Senin göğe yükseldiğine de inanmayız” [İsrâ 93] buyruğu da bundandır. Bu veche göre bu sözü söyleyenler meleklerdir. İbn Abbas şöyle demiştir: Melekler kâfire yaklaşmayı kerih görürler; bunun üzerine ölüm meleği: «Bu kâfiri [göğe] kim yükseltecek?» der. Kelbî ise şöyle demiştir: Ölüm anında kulun yanında ölüm meleğiyle birlikte rahmet meleklerinden yedi melek ve azap meleklerinden yedi melek hazır bulunur. Kulun canı köprücük kemiklerine dayandığı zaman, onun ruhunu göğe hangisinin yükselteceği hususunda birbirlerine bakarlar; işte bu { مَنْ رَاقٍ } “[Onu göğe] kim yükseltecek?” [demektir].
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ إِنَّ إِظْهَارَ النُّونِ عِنْدَ حُرُوفِ الْفَمِ لَحَسَنٌ، فَلَا يَجُوزُ إِظْهَارُ نُونِ مَنْ فِي قَوْلِهِ:
İkinci Mesele: Vâhidî demiştir ki: Ağız harflerinin yanında nunu izhar etmek güzeldir (uygundur); dolayısıyla Allah Teâlâ'nın:
مَنْ راقٍ
{ مَنْ رَاقٍ } “Kim bir çare bulacak?”
وَرَوَى حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ إِظْهَارَ النُّونِ فِي قَوْلِهِ: مَنْ راقٍ
buyruğunda «men»in nununu izhar etmek caiz olmaz. Hafs ise Âsım'dan, { مَنْ رَاقٍ } buyruğunda nunun izharını
وَ بَلْ رانَ [المطففين: ١٤] قال
ve { بَلْ رَانَ } [el-Mutaffifîn: 14] [ifadesinde de izharı rivayet etmiştir]. [Bunun üzerine] dedi [ki]:
أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ، وَلَا أَعْرِفُ وَجْهَ ذَلِكَ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ، وَالْوَجْهُ أَنْ يُقَالَ: قُصِدَ الْوَقْفُ على من وبل، فَأَظْهَرَهَا ثُمَّ ابْتَدَأَ بِمَا بَعْدَهُمَا، وَهَذَا غَيْرُ مرضي من القراءة.
Ebû Alî el-Fârisî: «Bunun vechini bilmiyorum.» Vâhidî ise şöyle demiştir: Uygun vecih şöyle denilmesidir: «Men» ve «bel» üzerinde durulması (vakıf) kastedilmiş, bu yüzden onu izhar etmiş, sonra da onlardan sonrakine başlamıştır; bu ise kıraatte makbul olmayan bir durumdur.
[سورة القيامة (٧٥) : آية ٢٨]
[Kıyâmet Suresi (75), Âyet 28]
وَظَنَّ أَنَّهُ الْفِراقُ (٢٨)
{ وَظَنَّ أَنَّهُ الْفِرَاقُ (٢٨) } “Ve [can çekişen] bunun gerçek bir ayrılış olduğunu anladığı zaman,”
قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: الْمُرَادُ أَنَّهُ أَيْقَنَ بِمُفَارَقَتِهِ الدُّنْيَا، وَلَعَلَّهُ إِنَّمَا سُمِّيَ الْيَقِينُ هاهنا بِالظَّنِّ، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ مَا دَامَ يَبْقَى رُوحُهُ مُتَعَلِّقًا بِبَدَنِهِ، فَإِنَّهُ يَطْمَعُ فِي الْحَيَاةِ لِشِدَّةِ حُبِّهِ لِهَذِهِ الْحَيَاةِ الْعَاجِلَةِ عَلَى مَا قَالَ: كَلَّا بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ [القيامة: ٢٠] وَلَا يَنْقَطِعُ رَجَاؤُهُ عَنْهَا فَلَا يَحْصُلُ لَهُ يَقِينُ الْمَوْتِ، بَلِ الظَّنُّ الْغَالِبُ مَعَ رَجَاءِ الْحَيَاةِ، أَوْ لَعَلَّهُ سَمَّاهُ بِالظَّنِّ عَلَى سَبِيلِ التَّهَكُّمِ.
Müfessirler şöyle demiştir: Murad, onun dünyadan ayrılacağını kesin olarak bilmesidir. Burada yakinin zan olarak isimlendirilmesi, belki de insanın ruhu bedeniyle irtibatlı kaldığı müddetçe, Allah'ın: { كَلَّا بَلْ تُحِبُّونَ الْعَاجِلَةَ } “Hayır, bilakis siz peşin olanı (dünyayı) seversiniz” [Kıyâmet 20] buyurduğu üzere bu peşin hayata olan aşırı sevgisi sebebiyle hayatta kalmaya tamah etmesi ve ondan ümidinin kesilmemesidir. Bu sebeple onda ölüm yakini (kesin bilgisi) değil, hayat ümidiyle birlikte kuvvetli zan (galip zan) hasıl olur. Yahut da onu istihza (alay) yoluyla zan olarak isimlendirmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الرُّوحَ جَوْهَرٌ قَائِمٌ بِنَفْسِهِ بَاقٍ بَعْدِ مَوْتِ البدن، لأنه تعالى سمى الموت فراقا، والفرق إِنَّمَا يَكُونُ لَوْ كَانَتِ الرُّوحُ بَاقِيَةً، فَإِنَّ الْفِرَاقَ وَالْوِصَالَ صِفَةٌ، وَالصِّفَةُ تَسْتَدْعِي وُجُودَ الْمَوْصُوفِ.
Bil ki bu ayet, ruhun beden öldükten sonra baki kalan, kendi başına kaim bir cevher olduğuna delalet eder. Çünkü Allah Teâlâ ölümü firak (ayrılık) olarak isimlendirmiştir; ayrılık ise ancak ruh baki kaldığı takdirde söz konusudur. Zira ayrılık (firak) ve kavuşma (visal) birer sıfattır; sıfat ise mevsufun (nitelenenin) var olmasını gerektirir.