ثم قال تعالى:
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة القيامة (٧٥) : آية ٢٩]
[Kıyâmet Suresi (75), Âyet 29]
وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ (٢٩)
{ وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ (٢٩) } “Ve bacak bacağa dolaştığında,”
الِالْتِفَافُ هُوَ الِاجْتِمَاعُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: جِئْنا بِكُمْ/ لَفِيفاً [الْإِسْرَاءِ: ١٠٤] وَفِي السَّاقِ قَوْلَانِ: الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ الْأَمْرُ الشَّدِيدُ، قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: لِأَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا دَهَمَتْهُ شِدَّةٌ شَمَّرَ لَهَا عَنْ سَاقِهِ، فَقِيلَ لِلْأَمْرِ الشَّدِيدِ:
İltifâf (الالتفاف) bir araya gelmektir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا } “Sizi derleyip toplayarak bir araya getiririz” [İsrâ 104] buyruğunda da böyledir. «Bacak» (سَاق) kelimesinde ise iki görüş vardır: Birinci görüş: Bunun şiddetli/zor durum olduğudur. Meani ehli şöyle demiştir: Çünkü insanı şiddetli bir durum bastığında, onun için eteğini sıyırıp bacağını açar (paçaları sıvar); bu sebeple şiddetli duruma:
سَاقٌ، وَتَقُولُ الْعَرَبُ: قَامَتِ الْحَرْبُ عَلَى سَاقٍ، أَيِ اشْتَدَّتْ، قَالَ الْجَعْدِيُّ:
«sâk» (bacak) denilmiştir. Araplar: «Harp bacak üzerinde dikildi (قامت الحرب على ساق)» derler ki bu, «şiddetlendi» demektir. Ca'dî şöyle demiştir:
أَخُو الْحَرْبِ إِنْ عَضَّتْ بِهِ الْحَرْبُ عَضَّهَا ... وَإِنْ شَمَّرَتْ عَنْ سَاقِهَا الْحَرْبُ شَمَّرَا
«O bir savaş eridir; harp onu ısırırsa o da harbi ısırır... Harp bacağını sıyırıp açarsa (kızışırsa), o da paçaları sıvar.»
ثُمَّ قَالَ: وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: الْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ أَيِ الْتَفَّتْ شِدَّةُ مُفَارَقَةِ الدُّنْيَا وَلَذَّاتِهَا وَشِدَّةُ الذَّهَابِ، أَوِ الْتَفَّتْ شِدَّةُ تَرْكِ الْأَهْلِ، وَتَرْكِ الْوَلَدِ، وَتَرْكِ الْمَالِ، وَتَرْكِ الْجَاهِ، وَشِدَّةُ شَمَاتَةِ الْأَعْدَاءِ، وَغَمِّ الْأَوْلِيَاءِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالشَّدَائِدُ هُنَاكَ كَثِيرَةٌ، كَشِدَّةِ الذَّهَابِ إِلَى الْآخِرَةِ وَالْقُدُومِ عَلَى اللَّهِ، أَوِ الْتَفَّتْ شِدَّةُ تَرْكِ الْأَحْبَابِ وَالْأَوْلِيَاءِ، وَشِدَّةُ الذَّهَابِ إِلَى دَارِ الْغُرْبَةِ وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ السَّاقِ هَذَا الْعُضْوُ الْمَخْصُوصُ، ثُمَّ ذَكَرُوا عَلَى هَذَا الْقَوْلِ وُجُوهًا أَحَدُهَا: قَالَ الشَّعْبِيُّ وَقَتَادَةُ: هُمَا سَاقَاهُ عِنْدَ الْمَوْتِ أَمَا رَأَيْتَهُ فِي النَّزْعِ كَيْفَ يَضْرِبُ بِإِحْدَى رِجْلَيْهِ عَلَى الْأُخْرَى وَالثَّانِي: قَالَ الْحَسَنُ وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: هُمَا سَاقَاهُ إِذَا الْتَفَّتَا فِي الْكَفَنِ وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ إِذَا مَاتَ يَبِسَتْ ساقاه، والتصقت إحداهما بالأخرى.
Sonra şöyle demiştir: { الْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ } buyruğu ile murad edilen şudur: Dünyadan ve onun lezzetlerinden ayrılmanın şiddeti ile [öbür dünyaya] gidişin şiddeti birbirine dolaşmıştır; yahut aileyi terk etmenin, evladı terk etmenin, malı terk etmenin, makamı terk etmenin şiddeti ile düşmanların sevinmesi ve dostların kederlenmesinin şiddeti birbirine dolaşmıştır. Özetle orada şiddetli haller pek çoktur; ahirete gidişin ve Allah'ın huzuruna varışın şiddeti gibi; yahut sevenleri ve dostları terk etmenin şiddeti ile gurbet yurduna gidişin şiddeti birbirine dolaşmıştır. İkinci görüş: Sâk (bacak) kelimesinden muradın bu bilinen uzuv olduğudur. Sonra bu görüş üzerinde birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Şa'bî ve Katâde şöyle demişlerdir: Bunlar ölüm anında onun iki bacağıdır; can çekişirken bir ayağını diğerine nasıl çarptığını görmedin mi? İkincisi: Hasan[-ı Basrî] ve Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demişlerdir: Bunlar kefen içinde birbirine dolaştığı zaman onun iki bacağıdır. Üçüncüsü: O öldüğü zaman iki bacağı kurur ve biri diğerine yapışır.
ثم قال تعالى:
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة القيامة (٧٥) : آية ٣٠]
[Kıyâmet Suresi (75), Âyet 30]
إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ (٣٠)
{ إِلَى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَسَاقُ (٣٠) } “O gün sevk yeri ancak Rabbinedir.”
الْمَسَاقُ مَصْدَرٌ مِنْ سَاقَ يَسُوقُ، كَالْمَقَالِ مِنْ قَالَ يَقُولُ، ثُمَّ فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ الْمَسُوقَ إِلَيْهِ هُوَ الرَّبُّ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ السَّائِقَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ هُوَ الرب، أي سوق هؤلاء مفوض إليه.
el-Mesâk (الْمَسَاقُ), tıpkı kāle-yekūlü (قَالَ يَقُولُ) fiilinden gelen el-mekāl (الْمَقَال) gibi, sâka-yesûku (سَاقَ يَسُوقُ) fiilinin masdarıdır. Sonra bunda iki vecih vardır: Birincisi; kendisine sevk olunan zâtın bizzat Rab olmasıdır. İkincisi ise; o gün sevk edenin bizzat Rab olmasıdır; yani bunların sevki O'na havale edilmiştir.
[سورة القيامة (٧٥) : الآيات ٣١ الى ٣٣]
[Kıyâmet Suresi (75), Âyetler 31-33]
فَلا صَدَّقَ وَلا صَلَّى (٣١) وَلكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى (٣٢) ثُمَّ ذَهَبَ إِلى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى (٣٣)
{ فَلَا صَدَّقَ وَلَا صَلَّى (٣١) وَلَكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى (٣٢) ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى (٣٣) } “İşte o, ne tasdik etti ne de namaz kıldı. Fakat yalanladı ve yüz çevirdi. Sonra da çalım satarak ailesine gitti.”
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى شَرَحَ كَيْفِيَّةَ عَمَلِهِ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِأُصُولِ الدِّينِ وَبِفُرُوعِهِ، وَفِيمَا يَتَعَلَّقُ بِدُنْيَاهُ. أَمَّا مَا يَتَعَلَّقُ بِأُصُولِ الدِّينِ فَهُوَ أَنَّهُ مَا صَدَّقَ بِالدِّينِ، وَلَكِنَّهُ كَذَّبَ بِهِ، وَأَمَّا مَا يَتَعَلَّقُ بِفُرُوعِ الدِّينِ، فَهُوَ أَنَّهُ مَا صَلَّى وَلَكِنَّهُ تَوَلَّى وَأَعْرَضَ، وَأَمَّا مَا يَتَعَلَّقُ بِدُنْيَاهُ، فَهُوَ أَنَّهُ ذَهَبَ إِلَى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى، وَيَتَبَخْتَرُ، وَيَخْتَالُ فِي مِشْيَتِهِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْكَافِرَ يَسْتَحِقُّ الذَّمَّ وَالْعِقَابَ بِتَرْكِ الصَّلَاةِ كَمَا يَسْتَحِقُّهُمَا بِتَرْكِ الْإِيمَانِ.
Birinci Mesele: Allah Teâlâ onun dinin usulüne ve füruuna dair konulardaki ve dünyasına dair konulardaki amelinin keyfiyetini açıklamıştır. Dinin usulüne dair hususa gelince; o dine inanmamış, bilakis onu yalanlamıştır. Dinin füruuna dair hususa gelince; o namaz kılmamış, bilakis yüz çevirip geri dönmüştür. Dünyasına dair hususa gelince; o, çalım satarak, kibirlenerek ve yürüyüşünde böbürlenerek ailesine gitmiştir. Bil ki bu ayet, kâfirin imanı terk etmekle yerilmeyi ve cezayı hak ettiği gibi namazı terk etmekle de bunları hak ettiğine delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: فَلا صَدَّقَ حِكَايَةٌ عَمَّنْ؟ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ كِنَايَةٌ عَنِ الْإِنْسَانِ فِي قَوْلِهِ:
İkinci Mesele: { فَلَا صَدَّقَ } “O ne tasdik etti” buyruğu kimden nakledilmektedir? Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın:
أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ [الْقِيَامَةِ: ٣] أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ: أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدىً [الْقِيَامَةِ: ٣٦] وَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى قوله: يَسْئَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ [الْقِيَامَةِ: ٦] وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي أَبِي جَهْلٍ.
{ أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظَامَهُ } “İnsan, onun kemiklerini toplayamayacağımızı mı sanır?” [Kıyâmet 3] buyruğundaki «insan»dan kinayedir. Nitekim O'nun: { أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى } “İnsan başıboş bırakılacağını mı sanır?” [Kıyâmet 36] buyruğunu görmez misin? Bu da: { يَسْأَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ } “'Kıyamet günü ne zaman?' diye sorar” [Kıyâmet 6] buyruğuna matuftur. İkinci görüş: Ayetin Ebû Cehil hakkında inmiş olduğudur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي يَتَمَطَّى قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ أَصْلَهُ يَتَمَطَّطُ أَيْ يَتَمَدَّدُ، لِأَنَّ الْمُتَبَخْتِرَ يَمُدُّ خُطَاهُ، فَقُلِبَتِ الطَّاءُ فِيهِ يَاءً، كَمَا قِيلَ: فِي تَقَصَّى أَصْلُهُ تَقَصَّصَ وَالثَّانِي: من المطا وَهُوَ الظَّهْرُ لِأَنَّهُ يَلْوِيهِ،
Üçüncü Mesele: { يَتَمَطَّى } kelimesinde iki görüş vardır: Birincisi: Aslının «yetemattatu» (يتمطط) yani «uzanıp gerinir/adımlarını açar» (yetemeddedü) olduğudur; çünkü çalım satan kimse adımlarını uzatır. Tıpkı «tekassâ» (تقصى) kelimesinin aslının «tekassasa» (تقصص) olduğu söylendiği gibi, buradaki tâ harfi de yâ'ya dönüştürülmüştür. İkincisi: «El-Matâ» (المطا) kelimesinden gelmesidir ki bu «sırt» demektir; zira o [yürürken] sırtını eğer/bükere.
وَفِي الْحَدِيثِ: «إِذَا مَشَتْ أُمَّتِي الْمُطَيْطَى»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Ümmetim çalımlı bir şekilde (el-mutaytâ) yürüdüğü zaman...»
أَيْ مِشْيَةَ الْمُتَبَخْتِرِ.
Yani çalım satanın yürüyüşüyle [yürüdüğü zaman].
الْمَسْأَلَةُ الرابعة: قال أهل العربية: لا هاهنا فِي مَوْضِعِ لَمْ فَقَوْلُهُ: فَلا صَدَّقَ وَلا صَلَّى أَيْ لَمْ يُصَدِّقْ وَلَمْ يُصَلِّ، وَهُوَ كقوله: فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ [البلد: ١١] أَيْ لَمْ يَقْتَحِمْ، وَكَذَلِكَ مَا
Dördüncü Mesele: Arap dili âlimleri şöyle demiştir: Buradaki «lâ» (لا), «lem» (لم) [olumsuzluk edatı] yerindedir. Dolayısıyla O'nun: { فَلَا صَدَّقَ وَلَا صَلَّى } “Ne tasdik etti ne de namaz kıldı” buyruğu, «tasdik etmedi ve namaz kılmadı» demektir. Bu, O'nun: { فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ } “O sarp yokuşa atılamadı” [Beled 11] yani «atılmadı» buyruğu gibidir. Aynı şekilde
رُوِيَ فِي الْحَدِيثِ: «أَرَأَيْتَ مَنْ لَا أَكَلَ وَلَا شَرَبَ، وَلَا اسْتَهَلَّ»
hadiste rivayet edilen: «Ne yiyen, ne içen, ne de ağlayıp ses çıkaran kimse gördün mü?» [sözü de böyledir].
قَالَ الْكِسَائِيُّ: لَمْ أَرَ الْعَرَبَ قَالَتْ فِي مِثْلِ هَذَا كَلِمَةً وَحْدَهَا حَتَّى تُتْبِعَهَا بِأُخْرَى، إِمَّا مُصَرَّحًا أَوْ مُقَدَّرًا، أَمَّا الْمُصَرَّحُ فَلَا يَقُولُونَ: لَا عَبْدُ اللَّهِ خَارِجٌ حتى يقولون، وَلَا فُلَانٌ، وَلَا يَقُولُونَ:
Kisâî şöyle demiştir: Arapların böyle bir yerde, açıkça veya takdir yoluyla peşine bir diğerini eklemeksizin tek bir kelime söylediğini görmedim. Açık olanına gelince; «ve lâ fülân» (ne de falan) demedikçe «lâ Abdullâhi hâricun» (Ne Abdullah dışarı çıkandır) demezler; yine şöyle demezler:
مَرَرْتُ بِرَجُلٍ لَا يُحْسِنُ حَتَّى يَقُولُوا، وَلَا يُجْمِلُ، وَأَمَّا الْمُقَدَّرُ فهو كقوله: فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ ثُمَّ اعْتُرِضَ الْكَلَامُ، فَقَالَ: وَما أَدْراكَ مَا الْعَقَبَةُ فَكُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعامٌ [الْبَلَدِ: ١٢، ١٤] وَكَانَ التَّقْدِيرُ لَا فَكَّ رَقَبَةً، وَلَا أَطْعَمَ مِسْكِينًا، فَاكْتَفَى بِهِ مَرَّةً وَاحِدَةً، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ التَّقْدِيرُ فِي قَوْلِهِ: فَلَا اقْتَحَمَ أَيْ أَفَلَا اقتحم، وهلا اقتحم.
«ve lâ yücmilü» (ne de güzel davranır) demedikçe «merartü bi-raculin lâ yuhsinu» (ne iyilik yapan bir adama uğradım) demezler. Takdir edilene gelince, bu da O'nun: { فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ } “O sarp yokuşa atılamadı” buyruğu gibidir; sonra söze ara verilmiş (itiraz cümlesi girmiş) ve şöyle buyrulmuştur: { وَمَا أَدْرَاكَ مَا الْعَقَبَةُ * فَكُّ رَقَبَةٍ * أَوْ إِطْعَامٌ } “Sarp yokuşun ne olduğunu sen nereden bileceksin? Bir köle azat etmektir veya yedirmektir” [Beled 12, 14]. Buradaki takdir: «Ne bir köle azat etti, ne de bir yoksulu doyurdu» şeklindedir; dolayısıyla [lâ edatıyla] bir defa yetinilmiştir. Onlardan bazıları da: { فَلَا اقْتَحَمَ } buyruğundaki takdirin «atılmalı değil miydi?» (efelâ / hellâ iktehame) şeklinde olduğunu söylemişlerdir.
[سورة القيامة (٧٥) : الآيات ٣٤ الى ٣٥]
[Kıyâmet Suresi (75), Âyetler 34-35]
أَوْلى لَكَ فَأَوْلى (٣٤) ثُمَّ أَوْلى لَكَ فَأَوْلى (٣٥)
{ أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى (٣٤) ثُمَّ أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى (٣٥) } “Yazıklar olsun sana, yazıklar olsun! Tekrar yazıklar olsun sana, yazıklar olsun!”
قَالَ قَتَادَةُ وَالْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ: أَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِيَدِ أَبِي جَهْلٍ. ثُمَّ قَالَ: أَوْلى لَكَ فَأَوْلى تَوَعَّدَهُ، فَقَالَ أبو جهل: بأي شيء تهددني؟ لا تستطع أَنْتَ وَلَا رَبُّكَ أَنْ تَفْعَلَا بِي شَيْئًا، وَإِنِّي لَأَعَزُّ أَهْلِ هَذَا الْوَادِي، ثُمَّ انْسَلَّ ذَاهِبًا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى كَمَا قَالَ لَهُ الرَّسُولُ ﵊،
Katâde, Kelbî ve Mukâtil şöyle demişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Cehil'in elinden tuttu. Sonra onu tehdit ederek: { أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى } buyurdu. Bunun üzerine Ebû Cehil: «Beni neyle tehdit ediyorsun? Ne sen ne de Rabbin bana hiçbir şey yapamazsınız; şüphesiz ben bu vadinin en güçlü/şerefli insanıyım!» dedi, sonra sıvışıp gitti. Bunun üzerine Allah Teâlâ, Resûl'ün aleyhisselâm ona söylediği gibi indirdi.
وَمَعْنَى قَوْلِهِ: أَوْلى لَكَ بِمَعْنَى وَيْلٌ لَكَ، وَهُوَ دُعَاءٌ عَلَيْهِ، بِأَنْ يَلِيَهُ مَا يَكْرَهُهُ، قَالَ الْقَاضِي: الْمَعْنَى بَعْدَ ذَلِكَ، فَبُعْدًا [لَكَ] فِي أَمْرِ دُنْيَاكَ، وَبُعْدًا لَكَ، فِي
O'nun: { أَوْلَى لَكَ } buyruğunun anlamı «veylün leke» (yazıklar olsun sana) demektir. Bu, hoşlanmadığı şeyin onun peşine takılması (ona musallat olması) için aleyhine yapılmış bir bedduadır. Kādî şöyle demiştir: Bundan sonraki anlam şudur: Dünya işinde sana helak/uzaklık olsun, ve
أَمْرِ أُخْرَاكَ، وَقَالَ آخَرُونَ: الْمَعْنَى الْوَيْلُ لَكَ مَرَّةً بَعْدَ ذَلِكَ، وَقَالَ الْقَفَّالُ: هَذَا يَحْتَمِلُ وُجُوهًا أَحَدُهَا: أَنَّهُ وَعِيدٌ مُبْتَدَأٌ مِنَ اللَّهِ لِلْكَافِرِينَ وَالثَّانِي: أَنَّهُ شَيْءٌ قَالَهُ النَّبِيُّ ﷺ لِعَدُوِّهِ فَاسْتَنْكَرَهُ عَدُوُّ اللَّهِ لِعِزَّتِهِ عِنْدَ نَفْسِهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى مِثْلَ ذَلِكَ وَالثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ أَمْرًا مِنَ اللَّهِ لِنَبِيِّهِ، بِأَنْ يَقُولَهَا لِعَدُوِّ اللَّهِ، فَيَكُونَ الْمَعْنَى ثُمَّ ذَهَبَ إِلى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى [الْقِيَامَةِ: ٣٣] فَقُلْ لَهُ: يَا مُحَمَّدُ: أَوْلى لَكَ فَأَوْلى أي احذر، فقد قرب منك مالا قبل لك به من المكروه.
ahiret işinde de sana helak olsun! Diğerleri ise şöyle demiştir: Anlam, bundan sonra sana tekrar tekrar veyl (azap) olsun demektir. Kaffâl şöyle demiştir: Bu birkaç vechi muhtemeldir: Birincisi: Bunun Allah'tan kâfirlere doğrudan bir tehdit olmasıdır. İkincisi: Bunun Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem düşmanına söylediği bir söz olması, Allah'ın düşmanının ise kendini güçlü gördüğünden bunu inkâr etmesi ve Allah Teâlâ'nın bunun aynısını indirmesidir. Üçüncüsü: Bunun Allah'tan Peygamberine, bunu Allah düşmanına söylemesi yönünde bir emir olmasıdır. Bu durumda mana: { ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى } [Kıyâmet 33] «Ey Muhammed, ona şöyle de: { أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى } yani sakın, zira baş edemeyeceğin hoşlanmadığın şeyler sana yaklaşmıştır» şeklinde olur.
[سورة القيامة (٧٥) : آية ٣٦]
[Kıyâmet Suresi (75), Âyet 36]
أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدىً (٣٦)
{ أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى (٣٦) } “İnsan başıboş bırakılacağını mı sanır?”
أَيْ مُهْمَلًا لَا يُؤْمَرُ، وَلَا يُنْهَى، وَلَا يُكَلَّفُ فِي الدُّنْيَا وَلَا يُحَاسَبُ بِعَمَلِهِ فِي الْآخِرَةِ، وَالسُّدَى فِي اللُّغَةِ الْمُهْمَلُ يُقَالُ: أَسْدَيْتُ إِبِلِي إِسْدَاءً أَهْمَلْتُهَا.
Yani dünyada emredilmeyen, nehyedilmeyen, mükellef tutulmayan ve ahirette de ameliyle hesaba çekilmeyen başıboş (mühmel) bir varlık [olarak bırakılacağını mı sanır]? Sudâ (السدى) dilde başıboş bırakılan demektir. «Develerimi başıboş bıraktım» anlamında «esdeytü ibilî isdâen» (أَسْدَيْتُ إِبِلِي إِسْدَاءً) denilir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ، قَوْلَهُ: أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ [القيامة: ٣] أَعَادَ فِي آخِرِ السُّورَةِ ذَلِكَ، وَذَكَرَ فِي صِحَّةِ الْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ دَلِيلَيْنِ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ/ أَنْ يُتْرَكَ سُدىً [القيامة: ٣٦] وَنَظِيرُهُ قَوْلِهِ: إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى [طه: ١٥] وَقَوْلُهُ: أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ [ص: ٢٨] وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ إِعْطَاءَ الْقُدْرَةِ وَالْآلَةِ وَالْعَقْلِ بِدُونِ التَّكْلِيفِ وَالْأَمْرِ بِالطَّاعَةِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمَفَاسِدِ يَقْتَضِي كَوْنَهُ تَعَالَى رَاضِيًا بِقَبَائِحِ الْأَفْعَالِ، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِحِكْمَتِهِ، فَإِذًا لَا بُدَّ مِنَ التَّكْلِيفِ وَالتَّكْلِيفُ لَا يَحْسُنُ وَلَا يَلِيقُ بِالْكَرِيمِ الرَّحِيمِ إِلَّا إِذَا كَانَ هُنَاكَ دَارُ الثَّوَابِ وَالْبَعْثِ والقيامة.
Bil ki Allah Teâlâ surenin başında: { أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظَامَهُ } “İnsan, onun kemiklerini toplayamayacağımızı mı sanır?” [Kıyâmet 3] buyruğunu zikrettiğinde, surenin sonunda bunu tekrarlamış ve ba'sın (yeniden dirilişin) ve kıyametin doğruluğuna dair iki delil zikretmiştir: Birincisi: { أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى } “İnsan başıboş bırakılacağını mı sanır?” [Kıyâmet 36] buyruğudur. Bunun benzeri O'nun: { إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكَادُ أُخْفِيهَا لِتُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا تَسْعَى } “Kıyamet mutlaka gelecektir. Herkes peşinde koştuğu şeyin karşılığını alsın diye neredeyse onu gizleyeceğim” [Tâhâ 15] ve: { أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ } “Yoksa biz iman edip salih ameller işleyenleri yeryüzünde bozgunculuk çıkaranlar gibi mi tutacağız? Yoksa takva sahiplerini günahkârlar gibi mi kılacağız?” [Sâd 28] buyruklarıdır. Bunun izahı şudur: Mükellef tutma, itaati emretme ve fesatlardan nehyetme olmaksızın kudret, alet ve akıl verilmesi, Allah Teâlâ'nın çirkin fiillerden razı olmasını gerektirir ki bu O'nun hikmetine yakışmaz. Öyleyse teklif (sorumluluk) zorunludur; teklif ise ancak orada bir sevap yurdu, yeniden diriliş ve kıyamet bulunduğu takdirde Kerîm ve Rahîm olan Allah'a yakışır ve güzel olur.
الدَّلِيلُ الثَّانِي: عَلَى صِحَّةِ الْقَوْلِ بِالْحَشْرِ الِاسْتِدْلَالُ بِالْخِلْقَةِ الْأُولَى عَلَى الْإِعَادَةِ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قوله تعالى.
Haşrin doğruluğuna dair ikinci delil: İlk yaratılış ile yeniden yaratmaya (iâdeye) delil getirilmesidir. Allah Teâlâ'nın buyruğundan murad edilen de budur:
[سورة القيامة (٧٥) : آية ٣٧]
[Kıyâmet Suresi (75), Âyet 37]
أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنى (٣٧)
{ أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنَى (٣٧) } “O, dökülen meniden bir nutfe değil miydi?”
وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: النُّطْفَةُ هِيَ الْمَاءُ الْقَلِيلُ وَجَمْعُهَا نِطَافٌ وَنُطَفٌ، يَقُولُ: أَلَمْ يَكُ مَاءً قَلِيلًا فِي صُلْبِ الرَّجُلِ وَتَرَائِبِ الْمَرْأَةِ؟ وَقَوْلُهُ: مِنْ مَنِيٍّ يُمْنى أَيْ يُصَبُّ فِي الرَّحِمِ، وَذَكَرْنَا الْكَلَامَ فِي يُمْنَى عِنْدَ قَوْلِهِ: مِنْ نُطْفَةٍ إِذا تُمْنى [النجم: ٤٦] وَقَوْلِهِ: أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ [الْوَاقِعَةِ: ٥٨] فَإِنْ قِيلَ: مَا الْفَائِدَةُ فِي يُمْنَى فِي قَوْلِهِ: مِنْ مَنِيٍّ يُمْنى؟ قُلْنَا: فِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى حَقَارَةِ حَالِهِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: إِنَّهُ مَخْلُوقٌ مِنَ الْمَنِيِّ الَّذِي جَرَى عَلَى مَخْرَجِ النَّجَاسَةِ، فَلَا يَلِيقُ بِمِثْلِ هَذَا الشَّيْءِ أَنْ يَتَمَرَّدَ عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى إِلَّا أَنَّهُ عَبَّرَ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى، عَلَى سَبِيلِ الرَّمْزِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي عِيسَى وَمَرْيَمَ: كَانَا يَأْكُلانِ الطَّعامَ [الْمَائِدَةِ: ٧٥] وَالْمُرَادُ مِنْهُ قَضَاءُ الْحَاجَةِ.
Birinci Mesele: Nutfe (نُطْفَة), az su demektir; çoğulu «nitâf» (نِطَاف) ve «nutaf» (نُطَف) gelir. [Cenâb-ı Hak]: «O, erkeğin sulbünde ve kadının göğüs kemiklerinde az bir su değil miydi?» demektedir. O'nun: { مِنْ مَنِيٍّ يُمْنَى } buyruğu, «rahme dökülen [meniden]» demektir. «Yümnâ» hakkındaki açıklamayı O'nun: { مِنْ نُطْفَةٍ إِذَا تُمْنَى } “Döküldüğü zaman bir nutfeden” [Necm 46] ve: { أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ } “Döktüğünüz meniyi gördünüz mü?” [Vâkıa 58] buyruklarının tefsirinde zikretmiştik. Eğer: «{ مِنْ مَنِيٍّ يُمْنَى } buyruğundaki { يُمْنَى } kelimesinin faydası nedir?» denilirse, şöyle deriz: Bunda onun durumunun hakirliğine bir işaret vardır. Sanki şöyle denilmiştir: Şüphesiz o, necasetin çıktığı yoldan akan meniden yaratılmıştır; dolayısıyla böyle bir varlığa Allah Teâlâ'ya itaatten yüz çevirip başkaldırmak yakışmaz. Ancak O, bu manayı tıpkı Îsâ ve Meryem hakkındaki: { كَانَا يَأْكُلَانِ الطَّعَامَ } “İkisi de yemek yerlerdi” [Mâide 75] buyruğunda olduğu gibi remiz yoluyla ifade etmiştir; bundan murad ise tuvalet ihtiyacını gidermektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي يُمْنَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ قِرَاءَتَانِ التَّاءُ وَالْيَاءُ، فَالتَّاءُ لِلنُّطْفَةِ، عَلَى تَقْدِيرِ أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً تُمْنَى مِنَ الْمَنِيِّ، وَالْيَاءُ لِلْمَنِيِّ مِنْ مَنِيٍّ يُمْنَى، أَيْ يُقَدَّرُ خَلْقُ الْإِنْسَانِ مِنْهُ.
İkinci Mesele: Bu suredeki «yümnâ» (يُمْنَى) kelimesinde iki kıraat vardır: Tâ ile [tümnâ] ve yâ ile [yümnâ]. Tâ harfi «nutfeye» aittir; bu «dökülen bir nutfe değil miydi?» takdirindedir. Yâ harfi ise «meniye» aittir; bu da «kendisinden insanın yaratılışı takdir edilen meniden» demektir.
[سورة القيامة (٧٥) : آية ٣٨]
[Kıyâmet Suresi (75), Âyet 38]
ثُمَّ كانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى (٣٨)
{ ثُمَّ كَانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى (٣٨) } “Sonra bir alaka oldu da [Allah onu] yarattı ve ona şekil verip düzenledi.”
قوله تعالى: ثُمَّ كانَ عَلَقَةً أي الإنسان كان علقة بعد النطفة.
Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ كَانَ عَلَقَةً } buyruğu, «yani insan nutfeden sonra alaka (asılıp tutunan bir kan pıhtısı) oldu» demektir.
أما قَوْلُهُ تَعَالَى: فَخَلَقَ فَسَوَّى فَفِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: فَخَلَقَ فَقَدَّرَ فَسَوَّى فَعَدَلَ الثَّانِي: فَخَلَقَ أَيْ فَنَفَخَ فِيهِ الرُّوحَ، فَسَوَّى فَكَمَّلَ أَعْضَاءَهُ، وَهُوَ قول ابن عباس ومقاتل.
Allah Teâlâ'nın: { فَخَلَقَ فَسَوَّى } buyruğuna gelince, bunda iki vecih vardır: Birincisi: Yarattı yani takdir etti, sonra şekillendirip düzenledi yani mutedil/düzgün kıldı. İkincisi: Yarattı yani ona ruh üfledi; şekillendirip düzenledi yani uzuvlarını tamamladı. Bu, İbn Abbâs ve Mukâtil'in görüşüdür.
[سورة القيامة (٧٥) : الآيات ٣٩ الى ٤٠]
[Kıyâmet Suresi (75), Âyetler 39-40]
فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى (٣٩) أَلَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى (٤٠)
{ فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى (٣٩) أَلَيْسَ ذَلِكَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى (٤٠) } “Ondan iki cinsi; erkeği ve dişiyi var etti. Peki Bunu yapan, ölüleri diriltmeye kādir değil midir?”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَجَعَلَ مِنْهُ أَيْ مِنَ الْإِنْسَانِ الزَّوْجَيْنِ يَعْنِي الصِّنْفَيْنِ.
Sonra Allah Teâlâ: { فَجَعَلَ مِنْهُ } “Ondan kıldı” yani insandan; { الزَّوْجَيْنِ } “iki çifti” yani iki sınıfı var etti buyurdu.
ثُمَّ فَسَّرَهُمَا فَقَالَ: الذَّكَرَ وَالْأُنْثى أَلَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى وَالْمَعْنَى أَلَيْسَ ذَلِكَ الَّذِي أَنْشَأَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ بِقَادِرٍ عَلَى الْإِعَادَةِ،
Sonra bunları tefsir ederek şöyle buyurdu: { الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى * أَلَيْسَ ذَلِكَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى } “Erkeği ve dişiyi. Peki Bunu yapan, ölüleri diriltmeye kādir değil midir?” Mana şudur: Bu şeyleri ilk baştan var eden O [Zat], onları yeniden diriltmeye kādir değil midir?
رُوِي أَنَّهُ ﷺ كَانَ إِذَا قَرَأَهَا قَالَ: سُبْحَانَكَ بَلَى
Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okuduğunda: «Sübhâneke, belâ (Seni tenzih ederim, elbette [kâdirsin])» derdi.
وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَصَلَاتُهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ وَآلِهِ وصحبه وسلم.
Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. Salât ve selâm peygamberlerin efendisi Efendimiz Muhammed'e, âline ve ashâbına olsun.