وَرَابِعُهَا: الْأَسِيرُ هُوَ الْمَسْجُونُ مِنْ أَهْلِ الْقِبْلَةِ وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَعَطَاءٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ،
Dördüncüsü: Esir, kıble ehlinden olan mahpustur (zindandakidir). Bu da Mücâhid, Atâ ve Saîd b. Cübeyr'in görüşüdür.
وَرُوِيَ ذَلِكَ مَرْفُوعًا مِنْ طَرِيقِ الْخِدْرِيِّ أَنَّهُ ﵇ قَالَ: مِسْكِيناً فَقِيرًا وَيَتِيماً لَا أَبَ لَهُ وَأَسِيراً قَالَ الْمَمْلُوكُ: الْمَسْجُونُ
Bu husus el-Hudrî tarikiyle merfû olarak da rivayet edilmiştir; Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Miskîn; fakirdir. Yetim; babası olmayandır. Esîr; [köle/mahpustur] buyurdu. [Ravi der ki:] Köle, hapsedilendir.”
وَخَامِسُهَا: الْأَسِيرُ هُوَ الزَّوْجَةُ لِأَنَّهُنَّ أُسَرَاءُ عِنْدَ الْأَزْوَاجِ،
Beşincisi: Esir, eştir (zann-ı galiple hanımdır); çünkü onlar kocalarının yanında esir gibidirler.
قَالَ ﵊: «اتَّقُوا الله في النساء فإنهن عندكم أعوان»
Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kadınlar konusunda Allah'tan korkun; çünkü onlar sizin yanınızda yardımcılar [ve emanetler]dir.»
قَالَ الْقَفَّالُ: وَاللَّفْظُ يَحْتَمِلُ كُلَّ ذَلِكَ لِأَنَّ الأصل الأسر هو الشد بالقد، وَكَانَ الْأَسِيرُ يُفْعَلُ بِهِ ذَلِكَ حَبْسًا لَهُ، ثُمَّ سُمِّيَ بِالْأَسِيرِ مَنْ شُدَّ وَمَنْ لَمْ يشد فعاد المعنى إلى الحبس.
Kaffâl şöyle demiştir: Lafız bütün bu anlamlara ihtimallidir; zira asr (bağlama/esaret) kelimesinin aslı deri kayışla (el-kıdd) sımsıkı bağlamaktır. Esir, hapsedilmesi amacıyla bu muameleye tabi tutulurdu. Sonra gerek bağlanan gerekse bağlanmayan kimse esir diye isimlendirildi, böylece mana hapse (alıkoymaya) dönmüş oldu.
[قوله تعالى إِنَّا نَخافُ مِنْ رَبِّنا يَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِيراً] وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنَّ الْأَبْرَارَ يُحْسِنُونَ إِلَى هَؤُلَاءِ الْمُحْتَاجِينَ بَيَّنَ أَنَّ لَهُمْ فِيهِ غَرَضَيْنِ أَحَدُهُمَا:
[Yüce Allah'ın { إِنَّا نَخافُ مِنْ رَبِّنا يَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِيراً } “Biz, yüzleri ekşiten, pek çetin bir günde Rabbimizden korkarız” kavli]. Bil ki Allah Teâlâ, ebrârın bu muhtaç kimselere ihsanda bulunduğunu zikredince, bunda onların iki gayesi olduğunu beyan etmiştir. Bunlardan biri:
تَحْصِيلُ رِضَا اللَّهِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ وَالثَّانِي: الِاحْتِرَازُ مِنْ خَوْفِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّا نَخافُ مِنْ رَبِّنا يَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِيراً وهاهنا مَسَائِلُ:
Allah'ın rızasını elde etmektir; O'nun: { إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ } “Biz sizi sırf Allah rızası için doyuruyoruz” kavlinden murat budur. İkincisi: Kıyamet gününün korkusundan sakınmaktır; O'nun: { إِنَّا نَخافُ مِنْ رَبِّنا يَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِيراً } “Biz, yüzleri ekşiten, pek çetin bir günde Rabbimizden korkarız” kavlinden murat da budur. Burada birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى قَوْلُهُ: إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ إِلَى قَوْلِهِ: قَمْطَرِيراً يَحْتَمِلُ ثَلَاثَةَ أَوْجُهٍ أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ هَؤُلَاءِ الْأَبْرَارُ قَدْ قَالُوا هَذِهِ الْأَشْيَاءُ بِاللِّسَانِ، إِمَّا لِأَجْلِ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْقَوْلُ مَنْعًا لِأُولَئِكَ الْمُحْتَاجِينَ عَنِ الْمُجَازَاةِ بِمِثْلِهِ أَوْ بِالشُّكْرِ، لِأَنَّ إِحْسَانَهُمْ مَفْعُولٌ لِأَجْلِ اللَّهِ تَعَالَى فَلَا مَعْنَى لِمُكَافَأَةِ الْخَلْقِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ لِأَجْلِ أَنْ يَصِيرَ ذَلِكَ الْقَوْلُ تَفْقِيهًا وَتَنْبِيهًا عَلَى مَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ عَلَيْهِ مَنْ أَخْلَصَ لِلَّهِ حَتَّى يَقْتَدِيَ غَيْرُهُمْ بِهِمْ فِي تِلْكَ الطَّرِيقَةِ وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونُوا أَرَادُوا أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ بَيَانًا وَكَشْفًا عَنِ اعْتِقَادِهِمْ وَصِحَّةِ نِيَّتِهِمْ وَإِنْ لَمْ يَقُولُوا شَيْئًا. وَعَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُمْ مَا تَكَلَّمُوا بِهِ وَلَكِنْ عَلِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْهُمْ فَأَثْنَى عَلَيْهِمْ.
Birinci Mesele: { إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ } kavlinden { قَمْطَرِيراً } kavline kadar olan kısım üç veche ihtimallidir: Birincisi: Bu ebrâr kimselerin bu şeyleri bizzat dilleriyle söylemiş olmalarıdır; bu da ya o sözün, o muhtaç kimselerin benzeriyle karşılık vermelerini yahut teşekkür etmelerini engellemek için söylenmesidir, zira onların ihsanı sırf Allah Teâlâ için yapılmıştır, bu durumda mahlûkun mükâfatına bir anlam kalmaz; ya da bu sözün, Allah için ihlaslı davranan kimsenin ne üzere olması gerektiğine dair bir fıkıh/öğretme ve uyarı olup başkalarının da o yolda kendilerine uymaları içindir. İkincisi: Onların böyle olmasını murat etmiş olmalarıdır. Üçüncüsü: Hiçbir şey söylememiş olsalar bile bunun onların inancını ve niyetlerinin sıhhatini bir beyan ve açığa çıkarma olmasıdır. Mücâhid'den nakledildiğine göre, onlar bunu dilleriyle konuşmamışlar, fakat Allah Teâlâ bunu onlardan bilmiş ve onları övmüştür.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْإِحْسَانَ مِنَ الْغَيْرِ تَارَةً يَكُونُ لِأَجْلِ اللَّهِ تَعَالَى، وَتَارَةً يَكُونُ لِغَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى إِمَّا طَلَبًا لِمُكَافَأَةٍ أَوْ طَلَبًا لِحَمْدٍ وَثَنَاءٍ وَتَارَةً يَكُونُ لَهُمَا وَهَذَا هُوَ الشِّرْكُ وَالْأَوَّلُ هُوَ الْمَقْبُولُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَمَّا الْقِسْمَانِ الْبَاقِيَانِ فَمَرْدُودَانِ قَالَ تَعَالَى: لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ [الْبَقَرَةِ: ٢٦٤] وقال: وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ [الرُّومِ: ٣٩] وَلَا شَكَّ أَنَّ الْتِمَاسَ الشُّكْرِ مِنْ جِنْسِ الْمَنِّ وَالْأَذَى. إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْقَوْمُ لَمَّا قَالُوا: إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ بَقِيَ فِيهِ احْتِمَالُ أَنَّهُ أَطْعَمَهُ لِوَجْهِ اللَّهِ وَلِسَائِرِ الْأَغْرَاضِ عَلَى سَبِيلِ التَّشْرِيكِ، فَلَا جَرَمَ نَفَى هَذَا الِاحْتِمَالَ بِقَوْلِهِ: لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزاءً وَلا شُكُوراً.
İkinci Mesele: Bil ki başkasına yapılan ihsan bazen Allah Teâlâ için olur, bazen Allah Teâlâ'dan başkası için olur -ki bu ya bir karşılık aramak ya da övgü ve sena talebiyle olur- bazen de her ikisi için olur ki bu şirktir. Birincisi Allah Teâlâ katında makbul olandır. Kalan iki kısım ise merduttur (reddedilmiştir). Nitekim Allah Teâlâ: { لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ } “İnsanlara gösteriş için malını harcayan kimse gibi, başa kakmak ve eziyet etmek suretiyle sadakalarınızı boşa çıkarmayın” [Bakara 264] ve şöyle buyurmuştur: { وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ } “İnsanların malları içinde artsın diye faizle verdiğiniz şeyler, Allah katında artmaz. Allah'ın rızasını dileyerek verdiğiniz zekâta gelince, işte onlar (sevaplarını) kat kat artıranlardır” [Rûm 39]. Şüphe yok ki teşekkür beklentisi de başa kakma ve eziyet cinsindendir. Bunu bildiğinde deriz ki: O topluluk { إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ } “Biz sizi sırf Allah rızası için doyuruyoruz” dediklerinde, onların bunu hem Allah rızası için hem de ortak koşma yoluyla diğer gayeler için doyurmuş olmaları ihtimali geriye kalmaktaydı; bundan dolayı O: { لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزاءً وَلا شُكُوراً } “Sizden ne bir karşılık ne de bir teşekkür bekleriz” kavliyle bu ihtimali nefyetmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الشُّكُورُ وَالْكُفُورُ مَصْدَرَانِ كَالشُّكْرِ وَالْكُفْرِ، وَهُوَ عَلَى وَزْنِ الدُّخُولِ وَالْخُرُوجِ، هَذَا قَوْلُ جَمَاعَةِ أَهْلِ اللُّغَةِ، وَقَالَ الْأَخْفَشُ: إِنْ شِئْتَ جَعَلْتَ الشُّكُورَ جَمَاعَةَ الشُّكْرِ وجعلت الكفور جماعة الكفر لقول:
Üçüncü Mesele: Şükûr (شُكُور) ve küfûr (كُفُور), şükür ve küfür gibi iki mastardır; duhûl ve hurûc veznindedir. Dil ehli cemaatinin görüşü budur. Ahfeş ise şöyle demiştir: Dilersen şükûr'u şükür kelimesinin çoğulu, küfûr'u da küfür kelimesinin çoğulu yaparsın; zira Allah:
فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلَّا كُفُوراً [الْإِسْرَاءِ: ٩٩] مِثْلَ بُرْدٍ وَبُرُودٍ وَإِنْ شِئْتَ مَصْدَرًا وَاحِدًا فِي مَعْنَى جَمْعٍ مِثْلُ قَعَدَ قُعُودًا وَخَرَجَ خُرُوجًا.
{ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلَّا كُفُوراً } “Fakat zalimler nankörlükten (küfürden) başkasına yanaşmadılar” [İsrâ 99] buyurmuştur; tıpkı bürd (tekil hırka) ve bürûd (çoğul hırkalar) gibi. Dilersen de kaade kuûden (oturdu) ve harace hurûcen (çıktı) gibi çoğul anlamında tek bir mastar yaparsın.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: إِنَّا نَخافُ مِنْ رَبِّنا يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ إِحْسَانَنَا إِلَيْكُمْ لِلْخَوْفِ مِنْ شِدَّةِ ذَلِكَ الْيَوْمِ لَا لِإِرَادَةِ مُكَافَأَتِكُمْ وَالثَّانِي: أَنَّا لَا نُرِيدُ مِنْكُمُ الْمُكَافَأَةَ لِخَوْفِ عِقَابِ اللَّهِ عَلَى طَلَبِ الْمُكَافَأَةِ بِالصَّدَقَةِ، فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمُ الْإِيفَاءَ بِالنَّذْرِ وَعَلَّلَ ذَلِكَ بِخَوْفِ الْقِيَامَةِ فَقَطْ، وَلَمَّا حَكَى عَنْهُمُ الْإِطْعَامَ عَلَّلَ ذَلِكَ بِأَمْرَيْنِ بِطَلَبِ رِضَاءِ اللَّهِ وَبِالْخَوْفِ عَنِ الْقِيَامَةِ فَمَا السَّبَبُ فِيهِ؟ قُلْنَا: الْإِيفَاءُ بِالنَّذْرِ دَخَلَ فِي حَقِيقَةِ طَلَبِ رِضَاءِ اللَّهِ تَعَالَى، وَذَلِكَ لِأَنَّ النَّذْرَ هُوَ الَّذِي أَوْجَبَهُ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ لِأَجْلِ اللَّهِ فَلَمَّا كَانَ كَذَلِكَ لَا جَرَمَ ضَمَّ إِلَيْهِ خَوْفَ الْقِيَامَةِ فَقَطْ، أَمَّا الْإِطْعَامُ، فَإِنَّهُ لَا يَدْخُلُ فِي حَقِيقَةِ طَلَبِ رِضَا اللَّهِ، فَلَا جَرَمَ ضَمَّ إِلَيْهِ طَلَبَ رِضَا اللَّهِ وَطَلَبَ الْحَذَرِ مِنْ خَوْفِ الْقِيَامَةِ.
Dördüncü Mesele: O'nun { إِنَّا نَخافُ مِنْ رَبِّنا } “Biz Rabbimizden korkarız” kavli iki veche ihtimallidir: Birincisi: Size olan ihsanımız o günün şiddetinden duyulan korkudandır, sizden bir karşılık murat ettiğimizden değildir. İkincisi: Sadaka karşılığında mükâfat istemeye dair Allah'ın azabından korktuğumuz için sizden bir karşılık istemiyoruz. Şayet: “Allah Teâlâ onlardan adağı yerine getirmeyi nakledip bunu sadece kıyamet korkusuyla gerekçelendirmişken; doyurmayı naklettiğinde bunu hem Allah rızasını talep hem de kıyametten korkma şeklinde iki işle gerekçelendirmiştir, bunun sebebi nedir?” denilirse, biz deriz ki: Adağı yerine getirmek zaten Allah Teâlâ'nın rızasını talep etme hakikatinin içine dâhildir; zira adak, insanın Allah için kendi nefsine vacip kıldığı şeydir. Durum böyle olunca, şüphesiz buna sadece kıyamet korkusunu eklemiştir. Doyurmaya gelince; o doğrudan doğruya Allah rızasını talep hakikatinin içine girmez [çünkü başka niyetlerle de yapılabilir], bu yüzden buna hem Allah'ın rızasını talep etmeyi hem de kıyamet korkusundan sakınmayı eklemiştir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: وَصَفَ الْيَوْمَ بِالْعُبُوسِ مَجَازًا عَلَى طَرِيقَتَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يُوصَفَ بِصِفَةِ أَهْلِهِ مِنَ الْأَشْقِيَاءِ كَقَوْلِهِمْ: نَهَارُكَ صَائِمٌ،
Beşinci Mesele: Günün 'asık suratlı' (abûs) olarak nitelenmesi iki tarikle mecazdır: Birincisi: Arapların “nehâruke sâimun” (gündüzün oruçludur) demeleri gibi, şakîlerden olan o günün ehlinin sıfatıyla nitelenmesidir.
رُوِيَ أَنَّ الْكَافِرَ يُحْبَسُ حَتَّى يَسِيلَ مِنْ بَيْنِ عَيْنَيْهِ عَرَقٌ مِثْلُ الْقَطِرَانِ
Rivayet edildiğine göre kâfir hapsedilir, ta ki iki gözü arasından katran gibi ter akar.
وَالثَّانِي: أَنْ يُشَبَّهَ فِي شِدَّتِهِ وَضَرَاوَتِهِ بِالْأَسَدِ الْعَبُوسِ أَوْ بِالشُّجَاعِ الْبَاسِلِ.
İkincisi: Şiddetinde ve yırtıcılığında asık suratlı/korkunç bir arslana yahut gözü pek bir kahramana benzetilmesidir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَالَ الزَّجَّاجَ: جَاءَ فِي التَّفْسِيرِ أَنَّ قَمْطَرِيرًا مَعْنَاهُ تَعْبِيسُ الْوَجْهِ، فَيَجْتَمِعُ مَا بَيْنَ الْعَيْنَيْنِ، قَالَ: وَهَذَا سَائِغٌ فِي اللُّغَةِ يُقَالُ: اقْمَطَرَّتِ النَّاقَةُ إِذَا رَفَعَتْ ذَنَبَهَا وَجَمَعَتْ قُطْرَيْهَا وَرَمَتْ بِأَنْفِهَا يَعْنِي أَنَّ مَعْنَى اقْمَطَرَّ فِي اللُّغَةِ جَمَعَ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: قَمْطَرِيرًا يَعْنِي شَدِيدًا وَهُوَ قَوْلُ الْفَرَّاءِ وَأَبِي عُبَيْدَةَ وَالْمُبَرِّدِ وَابْنِ قُتَيْبَةَ، قَالُوا: يَوْمٌ قَمْطَرِيرٌ، وَقُمَاطِرٌ إِذَا كَانَ صَعْبًا شَدِيدًا أَشَدَّ مَا يَكُونُ مِنَ الْأَيَّامِ وَأَطْوَلَهُ فِي الْبَلَاءِ، قَالَ الواحدي: هذا معنى والتفسير هو الأول.
Altıncı Mesele: Zeccâc şöyle demiştir: Tefsirde gelmiştir ki; kamtarîr (قَمْطَرِير), yüzü ekşitip iki gözün arasının toplanması (kaşları çatmak) demektir. Zeccâc dedi ki: Bu dilde câizdir; deve kuyruğunu kaldırıp iki yanını topladığında ve burnunu diktiğinde “ikmetarret en-nâkatu” (اقْمَطَرَّتِ النَّاقَةُ) denir; yani dilde ikmetarra (اقْمَطَرَّ) topladı demektir. Kelbî ise: Kamtarîr, şiddetli demektir, demiştir. Bu Ferrâ, Ebû Ubeyde, Müberred ve İbn Kuteybe'nin de görüşüdür. Onlar: Günler içerisindeki en zor, en şiddetli ve belası en uzun gün olduğunda “yevmün kamtarîrun” (يَوْمٌ قَمْطَرِيرٌ) ve “kumâtırun” (قُمَاطِرٌ) denir, demişlerdir. Vâhidî şöyle demiştir: Bu bir anlamdır, tefsir ise birincisidir.
[سورة الإنسان (٧٦) : آية ١١]
[İnsan Suresi (76), Ayet 11]
فَوَقاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذلِكَ الْيَوْمِ وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُوراً (١١)
{ فَوَقاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذلِكَ الْيَوْمِ وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُوراً } “Allah da onları o günün şerrinden korumuş, onlara bir parlaklık ve bir sevinç vermiştir.” (11)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ أَتَوْا بِالطَّاعَاتِ لِغَرَضَيْنِ طَلَبِ رِضَا اللَّهِ وَالْخَوْفِ مِنَ الْقِيَامَةِ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ أَعْطَاهُمْ هَذَيْنِ الْغَرَضَيْنِ، أَمَّا الْحِفْظُ مِنْ هَوْلِ الْقِيَامَةِ، فَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: فَوَقاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذلِكَ الْيَوْمِ وَسَمَّى شَدَائِدَهَا شَرًّا تَوَسُّعًا عَلَى مَا عَلِمْتَ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةُ أَحَدُ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ شَدَائِدَ الْآخِرَةِ لَا تَصِلُ إِلَّا إِلَى أَهْلِ الْعَذَابِ، وَأَمَّا طَلَبُ رِضَاءِ اللَّهِ تَعَالَى فَأَعْطَاهُمْ بِسَبَبِهِ نَضْرَةً فِي الْوَجْهِ وَسُرُورًا فِي الْقَلْبِ، وَقَدْ مَرَّ تَفْسِيرُ وَلَقَّاهُمْ فِي قَوْلِهِ: وَيُلَقَّوْنَ فِيها تَحِيَّةً [الْفُرْقَانِ: ٧٥] وَتَفْسِيرُ النَّضْرَةِ فِي قَوْلِهِ: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ [القيامة: ٢٣] والتنكير في سُرُوراً: للتعظيم والتفخيم.
Bil ki Allah Teâlâ, onların taatleri iki gaye için -Allah'ın rızasını talep ve kıyametten korkma gayesiyle- yaptıklarını hikâye edince, bu ayette onlara bu iki gayeyi verdiğini beyan etmiştir. Kıyametin dehşetinden korunmaya gelince; O'nun { فَوَقاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذلِكَ الْيَوْمِ } kavlinden murat budur. Bildiğin üzere genişletme (mecaz) yoluyla oranın şiddetlerini şer diye isimlendirmiştir. Bil ki bu ayet, ahiret şiddetlerinin ancak azap ehline ulaşacağına delalet eden delillerden biridir. Allah Teâlâ'nın rızasını talep etmelerine gelince; bunun sebebiyle onlara yüzde bir parlaklık (nadrata) ve kalpte bir sevinç (sürûr) vermiştir. “Velekkâhum” (وَلَقَّاهُمْ) ifadesinin tefsiri O'nun: { وَيُلَقَّوْنَ فِيها تَحِيَّةً } [Furkan 75] kavlinde, “nadrata” (النَّضْرَة) ifadesinin tefsiri de O'nun: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ } [Kıyâme 23] kavlinde geçmişti. { سُرُوراً } kelimesindeki tenvin ise tazim ve tefhim (büyüklük ve yücelik ifade etmek) içindir.
[سورة الإنسان (٧٦) : الآيات ١٢ الى ١٣]
[İnsan Suresi (76), Ayetler 12-13]
وَجَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيراً (١٢) مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرائِكِ لا يَرَوْنَ فِيها شَمْساً وَلا زَمْهَرِيراً (١٣)
{ وَجَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيراً (١٢) مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرائِكِ لا يَرَوْنَ فِيها شَمْساً وَلا زَمْهَرِيراً (١٣) } “Sabretmelerine karşılık onlara bir cennet ve ipek [giysiler] vermiştir. Orada koltuklar üzerine kurulmuşlardır; orada ne bir güneş görürler ne de dondurucu bir soğuk.” (12-13)
وقوله تَعَالَى: وَجَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيراً وَالْمَعْنَى وَجَزَاهُمْ بِصَبْرِهِمْ عَلَى الْإِيثَارِ وَمَا يُؤَدِّي إِلَيْهِ مِنَ الْجُوعِ وَالْعُرْيِ، بُسْتَانًا فِيهِ مَأْكَلٌ هَنِيءٌ وَحَرِيرًا فِيهِ مَلْبَسٌ بَهِيٌّ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ [الحج: ٢٣] أَقُولُ: وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّما نُطْعِمُكُمْ [الإنسان: ٩] لَيْسَ هُوَ الْإِطْعَامَ فَقَطْ
Yüce Allah'ın: { وَجَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيراً } kavli. Anlamı şudur: İyiliği başkasına tercih etmeye (îsâr) ve bunun yol açtığı açlık ve çıplaklığa sabretmelerine karşılık onlara içinde afiyet verici yiyecekler bulunan bir bahçe (cennet) ve içinde göz alıcı bir elbise olan ipek bahşetmiştir. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir: { وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ } “Oradaki elbiseleri de ipektir” [Hac 23]. Ben derim ki: Bu durum O'nun: { إِنَّما نُطْعِمُكُمْ } [İnsan 9] kavlinden muradın sadece doyurmak olmadığına,
بَلْ جَمِيعَ أَنْوَاعِ الْمُوَاسَاةِ مِنَ الطَّعَامِ وَالْكُسْوَةِ، وَلَمَّا ذَكَرَ تَعَالَى طَعَامَهُمْ وَلِبَاسَهُمْ، وَصَفَ مَسَاكِنَهُمْ، ثُمَّ إِنَّ الْمُعْتَبَرَ فِي الْمَسَاكِنِ أُمُورٌ:
bilakis yemek ve giyimden oluşan her türlü yardımlaşma ve destek olduğuna delalet eder. Allah Teâlâ onların yiyeceklerini ve elbiselerini zikredince, meskenlerini vasfetmiştir. Sonra meskenlerde dikkate alınan birtakım hususlar vardır:
أَحَدُهَا: الْمَوْضِعُ الَّذِي يُجْلَسُ فِيهِ فَوَصَفَهُ بِقَوْلِهِ: مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرائِكِ وَهِيَ السُّرُرُ فِي الْحِجَالِ، وَلَا تَكُونُ أَرِيكَةً إِلَّا إِذَا اجْتَمَعَتْ، وَفِي نَصْبِ مُتَّكِئِينَ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: قَالَ الْأَخْفَشُ: إِنَّهُ نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، وَالْمَعْنَى وَجَزَاهُمْ جَنَّةً فِي حَالِ اتِّكَائِهِمْ كَمَا تَقُولُ: جَزَاهُمْ ذَلِكَ قِيَامًا، وَالثَّانِي: قَالَ الْأَخْفَشُ: وَقَدْ يَكُونُ عَلَى الْمَدْحِ.
Birincisi: İçinde oturulan yerdir. Bunu O, { مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرائِكِ } “Orada koltuklar üzerine kurulmuşlardır” kavliyle vasfetmiştir. Erâik (الْأَرائِكِ), perdeli gelin odalarındaki (hicâl) tahtlardır/karyolalardır; [karyola ve perde] bir arada bulunmadıkça erîke denilmez. { مُتَّكِئِينَ } kelimesinin nasb edilmesinde iki vecih vardır: Birincisi: Ahfeş: “O hâl olarak nasb edilmiştir; mana, senin: 'Onlara bunu ayakta durdukları halde verdi' demen gibi, 'onlara yaslandıkları halde bir cennet verdi' demektir” demiştir. İkincisi: Ahfeş: “Övgü (medih) üzere de [mensub] olabilir” demiştir.
وَالثَّانِي: هُوَ الْمَسْكَنُ فَوَصَفَهُ بِقَوْلِهِ: لَا يَرَوْنَ فِيها شَمْساً وَلا زَمْهَرِيراً وَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ هَوَاءَهَا مُعْتَدِلٌ فِي الْحَرِّ وَالْبَرْدِ وَالثَّانِي: أن الزمهرير هو القمر في لغة طيء هَكَذَا رَوَاهُ ثَعْلَبٌ وَأَنْشَدَ:
İkincisi: Meskendir. Onu da O, { لا يَرَوْنَ فِيها شَمْساً وَلا زَمْهَرِيراً } “orada ne bir güneş görürler ne de dondurucu bir soğuk” kavliyle vasfetmiştir. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Oranın havasının sıcaklık ve soğukluk bakımından mutedil (dengeli) olmasıdır. İkincisi: Zemherîr'in Tayy kabilesinin lügatinde ay anlamına gelmesidir. Sa'leb bunu böyle rivayet etmiş ve şu beyti inşad etmiştir:
وَلَيْلَةٍ ظَلَامُهَا قَدِ اعْتَكَرْ ... قَطَعْتُهَا وَالزَّمْهَرِيرُ مَا زَهَرْ
Nice karanlığı koyulaşmış geceler vardır ki... Ay (zemherîr) ışıldamazken ben onu aşıp geçtim.
وَالْمَعْنَى أَنَّ الْجَنَّةَ ضِيَاءٌ فَلَا يُحْتَاجُ فِيهَا إِلَى شَمْسٍ وقمر.
Buna göre anlam şudur: Cennet baştan başa ışıktır; bu yüzden orada güneşe ve aya ihtiyaç duyulmaz.
[سورة الإنسان (٧٦) : آية ١٤]
[İnsan Suresi (76), Ayet 14]
وَدانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلالُها وَذُلِّلَتْ قُطُوفُها تَذْلِيلاً (١٤)
{ وَدانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلالُها وَذُلِّلَتْ قُطُوفُها تَذْلِيلاً } “Üzerlerine gölgeleri sarkmış ve meyveleri devşirilmeleri pek kolaylaştırılmıştır.” (14)
وَالثَّالِثُ: كَوْنُهُ بُسْتَانًا نَزِهًا، فَوَصَفَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: وَدانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلالُها وَفِي الْآيَةِ سُؤَالَانِ الْأَوَّلُ: مَا السَّبَبُ فِي نَصْبِ وَدانِيَةً؟ الْجَوَابُ: ذَكَرَ الْأَخْفَشُ وَالْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ فِيهِ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: الْحَالُ بِالْعَطْفِ عَلَى قَوْلِهِ: مُتَّكِئِينَ كَمَا تَقُولُ فِي الدَّارِ: عَبْدُ اللَّهِ مُتَّكِئًا وَمُرْسَلَةً عَلَيْهِ الْحِجَالُ، لِأَنَّهُ حَيْثُ قَالَ: عَلَيْهِمْ رَجَعَ إِلَى ذِكْرِهِمْ وَالثَّانِي: الْحَالُ بِالْعَطْفِ عَلَى مَحَلِّ: يَرَوْنَ فِيها شَمْساً وَلا زَمْهَرِيراً [الإنسان: ١٣] وَالتَّقْدِيرُ غَيْرَ رَائِينَ فِيهَا شَمْسًا وَلَا زَمْهَرِيرًا وَدَانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلَالُهَا وَدَخَلَتِ الْوَاوُ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَيْنِ يَجْتَمِعَانِ لَهُمْ، كَأَنَّهُ قِيلَ: وَجَزَاهُمْ جَنَّةً جَامِعِينَ فِيهَا بَيْنَ الْبُعْدِ عَنِ الْحَرِّ وَالْبَرْدِ، وَدُنُوِّ الظِّلَالِ عَلَيْهِمْ وَالثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ دَانِيَةً نَعْتًا لِلْجَنَّةِ، وَالْمَعْنَى: وَجَزَاهُمْ جَنَّةً دَانِيَةً، وَعَلَى هَذَا الْجَوَابِ تَكُونُ دَانِيَةً صِفَةً لِمَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ:
Üçüncüsü: Oranın ferahfeza bir bahçe olmasıdır. Allah Teâlâ bunu O'nun: { وَدانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلالُها } “Üzerlerine gölgeleri sarkmış” kavliyle vasfetmiştir. Ayette iki soru vardır: Birincisi: { وَدانِيَةً } kelimesinin nasb edilmesinin sebebi nedir? Cevap: Ahfeş, Kisâî, Ferrâ ve Zeccâc bunda iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: { مُتَّكِئِينَ } kavline atıfla hâl olmasıdır; tıpkı ev hakkında: “Abdullah yaslanmış ve üzerine perdeler sarkıtılmış haldedir” demen gibi. Çünkü { عَلَيْهِمْ } dediği yerde onların zikrine dönmüştür. İkincisi: { يَرَوْنَ فِيها شَمْساً وَلا زَمْهَرِيراً } [İnsan 13] cümlesinin mahalline atıfla hâl olmasıdır. Takdiri: “Orada güneş ve dondurucu soğuk görmedikleri ve gölgeleri üzerlerine yaklaşmış olduğu halde” şeklindedir. Vâv harfi bu iki durumun onlar için bir arada bulunacağını göstermek üzere girmiştir; sanki: “Onlara, içinde sıcaktan ve soğuktan uzak olmayı ve gölgelerin üzerlerine sarkmasını birleştirdikleri halde bir cennet verdi” denilmiş gibidir. Üçüncüsü: { دانِيَةً } kelimesinin cennet için sıfat olmasıdır; anlamı: “Onlara [gölgeleri] yakın olan bir cennet verdi” şeklindedir. Bu cevaba göre dâniye, mahzuf bir mevsufun sıfatı olur; sanki şöyle denilmiştir:
وَجَزَاهُمْ بِمَا صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيرًا، وَجَنَّةً أُخْرَى دَانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلَالُهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ وُعِدُوا جَنَّتَيْنِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ خَافُوا بِدَلِيلِ قوله: إِنَّا نَخافُ مِنْ رَبِّنا [الإنسان: ١٠] وَكُلُّ مَنْ خَافَ فَلَهُ جَنَّتَانِ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ [الرَّحْمَنِ: ٤٦] وَقُرِئَ: وَدانِيَةً بالرفع على أن ظِلالُها مبتدأ وَدانِيَةً خَبَرٌ، وَالْجُمْلَةُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَالْمَعْنَى: لَا يَرَوْنَ فِيهَا شَمْسًا وَلَا زَمْهَرِيرًا وَالْحَالُ أَنَّ ظلالها دانية عليهم.
“Sabretmelerine karşılık onlara bir cennet ve ipek, ayrıca üzerlerine gölgeleri sarkmış başka bir cennet verdi.” Bu da kendilerine iki cennet vaad edildiği içindir; çünkü onlar O'nun: { إِنَّا نَخافُ مِنْ رَبِّنا } [İnsan 10] kavlinin delaletiyle korkmuşlardır. Korkan herkes için ise O'nun: { وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ } “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” [Rahmân 46] kavlinin delaletiyle iki cennet vardır. { وَدانِيَةً } lafzı; { ظِلالُها } mübteda, { وَدانِيَةً } haber ve bu cümle hâl mevkiinde olmak üzere ref ile [dâniyetün diye] de okunmuştur. Anlamı şudur: Gölgeleri üzerlerine sarkmış olduğu halde orada ne bir güneş görürler ne de dondurucu bir soğuk.
السؤال الثاني: الظلل إِنَّمَا يُوجَدُ حَيْثُ تُوجَدُ الشَّمْسُ، فَإِنْ كَانَ لَا شَمْسَ فِي الْجَنَّةِ فَكَيْفَ يَحْصُلُ الظِّلُّ هُنَاكَ؟ وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ أَشْجَارَ الْجَنَّةِ تَكُونُ بِحَيْثُ لَوْ كَانَ هُنَاكَ شَمْسٌ لَكَانَتْ تِلْكَ الْأَشْجَارُ مُظَلِّلَةً مِنْهَا.
İkinci Soru: Gölgeler ancak güneşin bulunduğu yerde olur; şayet cennette güneş yoksa orada gölge nasıl hâsıl olur? Cevap: Muradı şudur: Cennetin ağaçları öyle bir haldedir ki şayet orada güneş olsaydı, o ağaçlar ona karşı muhakkak gölge yapardı.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَذُلِّلَتْ قُطُوفُها تَذْلِيلًا ذَكَرُوا فِي ذُلِّلَتْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: ذُلِّلَتْ أُدْنِيَتْ مِنْهُمْ مِنْ قَوْلِهِمْ: حَائِطٌ ذَلِيلٌ إِذَا كَانَ قَصِيرَ السَّمْكِ والثاني: ظللت أَيْ جُعِلَتْ مُنْقَادَةً وَلَا تَمْتَنِعُ عَلَى قُطَّافِهَا كَيْفَ شَاءُوا. قَالَ الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ: ذُلِّلَتْ لَهُمْ فَهُمْ يَتَنَاوَلُونَ مِنْهَا كَيْفَ شَاءُوا، فَمَنْ أَكَلَ قَائِمًا لَمْ يُؤْذِهِ وَمَنْ أَكَلَ جَالِسًا لم يؤده ومن أكل مضطجعا لم يؤذه.
Yüce Allah'ın: { وَذُلِّلَتْ قُطُوفُها تَذْلِيلاً } “Meyveleri devşirilmeleri pek kolaylaştırılmıştır” kavli. { ذُلِّلَتْ } hakkında iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: İbn Kuteybe: “{ ذُلِّلَتْ }, Arapların yüksekliği alçak olduğu zaman 'hâitun zelîlün' (alçak duvar) demelerinden hareketle, onlara yaklaştırıldı demektir” demiştir. İkincisi: Boyun eğdirildi, yani boyun eğer kılındı ve onları toplayacak olanlara diledikleri şekilde toplanmaktan imtina etmezler. Berâ b. Âzib şöyle demiştir: Onlar için boyun eğdirilmiştir; böylece onlar diledikleri gibi ondan alırlar; ayakta durarak yiyene bir zahmet vermez, oturarak yiyene bir zahmet vermez, uzanarak yiyene de bir zahmet vermez.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ طَعَامَهُمْ وَلِبَاسَهُمْ وَمَسْكَنَهُمْ وَصَفَ بَعْدَ ذَلِكَ شَرَابَهُمْ وَقَدَّمَ عَلَيْهِ/ وَصْفَ تِلْكَ الْأَوَانِي الَّتِي فِيهَا يَشْرَبُونَ فَقَالَ:
Bil ki Allah Teâlâ, onların yiyeceklerini, elbiselerini ve meskenlerini vasfedince, bundan sonra içeceklerini vasfetmiş ve bunun öncesinde içtikleri o kapların vasfını öne alarak şöyle buyurmuştur:
[سورة الإنسان (٧٦) : الآيات ١٥ الى ١٦]
[İnsan Suresi (76), Ayetler 15-16]
وَيُطافُ عَلَيْهِمْ بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَأَكْوابٍ كانَتْ قَوارِيرَا (١٥) قَوارِيرَا مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوها تَقْدِيراً (١٦)
{ وَيُطافُ عَلَيْهِمْ بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَأَكْوابٍ كانَتْ قَوارِيرَا (١٥) قَوارِيرَا مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوها تَقْدِيراً (١٦) } “Aralarında gümüşten kaplar ve billur kadehler dolaştırılır. Gümüşten billurlardır ki onları [hizmetçiler yahut kendileri] ölçüp biçmişlerdir.” (15-16)
فِي الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ:
Ayette birkaç soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: قَالَ تَعَالَى: يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوابٍ [الزُّخْرُفِ: ٧١] وَالصِّحَافُ هِيَ الْقِصَاعُ، وَالْغَالِبُ فِيهَا الْأَكْلُ فَإِذَا كَانَ مَا يَأْكُلُونَ فِيهِ ذَهَبًا فَمَا يَشْرَبُونَ فِيهِ أَوْلَى أَنْ يَكُونَ ذَهَبًا لِأَنَّ الْعَادَةَ أَنْ يُتَنَوَّقَ فِي إناء الشرب مالا يُتَنَوَّقُ فِي إِنَاءِ الْأَكْلِ وَإِذَا دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ إِنَاءَ شُرْبِهِمْ يَكُونُ مِنَ الذهب فكيف ذكر هاهنا أَنَّهُ مِنَ الْفِضَّةِ وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ لَا مُنَافَاةَ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ فَتَارَةً يُسْقَوْنَ بِهَذَا وَتَارَةً بِذَاكَ.
Birinci Soru: Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوابٍ } “Onlara altın tepsiler ve kadehler dolaştırılır” [Zuhruf 71]. Sıhâf, kaselerdir (el-kısâ') ve çoğunlukla bunlarda yemek yenir. İçinde yemek yedikleri kaplar altın olunca, içinde içecek içtikleri kapların altın olması evleviyetle gerekir; çünkü âdet olan, yemek kabında gösterilmeyen özenin içecek kabında gösterilmesidir. Bu ayet onların içecek kaplarının altından olduğuna delalet ettiğine göre, nasıl olur da burada gümüşten olduğu zikredilmiştir? Cevap: İki durum arasında bir çelişki yoktur; zira onlara kimi zaman bununla, kimi zaman da onunla içirilir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا الْفَرْقُ بَيْنَ الْآنِيَةِ وَالْأَكْوَابِ؟ الْجَوَابُ: قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: الْأَكْوَابُ الْكِيزَانُ الَّتِي لَا عُرَى لَهَا، فَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ عَلَى مَعْنَى أَنَّ الْإِنَاءَ يَقَعُ فِيهِ الشُّرْبُ كَالْقَدَحِ، وَالْكُوبُ مَا صُبَّ مِنْهُ فِي الْإِنَاءِ كَالْإِبْرِيقِ.
İkinci Soru: Âniye (آنِيَة) ile ekvâb (أَكْوَاب) arasındaki fark nedir? Cevap: Dil ehli şöyle demiştir: Ekvâb, kulpu olmayan kadehlerdir/testilerdir. Âniye'nin kadeh gibi içinden doğrudan içilen kap, kûb'un ise ibrik gibi kaba içinden dökülen kap anlamında olması da muhtemeldir.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا مَعْنَى كانَتْ الْجَوَابُ: هُوَ من يكون في قوله: كُنْ فَيَكُونُ [البقرة: ١١٧] أَيْ تَكَوَّنَتْ قَوَارِيرَ بِتَكْوِينِ اللَّهِ تَفْخِيمًا لِتِلْكَ الْخِلْقَةِ الْعَجِيبَةِ الشَّأْنِ الْجَامِعَةِ بَيْنَ صِفَتَيِ الْجَوْهَرَيْنِ الْمُتَبَايِنَيْنِ.
Üçüncü Soru: { كانَتْ } lafzının manası nedir? Cevap: Bu, O'nun: { كُنْ فَيَكُونُ } “Ol der, o da hemen oluverir” [Bakara 117] kavlindeki yekûn'dandır; yani iki zıt cevherin vasıflarını bir araya getiren bu şaşılacak yaratılışı tazim ve yüceltmek için Allah'ın oldurmasıyla billurlaşmış/şişe haline gelmiştir.
السُّؤَالُ الرَّابِعُ: كَيْفَ تَكُونُ هَذِهِ الْأَكْوَابُ مِنْ فِضَّةٍ وَمِنْ قَوَارِيرَ؟ الْجَوَابُ: عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ أَصْلَ الْقَوَارِيرِ فِي الدُّنْيَا الرَّمْلُ وَأَصْلُ قَوَارِيرِ الْجَنَّةِ هُوَ فِضَّةُ الْجَنَّةِ فَكَمَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَقْلِبَ الرَّمْلَ الْكَثِيفَ زُجَاجَةً صَافِيَةً، فَكَذَلِكَ هُوَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَقْلِبَ فِضَّةَ الْجَنَّةِ قَارُورَةً لَطِيفَةً، فَالْغَرَضُ مِنْ ذِكْرِ هَذِهِ الْآيَةِ، التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ نِسْبَةَ قَارُورَةِ الْجَنَّةِ إِلَى قَارُورَةِ الدُّنْيَا كَنِسْبَةِ فِضَّةِ الْجَنَّةِ إِلَى رَمْلِ الدُّنْيَا، فَكَمَا أَنَّهُ لَا نِسْبَةَ بَيْنَ هَذَيْنِ الْأَصْلَيْنِ، فَكَذَا بَيْنَ الْقَارُورَتَيْنِ فِي الصَّفَاءِ وَاللَّطَافَةِ وَثَانِيهَا: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَيْسَ فِي الدُّنْيَا شَيْءٌ مِمَّا فِي الْجَنَّةِ إِلَّا الْأَسْمَاءُ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَكَمَالُ الْفِضَّةِ فِي بَقَائِهَا وَنَقَائِهَا وَشَرَفِهَا إِلَّا أَنَّهُ كَثِيفُ الْجَوْهَرِ، وَكَمَالُ الْقَارُورَةِ فِي شَفَافِيَّتِهَا وَصَفَائِهَا إِلَّا أَنَّهُ سَرِيعُ الِانْكِسَارِ، فَآنِيَةُ الْجَنَّةِ آنِيَةٌ يَحْصُلُ فِيهَا مِنَ الْفِضَّةِ بَقَاؤُهَا وَنَقَاؤُهَا، وَشَرَفُ جَوْهَرِهَا، وَمِنَ الْقَارُورَةِ، صَفَاؤُهَا وَشَفَافِيَّتُهَا وَثَالِثُهَا: أَنَّهَا تَكُونُ فِضَّةً وَلَكِنْ لَهَا صَفَاءُ الْقَارُورَةِ، وَلَا يُسْتَبْعَدُ مِنْ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى الْجَمْعُ بَيْنَ هَذَيْنِ الْوَصْفَيْنِ وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْقَوَارِيرِ فِي الْآيَةِ لَيْسَ هُوَ الزُّجَاجَ، فَإِنَّ الْعَرَبَ تُسَمِّيَ مَا اسْتَدَارَ مِنَ الْأَوَانِي الَّتِي تُجْعَلُ فِيهَا الْأَشْرِبَةُ وَرَقَّ وَصَفَا قَارُورَةً، فَمَعْنَى الْآيَةِ وَأَكْوَابٍ مِنْ فِضَّةٍ مُسْتَدِيرَةٍ صَافِيَةٍ رَقِيقَةٍ.
Dördüncü Soru: Bu kadehler nasıl hem gümüşten hem de billurdan (kavârîr) olabilir? Cevap: Bunun birkaç vechi vardır: Birincisi: Dünyadaki billurun (camın) aslı kumdur, cennet billurunun aslı ise cennetin gümüşüdür. Allah Teâlâ kesif kumu berrak bir cama çevirmeye kadir olduğu gibi, cennetin gümüşünü de latif bir billura çevirmeye kadirdir. Bu ayetin zikredilmesindeki maksat, cennet billurunun dünya billuruna nispetinin, cennet gümüşünün dünya kumuna nispeti gibi olduğuna dikkat çekmektir. Bu iki asıl arasında bir oran/benzerlik olmadığı gibi, saflık ve letafette de iki billur arasında bir oran/benzerlik yoktur. İkincisi: İbn Abbâs: “İsimler müstesna dünyada cennette olan şeylerden hiçbir şey yoktur” demiştir. Durum böyle olunca gümüşün kemali, cevherinin kesif (katı/opak) olması hariç, bekasında, arılığında ve şerefindedir; billurun kemali de çabuk kırılması hariç, şeffaflığında ve berraklığındadır. Cennet kapları ise gümüşten bekasını, arılığını ve cevherinin şerefini; billurdan ise berraklığını ve şeffaflığını bünyesinde toplayan kaplardır. Üçüncüsü: Onlar gümüştür, fakat billurun berraklığına sahiptir; bu iki vasfı birleştirmek Allah Teâlâ'nın kudretinden uzak görülemez. Dördüncüsü: Ayetteki kavârîr (قَوَارِير) ile kastedilen cam değildir; zira Araplar içine içecek konulan, yuvarlak, ince ve berrak olan kaplara kavârîre derler. Ayetin anlamı: Gümüşten yapılmış, yuvarlak, berrak ve ince kadehler demektir.
السؤال الخامس: كيف القراءة في قَوارِيرَا قَوارِيرَا؟ الْجَوَابُ: قُرِئَا غَيْرَ مُنَوَّنَيْنِ وَبِتَنْوِينِ الْأَوَّلِ وَبِتَنْوِينِهِمَا، وَهَذَا التَّنْوِينُ بَدَلٌ عَنْ أَلْفِ الْإِطْلَاقِ لِأَنَّهُ فَاصِلَةٌ، وَفِي الثَّانِي لِإِتْبَاعِهِ الْأَوَّلَ لِأَنَّ الثَّانِيَ بَدَلٌ مِنَ الْأَوَّلِ فَيَتْبَعُ الْبَدَلُ الْمُبْدَلَ، وَقُرِئَ: قَوَارِيرُ مِنْ فِضَّةٍ بِالرَّفْعِ عَلَى هِيَ قَوَارِيرُ، وقدروها صفة لقوارير مِنْ فِضَّةٍ.
Beşinci Soru: { قَوارِيرَا قَوارِيرَا } lafzındaki kıraat nasıldır? Cevap: İkisi de tenvinsiz, birincisi tenvinli veya ikisi birden tenvinli okunmuştur. Bu tenvin, fâsıla (ayet sonu) olduğu için itlâk elifinin bedelidir. İkincisindeki tenvin ise birinciye tabi kılmak içindir; çünkü ikinci birinciden bedeldir, bedel de mübdelün minhe uyar. [İkincisi] { قَوَارِيرُ مِنْ فِضَّةٍ } şeklinde “o gümüşten billurlardır” takdiriyle ref ile de okunmuştur. { قَدَّرُوها } ise { قَوَارِيرَ مِنْ فِضَّةٍ } ifadesinin sıfatıdır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قَدَّرُوها تَقْدِيراً فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Yüce Allah'ın: { قَدَّرُوها تَقْدِيراً } kavline gelince; onda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ مَعْنَاهُ: قَدَّرُوها تَقْدِيراً عَلَى قَدْرِ رِيِّهِمْ لَا يَزِيدُ وَلَا يَنْقُصُ مِنَ الرِّيِّ لِيَكُونَ أَلَذَّ لِشُرْبِهِمْ، وَقَالَ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: إِنَّ تِلْكَ الْأَوَانِيَ تَكُونُ بِمِقْدَارِ مِلْءِ الْكَفِّ لَمْ تَعْظُمْ فَيَثْقُلَ حملها.
Birinci Mesele: Müfessirler [bunun] anlamının şöyle olduğunu söylemişlerdir: İçecekleri daha lezzetli olsun diye, [o kadehlerdeki içeceği] tam kanacakları miktarda takdir etmişlerdir; ne kanacakları miktardan fazla gelir ne de eksik kalır. Rebî‘ b. Enes de şöyle demiştir: “Bu kaplar avuç dolusu büyüklüğünde olup taşınması ağırlaşsın diye büyük tutulmamıştır.”
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ مُنْتَهَى مُرَادِ الرَّجُلِ فِي الْآنِيَةِ الَّتِي يَشْرَبُ مِنْهَا الصَّفَاءُ وَالنَّقَاءُ وَالشَّكْلُ. أَمَّا الصَّفَاءُ فَقَدْ ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: كانَتْ قَوارِيرَا وَأَمَّا النَّقَاءُ فَقَدْ ذَكَرَهُ بِقَوْلِهِ: مِنْ فِضَّةٍ وَأَمَّا الشَّكْلُ فَقَدْ ذَكَرَهُ بِقَوْلِهِ:
İkinci Mesele: Bir kimsenin içtiği kapta arzuladığı en son gaye saflık, berraklık ve biçimdir (şekildir). Saflığa gelince; Allah Teâlâ bunu: { كانَتْ قَوارِيرَا } “Billur idiler” kavliyle zikretmiştir. Berraklığa/arılığa gelince; O bunu: { مِنْ فِضَّةٍ } “Gümüşten” kavliyle zikretmiştir. Biçime gelince; O bunu şu kavliyle zikretmiştir:
قَدَّرُوها تَقْدِيراً.
{ قَدَّرُوها تَقْدِيراً } “Onları ölçüp biçmişlerdir.”
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمُقَدِّرُ لِهَذَا التَّقْدِيرِ مَنْ هُوَ؟ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ هُمُ الطَّائِفُونَ الَّذِينَ دَلَّ عَلَيْهِمْ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُطافُ عَلَيْهِمْ وَذَلِكَ أَنَّهُمْ قَدَّرُوا شَرَابَهَا عَلَى قَدْرِ رِيِّ الشَّارِبِ وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ هُمُ الشَّارِبُونَ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ إِذَا اشْتَهَوْا مِقْدَارًا مِنَ الْمَشْرُوبِ جَاءَهُمْ عَلَى ذَلِكَ القدر.
Üçüncü Mesele: Bu takdiri yapan (ölçüp biçen) kimdir? Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Onlar, Allah Teâlâ'nın: { وَيُطافُ عَلَيْهِمْ } “Aralarında dolaştırılır” kavlinin delalet ettiği hizmetçilerdir; çünkü onlar o kabın içeceğini içenin susuzluğunu giderecek ölçüde takdir etmişlerdir. İkincisi: Onlar bizzat içenlerin kendileridir; çünkü onlar içecekten bir miktar arzuladıklarında o içecek tam o ölçüde kendilerine gelir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ أَوَانِيَ مَشْرُوبِهِمْ ذكر بعد ذلك وصف مشروبهم، فقال:
Bil ki Allah Teâlâ içeceklerinin kaplarını vasfedince, bundan sonra bizzat içeceklerinin vasfını zikretmiş ve şöyle buyurmuştur:
[سورة الإنسان (٧٦) : آية ١٧]
[İnsan Suresi (76), Ayet 17]
وَيُسْقَوْنَ فِيها كَأْساً كانَ مِزاجُها زَنْجَبِيلاً (١٧)
{ وَيُسْقَوْنَ فِيها كَأْساً كانَ مِزاجُها زَنْجَبِيلاً } “Orada kendilerine, karışımı zencefil olan kadehten içirilir.” (17)
الْعَرَبُ كَانُوا يُحِبُّونَ جَعْلَ الزَّنْجَبِيلِ فِي الْمَشْرُوبِ، لِأَنَّهُ يُحْدِثُ فِيهِ ضَرْبًا مِنَ اللَّذْعِ، فَلَمَّا كَانَ كَذَلِكَ وَصَفَ اللَّهُ شَرَابَ أَهْلِ الْجَنَّةِ بِذَلِكَ، وَلَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ فِي الطِّيبِ عَلَى أَقْصَى الْوُجُوهِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَكُلُّ مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْقُرْآنِ مِمَّا فِي الْجَنَّةِ، فَلَيْسَ مِنْهُ فِي الدُّنْيَا إِلَّا الِاسْمُ، وتمام القول هاهنا مِثْلُ مَا ذَكَرْنَاهُ فِي قَوْلِهِ: كانَ مِزاجُها كافُوراً [الإنسان: ٥] .
Araplar içeceğin içine zencefil koymayı severlerdi; çünkü o içecekte bir tür yakıcılık/tatlı bir keskinlik meydana getirirdi. Durum böyle olunca Allah Teâlâ cennet ehlinin içeceğini bununla vasfetti; şüphesiz bu içecek lezzet ve hoşlukta en son derecede olacaktır. İbn Abbâs şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın Kur'an'da cennetteki şeylerden zikrettiği her şeyin dünyada sadece adı vardır. Bu konudaki sözün tamamı, O'nun: { كانَ مِزاجُها كافُوراً } [el-İnsan 76/5] kavlinde zikrettiğimiz gibidir.
[سورة الإنسان (٧٦) : آية ١٨]
[İnsan Suresi (76), Ayet 18]
عَيْناً فِيها تُسَمَّى سَلْسَبِيلاً (١٨)
{ عَيْناً فِيها تُسَمَّى سَلْسَبِيلاً } “Orada 'Selsebîl' adında bir pınardır.” (18)
فِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: لَمْ أَسْمَعِ السَّلْسَبِيلَ إِلَّا فِي الْقُرْآنِ، فَعَلَى هَذَا لَا يُعْرَفُ لَهُ اشْتِقَاقٌ، وَقَالَ الْأَكْثَرُونَ: يُقَالُ شَرَابٌ سَلْسَلٌ وَسَلْسَالٌ وَسَلْسَبِيلٌ أَيْ عَذْبٌ سَهْلُ الْمَسَاغِ، وَقَدْ زِيدَتِ الْبَاءُ فِي التَّرْكِيبِ حَتَّى صَارَتِ الْكَلِمَةُ خُمَاسِيَّةً ، وَدَلَّتْ عَلَى غَايَةِ السَّلَاسَةِ، قَالَ الزَّجَّاجُ: السَّلْسَبِيلُ فِي اللُّغَةِ صِفَةٌ لِمَا كَانَ فِي غَايَةِ السَّلَاسَةِ، وَالْفَائِدَةُ فِي ذِكْرِ السَّلْسَبِيلِ هُوَ أَنَّ ذَلِكَ الشَّرَابَ يَكُونُ فِي طَعْمِ الزَّنْجَبِيلِ، وَلَيْسَ فِيهِ لَذْعَةٌ لِأَنَّ نَقِيضَ اللَّذْعِ هُوَ السَّلَاسَةُ، وَقَدْ عَزَوْا إِلَى عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵇ أَنَّ مَعْنَاهُ: سَلْ سَبِيلًا إِلَيْهَا، وَهُوَ بَعِيدٌ إِلَّا أَنْ يُرَادَ أَنَّ جملة قول/ القائل: سلسبيلا جُعِلَتْ عَلَمًا لِلْعَيْنِ، كَمَا قِيلَ: تَأَبَّطَ شَرًّا، وَسُمِّيَتْ بِذَلِكَ، لِأَنَّهُ لَا يَشْرَبُ مِنْهَا إِلَّا مَنْ سَأَلَ إِلَيْهَا سَبِيلًا بِالْعَمَلِ الصَّالِحِ.
Birinci Mesele: İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: Ben Selsebîl kelimesini sadece Kur'an'da duydum. Buna göre onun türediği bir kök bilinmemektedir. Çoğunluk ise şöyle demiştir: Tatlı ve boğazdan kayıp giden içecek için *selsel* (سَلْسَل), *selsâl* (سَلْسَال) ve *selsebîl* (سَلْسَبِيل) denir. Kelime beş harfli (humâsî) olsun diye yapıya bâ harfi ziyade edilmiş ve akıcılığın en son derecesine delalet etmiştir. Zeccâc şöyle demiştir: *Selsebîl* (السَّلْسَبِيل), dilde son derece akıcı olan şeyin sıfatıdır. Selsebîl'in zikredilmesindeki fayda ise şudur: O içecek zencefil tadındadır ancak onda yakıcılık yoktur; çünkü yakıcılığın zıddı akıcılık ve yumuşaklıktır. Ali b. Ebî Tâlib'e [aleyhisselâm] bunun anlamının: "Ona giden yolu sor/iste (sel sebîlen ileyhâ)" olduğu da nispet edilmiştir; ancak söyleyenin "selsebîlâ" sözünün bütünüyle, tıpkı *Teabbata Şerran* (تَأَبَّطَ شَرًّا) dendiği gibi o pınara özel isim (alem) kılınmış olması kastedilmediği sürece bu uzak bir ihtimaldir. Ona bu ismin verilmesi ise, salih amelle ona bir yol arayan kimseden başkasının ondan içemeyecek olmasındandır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي نَصْبِ عَيْنًا وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ بَدَلٌ مِنْ زَنْجَبِيلًا وَثَانِيهِمَا: أَنَّهُ نُصِبَ عَلَى الِاخْتِصَاصِ.
İkinci Mesele: { عَيْناً } kelimesinin mansub olmasında iki vecih vardır: Birincisi: { زَنْجَبِيلًا } kelimesinden bedel olmasıdır. İkincisi: İhtisas üzere mansub olmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: سَلْسَبِيلًا صُرِفَ لِأَنَّهُ رَأْسُ آية، فصار كقوله الظُّنُونَا [الأحزاب: ١٠] والسَّبِيلَا [الأحزاب:
Üçüncü Mesele: { سَلْسَبِيلًا } kelimesi ayet sonu (fâsıla) olduğu için munsarıf kılınmıştır; nitekim O'nun: { الظُّنُونَا } [el-Ahzâb 33/10] ve { السَّبِيلَا } [el-Ahzâb 33/67]
٦٧] وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ بَيَانُ ذَلِكَ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ بَعْدَ ذَلِكَ مَنْ يكون خادما في تلك المجالس.
kavlinde olduğu gibi olmuştur. Bu surenin başlarında bunun açıklaması geçmişti. Bil ki Allah Teâlâ bundan sonra o meclislerde kimlerin hizmetçi olacağını zikretmiş
[سورة الإنسان (٧٦) : آية ١٩]
[İnsan Suresi (76), Ayet 19]
وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ إِذا رَأَيْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤاً مَنْثُوراً (١٩)
{ وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ إِذا رَأَيْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤاً مَنْثُوراً } “Aralarında ölümsüz genç hizmetçiler dolaşır; onları gördüğün zaman saçılmış inciler sanırsın.” (19)
فَقَالَ: وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذَيْنِ الْوَصْفَيْنِ فِي سُورَةِ الْوَاقِعَةِ وَالْأَقْرَبُ أن
Şöyle buyurmuştur: { وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ } “Aralarında ölümsüz genç hizmetçiler dolaşır”. Bu iki vasfın tefsiri Vâkıa Suresi'nde geçmişti. En uygun olan [görüş], şudur ki:
الْمُرَادَ بِهِ دَوَامُ كَوْنِهِمْ عَلَى تِلْكَ الصُّورَةِ الَّتِي لَا يُرَادُ فِي الْخَدَمِ أَبْلَغُ مِنْهَا، وَذَلِكَ يَتَضَمَّنُ دَوَامَ حَيَاتِهِمْ وَحُسْنِهِمْ وَمُوَاظَبَتِهِمْ عَلَى الْخِدْمَةِ الْحَسَنَةِ الْمُوَافِقَةِ، قَالَ الْفَرَّاءُ: يُقَالُ مُخَلَّدُونَ مُسَوَّرُونَ وَيُقَالُ: مُقَرَّطُونَ. وَرَوَى نَفْطَوَيْهِ عَنِ ابْنِ الْأَعْرَابِيِّ مُخَلَّدُونَ مُحَلَّوْنَ.
bununla hizmetçilerde kendisinden daha üstünü arzu edilmeyen o suret üzere sürekli kalmalarının kastedilmiş olmasıdır. Bu da onların hayatlarının, güzelliklerinin ve güzel, uygun hizmete devamlılıklarının sürekliliğini içerir. Ferrâ şöyle demiştir: *Muhalledûn* (مُخَلَّدُونَ) için bilezikli/bilezik takılmış denir; küpeli denildiği de söylenmiştir. Niftaveyh ise İbnü'l-A'râbî'den *muhalledûn* kelimesinin "süslenmiş/ziynetlendirilmiş" anlamına geldiğini rivayet etmiştir.
وَالصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذا رَأَيْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤاً مَنْثُوراً وَفِي كَيْفِيَّةِ التَّشْبِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: شُبِّهُوا فِي حُسْنِهِمْ وَصَفَاءِ أَلْوَانِهِمْ وَانْتِشَارِهِمْ فِي مَجَالِسِهِمْ وَمَنَازِلِهِمْ عِنْدَ اشْتِغَالِهِمْ بِأَنْوَاعِ الْخِدْمَةِ بِاللُّؤْلُؤِ الْمَنْثُورِ، وَلَوْ كَانَ صَفًّا لَشُبِّهُوا بِاللُّؤْلُؤِ الْمَنْظُومِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ فَإِذَا كَانُوا يَطُوفُونَ كَانُوا مُتَنَاثِرِينَ وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ شُبِّهُوا بِاللُّؤْلُؤِ الرَّطْبِ إِذَا انْتَثَرَ مِنْ صَدَفِهِ لِأَنَّهُ أَحْسَنُ وَأَكْثَرُ مَاءً وَثَالِثُهَا: قَالَ الْقَاضِي: هَذَا مِنَ التَّشْبِيهِ الْعَجِيبِ لِأَنَّ اللُّؤْلُؤَ إِذَا كَانَ مُتَفَرِّقًا يَكُونُ أَحْسَنَ فِي الْمَنْظَرِ لِوُقُوعِ شُعَاعِ بَعْضِهِ عَلَى الْبَعْضِ فيكون مخالفا للمجتمع منه.
Üçüncü Sıfat: Allah Teâlâ'nın: { إِذا رَأَيْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤاً مَنْثُوراً } “Onları gördüğün zaman saçılmış inciler sanırsın” kavlidir. Teşbihin keyfiyetinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Güzellikleri, renklerinin berraklığı ve çeşitli hizmetlerle meşgul olurken meclislerinde ve konaklarında dağılıp yayılmaları bakımından saçılmış inciye benzetilmişlerdir; eğer saf halinde dizilselerdi dizilmiş inciye benzetilirlerdi. Görmez misin ki Allah Teâlâ: { وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ } “Aralarında dolaşırlar” buyurmuştur; onlar dolaştıklarında ise dağınık/saçılmış halde olurlar. İkincisi: Sedefinden yeni saçılmış taze inciye benzetilmişlerdir; çünkü o daha güzel ve daha parlaktır/suyu daha fazladır. Üçüncüsü: Kādî şöyle demiştir: Bu hayranlık uyandıran bir benzetmedir; çünkü inci dağınık olduğu zaman bir kısmının ışığı diğerinin üzerine vurduğu için manzara bakımından daha güzel olur ve böylece bir arada toplanmış olandan farklılık arz eder.
واعلم أن تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ تَفْصِيلَ أَحْوَالِ أَهْلِ الْجَنَّةِ، أَتْبَعَهُ بِمَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هُنَاكَ أُمُورًا أَعْلَى وَأَعْظَمَ مِنْ هَذَا الْقَدْرِ الْمَذْكُورِ فَقَالَ:
Bil ki Allah Teâlâ cennet ehlinin durumlarının ayrıntılarını zikredince, bunun peşinden orada zikredilen bu miktardan daha yüce ve daha büyük şeylerin bulunduğuna delalet eden şu kavlini getirmiştir:
[سورة الإنسان (٧٦) : آية ٢٠]
[İnsan Suresi (76), Ayet 20]
وَإِذا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيماً وَمُلْكاً كَبِيراً (٢٠)
{ وَإِذا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيماً وَمُلْكاً كَبِيراً } “Oraya baktığın zaman bir nimet ve büyük bir mülk görürsün.” (20)
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: رَأَيْتَ هَلْ لَهُ مَفْعُولٌ؟ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَعْنَى وَإِذَا رَأَيْتَ مَا ثَمَّ وَصَلُحَ إِضْمَارُ مَا كَمَا قَالَ: لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ [الْأَنْعَامِ: ٩٤] يُرِيدُ مَا بَيْنَكُمْ، قَالَ الزَّجَّاجُ: لَا يَجُوزُ إِضْمَارُ ما لأن ثم صلة وما مَوْصُولُهَا، وَلَا يَجُوزُ إِسْقَاطُ الْمَوْصُولِ وَتَرْكُ الصِّلَةِ الثَّانِي: أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ مَفْعُولٌ ظَاهِرٌ وَلَا مُقَدَّرٌ وَالْغَرَضُ مِنْهُ أَنْ يَشِيعَ وَيَعُمَّ، كَأَنَّهُ قِيلَ: وَإِذَا وَجَدْتَ الرُّؤْيَةَ ثَمَّ، وَمَعْنَاهُ أَنَّ بَصَرَ الرَّائِي أَيْنَمَا وَقَعَ لَمْ يَتَعَلَّقْ إِدْرَاكُهُ إلا بنعيم كثير وملك كثير، وثَمَّ فِي مَوْضِعِ النَّصْبِ عَلَى الظَّرْفِ يَعْنِي فِي الْجَنَّةِ.
Birinci Mesele: { رَأَيْتَ } fiilinin bir mefulü var mıdır? Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Ferrâ şöyle demiştir: Anlam, "Orada olanı gördüğün zaman" şeklindedir; tıpkı: { لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ } [el-En'âm 6/94] ayetinde "aranızdaki bağlar/şeyler kesildi"yi kastederek [mâ (ما) kelimesini takdir ettiği] gibi burada da mâ kelimesini gizlemek/takdir etmek caiz olmuştur. Zeccâc ise şöyle demiştir: Mâ kelimesini takdir etmek caiz değildir; çünkü *semme* (ثَمَّ) sıla cümlesidir, mâ ise onun mevsulüdür; mevsulü düşürüp sılayı bırakmak ise caiz olmaz. İkincisi: Onun ne lafzî ne de takdîrî bir mefulü vardır; bundan gaye [fiilin] yaygınlık ve genellik ifade etmesidir, sanki: "Orada görme fiilini gerçekleştirdiğin zaman" denmiş gibidir. Bunun manası, bakanın gözü nereye düşerse düşsün idraki ancak bol bir nimet ve büyük bir mülke ilişir demektir. { ثَمَّ } kelimesi zarf olarak nasb mahallindedir, yani cennettedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ اللَّذَّاتِ الدُّنْيَوِيَّةَ مَحْصُورَةٌ فِي أُمُورٍ ثَلَاثَةٍ: قَضَاءِ الشَّهْوَةِ، وَإِمْضَاءِ/ الْغَضَبِ، وَاللَّذَّةِ الْخَيَالِيَّةِ الَّتِي يُعَبَّرُ عَنْهَا بِحُبِّ الْمَالِ وَالْجَاهِ، وَكُلُّ ذَلِكَ مُسْتَحْقَرٌ فَإِنَّ الْحَيَوَانَاتِ الْخَسِيسَةَ قَدْ تُشَارِكُ الْإِنْسَانَ فِي وَاحِدٍ مِنْهَا، فالملك الكبير الذي ذكره الله هاهنا لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُغَايِرًا لِتِلْكَ اللَّذَّاتِ الْحَقِيرَةِ، وَمَا هُوَ إِلَّا أَنْ تَصِيرَ نَفْسُهُ منقشة بِقُدْسِ الْمَلَكُوتِ مُتَحَلِّيَةً بِجَلَالِ حَضْرَةِ اللَّاهُوتِ، وَأَمَّا مَا هُوَ عَلَى أُصُولِ الْمُتَكَلِّمِينَ، فَالْوَجْهُ فِيهِ أَيْضًا أَنَّهُ الثَّوَابُ وَالْمَنْفَعَةُ الْمَقْرُونَةُ بِالتَّعْظِيمِ فَبَيَّنَ تَعَالَى فِي الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ تَفْصِيلَ تِلْكَ الْمَنَافِعِ وَبَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ حُصُولَ التَّعْظِيمِ وَهُوَ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ يَكُونُ كَالْمَلِكِ الْعَظِيمِ، وَأَمَّا الْمُفَسِّرُونَ فَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَ هَذَا الْمُلْكَ الْكَبِيرَ عَلَى أَنَّ هُنَاكَ مَنَافِعَ أَزْيَدَ مِمَّا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا يَقْدِرُ وَاصِفٌ يَصِفُ حُسْنَهُ وَلَا طِيبَهُ. وَيُقَالُ: إِنَّ أَدْنَى أَهْلِ الْجَنَّةِ مَنْزِلَةً يَنْظُرُ فِي مُلْكِهِ مَسِيرَةَ أَلْفِ عَامٍ وَيَرَى أَقْصَاهُ كَمَا يَرَى أدناه، وقيل: لا زوال له وقيل: إِنَّ أَدْنَى أَهْلِ الْجَنَّةِ مَنْزِلَةً يَنْظُرُ فِي مُلْكِهِ مَسِيرَةَ أَلْفِ عَامٍ وَيَرَى أَقْصَاهُ كَمَا يَرَى أَدْنَاهُ، وَقِيلَ: لَا زَوَالَ لَهُ وَقِيلَ: إِذَا أَرَادُوا شَيْئًا حَصَلَ، وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى التَّعْظِيمِ. فَقَالَ الْكَلْبِيُّ: هُوَ أَنْ يَأْتِيَ الرَّسُولُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ بِكَرَامَةٍ مِنَ الْكُسْوَةِ وَالطَّعَامِ وَالشَّرَابِ وَالْتُحَفِ إِلَى وَلِيِّ اللَّهِ وَهُوَ فِي مَنْزِلِهِ فَيَسْتَأْذِنَ عَلَيْهِ، وَلَا يَدْخُلُ عَلَيْهِ رَسُولُ رَبِّ الْعِزَّةِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ الْمُطَهَّرِينَ إِلَّا بَعْدَ الِاسْتِئْذَانِ.
İkinci Mesele: Bil ki dünyevi lezzetler üç hususla sınırlıdır: Şehveti gidermek, öfkeyi uygulamaya koymak ve mal ile makam sevgisi diye ifade edilen hayali lezzet. Bunların tamamı değersizdir; çünkü aşağılık hayvanlar bile bunlardan birinde insana ortak olabilir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın burada zikrettiği büyük mülkün bu değersiz lezzetlerden farklı olması gerekir; bu da ancak nefsin melekûtun kutsiyetiyle nakışlanıp ilahi huzurun celaliyle bezenmesinden ibarettir. Kelamcıların usulüne göre olan izaha gelince; bundaki vecih de onun tazimle birlikte olan sevap ve menfaat olmasıdır. Nitekim Allah Teâlâ önceki ayetlerde o menfaatlerin tafsilatını açıklamış, bu ayette ise tazimin meydana gelişini açıklamıştır ki bu da her birinin büyük bir hükümdar gibi olmasıdır. Müfessirlere gelince; onlardan bazıları bu büyük mülkü daha önce zikredilenden daha fazla menfaatlerin bulunması şeklinde yorumlamışlardır. İbn Abbâs: "Hiçbir niteleyici onun güzelliğini ve hoşluğunu nitelemeye güç yetiremez" demiştir. Denildi ki: Cennet ehlinin derece bakımından en aşağı olanı mülküne bin yıllık mesafeden bakar ve en yakınını gördüğü gibi en uzağını da görür. Denildi ki: Onun için yok oluş yoktur. Denildi ki: Onlar bir şey istediklerinde o hemen gerçekleşir. Onlardan bazıları da bunu tazime hamletmiştir. Kelbî şöyle demiştir: O, Allah katından bir elçinin, elbise, yiyecek, içecek ve hediyelerden oluşan bir ikramla konutunda bulunan Allah'ın veli kuluna gelip ondan izin istemesidir; İzzet Rabbinin mukarreb ve tertemiz meleklerden olan elçisi dahi onun yanına ancak izin aldıktan sonra girebilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ بَعْضُهُمْ قَوْلُهُ: وَإِذا رَأَيْتَ خِطَابٌ لِمُحَمَّدٍ خَاصَّةً، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ
Üçüncü Mesele: Bazıları O'nun: { وَإِذا رَأَيْتَ } kavlinin sadece Hz. Muhammed'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] yönelik bir hitap olduğunu söylemişlerdir. Bunun delili,
أَنَّ رَجُلًا قَالَ
bir adamın
لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: أَرَأَيْتَ إِنْ دَخَلْتُ الْجَنَّةَ أَتَرَى عَيْنَايَ مَا تَرَى عَيْنَاكَ؟ فَقَالَ نَعَمْ، فَبَكَى حَتَّى مَاتَ،
Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Ne dersin, cennete girersem iki gözüm senin iki gözünün gördüğünü görür mü?" demesi üzerine onun: "Evet" buyurması, bunun üzerine adamın ölene kadar ağlamasıdır.
وَقَالَ آخرون:
Başkaları ise şöyle demiştir:
بل هو خطاب لكل أحد.
Aksine bu herkese yönelik genel bir hitaptır.
[سورة الإنسان (٧٦) : آية ٢١]
[İnsan Suresi (76), Ayet 21]
عالِيَهُمْ ثِيابُ سُندُسٍ خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ وَحُلُّوا أَساوِرَ مِنْ فِضَّةٍ وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً (٢١)
{ عالِيَهُمْ ثِيابُ سُندُسٍ خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ وَحُلُّوا أَساوِرَ مِنْ فِضَّةٍ وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً } “Üzerlerinde yeşil ipekten ve atlastan ince-kalın elbiseler vardır; gümüş bileziklerle süslenmişlerdir ve Rableri onlara tertemiz bir içecek içirmiştir.” (21)
قَوْلُهُ تَعَالَى: عالِيَهُمْ ثِيابُ سُندُسٍ خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ فِيهِ مَسَائِلُ:
Yüce Allah'ın: { عالِيَهُمْ ثِيابُ سُندُسٍ خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ } kavlinde [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ وَحَمْزَةُ عَالِيهِمْ بِإِسْكَانِ الْيَاءِ وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ أَمَّا الْقِرَاءَةُ الْأُولَى: فَالْوَجْهُ فِيهَا أَنْ يَكُونَ عَالِيهِمْ مبتدأ، وثياب سُنْدُسٍ خَبَرَهُ، وَالْمَعْنَى مَا يَعْلُوهُمْ مِنْ لِبَاسِهِمْ ثياب سندس، فإن قيل: عاليهم مفرد، وثياب سُنْدُسٍ جَمَاعَةٌ، وَالْمُبْتَدَأُ إِذَا كَانَ مُفْرَدًا لَا يَكُونُ خَبَرُهُ جَمْعًا، قُلْنَا: الْمُبْتَدَأُ، وَهُوَ قَوْلُهُ:
Birinci Mesele: Nâfi' ve Hamza { عَالِيهِمْ } kelimesini yâ'nın sükûnu ile, diğerleri ise yâ'nın fethası ile okumuşlardır. Birinci kıraate gelince; bundaki vecih { عَالِيهِمْ } kelimesinin mübteda (özne), { ثِيابُ سُنْدُسٍ } ifadesinin ise onun haberi (yüklem) olmasıdır. Manası ise, giysilerinden onları bürüyüp üzerlerinde olan şey ince ipek elbiselerdir demektir. Eğer: "*Âlîhim* tekildir, *siyâbu sündüsin* ise çoğuldur; mübteda tekil olduğunda haberi çoğul olmaz" denilirse, deriz ki: Mübteda olan
عالِيَهُمْ وَإِنْ كَانَ مُفْرَدًا فِي اللَّفْظِ، فَهُوَ جَمْعٌ فِي الْمَعْنَى، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سامِراً تَهْجُرُونَ، ... فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ [المؤمنون: ٦٧] كَأَنَّهُ أُفْرِدَ مِنْ حَيْثُ جُعِلَ بِمَنْزِلَةِ الْمَصْدَرِ أَمَّا الْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ: وَهِيَ فَتْحُ الْيَاءِ، فَذَكَرُوا فِي هَذَا النَّصْبِ ثَلَاثَةَ أَوْجُهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ نُصِبَ عَلَى الظَّرْفِ، لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ عَالِي بِمَعْنَى فَوْقُ أُجْرِيَ مَجْرَاهُ فِي هَذَا الْإِعْرَابِ، كَمَا كَانَ قَوْلُهُ: وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ [الْأَنْفَالِ: ٤٢] كَذَلِكَ وَهُوَ قَوْلُ أَبِي عَلِيٍّ الْفَارِسِيِّ وَالثَّانِي: أَنَّهُ نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، ثُمَّ هَذَا أَيْضًا يَحْتَمِلُ وُجُوهًا أَحَدُهَا: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: التَّقْدِيرُ: وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُورًا حَالَ مَا يَكُونُ عَالِيهِمْ ثِيَابُ سُنْدُسٍ وَثَانِيهَا: التَّقْدِيرُ: وَجَزَاهُمْ بِمَا صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيرًا حَالَ مَا يَكُونُ عَالِيهِمْ ثِيَابُ سُنْدُسٍ وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ وَيَطُوفُ عَلَى الْأَبْرَارِ وِلْدَانٌ، حَالَ مَا يَكُونُ الْأَبْرَارُ عَالِيهِمْ ثِيَابُ سُنْدُسٍ وَرَابِعُهَا: حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤًا مَنْثُورًا، حَالَ مَا يَكُونُ/ عَالِيهِمْ ثِيَابُ سُنْدُسٍ، فَعَلَى الاحتمالات الثلاثة الأول: تكون الثياب الْأَبْرَارِ، وَعَلَى الِاحْتِمَالِ الرَّابِعِ تَكُونُ الثِّيَابُ ثِيَابَ الْوِلْدَانِ الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي سَبَبِ هَذَا النَّصْبِ، أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: رَأَيْتَ أَهْلَ نَعِيمٍ وَمُلْكٍ عَالِيَهُمْ ثِيَابُ سُنْدُسٍ.
{ عالِيَهُمْ } kelimesi lafızda tekil olsa da anlamca çoğuldur; bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سامِراً تَهْجُرُونَ } [el-Mü'minûn 23/67] ve { فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ } [el-En'âm 6/45] kavilleridir; sanki masdar konumunda kılındığı için tekil getirilmiştir. İkinci kıraate, yani yâ'nın fethasına gelince; bu nasb hakkında üç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Zarfiyet üzere mansub olmasıdır; çünkü *âlî* (عَالِي) kelimesi *fevka* (فَوْقَ) anlamında olduğunda bu irapta onun gibi değerlendirilmiştir, nitekim O'nun: { وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ } [el-Enfâl 8/42] kavli de böyledir; bu Ebû Alî el-Fârisî'nin görüşüdür. İkincisi: Hâl olarak mansub olmasıdır; sonra bu da birkaç vech ihtiva eder: Birincisi: Ebû Alî el-Fârisî şöyle demiştir: Takdir, "Üzerlerinde ince ipek elbiseler bulunduğu halde onlara parlaklık ve sevinç vermiştir" şeklindedir. İkincisi: Takdir, "Üzerlerinde ince ipek elbiseler bulunduğu halde sabretmelerine karşılık onlara cennet ve ipek vermiştir" şeklindedir. Üçüncüsü: Takdir, "İyilerin üzerinde ince ipek elbiseler bulunduğu halde etraflarında genç hizmetçiler dolaşır" şeklinde olmasıdır. Dördüncüsü: "Üzerlerinde ince ipek elbiseler bulunduğu halde onları saçılmış inci sanırsın" şeklinde olmasıdır. İlk üç ihtimale göre elbiseler iyilerin (ebrârın) elbiseleridir; dördüncü ihtimale göre ise elbiseler genç hizmetçilerin (vildânın) elbiseleridir. Bu nasbın sebebindeki üçüncü vecih ise, takdirin: "Üzerlerinde ince ipek elbiseler olan nimet ve mülk ehlini gördün" şeklinde olmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ نَافِعٌ وَعَاصِمٌ: خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ، كِلَاهُمَا بِالرَّفْعِ، وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ وَحَمْزَةُ: كِلَاهُمَا بِالْخَفْضِ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ: خُضْرٍ بالخفض، وإستبرق بِالرَّفْعِ، وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عامر: خضر بالرفع، وإستبرق بِالْخَفْضِ، وَحَاصِلُ الْكَلَامِ فِيهِ أَنَّ خُضْرًا يَجُوزُ فِيهِ الْخَفْضُ وَالرَّفْعُ، أَمَّا الرَّفْعُ فَإِذَا جَعَلْتَهَا صِفَةً لِثِيَابٍ، وَذَلِكَ ظَاهِرٌ لِأَنَّهَا صِفَةُ مَجْمُوعَةٌ لِمَوْصُوفٍ مَجْمُوعَةٍ، وَأَمَّا الْخَفْضُ فَإِذَا جَعَلْتَهَا صِفَةَ سُنْدُسٍ، لِأَنَّ سُنْدُسٍ أُرِيدَ بِهِ الْجِنْسُ، فَكَانَ فِي مَعْنَى الْجَمْعِ، وَأَجَازَ الْأَخْفَشُ وَصْفَ اللَّفْظِ الَّذِي يُرَادُ بِهِ الْجِنْسُ بِالْجَمْعِ، كَمَا يُقَالُ: أَهْلَكَ النَّاسَ الدِّينَارُ الصُّفْرُ وَالدِّرْهَمُ الْبِيضُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ: إِنَّهُ قَبِيحٌ، وَالدَّلِيلُ عَلَى قُبْحِهِ أَنَّ الْعَرَبَ تَجِيءُ بِالْجَمْعِ الَّذِي هُوَ فِي لَفْظِ الْوَاحِدِ فَيُجْرُونَهُ مُجْرَى الْوَاحِدِ وَذَلِكَ قَوْلُهُمْ: حَصًى أَبْيَضُ وَفِي التَّنْزِيلِ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ [يس: ٨٠] وأَعْجازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ [الْقَمَرِ: ٢٠] إِذْ كَانُوا قَدْ أَفْرَدُوا صِفَاتِ هَذَا الضَّرْبِ مِنَ الْجَمْعِ، فَالْوَاحِدُ الَّذِي فِي مَعْنَى الْجَمْعِ أَوْلَى أَنْ تُفْرَدَ صِفَتُهُ، وَأَمَّا إِسْتَبْرَقٌ فَيَجُوزُ فِيهِ الرَّفْعُ وَالْخَفْضُ أَيْضًا مَعًا، أَمَّا الرَّفْعُ فَإِذَا أُرِيدَ بِهِ الْعَطْفُ عَلَى الثِّيَابِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: ثِيَابُ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٌ وَأَمَّا الْخَفْضُ فَإِذَا أُرِيدَ إِضَافَةُ الثِّيَابِ إِلَيْهِ كَأَنَّهُ قِيلَ:
İkinci Mesele: Nâfi' ve Âsım her ikisini de ref ile { خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ }, Kisâî ve Hamza her ikisini de cer ile [okumuşlardır]. İbn Kesîr { خُضْرٍ } kelimesini cer, { وَإِسْتَبْرَقٌ } kelimesini ref ile; Ebû Amr ve Abdullah b. Âmir ise { خُضْرٌ } kelimesini ref, { وَإِسْتَبْرَقٍ } kelimesini cer ile okumuşlardır. Bu konudaki sözün özeti şudur: { خُضْرًا } kelimesinde cer de ref de caizdir. Ref hali, onu { ثِيَابٍ } kelimesinin sıfatı kıldığın zamandır; bu açıktır çünkü o çoğul bir mevsufun çoğul sıfatıdır. Cer hali ise onu { سُنْدُسٍ } kelimesinin sıfatı kıldığın zamandır; çünkü *sündüs* ile cins kastedilmiştir, dolayısıyla çoğul anlamındadır. Ahfeş cinsi kastedilen lafzın çoğul ile sıfatlanmasını caiz görmüş, nitekim: "İnsanları sarı dinarlar ve beyaz dirhemler helak etti" denilir; ancak o bunun çirkin olduğunu söylemiştir. Çirkinliğinin delili ise şudur: Araplar tekil lafzında olan çoğulu getirir ve onu tekil hükmünde kılarlar, bu da onların: "Beyaz çakıl taşı" sözleri ile Kur'an'daki: { مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ } [Yâsîn 36/80] ve { أَعْجازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ } [el-Kamer 54/20] ayetleridir. Mademki bu tür çoğulun sıfatlarını tekil yapmışlardır, o halde çoğul anlamındaki tekilin sıfatının tekil yapılması daha evladır. { إِسْتَبْرَقٌ } kelimesine gelince; onda da aynı şekilde hem ref hem cer caizdir. Ref hali, onunla { الثِّيَابِ } kelimesine atıf kastedildiği zamandır; sanki "sündüs elbiseleri ve istibrak" denmiş gibi olur. Cer hali ise elbiselerin ona tamlama yapılması (izafet) kastedildiği zamandır; sanki:
ثِيَابُ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ، وَالْمَعْنَى ثِيَابُهُمَا فَأَضَافَ الثِّيَابَ إِلَى الْجِنْسَيْنِ كَمَا يُقَالُ: ثِيَابُ خَزٍّ وَكَتَّانٍ، وَيَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَلْبَسُونَ ثِياباً خُضْراً مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ [الكهف: ٣١] وَاعْلَمْ أَنَّ حَقَائِقَ هَذِهِ الْآيَةِ قَدْ تَقَدَّمَتْ فِي سُورَةِ الْكَهْفِ.
"Sündüs ve istibrak elbiseleri" denmiş gibi olur. Mana ise ikisinin elbiseleridir; tıpkı "haz ve keten elbiseleri" denildiği gibi elbiseyi iki cinse izafe etmiştir. Buna Allah Teâlâ'nın: { وَيَلْبَسُونَ ثِياباً خُضْراً مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ } [el-Kehf 18/31] kavli delalet etmektedir. Bil ki bu ayetin incelikleri Kehf Suresi'nde geçmişti.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: السُّنْدُسُ مَا رَقَّ مِنَ الدِّيبَاجِ، وَالْإِسْتَبْرَقُ مَا غَلُظَ مِنْهُ، وَكُلُّ ذَلِكَ دَاخِلٌ فِي اسْمِ الْحَرِيرِ قَالَ
Üçüncü Mesele: Sündüs ipeğin ince olanı, istibrak ise onun kalın olanıdır. Bunların tamamı ipek isminin kapsamına girer. Allah Teâlâ
تعالى: وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ [الحج: ٢٣] ثُمَّ قِيلَ: إِنَّ الَّذِينَ هَذَا لِبَاسُهُمْ هُمُ الولدان المخلدون، وقيل: بل هَذَا لِبَاسُ الْأَبْرَارِ، وَكَأَنَّهُمْ يَلْبَسُونَ عِدَّةً مِنَ الثِّيَابِ فَيَكُونُ الَّذِي يَعْلُوهَا أَفْضَلَهَا، وَلِهَذَا قَالَ: عالِيَهُمْ وَقِيلَ هَذَا مِنْ تَمَامِ قَوْلِهِ: مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرائِكِ وَمَعْنَى عالِيَهُمْ أَيْ فَوْقَ حِجَالِهِمُ الْمَضْرُوبَةِ عَلَيْهِمْ ثِيَابُ سُنْدُسٍ، وَالْمَعْنَى أَنَّ حجالهم من الحرير والديباج.
şöyle buyurmuştur: { وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ } [el-Hac 22/23]. Sonra denildi ki: Bu elbise kendilerine ait olanlar ölümsüz genç hizmetçilerdir; denildi ki: Aksine bu iyilerin (ebrârın) elbisesidir ve sanki onlar üst üste birkaç elbise giyerler de en üstte olanı en faziletlisi olur; işte bundan dolayı: { عالِيَهُمْ } buyurmuştur. Denildi ki bu, O'nun: { مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرائِكِ } kavlinin tamamlayıcısıdır ve { عالِيَهُمْ } kelimesinin anlamı, üzerlerine kurulmuş çadır/sayvanlarının üstünde sündüs kumaşları vardır demektir; mana ise çadırlarının ipek ve atlastan olduğudur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَحُلُّوا أَساوِرَ مِنْ فِضَّةٍ وَفِيهِ سُؤَالَاتٌ:
Yüce Allah'ın: { وَحُلُّوا أَساوِرَ مِنْ فِضَّةٍ } “Gümüş bileziklerle süslenmişlerdir” kavlinde [birkaç] soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: قَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْكَهْفِ: أُولئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ [الكهف: ٣١] فكيف جعل تلك الأساور هاهنا مِنْ فِضَّةٍ؟ وَالْجَوَابُ: مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَا مُنَافَاةَ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ فَلَعَلَّهُمْ يُسَوَّرُونَ بِالْجِنْسَيْنِ إِمَّا عَلَى الْمُعَاقَبَةِ أَوْ عَلَى الْجَمْعِ كَمَا تَفْعَلُ النِّسَاءُ فِي الدُّنْيَا وَثَانِيهَا: أَنَّ الطِّبَاعَ مُخْتَلِفَةٌ فَرُبَّ إِنْسَانٍ يَكُونُ اسْتِحْسَانُهُ لِبَيَاضِ الْفِضَّةِ فَوْقَ اسْتِحْسَانِهِ لِصُفْرَةِ الذَّهَبِ، فَاللَّهُ تَعَالَى يُعْطِي كُلَّ أَحَدٍ مَا تَكُونُ رَغْبَتُهُ فِيهِ أتم، وميله إليه/ أشدو ثالثها: أَنَّ هَذِهِ الْأَسْوِرَةَ مِنَ الْفِضَّةِ إِنَّمَا تَكُونُ لَلْوِلْدَانِ الَّذِينَ هُمُ الْخَدَمُ وَأَسْوِرَةُ الذَّهَبِ لِلنَّاسِ.
Birinci Soru: Allah Teâlâ Kehf Suresi'nde: { أُولئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ } [el-Kehf 18/31] buyurmuştur; öyleyse burada bu bilezikleri nasıl gümüş kılmıştır? Cevap: Üç vecihtendir: Birincisi: İki durum arasında bir çelişki yoktur; zira kadınların dünyada yaptığı gibi, ya nöbetleşe ya da bir arada her iki cinsten bilezik takıyor olabilirler. İkincisi: Tabiatlar farklıdır; nice insan vardır ki gümüşün beyazlığını beğenmesi altının sarılığını beğenmesinden üstündür. Allah Teâlâ herkese arzusunun daha tam ve meylinin daha şiddetli olduğu şeyi verir. Üçüncüsü: Bu gümüş bilezikler hizmetçiler olan gençlere (vildâna) aittir, altın bilezikler ise insanlara/müminlere aittir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: السُّوَارُ إِنَّمَا يَلِيقُ بِالنِّسَاءِ وَهُوَ عَيْبٌ لِلرِّجَالِ، فَكَيْفَ ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ فِي مَعْرِضِ التَّرْغِيبِ؟ الْجَوَابُ: أَهْلُ الْجَنَّةِ جُرْدٌ مُرْدٌ شَبَابٌ فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يُحَلَّوْا ذَهَبًا وَفِضَّةً وَإِنْ كَانُوا رِجَالًا، وَقِيلَ: هَذِهِ الْأَسْوِرَةُ مِنَ الْفِضَّةِ وَالذَّهَبِ إِنَّمَا تَكُونُ لِنِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَلِلصِّبْيَانِ فَقَطْ، ثُمَّ غَلَبَ فِي اللَّفْظِ جَانِبُ التَّذْكِيرِ، وَفِي الْآيَةِ وَجْهٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنَّ آلَةَ أَكْثَرِ الْأَعْمَالِ هِيَ الْيَدُ وَتِلْكَ الْأَعْمَالُ وَالْمُجَاهَدَاتُ هِيَ الَّتِي يُتَوَسَّلُ بِهَا إِلَى تَحْصِيلِ الْمَعَارِفِ الْإِلَهِيَّةِ وَالْأَنْوَارِ الصَّمَدِيَّةِ، فَتَكُونُ تِلْكَ الْأَعْمَالُ جَارِيَةً مَجْرَى الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ الَّتِي يُتَوَسَّلُ بِهِمَا إِلَى تَحْصِيلِ الْمَطَالِبِ، فَلَمَّا كَانَتْ تِلْكَ الْأَعْمَالُ صَادِرَةً مِنَ الْيَدِ كَانَتْ تِلْكَ الْأَعْمَالُ جَارِيَةً مَجْرَى سِوَارِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ، فَسُمِّيَتِ الْأَعْمَالُ وَالْمُجَاهَدَاتُ بِسِوَارِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ، وَعَبَّرَ عَنْ تِلْكَ الْأَنْوَارِ الْفَائِضَةِ عَنِ الْحَضْرَةِ الصَّمَدِيَّةِ بِقَوْلِهِ: وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً وَبِالْجُمْلَةِ فَقَوْلُهُ: وَحُلُّوا أَساوِرَ مِنْ فِضَّةٍ إِشَارَةٌ إِلَى قَوْلِهِ:
İkinci Soru: Bilezik ancak kadınlara layıktır ve erkekler için bir ayıptır; öyleyse Allah Teâlâ bunu nasıl teşvik makamında zikretmiştir? Cevap: Cennet ehli sakalsız, bıyıksız ve gençtirler; dolayısıyla erkek olsalar bile altın ve gümüşle süslenmeleri uzak bir ihtimal değildir. Denildi ki: Gümüş ve altından olan bu bilezikler sadece cennet ehlinin kadınlarına ve çocuklarına aittir, sonra lafızda müzekkerlik (erillik) tarafı galebe çalmıştır. Ayette başka bir vecih daha vardır ki o da şudur: Çoğu amelin aleti eldir; ilahi marifetleri ve samedânî nurları elde etmeye vesile kılınan şeyler de bu ameller ve mücahedelerdir. Dolayısıyla bu ameller, maksatları elde etmeye vesile kılınan altın ve gümüş mesabesindedir. Bu ameller elden sadır olduğu için altın ve gümüş bilezik mesabesinde olmuş, böylece ameller ve mücahedeler altın ve gümüş bilezik diye adlandırılmıştır. Samedânî huzurdan taşan o nurlar ise O'nun: { وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً } kavliyle ifade edilmiştir. Özetle O'nun: { وَحُلُّوا أَساوِرَ مِنْ فِضَّةٍ } kavli,
وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا وَقَوْلُهُ: وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً إِشَارَةٌ إِلَى قَوْلِهِ: لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا [الْعَنْكَبُوتِ:
{ وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا } [el-Ankebût 29/69] kavline; O'nun: { وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً } kavli ise: { لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا } [el-Ankebût 29/69] kavline işarettir.
٦٩] فَهَذَا احْتِمَالٌ خَطَرَ بالبال، والله أعلم بمراده.
Bu, akla gelen bir ihtimaldir; muradını en iyi Allah bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً الطَّهُورُ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: الْمُبَالَغَةُ فِي كَوْنِهِ طَاهِرًا، ثُمَّ فِيهِ عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ احْتِمَالَاتٌ أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَا يَكُونُ نَجِسًا كَخَمْرِ الدُّنْيَا وَثَانِيهَا: الْمُبَالَغَةُ فِي الْبُعْدِ عَنِ الْأُمُورِ الْمُسْتَقْذَرَةِ يَعْنِي مَا مَسَّتْهُ الْأَيْدِي الْوَضِرَةُ، وَمَا دَاسَتْهُ الْأَقْدَامُ الدنسة وثالثها: أنها لا تؤول إِلَى النَّجَاسَةِ لِأَنَّهَا تَرْشَحُ عَرَقًا مِنْ أَبْدَانِهِمْ لَهُ رِيحٌ كَرِيحِ الْمِسْكِ الْقَوْلُ الثَّانِي: فِي الطَّهُورِ أَنَّهُ الْمُطَهِّرُ، وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ أَيْضًا فِي الْآيَةِ احْتِمَالَانِ أَحَدُهُمَا: قَالَ مُقَاتِلٌ: هُوَ عَيْنُ مَاءٍ عَلَى بَابِ الْجَنَّةِ تَنْبُعُ مِنْ سَاقِ شَجَرَةٍ مَنْ شَرِبَ مِنْهَا نَزَعَ اللَّهُ مَا كَانَ فِي قَلْبِهِ مِنْ غِلٍّ وَغِشٍّ وَحَسَدٍ، وَمَا كَانَ فِي جَوْفِهِ مِنْ قَذَرٍ وَأَذًى وَثَانِيهِمَا: قَالَ أَبُو قِلَابَةَ: يُؤْتَوْنَ الطَّعَامَ وَالشَّرَابَ فَإِذَا كَانَ فِي آخِرِ ذَلِكَ أُتُوا بِالشَّرَابِ الطَّهُورِ، فَيَشْرَبُونَ فَتَطْهُرُ بِذَلِكَ بُطُونُهُمْ، وَيَفِيضُ عَرَقٌ مِنْ جُلُودِهِمْ مِثْلُ رِيحِ الْمِسْكِ، وَعَلَى هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ يَكُونُ الطَّهُورُ، مُطَهِّرًا لِأَنَّهُ يُطَهِّرُ بَاطِنَهُمْ عَنِ الْأَخْلَاقِ الذَّمِيمَةِ، وَالْأَشْيَاءِ الْمُؤْذِيَةِ، فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ هُوَ عَيْنُ مَا ذَكَرَ تَعَالَى قَبْلَ ذَلِكَ مِنْ أَنَّهُمْ يَشْرَبُونَ مِنْ عَيْنِ الْكَافُورِ، وَالزَّنْجَبِيلِ، وَالسَّلْسَبِيلِ أَوْ هَذَا نَوْعٌ آخَرُ؟ قُلْنَا: بَلْ هَذَا نَوْعٌ آخَرُ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: دَفْعُ
Yüce Allah'ın: { وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً } kavlindeki *tahûr* (طَهُور) hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Temiz/tâhir oluşunda mübalağadır. Bu tefsire göre bunda birkaç ihtimal vardır: Birincisi: Dünya şarabı gibi necis olmamasıdır. İkincisi: Pis şeylerden uzaklıkta mübalağadır, yani kirli ellerin değmediği ve pis ayakların basmadığı içecektir. Üçüncüsü: Necasete dönüşmez; çünkü bedenlerinden misk kokusu gibi bir kokuya sahip ter olarak süzülüp çıkar. İkinci Görüş: *Tahûr* kelimesinin "temizleyici/arındırıcı" olmasıdır. Bu tefsire göre de ayette iki ihtimal vardır: Birincisi: Mukâtil şöyle demiştir: O, cennetin kapısında bir ağacın gövdesinden kaynayan bir su pınarıdır; kim ondan içerse Allah onun kalbinde bulunan kin, hile ve hasedi, karnında bulunan pislik ve ezayı söküp atar. İkincisi: Ebû Kılâbe şöyle demiştir: Onlara yiyecek ve içecek verilir; bunların sonuna gelindiğinde ise tertemiz/temizleyici içecek getirilir, içerler ve böylece karınları temizlenir, derilerinden misk kokusu gibi bir ter fışkırır. Bu iki veche göre *tahûr*, temizleyicidir; çünkü onların içini kötü ahlaktan ve eziyet veren şeylerden temizler. Eğer: "Allah Teâlâ'nın: { وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ } kavli, O'nun daha önce zikrettiği kâfur, zencefil ve selsebîl pınarından içtiklerinin aynısı mıdır, yoksa bu başka bir tür müdür?" denilirse, deriz ki: Aksine bu başka bir türdür. Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi:
التَّكْرَارِ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى أَضَافَ هَذَا الشَّرَابَ إِلَى نَفْسِهِ، فَقَالَ: وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى فَضْلٍ فِي هَذَا دُونَ غَيْرِهِ وَثَالِثُهَا: مَا رُوِّينَا أَنَّهُ تُقَدَّمُ إِلَيْهِمُ الْأَطْعِمَةُ وَالْأَشْرِبَةُ، فَإِذَا فَرَغُوا مِنْهَا أُتُوا بِالشَّرَابِ الطَّهُورِ فَيَشْرَبُونَ، / فيطهر ذلك بطونهم، ويفيض عرقا مِنْ جُلُودِهِمْ مِثْلُ رِيحِ الْمِسْكِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الشَّرَابَ مُغَايِرٌ لِتِلْكَ الْأَشْرِبَةِ، وَلِأَنَّ هَذَا الشَّرَابَ يَهْضِمُ سَائِرَ الْأَشْرِبَةِ، ثُمَّ لَهُ مَعَ هَذَا الْهَضْمِ تَأْثِيرٌ عَجِيبٌ، وَهُوَ أَنَّهُ يَجْعَلُ سَائِرَ الْأَطْعِمَةِ وَالْأَشْرِبَةِ عَرَقًا يَفُوحُ مِنْهُ رِيحٌ كَرِيحِ الْمِسْكِ، وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى الْمُغَايَرَةِ وَرَابِعُهَا: وَهُوَ أَنَّ الرُّوحَ مِنْ عَالَمِ الْمَلَائِكَةِ، وَالْأَنْوَارُ الْفَائِضَةُ مِنْ جَوَاهِرِ أَكَابِرِ الْمَلَائِكَةِ، وَعُظَمَائِهِمْ عَلَى هَذِهِ الْأَرْوَاحِ مُشَبَّهَةٌ بِالْمَاءِ الْعَذْبِ الَّذِي يُزِيلُ الْعَطَشَ وَيُقَوِّي الْبَدَنَ، وَكَمَا أَنَّ الْعُيُونَ مُتَفَاوِتَةٌ فِي الصَّفَاءِ وَالْكَثْرَةِ وَالْقُوَّةِ، فَكَذَا يَنَابِيعُ الْأَنْوَارِ الْعُلْوِيَّةِ مُخْتَلِفَةٌ، فَبَعْضُهَا تَكُونُ كَافُورِيَّةً عَلَى طَبْعِ الْبَرْدِ وَالْيُبْسِ، وَيَكُونُ صَاحِبُهَا فِي الدُّنْيَا فِي مَقَامِ الْخَوْفِ وَالْبُكَاءِ وَالِانْقِبَاضِ، وَبَعْضُهَا تَكُونُ زَنْجَبِيلِيَّةً عَلَى طَبْعِ الْحَرِّ وَالْيُبْسِ، فَيَكُونُ صَاحِبُ هَذِهِ الْحَالَةِ قَلِيلَ الِالْتِفَاتِ إِلَى مَا سِوَى اللَّهِ تَعَالَى قَلِيلَ الْمُبَالَاةِ بِالْأَجْسَامِ وَالْجُسْمَانِيَّاتِ، ثُمَّ لَا تَزَالُ الرُّوحُ الْبَشَرِيَّةُ مُنْتَقِلَةً مِنْ يَنْبُوعٍ إِلَى يَنْبُوعٍ، وَمِنْ نُورٍ إِلَى نُورٍ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْأَسْبَابَ وَالْمُسَبَّبَاتِ مُتَنَاهِيَةٌ فِي ارْتِقَائِهَا إِلَى وَاجِبِ الْوُجُودِ الَّذِي هُوَ النُّورُ الْمُطْلَقُ ﷻ وَعَزَّ كَمَالُهُ، فَإِذَا وَصَلَ إِلَى ذَلِكَ الْمَقَامِ وَشَرِبَ مِنْ ذَلِكَ الشَّرَابِ انْهَضَمَتْ تِلْكَ الْأَشْرِبَةُ الْمُتَقَدِّمَةُ، بَلْ فَنِيَتْ، لِأَنَّ نُورَ مَا سِوَى اللَّهِ تَعَالَى يَضْمَحِلُّ فِي مُقَابَلَةِ نُورِ اللَّهِ وَكِبْرِيَائِهِ وَعَظَمَتِهِ، وَذَلِكَ هُوَ آخِرُ سَيْرِ الصِّدِّيقِينَ، وَمُنْتَهَى دَرَجَاتِهِمْ فِي الِارْتِقَاءِ وَالْكَمَالِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ خَتَمَ اللَّهُ تَعَالَى ذِكْرَ ثَوَابِ الْأَبْرَارِ عَلَى قَوْلِهِ: وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً.
Tekrarı defetmektir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın bu içeceği zâtına izafe ederek: { وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ } buyurmasıdır; bu da bunda başkasında olmayan bir üstünlüğe delalet eder. Üçüncüsü: Bize rivayet edildiğine göre, kendilerine yiyecekler ve içecekler sunulur; bunlardan bitirdiklerinde tertemiz içecek getirilir ve içerler, böylece bu içecek karınlarını temizler ve derilerinden misk kokusu gibi bir ter fışkırır. Bu da bu içeceğin diğer içeceklerden farklı olduğuna delalet eder; çünkü bu içecek diğer bütün içecekleri sindirir, ayrıca bu sindirmeyle birlikte hayret verici bir tesiri vardır ki o da diğer bütün yiyecek ve içecekleri kendisinden misk gibi bir koku yayılan bir tere dönüştürmesidir. Bütün bunlar farklılığa delalet eder. Dördüncüsü: Ruh melekler âlemindendir; büyük ve yüce meleklerin cevherlerinden bu ruhlar üzerine taşan nurlar, susuzluğu gideren ve bedeni güçlendiren tatlı suya benzetilmiştir. Pınarlar berraklık, çokluk ve güç bakımından nasıl farklı farklı ise, ulvi nurların menbaları da öyle farklıdır; nitekim bazısı soğukluk ve kuruluk tabiatı üzere kâfûrîdir ve dünyadaki sahibi korku, ağlama ve kabz/tutukluk makamındadır; bazısı sıcaklık ve kuruluk tabiatı üzere zencefilîdir, dolayısıyla bu halin sahibi Allah Teâlâ'dan başkasına pek iltifat etmez, cisimlere ve cismanî şeylere pek aldırış etmez. Sonra beşerî ruh bir menbadan diğer bir menbaya, bir nurdan diğer bir nura intikal edip durur. Şüphe yok ki sebepler ve müsebbebler, mutlak nur olan Vâcibü'l-Vücûd'a [celle celâluhu] ve kemali yüce olana yükselişte nihayete erer. Ruh o makama ulaşıp o içecekten içtiğinde, önceki o içecekler sindirilir, hatta yok olur; zira Allah Teâlâ'dan başkasının nuru Allah'ın nuru, kibriyası ve azameti karşısında silinip gider. İşte bu, sıddîkların seyrinin sonu, yükselme ve kemalde derecelerinin nihayetidir. İşte bu sebepten dolayı Allah Teâlâ ebrârın mükâfatının zikrini: { وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً } kavliyle sona erdirmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا تَمَّمَ شَرْحَ أَحْوَالِ السعداء، قال تعالى:
Bil ki Allah Teâlâ bahtiyarların durumlarının açıklamasını tamamlayınca şöyle buyurmuştur:
[سورة الإنسان (٧٦) : آية ٢٢]
[İnsan Suresi (76), Ayet 22]
إِنَّ هَذَا كانَ لَكُمْ جَزاءً وَكانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُوراً (٢٢)
{ إِنَّ هَذَا كانَ لَكُمْ جَزاءً وَكانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُوراً } “Şüphesiz bu sizin için bir mükâfattır ve gayretiniz karşılık görmüştür (makbul sayılmıştır).” (22)
اعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ الْمَعْنَى أَنَّهُ يُقَالُ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ بَعْدَ دُخُولِهِمْ فِيهَا، وَمُشَاهَدَتِهِمْ لِنَعِيمِهَا: إِنَّ هَذَا كَانَ لَكُمْ جَزَاءً قَدْ أَعَدَّهُ اللَّهُ تَعَالَى لَكُمْ إِلَى هَذَا الْوَقْتِ، فَهُوَ كُلُّهُ لَكُمْ بِأَعْمَالِكُمْ عَلَى قِلَّةِ أَعْمَالِكُمْ، كَمَا قَالَ حَاكِيًا عَنِ الْمَلَائِكَةِ: إِنَّهُمْ يَقُولُونَ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ: سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ [الرَّعْدِ: ٢٤] وَقَالَ: كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئاً بِما أَسْلَفْتُمْ فِي الْأَيَّامِ الْخالِيَةِ [الْحَاقَّةِ: ٢٤] وَالْغَرَضُ مِنْ ذِكْرِ هَذَا الْكَلَامِ أَنْ يَزْدَادَ سُرُورُهُمْ، فَإِنَّهُ يُقَالُ لِلْمُعَاقَبِ: هَذَا بِعَمَلِكَ الرَّدِيءِ فَيَزْدَادُ غَمُّهُ وَأَلَمُ قَلْبِهِ، وَيُقَالُ لِلْمُثَابِ:
Bil ki ayette iki vecih vardır: Birincisi: İbn Abbâs şöyle demiştir: Mana, cennet ehline oraya girmelerinden ve nimetlerini müşahede etmelerinden sonra şöyle denilmesidir: Şüphesiz bu, Allah Teâlâ'nın bu vakte kadar sizin için hazırladığı bir mükâfattır; amellerinizin azlığına rağmen bunların hepsi amelleriniz karşılığında sizindir. Nitekim meleklerden hikaye ederek onların cennet ehline şöyle dediklerini bildirmiştir: { سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ } [er-Ra'd 13/24] ve { كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئاً بِما أَسْلَفْتُمْ فِي الْأَيَّامِ الْخالِيَةِ } [el-Hâkka 69/24]. Bu sözün zikredilmesinden gaye onların sevinçlerinin artmasıdır; zira azap görene: "Bu senin kötü amelin sebebiyledir" denilir ve onun kederi ile kalp acısı artar; mükâfat görene ise:
هَذَا بِطَاعَتِكَ، فَيَكُونُ ذَلِكَ تَهْنِئَةً لَهُ وَزِيَادَةً فِي سُرُورِهِ، وَالْقَائِلُ بِهَذَا التَّفْسِيرِ جَعَلَ الْقَوْلَ مُضْمَرًا، أَيْ وَيُقَالُ لَهُمْ:
"Bu senin itaatin sebebiyledir" denilir, bu da onun için bir tebrik ve sevincinde bir artış olur. Bu tefsiri savunan kimse sözü takdîrî kılmış, yani onlara şöyle denilir [demiştir]:
هَذَا الْكَلَامُ الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ إِخْبَارًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِعِبَادِهِ فِي الدُّنْيَا، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى شَرَحَ جَوَابَ أَهْلِ الْجَنَّةِ، أَنَّ هَذَا كَانَ فِي عِلْمِي وَحُكْمِي جَزَاءً لَكُمْ يَا مَعَاشِرَ عِبَادِي، لَكُمْ خَلَقْتُهَا، وَلِأَجْلِكُمْ أَعْدَدْتُهَا، وَبَقِيَ فِي الْآيَةِ سُؤَالَانِ:
Bu söz. İkinci Vecih: Bunun dünyada Allah Teâlâ'dan kullarına bir haber verme olmasıdır; sanki O, cennet ehlinin karşılığını şöyle açıklamıştır: "Ey kullarım topluluğu, bu Benim ilmimde ve hükmümde sizin için bir mükâfattı; onu sizin için yarattım ve sizin için hazırladım." Ayette iki soru kalmıştır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: إِذَا كَانَ فِعْلُ الْعَبْدِ خَلْقًا لِلَّهِ، فَكَيْفَ يُعْقَلُ أَنْ يَكُونَ فِعْلُ اللَّهِ جَزَاءً عَلَى فِعْلِ اللَّهِ؟ الْجَوَابُ:
Birinci Soru: Kulun fiili Allah'ın yaratması olduğuna göre, Allah'ın fiilinin Allah'ın fiiline bir mükâfat olması nasıl akla uygun olabilir? Cevap:
الْجُزْءُ هُوَ الْكَافِي، وَذَلِكَ لَا يُنَافِي كَوْنَهُ فِعْلًا لِلَّهِ تَعَالَى.
Cezâ (mükâfat) yeterli olandır ve bu da onun Allah Teâlâ'nın fiili olmasına engel değildir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: كَوْنُ سَعْيِ الْعَبْدِ مَشْكُورًا لِلَّهِ يَقْتَضِي كَوْنَ اللَّهِ شَاكِرًا لَهُ وَالْجَوَابُ: كَوْنُ اللَّهِ تَعَالَى شَاكِرًا لِلْعَبْدِ مُحَالٌ إِلَّا عَلَى وَجْهِ الْمَجَازِ، وَهُوَ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ الْأَوَّلُ: قَالَ الْقَاضِي: إِنَّ الثَّوَابَ مُقَابِلٌ لِعِلْمِهِمْ، كَمَا أَنَّ
İkinci Soru: Kulun gayretinin Allah tarafından karşılık görmüş (meşkûr) olması, Allah'ın ona şükreden (şâkir) olmasını gerektirir. Cevap: Allah Teâlâ'nın kula şükredici olması mecaz yolu dışında imkansızdır; bu da üç vecihtendir: Birincisi: Kādî şöyle demiştir: Nimetlere karşı şükür olduğu gibi,
الشُّكْرَ مُقَابِلٌ لِلنِّعَمِ الثَّانِي: قَالَ الْقَفَّالُ: إِنَّهُ مَشْهُورٌ فِي كَلَامِ النَّاسِ، أَنْ يَقُولُوا: لِلرَّاضِي بِالْقَلِيلِ وَالْمُثْنِي بِهِ إِنَّهُ شَكُورٌ، فَيُحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ شُكْرُ اللَّهِ لِعِبَادِهِ هُوَ رِضَاهُ عَنْهُمْ بالقليل من الطاعات، وإعطاؤه إِيَّاهُمْ عَلَيْهِ ثَوَابًا كَثِيرًا الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ مُنْتَهَى دَرَجَةِ الْعَبْدِ أَنْ يَكُونَ رَاضِيًا مِنْ ربه مرضيا لربه على ما قال: يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً [الْفَجْرِ: ٢٧، ٢٨] وَكَوْنُهَا رَاضِيَةً مِنْ رَبِّهِ، أَقَلُّ دَرَجَةً مِنْ كَوْنِهَا مَرْضِيَّةً لِرَبِّهِ، فَقَوْلُهُ: إِنَّ هَذَا كانَ لَكُمْ جَزاءً إِشَارَةٌ إِلَى الْأَمْرِ الَّذِي بِهِ تَصِيرُ النَّفْسُ رَاضِيَةً مِنْ رَبِّهِ وَقَوْلُهُ:
sevap da onların amellerine karşılıktır. İkincisi: Kaffâl şöyle demiştir: İnsanların kelamında aza razı olan ve onu öven kimseye "şekûr" (çok şükreden/kadirşinas) denmesi meşhurdur; dolayısıyla Allah'ın kullarına şükretmesi, az ibadetten dolayı onlardan razı olması ve buna karşılık onlara çok sevap vermesi olabilir. Üçüncü Vecih: Kulun en son derecesi, O'nun: { يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً } [el-Fecr 89/27-28] kavlinde buyurduğu üzere Rabbinden razı olması ve Rabbi tarafından kendisinden razı olunmuş olmasıdır. Kulun Rabbinden razı olması, Rabbi tarafından kendisinden razı olunmasından derece bakımından daha aşağıdır. Dolayısıyla O'nun: { إِنَّ هَذَا كانَ لَكُمْ جَزاءً } kavli, nefsin kendisiyle Rabbinden razı olacağı şeye işarettir; O'nun: