Binûn

İnsân Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَكانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُوراً إِشَارَةٌ إِلَى كَوْنِهَا مَرْضِيَّةً لِرَبِّهِ، وَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ الْحَالُ أَعْلَى الْمَقَامَاتِ وَآخِرَ الدَّرَجَاتِ لَا جَرَمَ وَقَعَ الْخَتْمُ عَلَيْهَا فِي ذِكْرِ مَرَاتِبِ أَحْوَالِ الْأَبْرَارِ والصديقين.

{ وَكانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُوراً } "ve gayretiniz karşılık görmüştür" kavli ise onun Rabbi katında razı olunmuş olduğuna işarettir. Bu hal makamların en yücesi ve derecelerin en sonuncusu olunca, ebrâr ve sıddîkların hallerinin mertebeleri zikredilirken [sözün] bununla sonlandırılmış olması kaçınılmaz olmuştur.

[سورة الإنسان (٧٦) : آية ٢٣]

[İnsan Suresi (76): Ayet 23]

إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ تَنْزِيلاً (٢٣)

{ إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ تَنْزِيلاً } “Şüphesiz o Kur'an'ı sana parça parça indiren Biziz, Biz!” (23)

اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ بَيَّنَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ أَنَّ الْإِنْسَانَ وُجِدَ بَعْدَ الْعَدَمِ بِقَوْلِهِ: هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئاً مَذْكُوراً [الْإِنْسَانِ: ١] ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ خَلَقَهُ مِنْ أَمْشَاجٍ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ إِمَّا كَوْنُهُ مَخْلُوقًا مِنَ الْعَنَاصِرِ الْأَرْبَعَةِ أَوْ مِنَ الْأَخْلَاطِ الْأَرْبَعَةِ أَوْ مِنْ مَاءِ الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ أَوْ مِنَ الْأَعْضَاءِ وَالْأَرْوَاحِ أَوْ مِنَ الْبَدَنِ وَالنَّفْسِ أَوْ مِنْ أَحْوَالٍ مُتَعَاقِبَةٍ عَلَى ذَلِكَ الْجِسْمِ مِثْلُ كَوْنِهِ نُطْفَةً ثُمَّ عَلَقَةً ثُمَّ مُضْغَةً ثُمَّ عِظَامًا، وَعَلَى أَيِّ هَذِهِ الْوُجُوهِ تُحْمَلُ هَذِهِ الْآيَةُ، فَلِذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الصَّانِعِ الْمُخْتَارِ ﷻ وَعَظُمَ كِبْرِيَاؤُهُ. ثُمَّ بَيَّنَ بَعْدَ ذَلِكَ أَنِّي مَا خَلَقْتُهُ ضَائِعًا عَاطِلًا بَاطِلًا، بَلْ خَلَقْتُهُ لِأَجْلِ الِابْتِلَاءِ وَالِامْتِحَانِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: نَبْتَلِيهِ [الْإِنْسَانِ: ٢] وهاهنا مَوْضِعُ الْخُصُومَةِ الْعَظِيمَةِ الْقَائِمَةِ بَيْنَ أَهْلِ الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ، ثُمَّ ذَكَرَ تَعَالَى أَنِّي أَعْطَيْتُهُ جَمِيعَ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ عِنْدَ الِابْتِلَاءِ وَالِامْتِحَانِ، وَهُوَ السَّمْعُ وَالْبَصَرُ وَالْعَقْلُ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: فَجَعَلْناهُ سَمِيعاً بَصِيراً [الْإِنْسَانِ:

Bil ki Allah Sübhânehu surenin başında: { هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئاً مَذْكُوراً } “İnsanın üzerinden, henüz kendisi anılan bir şey değilken, dehirden (uzun) bir süre geçmedi mi?” [el-İnsan 76/1] kavliyle insanın yokluktan sonra var olduğunu açıklamıştır. Sonra Sübhânehu onu emşâctan (karışımlardan) yarattığını beyan etmiştir. Bundan maksat; ya onun dört unsurdan veya dört hılttan veya erkeğin ve kadının suyundan yahut organlar ve ruhlardan veya beden ve nefisten yahut o bedene peş peşe gelen -nutfe, sonra alaka, sonra mudğa, sonra kemikler olması gibi- hallerden yaratılmış olmasıdır. Bu ayet bu vecihlerden hangisine hamledilirse edilsin, Muhtar olan bir Yaratıcının (Sâni') mutlaka bulunması gerektiğine delalet eder; O'nun şânı yüce ve büyüklüğü azîm olsun. Sonra bundan sonra: "Ben onu başıboş, atıl ve boş yere yaratmadım, bilakis onu sınama ve imtihan için yarattım" diye beyan etmiş ve: { نَبْتَلِيهِ } “onu imtihan edeceğiz” [el-İnsan 76/2] kavliyle buna işaret etmiştir. İşte burası, cebir ve kader ehli arasında cereyan eden büyük ihtilafın yeridir. Sonra Teâlâ, sınama ve imtihan anında ihtiyaç duyacağı her şeyi -ki o da işitme, görme ve akıldır- ona verdiğini zikretmiş ve: { فَجَعَلْناهُ سَمِيعاً بَصِيراً } “bu sebeple onu işiten ve gören yaptık” [el-İnsan 76/2] kavliyle buna işaret etmiştir.

٢] وَلَمَّا كَانَ الْعَقْلُ أَشْرَفَ الْأُمُورِ الْمُحْتَاجِ إِلَيْهَا فِي هَذَا الْبَابِ أَفْرَدَهُ عَنِ السَّمْعِ وَالْبَصَرِ، فَقَالَ: إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ [الْإِنْسَانِ: ٣] ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ الْخَلْقَ بَعْدَ هَذِهِ الْأَحْوَالِ صَارُوا قِسْمَيْنِ: مِنْهُمْ شَاكِرٌ، وَمِنْهُمْ كُفُورٌ، وَهَذَا الِانْقِسَامُ بِاخْتِيَارِهِمْ كَمَا هُوَ تَأْوِيلُ الْقَدَرِيَّةِ، أَوْ مِنَ اللَّهِ عَلَى مَا هُوَ تَأْوِيلُ الْجَبْرِيَّةِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ عَذَابَ الْكُفَّارِ عَلَى الِاخْتِصَارِ، ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَ ذَلِكَ ثَوَابَ الْمُطِيعِينَ عَلَى الِاسْتِقْصَاءِ، وَهُوَ إِلَى قَوْلِهِ: وَكانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُوراً [الإنسان: ٢٢] وَاعْلَمْ أَنَّ الِاخْتِصَارَ فِي ذِكْرِ الْعِقَابِ مَعَ الْإِطْنَابِ فِي شَرْحِ الثَّوَابِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ جَانِبَ/ الرَّحْمَةِ أَغْلَبُ وَأَقْوَى، فَظَهَرَ مِمَّا بَيَّنَّا أَنَّ السُّورَةَ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَى هَذَا الْمَوْضِعِ فِي بَيَانِ أَحْوَالِ الْآخِرَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى شَرَعَ بَعْدَ ذَلِكَ فِي أَحْوَالِ الدُّنْيَا، وَقَدَّمَ شَرْحَ أَحْوَالِ الْمُطِيعِينَ عَلَى شَرْحِ أَحْوَالِ الْمُتَمَرِّدِينَ. أَمَّا الْمُطِيعُونَ فَهُمُ الرَّسُولُ وَأُمَّتُهُ، وَالرَّسُولُ هُوَ الرَّأْسُ وَالرَّئِيسُ، فَلِهَذَا خُصَّ الرَّسُولُ بِالْخِطَابِ. وَاعْلَمْ أَنَّ الْخِطَابَ إِمَّا النَّهْيُ وَإِمَّا الْأَمْرُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَبْلَ الْخَوْضِ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِالرَّسُولِ مِنَ النَّهْيِ وَالْأَمْرِ، قَدَّمَ مُقَدِّمَةً فِي تَقْوِيَةُ قَلْبِ الرَّسُولِ ﷺ، وَإِزَالَةِ الْغَمِّ وَالْوَحْشَةِ عَنْ خَاطِرِهِ، وَإِنَّمَا فَعَلَ ذَلِكَ، لِأَنَّ الِاشْتِغَالَ بِالطَّاعَةِ وَالْقِيَامَ بِعُهْدَةِ التَّكْلِيفِ لَا يَتِمُّ إِلَّا مَعَ فَرَاغِ الْقَلْبِ ثُمَّ بَعْدَ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةِ ذَكَرَ نَهْيَهُ عَنْ بَعْضِ الْأَشْيَاءِ، ثُمَّ بَعْدَ الْفَرَاغِ عَنِ النَّهْيِ، ذَكَرَ أَمْرَهُ بِبَعْضِ الْأَشْيَاءِ، وَإِنَّمَا قَدَّمَ النَّهْيَ عَلَى الْأَمْرِ، لِأَنَّ دَفْعَ الضَّرَرِ أَهَمُّ مِنْ جَلْبِ النَّفْعِ، وإزالة مالا يَنْبَغِي مُقَدَّمٌ عَلَى تَحْصِيلِ مَا يَنْبَغِي، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ بَعْدَ ذَلِكَ أَحْوَالَ الْمُتَمَرِّدِينَ وَالْكُفَّارِ عَلَى مَا سَيَأْتِي تَفْصِيلُ بَيَانِهِ، وَمَنْ تَأَمَّلَ فِيمَا ذَكَرْنَاهُ عَلِمَ أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ، وَقَعَتْ عَلَى أَحْسَنِ وُجُوهِ التَّرْتِيبِ وَالنِّظَامِ، فَالْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي نَوَّرَ عَقْلَ هَذَا الْمِسْكِينِ الضَّعِيفِ بِهَذِهِ الْأَنْوَارِ، وَلَهُ الشُّكْرُ عَلَيْهِ أَبَدَ الْآبَادِ.

Akıl, bu konuda ihtiyaç duyulan şeylerin en şereflisi olunca, onu işitme ve görmeden ayrı tutarak: { إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ } “Şüphesiz Biz ona doğru yolu gösterdik” [el-İnsan 76/3] buyurmuştur. Sonra bu hallerden sonra insanların iki kısma ayrıldığını beyan etmiştir: Onlardan kimi şükreden (şâkir), kimi de nankördür (kefûr). Bu ayrılma -Kaderiyye'nin yorumuna göre- ya kendi tercihleriyle veya -Cebriyye'nin yorumuna göre- Allah'tandır. Sonra Teâlâ inkârcıların azabını özetle zikretmiş, ardından itaatkârların mükâfatını: { وَكانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُوراً } “ve gayretiniz karşılık görmüştür” [el-İnsan 76/22] kavline kadar en ince detayına varıncaya kadar zikretmiştir. Bil ki cezanın zikrindeki kısalıkla birlikte mükâfatın açıklanmasındaki genişlik, rahmet tarafının daha baskın ve daha güçlü olduğuna delalet eder. Açıkladığımız şeylerden anlaşıldı ki, surenin başından bu yere kadar olan kısım ahiret hallerinin beyanındadır. Sonra Teâlâ bundan sonra dünya hallerine geçmiş ve itaatkârların hallerini açıklayıp âsilerin hallerini açıklamanın önüne almıştır. İtaatkârlara gelince, onlar Rasûl ve onun ümmetidir; Rasûl ise baş ve önderdir, bu sebeple hitap Rasûl'e tahsis edilmiştir. Bil ki hitap ya nehiy (yasaklama) ya da emir olur. Sonra Teâlâ, Rasûl ile ilgili olan nehiy ve emre dalmadan önce, Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalbini kuvvetlendirmek, gönlünden gam ve yalnızlık duygusunu gidermek hususunda bir mukaddime öne almıştır. Bunu böyle yapmıştır; çünkü itaate yönelmek ve teklif sorumluluğunu yerine getirmek ancak kalbin [meşguliyetlerden] boşalmasıyla tamam olur. Sonra bu mukaddimeden sonra onu bazı şeylerden nehyettiğini zikretmiş, ardından nehiden fariğ olunca da onu bazı şeylerle emrettiğini zikretmiştir. Nehye emirden önce yer vermiştir; çünkü zararı defetmek menfaati celbetmekten daha mühimdir ve uygun olmayanı izale etmek uygun olanı elde etmekten öncedir. Sonra Teâlâ bundan sonra âsilerin ve inkârcıların hallerini, açıklaması geleceği üzere zikretmiştir. Zikrettiğimiz şeyleri derinlemesine düşünen kimse, bu surenin tertip ve nizamın en güzel vecihleri üzere cereyan ettiğini anlar. Bu aciz ve miskin kulun aklını bu nurlarla aydınlatan Allah'a hamdolsun; ebediyyen O'na şükürler olsun.

وَلِنَرْجِعْ إِلَى التَّفْسِيرِ فَنَقُولُ: أَمَّا تِلْكَ الْمُقَدِّمَةُ فَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ تَنْزِيلًا وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ تَثْبِيتُ الرَّسُولِ وَشَرْحُ صَدْرِهِ فِيمَا نَسَبُوهُ إِلَيْهِ مِنْ كِهَانَةٍ وَسِحْرٍ، فَذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ ذَلِكَ وَحْيٌ مِنَ اللَّهِ، فَلَا جَرَمَ بَالَغَ وَكَرَّرَ الضَّمِيرَ بَعْدَ إِيقَاعِهِ اسْمًا، لِأَنَّ تَأْكِيدًا عَلَى تَأْكِيدٍ أَبْلَغُ، كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: إِنْ كَانَ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارُ يَقُولُونَ: إِنَّ ذَلِكَ كِهَانَةٌ، فَأَنَا اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ أَقُولُ عَلَى سَبِيلِ التَّأْكِيدِ وَالْمُبَالَغَةِ إِنَّ ذَلِكَ وَحْيٌ حَقٌّ وَتَنْزِيلٌ صِدْقٌ مِنْ عِنْدِي، وَهَذَا فِيهِ فَائِدَتَانِ:

Tefsire dönelim ve şöyle diyelim: O mukaddimeye gelince, o Teâlâ'nın: { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ تَنْزِيلاً } “Şüphesiz o Kur'an'ı sana parça parça indiren Biziz, Biz!” kavlidir. Bil ki bu ayetten maksat, onların kendisine nispet ettiği kâhinlik ve sihir iddiaları karşısında Rasûl'ü sebatkâr kılmak ve göğsünü ferahlatmaktır. Allah Teâlâ onun Allah'tan bir vahiy olduğunu zikretmiş, bundan dolayı [zamiri] isim olarak getirdikten sonra mübalağa yapmış ve zamiri tekrarlamıştır; çünkü tekit üstüne tekit daha beliğdir. Sanki Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Bu inkârcılar "Bu bir kâhinliktir" diyorlarsa, Hak Melik olan Allah olarak Ben de tekit ve mübalağa yoluyla derim ki: Şüphesiz bu, hak olan bir vahiy ve Benim katımdan dosdoğru bir indirmedir (tenzîldir). Bunda iki fayda vardır:

إِحْدَاهُمَا: إِزَالَةُ الْوَحْشَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ الْحَاصِلَةِ بِسَبَبِ طَعْنِ أُولَئِكَ الْكُفَّارِ، فَإِنَّ بَعْضَ الْجُهَّالِ وَإِنْ طَعَنُوا فيه إلا أن جبار السموات عَظَّمَهُ وَصَدَّقَهُ.

Birincisi: O kâfirlerin dil uzatması sebebiyle meydana gelen önceki yalnızlık ve sıkıntıyı gidermektir; zira bazı cahiller ona dil uzatsalar da göklerin Cebbâr'ı onu yüceltmiş ve doğrulamıştır.

وَالثَّانِيَةُ: تَقْوِيَتُهُ عَلَى تَحَمُّلِ التَّكْلِيفِ الْمُسْتَقْبَلِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْكُفَّارَ كَانُوا يُبَالِغُونَ فِي إِيذَائِهِ، وَهُوَ كَانَ يُرِيدُ مُقَاتَلَتَهُمْ فَلَمَّا أَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِالصَّبْرِ عَلَى ذَلِكَ الْإِيذَاءِ وَتَرْكِ الْمُقَاتَلَةِ، وَكَانَ ذَلِكَ شَاقًّا عَلَيْهِ، فَقَالَ لَهُ: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ تَنْزِيلًا فَكَأَنَّهُ قَالَ لَهُ: إِنِّي مَا نَزَّلْتُ عَلَيْكَ هَذَا الْقُرْآنَ مُفَرَّقًا مُنَجَّمًا إِلَّا لِحِكْمَةٍ بَالِغَةٍ تَقْتَضِي تَخْصِيصَ كُلِّ شَيْءٍ بِوَقْتٍ مُعَيَّنٍ، وَلَقَدِ اقْتَضَتْ تِلْكَ الْحِكْمَةُ تَأْخِيرَ الْإِذْنِ فِي الْقِتَالِ، فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ الصَّادِرِ عَنِ الْحِكْمَةِ الْمَحْضَةِ الْمُبَرَّأِ عَنِ الْعَيْبِ وَالْعَبَثِ وَالْبَاطِلِ.

İkincisi: Gelecekteki mükellefiyeti yüklenme hususunda onu güçlendirmektir. Zira kâfirler ona eziyet etmekte ileri gidiyorlardı, o ise onlarla savaşmak istiyordu. Allah Teâlâ ona bu eziyete sabretmesini ve savaşı bırakmasını emredince -ki bu ona ağır gelmekteydi-, ona: { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ تَنْزِيلاً } “Şüphesiz o Kur'an'ı sana parça parça indiren Biziz, Biz!” buyurdu. Sanki ona şöyle buyurmuştur: "Ben bu Kur'an'ı sana parça parça ve kısım kısım ancak her şeyi belirli bir vakte tahsis etmeyi gerektiren üstün bir hikmetten dolayı indirdim. O hikmet ise savaş izninin ertelenmesini gerektirmiştir. Şu halde kusurdan, abeslikten ve batıldan münezzeh olan, sırf hikmetten sadır olan Rabbinin hükmüne sabret."

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَدَّمَ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةَ ذَكَرَ النَّهْيَ فَقَالَ تعالى:

Sonra Teâlâ bu mukaddimeyi öne alınca nehyi zikredip şöyle buyurdu:

[سورة الإنسان (٧٦) : آية ٢٤]

[İnsan Suresi (76): Ayet 24]

فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً (٢٤)

{ فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً } “O halde Rabbinin hükmüne sabret; onlardan hiçbir günahkâra veya hiçbir nanköre itaat etme!” (24)

فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فِي تَأْخِيرِ الْإِذْنِ فِي الْقِتَالِ وَنَظِيرُهُ فَاصْبِرُوا حَتَّى/ يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ [الْأَعْرَافِ: ٨٧] أَوْ يَكُونَ الْمَعْنَى عَامًّا فِي جَمِيعِ التَّكَالِيفِ، أَيْ فَاصْبِرْ فِي كُلِّ مَا حَكَمَ بِهِ رَبُّكَ سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ تَكْلِيفًا خَاصًّا بِكَ مِنَ الْعِبَادَاتِ وَالطَّاعَاتِ أَوْ مُتَعَلِّقًا بِالْغَيْرِ وَهُوَ التَّبْلِيغُ وَأَدَاءُ الرِّسَالَةِ، وَتَحَمُّلُ الْمَشَاقِّ النَّاشِئَةِ مِنْ ذَلِكَ، ثُمَّ فِي الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ:

Anlam ya: Savaş izninin ertelenmesi hususunda Rabbinin hükmüne sabret -bunun benzeri: { فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ } “Artık Allah aramızda hükmedinceye kadar sabredin. O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır” [el-A'râf 7/87] ayetidir- şeklinde [özel]dir; ya da bütün mükellefiyetler hakkında geneldir; yani Rabbinin hükmettiği her şeyde -ister bu ibadet ve taatlerden sana has bir teklif olsun, isterse başkasıyla ilgili olup tebliğ ve risaletin edası ile bundan doğan meşakkatlere katlanmak olsun- sabret demektir. Sonra ayette bazı sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ دَخَلَ فِيهِ أن لا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً فَكَانَ ذِكْرُهُ بَعْدَ هَذَا تَكْرِيرًا. الْجَوَابُ: الْأَوَّلُ أَمْرٌ بِالْمَأْمُورَاتِ، وَالثَّانِي نَهْيٌ عَنِ الْمَنْهِيَّاتِ وَدَلَالَةُ أَحَدِهِمَا عَلَى الآخرة بِالِالْتِزَامِ لَا بِالتَّصْرِيحِ فَيَكُونُ التَّصْرِيحُ بِهِ مُفِيدًا.

Birinci Soru: O'nun: { فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ } “Rabbinin hükmüne sabret” kavlinin kapsamına { أَنْ لا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً } [onlardan hiçbir günahkâra veya hiçbir nanköre itaat etmemek] zaten dâhildir; dolayısıyla bundan sonra onun zikredilmesi bir tekrardır. Cevap: Birincisi emredilen şeylerle bir emirdir; ikincisi ise yasaklanan şeylerden bir nehiydir. Birinin diğerine delaleti lafzen değil iltizam (gereklilik) yolıyladır, bu sebeple onun açıkça zikredilmesi fayda sağlamıştır.

السُّؤَالُ الثَّانِي: أَنَّهُ ﵇ مَا كَانَ يُطِيعُ أَحَدًا مِنْهُمْ، فَمَا الْفَائِدَةُ فِي هَذَا النَّهْيِ؟ الْجَوَابُ: الْمَقْصُودُ بَيَانُ أَنَّ النَّاسَ مُحْتَاجُونَ إِلَى مُوَاصَلَةِ التَّنْبِيهِ وَالْإِرْشَادِ، لِأَجْلِ مَا تَرَكَّبَ فِيهِمْ مِنَ الشَّهَوَاتِ الدَّاعِيَةِ إِلَى الْفَسَادِ، وَأَنَّ أَحَدًا لَوِ اسْتَغْنَى عَنْ تَوْفِيقِ اللَّهِ وَإِمْدَادِهِ وَإِرْشَادِهِ، لَكَانَ أَحَقُّ النَّاسِ بِهِ هُوَ الرَّسُولَ الْمَعْصُومَ، وَمَتَى ظَهَرَ ذَلِكَ عَرَفَ كُلُّ مُسْلِمٍ، لأنه لَا بُدَّ لَهُ مِنَ الرَّغْبَةِ إِلَى اللَّهِ والتضرع إليه في أنه يَصُونَهُ عَنِ الشُّبُهَاتِ وَالشَّهَوَاتِ.

İkinci Soru: O aleyhisselâm onlardan hiçbirine itaat etmiyordu, o halde bu nehiydeki fayda nedir? Cevap: Maksat; insanlarda fesada çağıran şehvetlerin yaratılmış olmasından dolayı onların sürekli uyarıya ve irşada muhtaç olduklarını ve eğer bir kimse Allah'ın muvaffak kılmasına, yardımına ve irşadına ihtiyaç duymayacak olsaydı, buna insanların en lâyığının masum Rasûl olacağını açıklamaktır. Bu durum açığa çıktığında her Müslüman anlar ki, kendisini şüphelerden ve şehvetlerden koruması hususunda Allah'a yönelmesi ve O'na yalvarması kaçınılmazdır.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا الْفَرْقُ بَيْنَ الْآثِمِ وَالْكَفُورِ؟ الْجَوَابُ: الْآثِمُ هُوَ الْمُقْدِمُ عَلَى الْمَعَاصِي أَيَّ مَعْصِيَةٍ كَانَتْ، وَالْكَفُورُ هو الجاحد للنعمة، فكل كفور آثم، أما ليس كُلُّ آثِمٍ كَفُورًا، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ الْآثِمَ عَامٌّ فِي الْمَعَاصِي كُلِّهَا لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً [النِّسَاءِ: ٤٨] فَسَمَّى الشِّرْكَ إِثْمًا، وَقَالَ: وَلا تَكْتُمُوا الشَّهادَةَ وَمَنْ يَكْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ [الْبَقَرَةِ: ٢٨٣] وَقَالَ: وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ [الْأَنْعَامِ: ١٢٠] وَقَالَ: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ [الْبَقَرَةِ: ٢١٩] فَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَاتُ عَلَى أَنَّ هَذَا الإثم

Üçüncü Soru: Âsim ile kefûr arasındaki fark nedir? Cevap: Âsim; hangi günah olursa olsun günahlara girişen kimsedir. Kefûr ise nimeti inkâr edendir. Dolayısıyla her kefûr âsimdir, fakat her âsim kefûr değildir. Âsimin bütün günahlar hakkında genel olduğunu söylememizin sebebi, O Teâlâ'nın: { وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً } “Kim Allah'a ortak koşarsa, şüphesiz büyük bir günah (ism) uydurmuş olur” [en-Nisâ 4/48] buyurup şirki "ism" (günah) olarak isimlendirmesi; yine: { وَلا تَكْتُمُوا الشَّهادَةَ وَمَنْ يَكْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ } “Şahitliği gizlemeyin; kim onu gizlerse şüphesiz onun kalbi günahkârdır (âsim)” [el-Bakara 2/283] buyurması; yine: { وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ } “Günahın (ism) açığını da gizlisini de bırakın” [el-En'âm 6/120] buyurması ve: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ } “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar. De ki: Onlarda büyük bir günah (ism) vardır” [el-Bakara 2/219] buyurmasıdır. İşte bu ayetler, bu "ism" kelimesinin

شَامِلٌ لِكُلِّ الْمَعَاصِي، وَاعْلَمْ أَنَّ كُلَّ مَنْ عَبَدَ غَيْرَ اللَّهِ فَقَدِ اجْتَمَعَ فِي حَقِّهِ هَذَانِ الْوَصْفَانِ، لِأَنَّهُ لَمَّا عَبَدَ غَيْرَهُ، فَقَدْ عَصَاهُ وَجَحَدَ إِنْعَامَهُ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ فِي الْآيَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ شَخْصٌ مُعَيَّنٌ، ثُمَّ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ:

bütün günahları kapsadığına delalet etmiştir. Bil ki Allah'tan başkasına ibadet eden herkes hakkında bu iki vasıf toplanmıştır; zira o başkasına ibadet ettiğinde hem O'na isyan etmiş hem de O'nun nimetini inkâr etmiştir. Bunu anladığında deriz ki: Ayette iki görüş vardır: Birincisi: Maksadın muayyen bir şahıs olmasıdır. Sonra onlardan bir kısmı şöyle demiştir:

الْآثِمُ، وَالْكَفُورُ هُوَ شَخْصٌ وَاحِدٌ وَهُوَ أَبُو جَهْلٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: الْآثِمُ هُوَ الْوَلِيدُ وَالْكَفُورُ هُوَ عُتْبَةُ، قَالَ الْقَفَّالُ: وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى سَمَّى الْوَلِيدَ أَثِيمًا فِي قَوْلِهِ: وَلا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ إِلَى قَوْلِهِ: مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ أَثِيمٍ [الْقَلَمِ: ١٠- ١٢] وَرَوَى صَاحِبُ الْكَشَّافِ أَنَّ الْآثِمَ هُوَ عُتْبَةُ وَالْكَفُورَ هُوَ الْوَلِيدُ لِأَنَّ عُتْبَةَ كَانَ رَكَّابًا لِلْمَآثِمِ مُتَعَاطِيًا لِأَنْوَاعِ الْفُسُوقِ وَالْوَلِيدَ كَانَ غَالِيًا فِي الْكُفْرِ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّهُ مُتَأَيِّدٌ بِالْقُرْآنِ،

Âsim ve kefûr tek bir şahıstır, o da Ebû Cehil'dir. Onlardan bir kısmı da: Âsim Velîd'dir, kefûr ise Utbe'dir demiştir. Kaffâl şöyle demiştir: O Teâlâ'nın: { وَلا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ } kavlinden { مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ أَثِيمٍ } “Alabildiğine yemin eden, aşağılık... iyiliği engelleyen, haddi aşan, alabildiğine günahkâr (esîm) kimselerin hiçbirine itaat etme!” [el-Kalem 68/10-12] kavline kadar olan yerde Velîd'i "esîm" olarak isimlendirmesi buna delalet eder. el-Keşşâf sahibi ise âsimin Utbe, kefûrun Velîd olduğunu rivayet etmiştir; çünkü Utbe günahlara dalan ve fıskın her çeşidini işleyen biriydi, Velîd ise küfürde aşırı giden biriydi. Birinci görüş daha evladır, zira Kur'an ile desteklenmiştir.

يُرْوَى أَنَّ عُتْبَةَ بْنَ رَبِيعَةَ قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: ارْجِعْ عَنْ هَذَا الْأَمْرِ حَتَّى أُزَوِّجَكَ وَلَدِي فَإِنِّي مِنْ أَجْمَلِ قُرَيْشٍ وَلَدًا وَقَالَ الْوَلِيدُ:

Rivayet edildiğine göre Utbe b. Rebîa, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle demiştir: "Bu işten vazgeç ki seni çocuğumla evlendireyim; zira ben Kureyş'in çocuk bakımından en güzeliyim." Velîd ise şöyle demiştir:

أَنَا أُعْطِيكَ مِنَ الْمَالِ حَتَّى تَرْضَى، فَإِنِّي مِنْ أَكْثَرِهِمْ مَالًا، فَقَرَأَ عَلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَشْرَ آيَاتٍ مِنْ أَوَّلِ حم السَّجْدَةِ إِلَى قَوْلِهِ فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَثَمُودَ [فُصِّلَتْ: ١- ١٣] فَانْصَرَفَا عَنْهُ وَقَالَ أَحَدُهُمَا ظَنَنْتُ أَنَّ الْكَعْبَةَ سَتَقَعُ عَلَيَّ.

"Sana razı olacağın kadar mal vereyim; çünkü ben mal bakımından onların en çoğuna sahibim." Bunun üzerine Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara Hâ-Mîm es-Secde'nin başından on ayeti: { فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَثَمُودَ } “Eğer yüz çevirirlerse de ki: 'Ben sizi Âd ve Semûd'un yıldırımı gibi bir yıldırımla uyardım'” [Fussilet 41/1-13] kavline kadar okudu. Bunun üzerine ikisi onun yanından ayrıldılar ve onlardan biri: "Kâbe'nin üzerime yıkılacağını zannettim" dedi.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْآثِمَ وَالْكَفُورَ مُطْلَقَانِ غَيْرُ مُخْتَصَّيْنِ بِشَخْصٍ مُعَيَّنٍ، وَهَذَا هُوَ الْأَقْرَبُ إِلَى الظَّاهِرِ، ثُمَّ قَالَ الْحَسَنُ الْآثِمُ هُوَ الْمُنَافِقُ وَالْكَفُورُ مُشْرِكُو الْعَرَبِ، وَهَذَا ضَعِيفٌ بَلِ الْحَقُّ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ أَنَّ الْآثِمَ عَامٌّ وَالْكُفُورَ خَاصٌّ.

İkinci Görüş: Âsim ve kefûr lafızlarının mutlak olup belirli bir şahsa has olmamasıdır ki zâhire en yakın olan da budur. Sonra Hasan: "Âsim münafıktır, kefûr ise Arap müşrikleridir" demiştir; ancak bu zayıftır, bilakis hak olan zikrettiğimiz üzere âsimin genel, kefûrun ise özel olmasıdır.

السُّؤَالُ الرَّابِعُ: كَانُوا كُلُّهُمْ كَفَرَةً، فَمَا مَعْنَى الْقِسْمَةِ فِي قَوْلِهِ: آثِماً أَوْ كَفُوراً؟ الْجَوَابُ: الْكَفُورُ أَخْبَثُ أَنْوَاعِ الْآثِمِ، فَخَصَّهُ بِالذِّكْرِ تَنْبِيهًا عَلَى غَايَةِ خُبْثِهِ وَنِهَايَةِ بُعْدِهِ عَنِ اللَّهِ.

Dördüncü Soru: Onların hepsi kâfirdi, o halde: { آثِماً أَوْ كَفُوراً } “günahkâr veya nankör” kavlindeki taksimin anlamı nedir? Cevap: Kefûr, âsimin en habis çeşididir. Dolayısıyla onun son derece habis olduğuna ve Allah'tan son derece uzak olduğuna dikkat çekmek için özellikle zikredilmiştir.

السُّؤَالُ الْخَامِسُ: كَلِمَةُ أَوْ تَقْتَضِي النَّهْيَ عَنْ طَاعَةِ أَحَدِهِمَا فَلِمَ لَمْ يَذْكُرِ الْوَاوَ حَتَّى يَكُونَ نَهْيًا عَنْ طَاعَتِهِمَا جَمِيعًا؟ الْجَوَابُ: ذَكَرُوا فِيهِ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ الزَّجَّاجُ وَاخْتَارَهُ أَكْثَرُ الْمُحَقِّقِينَ أَنَّهُ لَوْ قِيلَ: وَلَا تُطِعْهُمَا لَجَازَ أَنْ يُطِيعَ أَحَدَهُمَا لِأَنَّ النَّهْيَ عَنْ طَاعَةِ مَجْمُوعِ شَخْصَيْنِ لَا يَقْتَضِي النَّهْيَ عَنْ طَاعَةِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا وَحْدَهُ، أَمَّا النَّهْيُ عَنْ طَاعَةِ أَحَدِهِمَا فَيَكُونُ نَهْيًا عَنْ طَاعَةِ مَجْمُوعِهِمَا لِأَنَّ الْوَاحِدَ دَاخِلٌ فِي الْمَجْمُوعِ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: هَذَا ضَعِيفٌ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: لَا تُطِعْ هَذَا وَهَذَا مَعْنَاهُ كُنْ مُخَالِفًا لِأَحَدِهِمَا، وَلَا يَلْزَمُ مِنْ إِيجَابِ مُخَالَفَةِ أَحَدِهِمَا إِيجَابُ مُخَالَفَتِهِمَا مَعًا، فَإِنَّهُ لَا يَبْعُدُ أَنْ يَقُولَ السَّيِّدُ لِعَبْدِهِ: إِذَا أَمَرَكَ أَحَدُ هَذَيْنِ الرَّجُلَيْنِ فَخَالِفْهُ، أَمَّا إِذَا تَوَافَقَا فَلَا تُخَالِفْهُمَا. وَالثَّانِي: قَالَ الْفَرَّاءُ: تَقْدِيرُ الْآيَةِ لَا تُطِعْ مِنْهُمْ أَحَدًا سَوَاءٌ كَانَ آثِمًا أَوْ كَفُورًا كَقَوْلِ الرَّجُلِ لِمَنْ يَسْأَلُهُ شَيْئًا: لا أعطيك سواء سألت أو سكت.

Beşinci Soru: Ev (أَوْ) kelimesi ikisinden birine itaatten nehyetmeyi iktiza eder; o halde ikisine birden itaatten nehiy olması için neden vâv (وَ) zikredilmemiştir? Cevap: Bu hususta iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Zeccâc'ın zikrettiği ve muhakkiklerin çoğunun tercih ettiği görüştür ki, şayet "Onların ikisine birden itaat etme" denilseydi, ikisinden birine itaat etmesi caiz olabilirdi; zira iki şahsın toplamına itaatten nehiy, tek başına her birine itaatten nehyi gerektirmez. İkisinden birine itaatten nehiy ise ikisinin toplamına da itaatten nehiy olur; çünkü teki toplamın içine dâhildir. Birisi çıkıp şöyle diyebilir: Bu zayıftır; zira bir kimsenin "Buna ve buna itaat etme" demesi "İkisinden birine muhalefet et" demektir; ikisinden birine muhalefeti vacip kılmaktan, ikisine birden muhalefet etmeyi vacip kılmak gerekmez. Nitekim efendinin kölesine: "Bu iki adamdan biri sana emrettiğinde ona muhalefet et; fakat ittifak ederlerse onlara muhalefet etme" demesi uzak bir ihtimal değildir. İkincisi: Ferrâ şöyle demiştir: Ayetin takdiri "Onlardan ister günahkâr olsun isterse inkârcı olsun hiçbir kimseye itaat etme" şeklindedir; tıpkı bir adamın kendisinden bir şey isteyen kimseye: "İster iste ister sus, sana vermeyeceğim" demesi gibidir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذَا النَّهْيَ عقبه بالأمر، فقال:

Bil ki Teâlâ bu nehyi zikredince onu emrin peşine eklemiş ve şöyle buyurmuştur:

[سورة الإنسان (٧٦) : الآيات ٢٥ الى ٢٦]

[İnsan Suresi (76): Ayetler 25-26]

وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَأَصِيلاً (٢٥) وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَسَبِّحْهُ لَيْلاً طَوِيلاً (٢٦)

{ وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَأَصِيلاً (٢٥) وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَسَبِّحْهُ لَيْلاً طَوِيلاً (٢٦) } “Sabah akşam Rabbinin adını an. Gecenin bir kısmında O'na secde et ve geceleyin uzun bir süre O'nu tesbih et.” (25-26)

وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ:

Bu ayette iki görüş vardır:

الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ الصَّلَاةُ قَالُوا: لِأَنَّ التَّقْيِيدَ بِالْبُكْرَةِ وَالْأَصِيلِ يَدُلُّ عَلَى أن المراد من قوله: وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ الصَّلَوَاتُ. ثُمَّ قَالُوا: الْبُكْرَةُ هِيَ صَلَاةُ الصُّبْحِ وَالْأَصِيلُ صَلَاةُ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ الْمَغْرِبُ وَالْعِشَاءُ، فَتَكُونُ هَذِهِ الْكَلِمَاتُ جَامِعَةً الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ وَقَوْلُهُ: وَسَبِّحْهُ لَيْلًا طَوِيلًا الْمُرَادُ مِنْهُ التَّهَجُّدُ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِيهِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: كَانَ ذَلِكَ مِنَ الْوَاجِبَاتِ عَلَى الرَّسُولِ ﵇، ثُمَّ نُسِخَ كَمَا ذَكَرْنَا فِي

Birincisi: Maksadın namaz olmasıdır. Dediler ki: Sabah (bükre) ve akşam (asîl) ile kayıtlanması, O'nun: { وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ } “Rabbinin adını an” kavlinden maksadın namazlar olduğuna delalet eder. Sonra dediler ki: Bükre sabah namazı, asîl öğle ve ikindi namazı, { وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ } “gecenin bir kısmında O'na secde et” ise akşam ve yatsı namazıdır. Böylece bu kelimeler beş vakit namazı toplamış olur. O'nun: { وَسَبِّحْهُ لَيْلاً طَوِيلاً } “geceleyin uzun bir süre O'nu tesbih et” kavlinden maksat ise teheccüddür. Sonra bu hususta ihtilaf ettiler; onlardan bazıları: Bu, Rasûl aleyhisselâm'a vacip olanlardandı, sonra

سُورَةِ الْمُزَّمِّلِ وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِأَنَّ قَوْلَهُ: فَاسْجُدْ لَهُ وَسَبِّحْهُ أَمْرٌ وَهُوَ لِلْوُجُوبِ لَا سِيَّمَا إِذَا تَكَرَّرَ عَلَى سَبِيلِ الْمُبَالَغَةِ، وَقَالَ آخَرُونَ: بَلِ الْمُرَادُ التَّطَوُّعُ وَحُكْمُهُ ثَابِتٌ.

Müzzemmil suresinde zikrettiğimiz üzere nesh edildi dediler ve O'nun: { فَاسْجُدْ لَهُ وَسَبِّحْهُ } “O'na secde et ve O'nu tesbih et” kavlinin bir emir olduğu ve emrin de -özellikle mübalağa yoluyla tekrarlandığında- vücub ifade ettiği gerekçesiyle delil getirdiler. Başkaları ise: "Bilakis maksat nafiledir ve hükmü sabittir" dediler.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أن المراد من قوله: وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ لَيْسَ هُوَ الصَّلَاةَ بَلِ الْمُرَادُ التَّسْبِيحُ الَّذِي هُوَ الْقَوْلُ وَالِاعْتِقَادُ، وَالْمَقْصُودُ أَنْ يَكُونَ ذَاكِرًا لِلَّهِ فِي جَمِيعِ الْأَوْقَاتِ لَيْلًا وَنَهَارًا بِقَلْبِهِ وَلِسَانِهِ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قوله: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا [الْأَحْزَابِ: ٤١] .

İkinci Görüş: O'nun: { وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ } “Rabbinin adını an” kavlinden ayetin sonuna kadar olan kısımdan maksadın namaz olmayıp, bilakis söz ve inanç olan tesbih olmasıdır. Maksat, gece ve gündüz bütün vakitlerde kalbiyle ve diliyle Allah'ı zikredici olmasıdır; nitekim: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلاً } “Ey iman edenler! Allah'ı çokça zikredin ve O'nu sabah akşam tesbih edin” [el-Ahzâb 33/41-42] kavlinden maksat da budur.

وَاعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ لَطِيفَةً أُخْرَى وَهِيَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ تَنْزِيلًا [الإنسان: ٢٣] أَيْ/ هَدَيْنَاكَ إِلَى هَذِهِ الْأَسْرَارِ، وَشَرَحْنَا صَدْرَكَ بِهَذِهِ الْأَنْوَارِ، وَإِذْ قَدْ فَعَلْنَا بِكَ ذَلِكَ فَكُنْ مُنْقَادًا مُطِيعًا لِأَمْرِنَا، وَإِيَّاكَ وَأَنْ تَكُونَ مُنْقَادًا مُطِيعًا لِغَيْرِنَا، ثُمَّ لَمَّا أَمَرَهُ بِطَاعَتِهِ، وَنَهَاهُ عَنْ طَاعَةِ غَيْرِهِ قَالَ: وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْعُقُولَ الْبَشَرِيَّةَ لَيْسَ عِنْدَهَا إِلَّا مَعْرِفَةُ الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، أَمَّا مَعْرِفَةُ الْحَقِيقَةِ فَلَا، فَتَارَةً يُقَالُ لَهُ:

Bil ki ayette başka bir incelik daha vardır; o da Teâlâ'nın: { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ تَنْزِيلاً } “Şüphesiz o Kur'an'ı sana parça parça indiren Biziz, Biz!” [el-İnsan 76/23] buyurmasıdır; yani: Biz seni bu sırlara hidayet ettik ve göğsünü bu nurlarla genişlettik; mademki sana bunu yaptık, o halde emrimize boyun eğ ve itaat et, sakın başkasına boyun eğip itaat eden olma! Sonra ona Kendisine itaati emredip başkasına itaatten nehyedince: { وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ } “Rabbinin adını an” buyurdu. Bu da beşer akıllarının yanında isimler ve sıfatların marifetinden başka bir şey bulunmadığına, zatın hakikatinin marifetinin ise bulunmadığına bir işarettir. Dolayısıyla bazen ona:

وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى مَعْرِفَةِ الْأَسْمَاءِ، وَتَارَةً يُقَالُ لَهُ: وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ [الْأَعْرَافِ: ٢٠٥] وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى مَقَامِ الصِّفَاتِ، وَأَمَّا مَعْرِفَةُ الْحَقِيقَةِ الْمَخْصُوصَةِ الَّتِي هِيَ الْمُسْتَلْزِمَةُ لِسَائِرِ اللَّوَازِمِ السَّلْبِيَّةِ وَالْإِضَافِيَّةِ، فَلَا سَبِيلَ لِشَيْءٍ مِنَ الْمُمْكِنَاتِ وَالْمُحْدَثَاتِ، إِلَى الْوُصُولِ إِلَيْهَا وَالِاطِّلَاعِ عَلَيْهَا، فَسُبْحَانَ مَنِ اخْتَفَى عَنِ الْعُقُولِ لِشِدَّةِ ظُهُورِهِ واحتجب عنها بكمال نوره.

{ وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ } “Rabbinin adını an” denilir ki bu isimlerin marifetine işarettir; bazen de ona: { وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ } “Rabbini içinden an” [el-A'râf 7/205] denilir ki bu da sıfatlar makamına işarettir. Bütün selbî ve izâfî gerekleri zorunlu kılan o mahsus hakikatin marifetine gelince; mümkinât ve mahlûkattan hiçbir varlığın ona ulaşmasına ve ona muttali olmasına bir yol yoktur. Zuhrunun (açıklığının) şiddetinden dolayı akıllardan gizlenen ve nûrunun kemaliyle onlardan perdelenen [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا خَاطَبَ رَسُولَهُ بِالتَّعْظِيمِ وَالنَّهْيِ وَالْأَمْرِ عَدَلَ إِلَى شَرْحِ أَحْوَالِ الْكُفَّارِ والمتمردين، فقال تعالى:

Bil ki Teâlâ Rasûlü'ne tazim, nehiy ve emir ile hitap edince, kâfirlerin ve âsilerin hallerini açıklamaya yöneldi ve Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة الإنسان (٧٦) : آية ٢٧]

[İnsan Suresi (76): Ayet 27]

إِنَّ هؤُلاءِ يُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ وَيَذَرُونَ وَراءَهُمْ يَوْماً ثَقِيلاً (٢٧)

{ إِنَّ هؤُلاءِ يُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ وَيَذَرُونَ وَراءَهُمْ يَوْماً ثَقِيلاً } “Şüphesiz bunlar çabucak geçen (dünyayı) severler de önlerindeki çetin bir günü arkaya atıp bırakırlar.” (27)

وَالْمُرَادُ أَنَّ الَّذِي حَمَلَ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ عَلَى الْكُفْرِ، وَتَرْكِ الِالْتِفَاتِ وَالْإِعْرَاضِ عَمَّا يَنْفَعُهُمْ فِي الْآخِرَةِ لَيْسَ هُوَ الشُّبْهَةَ حَتَّى يَنْتَفِعُوا بِالدَّلَائِلِ الْمَذْكُورَةِ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ، بَلِ الشَّهْوَةُ وَالْمَحَبَّةُ لِهَذِهِ اللَّذَّاتِ الْعَاجِلَةِ وَالرَّاحَاتِ الدِّينِيَّةِ، وَفِي الْآيَةِ سُؤَالَانِ:

Maksat şudur: Bu inkârcıları inkâra sevk eden ve ahirette kendilerine fayda verecek şeylere iltifat etmeyi bırakıp yüz çevirmelerine yol açan şey, bu surenin başında zikredilen delillerden faydalanmalarını engelleyen bir şüphe değil; bilakis bu peşin lezzetlere ve dünyevî rahatlıklara olan şehvet ve sevgidir. Ayette iki soru vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لِمَ قَالَ: وَراءَهُمْ وَلَمْ يَقُلْ: قُدَّامَهُمْ؟ الْجَوَابُ: مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: لَمَّا لَمْ يَلْتَفِتُوا إِلَيْهِ، وَأَعْرَضُوا عَنْهُ فَكَأَنَّهُمْ جَعَلُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَثَانِيهَا: الْمُرَادُ وَيَذَرُونَ وَرَاءَهُمْ مَصَالِحَ يَوْمٍ ثَقِيلٍ فَأَسْقَطَ الْمُضَافَ وَثَالِثُهَا: أن تُسْتَعْمَلُ بِمَعْنَى قُدَّامٍ كَقَوْلِهِ: مِنْ وَرائِهِ جَهَنَّمُ [إِبْرَاهِيمَ: ١٦] وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ [الْكَهْفِ:

Birinci Soru: Neden "kuddâmehum" (önlerinde) demedi de: { وَراءَهُمْ } “arkalarında” dedi? Cevap: Birkaç vecihtendir: Birincisi: Ona iltifat etmeyip yüz çevirdikleri için sanki onu arkalarına atmış gibi oldular. İkincisi: Maksat, ağır bir günün maslahatlarını arkalarında bırakırlar [demektir]; böylece muzaf hazfedilmiştir. Üçüncüsü: [Verâ kelimesinin] tıpkı O'nun: { مِنْ وَرائِهِ جَهَنَّمُ } “Ardından da cehennem vardır” [İbrâhîm 14/16] ve { وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ } “Önlerinde bir kral vardı” [el-Kehf 18/79]

٧٩] .

kavillerinde olduğu gibi "kuddâm" (ön) anlamında kullanılmasıdır.

السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا السَّبَبُ فِي وَصْفِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ بِأَنَّهُ يَوْمٌ ثَقِيلٌ؟ الْجَوَابُ: اسْتُعِيرَ الثِّقَلُ لِشِدَّتِهِ وَهَوْلِهِ، مِنَ الشَّيْءِ الثَّقِيلِ الَّذِي يَتْعَبُ حَامِلُهُ وَنَحْوُهُ ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْأَعْرَافِ: ١٨٧] .

İkinci Soru: Kıyamet gününün ağır (sekīl) bir gün olarak nitelendirilmesinin sebebi nedir? Cevap: Taşıyanını yoran ağır bir şeyden istiare yoluyla, onun şiddeti ve dehşeti için ağırlık (sıklet) [vasfı] ödünç alınmıştır; bunun benzeri: { ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ağır bastı” [el-A'râf 7/187] kavlidir.

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنَّ الدَّاعِيَ لَهُمْ إِلَى هذا الكفر حب العاجل، قال:

Sonra Teâlâ onları bu küfre sevk eden şeyin peşin olanı (dünyayı) sevmek olduğunu zikredince şöyle buyurdu:

[سورة الإنسان (٧٦) : آية ٢٨]

[İnsan Suresi (76): Ayet 28]

نَحْنُ خَلَقْناهُمْ وَشَدَدْنا أَسْرَهُمْ وَإِذا شِئْنا بَدَّلْنا أَمْثالَهُمْ تَبْدِيلاً (٢٨)

{ نَحْنُ خَلَقْناهُمْ وَشَدَدْنا أَسْرَهُمْ وَإِذا شِئْنا بَدَّلْنا أَمْثالَهُمْ تَبْدِيلاً } “Onları Biz yarattık ve eklemlerini sımsıkı bağladık. Dilediğimizde de onların benzerleriyle değiştiriveririz.” (28)

وَالْمُرَادُ أَنَّ حُبَّهُمْ لِلْعَاجِلَةِ يُوجِبُ عَلَيْهِمْ طَاعَةَ اللَّهِ مِنْ حَيْثُ الرَّغْبَةُ وَمِنْ حَيْثُ الرَّهْبَةُ، أَمَّا مِنْ حَيْثُ الرَّغْبَةُ فَلِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي خَلَقَهُمْ وَأَعْطَاهُمُ الْأَعْضَاءَ السَّلِيمَةَ الَّتِي بِهَا يُمْكِنُ الِانْتِفَاعُ بِاللَّذَّاتِ الْعَاجِلَةِ، وَخَلَقَ جَمِيعَ ما يمكن

Maksat şudur: Onların peşin olanı sevmeleri, gerek rağbet (ümit) bakımından gerekse rehbet (korku) bakımından Allah'a itaati üzerlerine vacip kılar. Rağbet bakımından şöyledir: Çünkü onları yaratan ve kendisiyle peşin lezzetlerden faydalanmanın mümkün olduğu sağlam organları kendilerine veren ve faydalanılması mümkün olan her şeyi yaratan O'dur.

الِانْتِفَاعُ بِهِ، فَإِذَا أَحَبُّوا اللَّذَّاتِ الْعَاجِلَةَ، وَتِلْكَ اللَّذَّاتُ لَا تَحْصُلُ/ إِلَّا عِنْدَ حُصُولِ الْمُنْتَفِعِ وَحُصُولِ الْمُنْتَفَعِ بِهِ، وَهَذَانَ لَا يَحْصُلَانِ إِلَّا بِتَكْوِينِ اللَّهِ وَإِيجَادِهِ، فَهَذَا مِمَّا يُوجِبُ عَلَيْهِمُ الِانْقِيَادَ لِلَّهِ وَلِتَكَالِيفِهِ وَتَرْكَ التَّمَرُّدِ وَالْإِعْرَاضِ، وَأَمَّا من حيث الرهبة فلأنه قدر عَلَى أَنْ يُمِيتَهُمْ، وَعَلَى أَنْ يَسْلُبَ النِّعْمَةَ عَنْهُمْ، وَعَلَى أَنْ يُلْقِيَهُمْ فِي كُلِّ مِحْنَةٍ وَبَلِيَّةٍ، فَلِأَجْلِ مِنْ فَوْتِ هَذِهِ اللَّذَّاتِ الْعَاجِلَةِ يَجِبُ عَلَيْهِمْ أَنْ يَنْقَادُوا لِلَّهِ، وَأَنْ يَتْرُكُوا هَذَا التَّمَرُّدَ، وَحَاصِلُ الْكَلَامِ كَأَنَّهُ قِيلَ لَهُمْ: هَبْ أَنَّ حُبَّكُمْ لِهَذِهِ اللَّذَّاتِ الْعَاجِلَةِ طَرِيقَةٌ مُسْتَحْسَنَةٌ، إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ يُوجِبُ عَلَيْكُمُ الْإِيمَانَ بِاللَّهِ وَالِانْقِيَادَ لَهُ، فَلَوْ أَنَّكُمْ تَوَسَّلْتُمْ بِهِ إِلَى الْكُفْرِ بِاللَّهِ، وَالْإِعْرَاضِ عَنْ حُكْمِهِ، لَكُنْتُمْ قَدْ تَمَرَّدْتُمْ، وَهَذَا تَرْتِيبٌ حَسَنٌ فِي السُّؤَالِ وَالْجَوَابِ وَطَرِيقَةٌ لَطِيفَةٌ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Onlar peşin lezzetleri sevdiklerinde ve o lezzetler de ancak faydalananın ve kendisinden faydalanılanın varlığıyla hasıl olduğunda -ki bu ikisi de ancak Allah'ın yaratması ve var etmesiyle meydana gelir-, bu durum Allah'a ve O'nun tekliflerine boyun eğmeyi, başkaldırmayı ve yüz çevirmeyi terk etmeyi onlara vacip kılan hususlardandır. Rehbet bakımından ise: Çünkü O onları öldürmeye, nimeti ellerinden almaya ve onları her türlü mihnet ve belaya atmaya güç yetiricidir; şu halde bu peşin lezzetlerin elden kaçması korkusundan dolayı Allah'a boyun eğmeleri ve bu başkaldırıyı terk etmeleri gerekir. Sözün özü, sanki onlara şöyle denilmiştir: Sizin bu peşin lezzetleri sevmenizin güzel bir yol olduğunu bir an için kabul edelim; fakat bu durum Allah'a inanmayı ve O'na boyun eğmeyi size vacip kılar. Eğer siz bunu Allah'a küfretmeye ve O'nun hükmünden yüz çevirmeye vesile kılarsanız, başkaldırmış olursunuz. Bu, soru ve cevapta güzel bir tertip ve latif bir yöntemdir. Ayette bazı meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: الْأَسْرُ الرَّبْطُ وَالتَّوْثِيقُ، وَمِنْهُ أُسِرَ الرَّجُلُ إِذَا وُثِّقَ بِالْقَدِّ وَفَرَسٌ مَأْسُورُ الْخَلْقِ وَفَرَسٌ مَأْسُورٌ بِالْعَقِبِ، وَالْمَعْنَى شَدَدْنَا تَوْصِيلَ أَعْضَائِهِمْ بَعْضًا بِبَعْضٍ وَتَوْثِيقَ مَفَاصِلِهِمْ بِالْأَعْصَابِ.

Birinci Mesele: Dil ehli şöyle demiştir: Asr (الْأَسْرُ); bağlamak ve sağlamlaştırmaktır. Bir adam deri iple bağlandığında "üsira'r-racul" denilmesi, bünyesi muhkem at için "feresün me'sûrü'l-halk" ve sinirle bağlanmış at için "feresün me'sûrun bi'l-akib" denilmesi bundandır. Anlamı ise: Biz onların organlarının birbiriyle olan irtibatını ve mafsallarının sinirlerle olan bağını sımsıkı kıldık demektir.

المسألة الثانية: وَإِذا ... بَدَّلْنا أَمْثالَهُمْ أَيْ إِذَا شِئْنَا أَهْلَكْنَاهُمْ وَأَتَيْنَا بِأَشْبَاهِهِمْ فَجَعَلْنَاهُمْ بَدَلًا مِنْهُمْ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ: عَلى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ

İkinci Mesele: { وَإِذا ... بَدَّلْنا أَمْثالَهُمْ } “ve dilediğimizde onların benzerleriyle değiştiririz” yani dilediğimiz zaman onları helak eder ve onların benzerlerini getirip onları bunların yerine bedel kılarız. Bu, O'nun: { عَلى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ } “Yerinize benzerlerinizi getirmek üzere”

[الواقعة: ٦١] وَالْغَرَضُ مِنْهُ بَيَانُ الِاسْتِغْنَاءِ التَّامِّ عَنْهُمْ كَأَنَّهُ قِيلَ: لَا حَاجَةَ بِنَا إِلَى أَحَدٍ مِنَ الْمَخْلُوقِينَ أَلْبَتَّةَ، وَبِتَقْدِيرِ أَنْ تَثْبُتَ الْحَاجَةُ فَلَا حَاجَةَ إِلَى هَؤُلَاءِ الْأَقْوَامِ، فَإِنَّا قَادِرُونَ عَلَى إِفْنَائِهِمْ، وَعَلَى إِيجَادِ أَمْثَالِهِمْ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكانَ اللَّهُ عَلى ذلِكَ قَدِيراً [النِّسَاءِ: ١٣٣] وَقَالَ: إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ وَما ذلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ [إِبْرَاهِيمَ:

[el-Vâkıa 56/61] kavli gibidir. Bundan maksat, onlardan tamamen müstağni olunduğunu açıklamaktır; sanki şöyle denilmiştir: Bizim yaratılmışlardan hiçbirine kesinlikle ihtiyacımız yoktur; ihtiyacın sabit olduğu farz edilse bile bu kavimlere ihtiyaç yoktur, zira Biz onları yok etmeye ve onların benzerlerini var etmeye kādiriz. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكانَ اللَّهُ عَلى ذلِكَ قَدِيراً } “Ey insanlar! Eğer dilerse sizi yok eder ve başkalarını getirir; Allah buna hakkıyla güç yetirendir” [en-Nisâ 4/133] kavli ve: { إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ وَما ذلِكَ عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ } “Dilerse sizi yok eder ve yepyeni bir halk getirir. Bu da Allah'a göre güç bir şey değildir” [İbrâhîm 14/19-20]

١٩، ٢٠] ثُمَّ قِيلَ: بَدَّلْنا أَمْثالَهُمْ أَيْ فِي الْخِلْقَةِ، وَإِنْ كَانُوا أَضْدَادَهُمْ فِي الْعَمَلِ، وَقِيلَ: أَمْثَالُهُمْ فِي الْكُفْرِ.

kavlidir. Sonra denildi ki: { بَدَّلْنا أَمْثالَهُمْ } “onların benzerleriyle değiştiririz”; yani amelde onların zıddı olsalar bile yaratılışta onların benzerleriyle [değiştiririz]. Küfürde onların benzerleriyle [değiştiririz] de denilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: فِي قَوْلِهِ: وَإِذا شِئْنا إن حقه أن يجيء بأن لا بإذا كَقَوْلِهِ: وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ [مُحَمَّدٍ: ٣٨] إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ [النساء: ١٣٣] وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ كَأَنَّهُ طَعْنٌ فِي لَفْظِ الْقُرْآنِ، وَهُوَ ضَعِيفٌ لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ من إن وإذا حرف الشرط، إِلَّا أَنَّ حَرْفَ إِنْ لَا يُسْتَعْمَلُ فِيمَا يَكُونُ مَعْلُومَ الْوُقُوعِ، فَلَا يُقَالُ: إِنْ طَلَعَتِ الشَّمْسُ أَكْرَمْتُكَ، أَمَّا حَرْفُ إِذَا فَإِنَّهُ يُسْتَعْمَلُ فِيمَا كَانَ مَعْلُومَ الْوُقُوعِ، تَقُولُ:

Üçüncü Mesele: el-Keşşâf sahibi O'nun: { وَإِذا شِئْنا } kavli hakkında: "O'nun: { وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ } “Eğer yüz çevirirseniz, yerinize başka bir kavim getirir” [Muhammed 47/38] ve { إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ } “Eğer dilerse sizi yok eder” [en-Nisâ 4/133] kavillerinde olduğu gibi 'izâ' (إِذَا) ile değil 'in' (إِنْ) ile gelmesi gerekirdi" demiştir. Bil ki bu söz sanki Kur'an'ın lafzına bir itiraz gibidir ve zayıftır; çünkü 'in' (إِنْ) ve 'izâ' (إِذَا) edatlarının her biri şart harfidir, ancak 'in' harfi vuku bulacağı kesin olarak bilinen şeylerde kullanılmaz; dolayısıyla "Güneş doğarsa sana ikram ederim" denilmez. 'İzâ' harfine gelince, o vuku bulacağı kesin olarak bilinen şeylerde kullanılır; nitekim:

آتِيكَ إِذَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ، فَهَهُنَا لَمَّا كَانَ اللَّهُ تَعَالَى عَالِمًا بِأَنَّهُ سَيَجِيءُ وَقْتٌ يُبَدِّلُ اللَّهُ فِيهِ أُولَئِكَ الْكَفَرَةَ بِأَمْثَالِهِمْ فِي الْخِلْقَةِ وَأَضْدَادِهِمْ فِي الطَّاعَةِ، لَا جَرَمَ حَسُنَ اسْتِعْمَالُ حَرْفِ إِذَا.

"Güneş doğduğu zaman sana gelirim" dersin. İşte burada da Allah Teâlâ, o kâfirleri yaratılışta benzerleri ve itaatte zıtları olan kimselerle değiştireceği bir vaktin geleceğini bildiği için, hiç şüphesiz 'izâ' harfinin kullanılması güzel olmuştur.

[سورة الإنسان (٧٦) : الآيات ٢٩ الى ٣٠]

[İnsan Suresi (76): Ayetler 29-30]

إِنَّ هذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلاً (٢٩) وَما تَشاؤُنَ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً (٣٠)

{ إِنَّ هذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلاً (٢٩) وَما تَشاؤُنَ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً (٣٠) } “Şüphesiz bu bir öğüttür. Artık dileyen Rabbine giden bir yol tutar. Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir”

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ أَحْوَالَ السُّعَدَاءِ وَأَحْوَالَ الْأَشْقِيَاءِ قَالَ بَعْدَهُ: إِنَّ هذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَالْمَعْنَى أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ بِمَا فِيهَا مِنَ/ التَّرْتِيبِ الْعَجِيبِ وَالنَّسَقِ الْبَعِيدِ وَالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ وَالتَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ، تَذْكِرَةٌ لِلْمُتَأَمِّلِينَ وَتَبْصِرَةٌ لِلْمُسْتَبْصِرِينَ، فَمَنْ شَاءَ الْخِيرَةَ لِنَفْسِهِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا. وَاتِّخَاذُ السَّبِيلِ إِلَى اللَّهِ عِبَارَةٌ عَنِ التَّقَرُّبِ إِلَيْهِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنْ جُمْلَةِ الْآيَاتِ الَّتِي تَلَاطَمَتْ فِيهَا أَمْوَاجُ الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ، فَالْقَدَرِيُّ يَتَمَسَّكُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا وَيَقُولُ:

Bil ki Allah Teâlâ, bahtiyarların ve bedbahtların hallerini açıkladıktan sonra: { إِنَّ هذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Şüphesiz bu bir öğüttür. Artık dileyen Rabbine giden bir yol tutar. Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz” buyurmuştur. Anlamı şudur: Bu sure; içerdiği eşsiz tertip, derin nazım, vaad, vaid, teşvik ve sakındırma ile düşünenler için bir öğüt, basiret sahipleri için bir aydınlanmadır. Artık kim dünyada ve ahirette kendisi için hayrı dilerse Rabbine giden bir yol tutar. Allah'a giden bir yol tutmak, O'na yakınlaşmaktan ibarettir. Bil ki bu ayet, cebr ve kader dalgalarının birbiriyle çarpıştığı ayetlerdendir. Kaderci (Kaderiyye mensubu), Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا } “Artık dileyen Rabbine giden bir yol tutar” kavline sarılır ve şöyle der:

إِنَّهُ صَرِيحُ مَذْهَبِي وَنَظِيرُهُ: فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ [الْكَهْفِ: ٢٩] وَالْجَبْرِيُّ يَقُولُ: مَتَى ضُمَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ إِلَى الْآيَةِ الَّتِي بَعْدَهَا خَرَجَ مِنْهُ صَرِيحُ مَذْهَبِ الْجَبْرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا يَقْتَضِي

“Bu, benim mezhebimin apaçık delilidir ve benzeri: { فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ } ‘Dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin’ [el-Kehf 18/29] ayetidir.” Cebriyeci ise şöyle der: “Bu ayet kendisinden sonraki ayete eklendiğinde, bundan cebir mezhebinin apaçık doğruluğu çıkar. Çünkü O'nun: { فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا } “Artık dileyen Rabbine giden bir yol tutar” kavli,

أَنْ تَكُونَ مَشِيئَةُ الْعَبْدِ مَتَى كَانَتْ خَالِصَةً فَإِنَّهَا تَكُونُ مُسْتَلْزِمَةً لِلْفِعْلِ، وَقَوْلُهُ بَعْدَ ذَلِكَ: وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ يَقْتَضِي أَنَّ مَشِيئَةَ الله تعالى مستلزمة لمشيئة العبد ومستلزمة الْمُسْتَلْزِمِ مُسْتَلْزِمٌ، فَإِذًا مَشِيئَةُ اللَّهِ مُسْتَلْزِمَةٌ لِفِعْلِ الْعَبْدِ، وَذَلِكَ هُوَ الْجَبْرُ، وَهَكَذَا الِاسْتِدْلَالُ عَلَى الْجَبْرِ بِقَوْلِهِ: فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ أَيْضًا تَقْتَضِي كَوْنَ الْمَشِيئَةِ مُسْتَلْزِمَةً لِلْفِعْلِ ثُمَّ التَّقْرِيرُ مَا تَقَدَّمَ.

kulun meşîeti (dilemesi) tam ve hâlis olduğunda onun fiili gerektirmesini icap ettirir. Bundan sonra gelen: { وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz” kavli ise Allah Teâlâ'nın dilemesinin kulun dilemesini gerektirdiğini icap ettirir. Gerektireni gerektiren şey de gerektiricidir. O halde Allah'ın dilemesi, kulun fiilini zorunlu olarak gerektirir; bu ise cebirdir. O'nun: { فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ } “Dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin” kavliyle cebre delil getirilmesi de böyledir; çünkü bu ayet de dilemenin fiili gerektirmesini icap ettirir, sonraki açıklama ise daha önce geçtiği gibidir.”

وَاعْلَمْ أَنَّ الِاسْتِدْلَالَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ الَّذِي لَخَّصْنَاهُ لَا يَتَوَجَّهُ عَلَيْهِ كَلَامُ الْقَاضِي إِلَّا أَنَّا نَذْكُرُهُ وَنُنَبِّهُ عَلَى مَا فِيهِ مِنَ الضَّعْفِ، قَالَ الْقَاضِي: الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ اتِّخَاذُ السَّبِيلِ إِلَى اللَّهِ، وَنَحْنُ نُسَلِّمُ أَنَّ اللَّهَ قَدْ شَاءَهُ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَدْ أَمَرَ بِهِ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ قَدْ شَاءَهُ. وَهَذَا لَا يَقْتَضِي أَنْ يُقَالَ الْعَبْدُ: لَا يَشَاءُ إِلَّا مَا قَدْ شَاءَهُ اللَّهُ عَلَى الْإِطْلَاقِ، إِذِ الْمُرَادُ بِذَلِكَ الْأَمْرُ الْمَخْصُوصُ الَّذِي قَدْ ثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ أَرَادَهُ وَشَاءَهُ.

Bil ki özetlediğimiz bu şekildeki delillendirmeye Kadı'nın sözü yöneltilemez; ancak biz onu zikredecek ve içindeki zayıflığa dikkat çekeceğiz. Kadı şöyle demiştir: “Bu ayette zikredilen husus, Allah'a giden yolu tutmaktır. Biz Allah'ın bunu dilediğini kabul ediyoruz, çünkü Teâlâ bunu emretmiştir; dolayısıyla onu dilemiş olması gerekir. Bu durum, 'Kul, sadece Allah'ın mutlak olarak dilediği şeyi diler' denilmesini gerektirmez; zira bununla kastedilen, Teâlâ'nın irade edip dilediği sabit olan o özel emirdir.”

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ الَّذِي ذَكَرَهُ الْقَاضِي لَا تَعَلُّقَ لَهُ بِالِاسْتِدْلَالِ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ، وَأَيْضًا فَحَاصِلُ مَا ذَكَرَهُ الْقَاضِي تَخْصِيصُ هَذَا الْعَامِّ بِالصُّورَةِ الَّتِي مَرَّ ذِكْرُهَا فِيمَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ ضَعِيفٌ، لِأَنَّ خُصُوصَ مَا قَبْلَ الْآيَةِ لَا يَقْتَضِي تَخْصِيصَ هَذَا الْعَامِّ بِهِ لِاحْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ الْحُكْمُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَارِدًا بِحَيْثُ يَعُمُّ تِلْكَ الصُّورَةَ وَسَائِرَ الصُّوَرِ، بَقِيَ فِي الْآيَةِ سُؤَالٌ يَتَعَلَّقُ بِالْإِعْرَابِ، وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: مَا مَحَلُّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ؟ وَجَوَابُهُ النَّصْبُ عَلَى الظَّرْفِ، وَأَصْلُهُ إِلَّا وَقْتَ مَشِيئَةِ اللَّهِ، وَكَذَلِكَ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ: «إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ» لِأَنَّ مَا مع الفعل كأن معه، وقرئ أيضا يشاءون بالياء.

Bil ki Kadı'nın zikrettiği bu sözün, bizim zikrettiğimiz şekildeki delillendirme ile bir ilgisi yoktur. Ayrıca Kadı'nın zikrettiğinin özeti, bu genel ifadenin (âmm) bu ayetten önce zikri geçen özel duruma tahsis edilmesidir; bu da zayıftır. Çünkü ayetten öncekinin hususi olması, bu genel ifadenin ona tahsis edilmesini gerektirmez; zira bu ayetteki hükmün hem o durumu hem de diğer durumları kapsayacak şekilde gelmiş olması muhtemeldir. Ayette irabla (dilbilgisi analiziyle) ilgili bir soru kalmıştır, o da şudur: { أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } ifadesinin mahalli nedir? Cevabı: Zarf olarak mansubdur; aslı “illâ vakte meşîetillâh” (ancak Allah'ın dilediği vakit) şeklindedir. İbn Mes'ûd'un: «إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ» kıraati de böyledir; çünkü fiille birlikte olan ‘mâ’ (مَا), fiille birlikte olan ‘en’ (أَنْ) gibidir. Ayrıca [tâ yerine] yâ ile { يشاءون } şeklinde de okunmuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً أَيْ عَلِيمًا بِأَحْوَالِهِمْ وَمَا يَكُونُ مِنْهُمْ حَيْثُ خَلَقَهُمْ مَعَ عِلْمِهِ بِهِمْ.

Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً } “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir” buyurdu; yani onları yaratırken haklarındaki bilgisiyle birlikte onların hallerini ve onlardan meydana gelecek şeyleri hakkıyla bilendir.

ثُمَّ خَتَمَ السورة فقال:

Sonra sureyi şu şekilde bitirdi:

[سورة الإنسان (٧٦) : آية ٣١]

[İnsan Suresi (76): Ayet 31]

يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِهِ وَالظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (٣١)

{ يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِهِ وَالظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (٣١) } “O, dilediğini rahmetine dâhil eder. Zalimlere gelince, onlar için acı bir azap hazırlamıştır”

اعْلَمْ أَنَّ خَاتِمَةَ هَذِهِ السورة عجيبة، وذلك لأن قوله: وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ [الْإِنْسَانِ: ٣٠] يَدُلُّ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ/ مَا يَصْدُرُ عَنِ الْعَبْدِ فَبِمَشِيئَةِ اللَّهِ، وَقَوْلُهُ: يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِهِ وَالظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً يَدُلُّ عَلَى أَنَّ دُخُولَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ لَيْسَ إِلَّا بِمَشِيئَةِ اللَّهِ، فَخَرَجَ مِنْ آخِرِ هَذِهِ السُّورَةِ إِلَّا اللَّهَ وَمَا هُوَ مِنَ اللَّهِ، وَذَلِكَ هُوَ التَّوْحِيدُ الْمُطْلَقُ الَّذِي هُوَ آخِرُ سَيْرِ الصِّدِّيقِينَ وَمُنْتَهَى مَعَارِجِهِمْ فِي أَفْلَاكِ الْمَعَارِفِ الْإِلَهِيَّةِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki bu surenin sonu hayret vericidir. Çünkü O'nun: { وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz” [el-İnsân 76/30] kavli kuldan sâdır olan her şeyin Allah'ın dilemesiyle olduğuna delalet eder; { يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِهِ وَالظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً } “O, dilediğini rahmetine dâhil eder. Zalimlere gelince, onlar için acı bir azap hazırlamıştır” kavli de cennete ve cehenneme girişin ancak Allah'ın dilemesiyle olduğuna delalet eder. Böylece bu surenin sonundan ancak Allah ve Allah'tan olan şeyler ortaya çıkmıştır; bu da sıddîkların seyrinin son noktası ve ilâhî marifetler feleklerindeki miraclarının zirvesi olan mutlak tevhiddir. Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِهِ إِنْ فَسَّرْنَا الرحمة الإيمان، فَالْآيَةُ صَرِيحَةٌ فِي أَنَّ الْإِيمَانَ مِنَ اللَّهِ، وَإِنْ فَسَّرْنَاهَا بِالْجَنَّةِ كَانَ دُخُولُ الْجَنَّةِ بِسَبَبِ مَشِيئَةِ اللَّهِ وَفَضْلِهِ وَإِحْسَانِهِ لَا بِسَبَبِ الِاسْتِحْقَاقِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَوْ ثَبَتَ الِاسْتِحْقَاقُ لَكَانَ تَرْكُهُ يُفْضِي إِلَى الْجَهْلِ وَالْحَاجَةِ الْمُحَالَيْنِ عَلَى اللَّهِ، وَالْمُفْضِي إِلَى الْمَحَالِ مُحَالٌ فَتَرْكُهُ مُحَالٌ فَوُجُودُهُ وَاجِبٌ عَقْلًا وَعَدَمُهُ مُمْتَنِعٌ عَقْلًا، وَمَا كَانَ كَذَلِكَ لَا يَكُونُ مُعَلَّقًا عَلَى الْمَشِيئَةِ أَلْبَتَّةَ، وَأَيْضًا فَلِأَنَّ مَنْ كَانَ مَدْيُونًا مِنْ إِنْسَانٍ فَأَدَّى ذَلِكَ الدَّيْنَ إِلَى مُسْتَحِقِّهِ لَا يُقَالُ: بِأَنَّهُ إِنَّمَا دَفَعَ ذَلِكَ الْقَدْرَ إِلَيْهِ عَلَى سَبِيلِ الرَّحْمَةِ وَالتَّفَضُّلِ.

Birinci Mesele: O'nun: { يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِهِ } “O, dilediğini rahmetine dâhil eder” kavlinde, eğer rahmeti iman olarak tefsir edersek, ayet imanın Allah'tan olduğu hususunda açıktır. Şayet onu cennet olarak tefsir edersek, cennete giriş hak etme (istihkak) sebebiyle değil, Allah'ın dilemesi, lütfu ve ihsanı sebebiyle olur. Çünkü hak etme sabit olsaydı, bunu terk etmek Allah hakkında imkânsız olan cehalete ve ihtiyaca yol açardı. İmkânsıza yol açan şey ise imkânsızdır; dolayısıyla bunu terk etmek imkânsız, varlığı aklen vacip, yokluğu ise aklen imkânsız olurdu. Böyle olan bir şey ise asla dilemeye (meşîete) bağlanamaz. Ayrıca bir kimseden borçlu olan kişi, o borcu hak sahibine ödediğinde, bu miktarı ona rahmet ve lütuf yoluyla verdiği söylenemez.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَالظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ جَفَّ الْقَلَمُ بِمَا هُوَ كَائِنٌ، لِأَنَّ مَعْنَى

İkinci Mesele: O'nun: { وَالظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً } “Zalimlere gelince, onlar için acı bir azap hazırlamıştır” kavli, olacak olan her şey hakkında kalemin kuruduğuna delalet eder. Çünkü

أَعَدَّ أَنَّهُ عَلِمَ ذَلِكَ وَقَضَى بِهِ، وَأَخْبَرَ عَنْهُ وَكَتَبَهُ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ التَّغْيِيرَ عَلَى هَذِهِ الْأَشْيَاءِ مُحَالٌ، فَكَانَ الْأَمْرُ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ وَقُلْنَاهُ.

{ أَعَدَّ } “hazırlamıştır” kelimesinin anlamı; O'nun bunu bildiği, hükmettiği, haber verdiği ve Levh-i Mahfuz'da yazdığıdır. Bu şeylerin değişmesinin imkânsız olduğu ise malumdur; dolayısıyla durum açıkladığımız ve söylediğimiz gibidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: نَصْبُ الظَّالِمِينَ لِأَنَّ قَبْلَهُ مَنْصُوبًا، وَالْمَعْنَى يُدْخِلُ مَنْ يَشَاءُ فِي رَحْمَتِهِ وَيُعَذِّبُ الظَّالِمِينَ وَقَوْلُهُ: أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً كَالتَّفْسِيرِ لِذَلِكَ الْمُضْمَرِ، وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ: وَالظَّالِمُونَ، وَهَذَا لَيْسَ بِاخْتِيَارٍ لِأَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى يُدْخِلُ مَنْ يَشَاءُ وَعَطْفُ الْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ عَلَى الْجُمْلَةِ الْفِعْلِيَّةِ غَيْرُ حَسَنٍ، وَأَمَّا قَوْلُهُ فِي حم عسق: يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِهِ وَالظَّالِمُونَ فَإِنَّمَا ارْتَفَعَ لِأَنَّهُ لَمْ يُذْكَرْ بَعْدَهُ فِعْلٌ يَقَعُ عَلَيْهِ فَيَنْصِبَهُ فِي الْمَعْنَى، فَلَمْ يَجُزْ أَنْ يُعْطَفَ عَلَى الْمَنْصُوبِ قَبْلَهُ، فَارْتَفَعَ بِالِابْتِدَاءِ، وهاهنا قَوْلُهُ: أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ النَّاصِبِ الْمُضْمَرِ، فَظَهَرَ الْفَرْقُ وَاللَّهُ ﷾ أَعْلَمُ بِالصَّوَابِ، وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وصحبه وسلم.

Üçüncü Mesele: ez-Zeccâc şöyle demiştir: { الظَّالِمِينَ } kelimesinin nasb olması, kendisinden önce mansub bir kelime bulunmasındandır; anlamı, “Dilediğini rahmetine dâhil eder ve zalimlere azap eder” şeklindedir. O'nun: { أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً } “onlar için acı bir azap hazırlamıştır” kavli ise o gizli fiilin tefsiri gibidir. Abdullah b. ez-Zübeyr ise { وَالظَّالِمُونَ } şeklinde [merfû] okumuştur; ancak bu tercih edilen bir kıraat değildir, çünkü { يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ } ifadesine atfedilmiştir ve isim cümlesinin fiil cümlesine atfedilmesi güzel değildir. Hâ-Mîm Ayn-Sîn-Kāf [Şûrâ] suresindeki: { يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِهِ وَالظَّالِمُونَ } kavline gelince; orada [ez-Zâlimûn kelimesi] kendisinden sonra ona etki edip anlam bakımından onu nasb edecek bir fiil zikredilmediği için merfû olmuştur; dolayısıyla kendisinden önceki mansuba atfedilmesi caiz olmayıp mübteda olarak merfû kılınmıştır. Burada ise O'nun: { أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً } kavli o gizli nâsıba (nasb eden âmile) delalet etmektedir; böylece fark ortaya çıkmıştır. Doğruyu en iyi bilen Allah'tır. Allah, Efendimiz Muhammed'e, âline ve ashâbına salât ve selâm eylesin.