Binûn

Nebe' Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَكَواعِبَ أَتْراباً (٣٣)

{ وَكَواعِبَ أَتْراباً } “Göğüsleri tomurcuklanmış yaşıt kızlar,” (33)

كَوَاعِبُ جَمْعُ كَاعِبٍ وَهِيَ النَّوَاهِدُ الَّتِي تَكَعَّبَتْ ثُدِيُّهُنَّ وَتَفَلَّكَتْ أَيْ يَكُونُ الثَّدْيُ فِي النُّتُوءِ كَالْكَعْبِ وَالْفَلْكَةِ.

Kevâib (كَوَاعِبُ), kâib (كَاعِب) kelimesinin çoğuludur; bunlar, göğüsleri belirginleşip yuvarlaklaşmış [genç kızlar] demektir. Yani göğsün çıkıntısı aşık kemiği ve iğ ağırşağı (feleke) gibi yuvarlak olur.

ورابعها: قوله تعالى:

Dördüncüsü, Yüce Allah'ın şu buyruğudur:

[سورة النبإ (٧٨) : آية ٣٤]

[en-Nebe Suresi (78), Âyet 34]

وَكَأْساً دِهاقاً (٣٤)

{ وَكَأْساً دِهاقاً } “Dopdolu kadehler.” (34)

وَفِي الدِّهَاقِ أَقْوَالٌ الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ اللُّغَةِ كَأَبِي عُبَيْدَةَ وَالزَّجَّاجِ والكسائي والمبرد، ودِهاقاً أَيْ مُمْتَلِئَةً، دَعَا ابْنُ عَبَّاسٍ غُلَامًا لَهُ فَقَالَ: اسْقِنَا دِهَاقًا، فَجَاءَ الْغُلَامُ بِهَا مَلْأَى، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَذَا هُوَ الدِّهَاقُ قَالَ عِكْرِمَةُ، رُبَّمَا سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ يَقُولُ: اسْقِنَا وَأَدْهِقْ لَنَا الْقَوْلُ الثَّانِي: دِهَاقًا أَيْ مُتَتَابِعَةً وَهُوَ قَوْلُ أَبِي هُرَيْرَةَ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٍ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَأَصْلُ هَذَا الْقَوْلِ مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ: ادَّهَقَتِ الْحِجَارَةُ ادِّهَاقًا وَهُوَ شِدَّةُ تَلَازُمِهَا وَدُخُولُ بَعْضِهَا فِي بَعْضٍ، ذَكَرَهَا اللَّيْثُ وَالْمُتَتَابِعُ كَالْمُتَدَاخِلِ الْقَوْلُ الثَّالِثُ: يُرْوَى عَنْ عِكْرِمَةَ أَنَّهُ قَالَ:

Dihâk (الدِّهَاق) hakkında görüşler vardır: Birincisi: Ebû Ubeyde, ez-Zeccâc, el-Kisâî ve el-Müberred gibi dil âlimlerinin çoğunun görüşü olup { دِهاقاً } yani dopdolu demektir. İbn Abbâs bir kölesini çağırıp: “Bize dihâk olarak su ver” dedi; köle bardağı dopdolu getirdi. Bunun üzerine İbn Abbâs: “İşte dihâk budur” dedi. İkrime dedi ki: “Bazen İbn Abbâs'ın ‘Bize içir ve bardağımızı doldur’ dediğini işitirdim.” İkinci görüş: Dihâk peş peşe, kesintisiz demektir; bu da Ebû Hureyre, Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid'in görüşüdür. Vâhidî şöyle der: Bu görüşün aslı Arapların ‘iddehakati'l-hicâretu iddihâkan’ sözünden gelir ki bu, taşların birbirine sıkıca kenetlenmesi ve birbirine geçmesi demektir. Bunu el-Leys zikretmiştir; peş peşe gelen de birbiri içine geçmiş gibidir. Üçüncü görüş: İkrime'den şöyle dediği rivayet edilmiştir:

دِهاقاً أَيْ صَافِيَةً، وَالدِّهَاقُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَمْعَ دَاهِقٍ، وَهُوَ خَشَبَتَانِ يُعْصَرُ بِهِمَا، وَالْمُرَادُ بِالْكَأْسِ الْخَمْرُ، قَالَ الضَّحَّاكُ: كُلُّ كَأْسٍ فِي الْقُرْآنِ فَهُوَ خَمْرٌ، التَّقْدِيرُ. وَخَمْرًا ذَاتَ دِهَاقٍ، أَيْ عُصِرَتْ وصفيت بالدهاق.

{ دِهاقاً } yani saf, berrak [demektir]. Bu görüşe göre dihâk, kendisiyle sıkım yapılan iki tahta parçası olan dâhık (دَاهِق) kelimesinin çoğulu olabilir. Kadehten murat ise şaraptır. ed-Dahhâk: “Kur'an'daki her kadeh (ke's) şaraptır” demiştir. Takdiri ise şöyledir: “Dihâk sahibi şarap”, yani mengenede sıkılmış ve dihâk ile süzülüp arındırılmış.

وخامسها: قوله:

Beşincisi, O'nun şu buyruğudur:

[سورة النبإ (٧٨) : آية ٣٥]

[en-Nebe Suresi (78), Âyet 35]

لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا كِذَّاباً (٣٥)

{ لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا كِذَّاباً } “Orada ne boş bir söz ne de bir yalan işitirler.” (35)

فِي الْآيَةِ سُؤَالَانِ:

Âyette iki soru bulunmaktadır:

الْأَوَّلُ: الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: فِيها إِلَى مَاذَا يَعُودُ؟ الْجَوَابُ فِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهَا تَرْجِعُ إِلَى الْكَأْسِ، أَيْ لَا يَجْرِي بَيْنَهُمْ لَغْوٌ فِي الْكَأْسِ الَّتِي يَشْرَبُونَهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ أَهْلَ الشَّرَابِ/ فِي الدُّنْيَا يَتَكَلَّمُونَ بِالْبَاطِلِ، وَأَهْلُ الْجَنَّةِ إِذَا شَرِبُوا لَمْ يَتَغَيَّرْ عَقْلُهُمْ، وَلَمْ يَتَكَلَّمُوا بِلَغْوٍ وَالثَّانِي: أَنَّ الْكِنَايَةَ تَرْجِعُ إِلَى الْجَنَّةِ، أَيْ لَا يَسْمَعُونَ فِي الْجَنَّةِ شَيْئًا يَكْرَهُونَهُ.

Birincisi: O'nun { فِيها } buyruğundaki zamir nereye dönmektedir? Cevap: Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Kadehe dönmesidir; yani içtikleri kadeh [esnasında] aralarında boş söz geçmez. Zira dünyadaki içki ehli batıl söz söyler; cennet ehli ise içtiklerinde akılları değişmez ve boş söz söylemezler. İkincisi: Zamir cennete dönmektedir; yani cennette hoşlanmayacakları hiçbir şey işitmezler.

السُّؤَالُ الثَّانِي: الْكَذَّابُ بِالتَّشْدِيدِ يُفِيدُ الْمُبَالَغَةَ، فَوُرُودُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذَّبُوا بِآياتِنا كِذَّاباً [النبأ:

İkinci soru: Şeddeli olarak kiz-zâb (الْكَذَّابُ), mübalağa ifade eder. Dolayısıyla Yüce Allah'ın { وَكَذَّبُوا بِآياتِنا كِذَّاباً } [en-Nebe:

٢٨] مُنَاسِبٌ لِأَنَّهُ يُفِيدُ الْمُبَالَغَةَ فِي وَصْفِهِمْ بِالْكَذِبِ، أَمَّا وُرُودُهُ هَاهُنَا فَغَيْرُ لَائِقٍ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا كِذَّاباً يُفِيدُ أَنَّهُمْ لَا يَسْمَعُونَ الْكَذِبَ الْعَظِيمَ وَهَذَا لَا يَنْفِي أَنَّهُمْ يَسْمَعُونَ الْكَذِبَ الْقَلِيلَ، وَلَيْسَ مَقْصُودُ الْآيَةِ ذَلِكَ بَلِ الْمَقْصُودُ الْمُبَالَغَةُ فِي أَنَّهُمْ لَا يَسْمَعُونَ الْكَذِبَ الْبَتَّةَ، وَالْحَاصِلُ أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ يُفِيدُ نَفْيَ الْمُبَالَغَةِ وَاللَّائِقُ بِالْآيَةِ الْمُبَالَغَةُ فِي النَّفْيِ وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْكِسَائِيَّ قَرَأَ الْأَوَّلَ بِالتَّشْدِيدِ وَالثَّانِيَ بِالتَّخْفِيفِ، وَلَعَلَّ غَرَضَهُ مَا قَرَّرْنَاهُ فِي هَذَا السُّؤَالِ، لِأَنَّ قِرَاءَةَ التَّخْفِيفِ هَاهُنَا تُفِيدُ أَنَّهُمْ لَا يَسْمَعُونَ الْكَذِبَ أَصْلًا، لِأَنَّ الْكِذَابَ بِالتَّخْفِيفِ وَالْكَذِبَ وَاحِدٌ لِأَنَّ أَبَا عَلِيٍّ الْفَارِسِيَّ قَالَ: كِذَابٌ مَصْدَرُ كَذَبَ كَكِتَابٍ مَصْدَرُ كَتَبَ فَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَتِ الْقِرَاءَةُ بِالتَّخْفِيفِ تُفِيدُ الْمُبَالَغَةَ فِي النَّفْيِ، وَقِرَاءَةُ التَّشْدِيدِ فِي الْأَوَّلِ تُفِيدُ الْمُبَالَغَةَ فِي الثُّبُوتِ فَيَحْصُلُ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ عَلَى أَكْمَلِ الْوُجُوهِ، فَإِنْ أَخَذْنَا بِقِرَاءَةِ الْكِسَائِيِّ فَقَدْ زَالَ السُّؤَالُ، وَإِنْ أَخَذْنَا بِقِرَاءَةِ التَّشْدِيدِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ وَهِيَ قِرَاءَةُ الْبَاقِينَ، فَالْعُذْرُ عَنْهُ أَنَّ قَوْلَهُ: لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا كِذَّاباً إِشَارَةٌ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ:

28] “Âyetlerimizi yalanladıkça yalanlamışlardı” buyruğunda yer alması uygundur; çünkü onları yalanlamayla nitelemede mübalağa ifade eder. Fakat burada yer alması uygun görünmemektedir; zira { لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا كِذَّاباً } buyruğu, onların büyük yalanı işitmediklerini ifade eder ki bu da az yalanı işittiklerini nefyetmez. Oysa âyetin kastı bu değildir; aksine kasıt, kesinlikle hiçbir yalan işitmediklerini mübalağalı biçimde bildirmektir. Özetle bu lafız mübalağanın nefyini (nefyu'l-mübâlağa) ifade etmektedir; oysa âyete uygun olan nefiyde mübalağa (el-mübâlağatu fi'n-nefy) yapılmasıdır. Cevap: el-Kisâî birincisini şeddeli, ikincisini şeddesiz (tahfif ile) okumuştur. Muhtemelen onun gayesi bu soruda ortaya koyduğumuz husustur; çünkü burada şeddesiz okuyuş, onların hiçbir şekilde yalan işitmediklerini ifade eder. Zira şeddesiz kizâb (الْكِذَاب) ile kezib (الْكَذِب) aynıdır. Çünkü Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: ‘Kitâb nasıl ketebe fiilinin masdarı ise, kizâb da kezebe fiilinin masdarıdır.’ Durum böyle olunca, şeddesiz okuyuş nefiyde mübalağa ifade eder; birincisindeki şeddeli okuyuş ise sübutta mübalağa ifade eder; böylece her iki yerdeki bu okuyuşla maksat en kâmil vecihle hasıl olur. Eğer el-Kisâî'nin kıraatini alırsak soru ortadan kalkmış olur. Şayet her iki yerde de şeddeli okuyuşu -ki bu diğer kıraat imamlarının kıraatidir- alırsak, bunun izahı şudur: { لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا كِذَّاباً } buyruğu, daha önce geçen şu buyruğuna işarettir:

وَكَذَّبُوا بِآياتِنا كِذَّاباً وَالْمَعْنَى أَنَّ هَؤُلَاءِ السُّعَدَاءَ لَا يَسْمَعُونَ كَلَامَهُمُ الْمُشَوَّشَ الْبَاطِلَ الْفَاسِدَ، وَالْحَاصِلُ أَنَّ النِّعَمَ الْوَاصِلَةَ إِلَيْهِمْ تَكُونُ خَالِيَةً عَنْ زَحْمَةِ أَعْدَائِهِمْ وَعَنْ سَمَاعِ كَلَامِهِمُ الْفَاسِدِ وَأَقْوَالِهِمُ الْكَاذِبَةِ الْبَاطِلَةِ.

{ وَكَذَّبُوا بِآياتِنا كِذَّاباً } “Âyetlerimizi yalanladıkça yalanlamışlardı.” Mânası şudur: Bu bahtiyar kimseler onların karışık, batıl ve bozuk sözlerini işitmezler. Hâsılı, kendilerine ulaşan nimetler; düşmanlarının zahmetinden, onların bozuk sözlerini ve yalan batıl laflarını işitmekten uzak olur.

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَدَّدَ أَقْسَامَ نَعِيمِ أهل الجنة قال:

Sonra Allah Teâlâ, cennet ehlinin nimetlerinin kısımlarını sayınca şöyle buyurdu:

[سورة النبإ (٧٨) : آية ٣٦]

[en-Nebe Suresi (78), Âyet 36]

جَزاءً مِنْ رَبِّكَ عَطاءً حِساباً (٣٦)

{ جَزاءً مِنْ رَبِّكَ عَطاءً حِساباً } “Rabbinden bir karşılık, tastamam / yeterli bir bağış olarak.” (36)

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى جَازَاهُمْ بِذَلِكَ جَزَاءً، وَكَذَلِكَ عَطَاءً لِأَنَّ مَعْنَى جَازَاهُمْ وَأَعْطَاهُمْ وَاحِدٌ.

Birinci Mesele: ez-Zeccâc şöyle demiştir: Mânası, “onları bununla bir mükâfat olarak mükâfatlandırdı (câzâhum bi-zâlike cezâen)” demektir; { عَطَاءً } da böyledir. Çünkü “onları mükâfatlandırdı” ile “onlara bağışta bulundu” ifadelerinin mânası birdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي الْآيَةِ سُؤَالٌ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ الشَّيْءَ الْوَاحِدَ جَزَاءً وَعَطَاءً، وَذَلِكَ مُحَالٌ لِأَنَّ كَوْنَهُ جَزَاءً يَسْتَدْعِي ثُبُوتَ الِاسْتِحْقَاقِ، وَكَوْنَهُ عَطَاءً يَسْتَدْعِي عَدَمَ الِاسْتِحْقَاقِ وَالْجَمْعُ بَيْنَهُمَا مُتَنَافٍ وَالْجَوَابُ عَنْهُ: لَا يَصِحُّ إِلَّا عَلَى قَوْلِنَا: وَهُوَ أَنَّ ذَلِكَ الِاسْتِحْقَاقَ إِنَّمَا ثَبَتَ بِحُكْمِ الْوَعْدِ، لَا مِنْ حَيْثُ إِنَّ الفعل يوجب الثواب على الله، فذلك نَظَرًا إِلَى الْوَعْدِ الْمُتَرَتِّبِ عَلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ يَكُونُ جَزَاءً، وَنَظَرًا إِلَى إِنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَى اللَّهِ لِأَحَدٍ شَيْءٌ يَكُونُ عَطَاءً.

İkinci Mesele: Âyette şöyle bir soru vardır: Allah Teâlâ tek bir şeyi hem “ceza (karşılık/mükâfat)” hem de “atâ (bağış/lütuf)” kılmıştır. Bu ise imkânsızdır; çünkü ceza olması hak etmeyi (istihkakı) gerektirir, atâ olması ise hak etmemeyi gerektirir ve ikisini birleştirmek çelişkilidir. Buna cevap şudur: Bu ancak bizim görüşümüze göre sahih olur; o da şudur: Bu hak ediş sadece vaat hükmüyle sabit olmuştur, yoksa amelin Allah üzerine sevap vacip kılmasından ötürü değildir. Dolayısıyla o amel üzerine terettüp eden vaat açısından bakıldığında “ceza (karşılık)” olur; Allah üzerine hiç kimse için bir şeyin vacip olmadığı açısından bakıldığında ise “atâ (bağış)” olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: حِساباً فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى كَافِيًا مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ: أَعْطَانِي مَا أَحْسَبَنِي أَيْ مَا كَفَانِي، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: حَسْبِي مِنْ سُؤَالِي عِلْمُهُ بِحَالِي، أَيْ كَفَانِي من سؤالي، ومنه قوله:

Üçüncü Mesele: O'nun { حِساباً } buyruğu hakkında vecihler vardır: Birincisi: Kâfi gelen (yeterli) mânasında olmasıdır. Bu, Arapların ‘a‘tânî mâ ahsebenî’ yani ‘bana yeteni verdi’ sözünden alınmıştır. ‘Durumumu bilmesi istememe kâfidir (hasbî min suâlî ‘ilmuhû bi-hâlî)’ yani ‘istememe gerek bırakmaz, yeterlidir’ sözü ve şairin şu sözü de bundandır:

فما حَلَلْتُ بِهِ ضَمَّنِي ... فَأَوْلَى جَمِيلًا وَأَعْطَى حِسَابًا

Ne zaman yanına varsam beni bağrına bastı, ... İyilikte bulundu ve bolca/yeterince bağış verdi.

أَيْ أَعْطَى مَا كَفَى وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: حِسَابًا مَأْخُوذٌ مِنْ حَسَبْتُ الشَّيْءَ إِذَا أَعْدَدْتَهُ وَقَدَّرْتَهُ فَقَوْلُهُ:

Yani yetecek olanı verdi. İkinci vecih: O'nun “hisâben” (حِسَابًا) kelimesinin, bir şeyi sayıp takdir ettiğinde söylenen ‘hasebtü’ş-şey'e’ ifadesinden alınmış olmasıdır. Buna göre O'nun:

عَطاءً حِساباً أَيْ بِقَدْرِ مَا وَجَبَ لَهُ فِيمَا وَعَدَهُ مِنَ الْإِضْعَافِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَدَّرَ الْجَزَاءَ عَلَى ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ، وَجْهٌ مِنْهَا عَلَى عَشَرَةِ أَضْعَافٍ، وَوَجْهٌ عَلَى سَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ، وَوَجْهٌ عَلَى مَا لَا نِهَايَةَ لَهُ، كَمَا قَالَ: إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ [الزُّمَرِ: ١٠] ، الْوَجْهُ الثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ قُتَيْبَةَ: عَطاءً حِساباً أَيْ كَثِيرًا وَأَحْسَبْتَ فُلَانًا أَيْ أَكْثَرْتَ لَهُ، قَالَ الشَّاعِرُ:

{ عَطاءً حِساباً } buyruğu, vaat ettiği kat kat mükâfattan kendisi için gereken miktar ölçüsünce demektir. Çünkü Allah Teâlâ mükâfatı üç vecih üzere takdir etmiştir: Bir vechi on kat, bir vechi yedi yüz kat, bir vechi de { إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ } [ez-Zümer: 10] “Şüphesiz sabredenlere ecirleri hesapsız olarak tastamam verilecektir” buyurduğu gibi sonsuzdur. Üçüncü vecih: İbn Kuteybe'nin görüşü olup { عَطاءً حِساباً } yani çok [demektir]. ‘Ahsebte fulânen’, yani ‘falan kişiye bolca verdin’ demektir. Şair şöyle demiştir:

وَنُقْفِي وَلِيدَ الْحَيِّ إِنْ كَانَ جَائِعًا ... وَنُحْسِبُهُ إِنْ كَانَ لَيْسَ بِجَائِعِ

Obanın çocuğunu açsa [yemekle] ağırlarız, ... Aç değilse de ona bolca ikramda bulunuruz.

الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ يُوصِلُ الثَّوَابَ الَّذِي هُوَ الْجَزَاءُ إِلَيْهِمْ وَيُوصِلُ التفضل الذي يكون زائدا على الجزء إِلَيْهِمْ، ثُمَّ قَالَ: حِساباً ثُمَّ يَتَمَيَّزُ الْجَزَاءُ عَنِ الْعَطَاءِ حَالَ الْحِسَابِ الْوَجْهُ الْخَامِسُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ فِي وَعِيدِ أَهْلِ النَّارِ: جَزاءً وِفاقاً ذَكَرَ فِي وَعْدِ أَهْلِ الْجَنَّةِ جَزَاءً عَطَاءً حِسَابًا أَيْ رَاعَيْتُ فِي ثَوَابِ أَعْمَالِكُمُ الْحِسَابَ، لِئَلَّا يَقَعَ فِي ثَوَابِ أَعْمَالِكُمْ بَخْسٌ وَنُقْصَانٌ وَتَقْصِيرٌ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمُرَادِهِ.

Dördüncü vecih: Sübhânehu ve Teâlâ ceza olan sevabı kendilerine ulaştırır ve mükâfatın üzerine artı olarak lütuf olan fazlalığı da kendilerine ulaştırır; sonra { حِساباً } buyurmuştur; böylece hesap esnasında karşılık (ceza) ile bağış (atâ) birbirinden ayırt edilir. Beşinci vecih: Allah Teâlâ cehennem ehlinin tehdidinde { جَزاءً وِفاقاً } buyurunca cennet ehlinin vaadinde { جَزاءً عَطَاءً حِساباً } buyurmuştur; yani ‘Amellerinizin sevabında hiçbir eksiltme, noksanlık ve kusur vaki olmasın diye amellerinizin karşılığında hesabı gözettim.’ Allah muradını en iyi bilendir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَرَأَ ابْنُ قُطَيْبٍ: حَسَّابًا بِالتَّشْدِيدِ عَلَى أَنَّ الْحَسَّابَ بِمَعْنَى الْمُحْسِبِ كَالدَّرَّاكِ بِمَعْنَى الْمُدْرِكِ، هَكَذَا ذَكَرَهُ صاحب «الكشاف» .

Dördüncü Mesele: İbn Kuteyb, derrâk (دَرَّاك) kelimesinin müdrik (مُدْرِك) mânasında olması gibi, hassâb (حَسَّاب) kelimesinin de muhsib (مُحْسِب / kâfi gelen) mânasında olması üzere şeddeli olarak “hassâben” (حَسَّابًا) şeklinde okumuştur. el-Keşşâf sahibi bunu bu şekilde zikretmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَالَغَ فِي وَصْفِ وَعِيدِ الْكُفَّارِ وَوَعْدِ الْمُتَّقِينَ، خَتَمَ الْكَلَامَ فِي ذلك بقوله:

Bil ki Allah Teâlâ kâfirlerin tehdidini ve müttakîlerin vaadini nitelemede mübalağa yapınca, bu husustaki sözü şu buyruğuyla noktalamıştır:

[سورة النبإ (٧٨) : آية ٣٧]

[en-Nebe Suresi (78), Âyet 37]

رَبِّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا الرَّحْمنِ لَا يَمْلِكُونَ مِنْهُ خِطاباً (٣٧)

{ رَبِّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا الرَّحْمنِ لَا يَمْلِكُونَ مِنْهُ خِطاباً } “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbi, Rahmân olan [Allah'tan bir mükâfattır]. O'nun huzurunda bir söze mâlik olamazlar / O'na karşı söz söylemeye güçleri yetmez.” (37)

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

المسألة الأولى: رب السموات وَالرَّحْمَنِ، فِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجَهٍ مِنَ الْقِرَاءَةِ الرَّفْعُ فِيهِمَا وَهُوَ قِرَاءَةُ ابْنِ كَثِيرٍ وَنَافِعٍ وَأَبِي عَمْرٍو، وَالْجَرُّ فِيهِمَا وَهُوَ قِرَاءَةُ عَاصِمٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ، وَالْجَرُّ فِي الْأَوَّلِ مَعَ الرَّفْعِ فِي الثَّانِي، وَهُوَ قِرَاءَةُ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ، وَفِي الرَّفْعِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ رَبُّ السموات مبتدأ، والرحمن خَبَرَهُ، ثُمَّ اسْتُؤْنِفَ لَا يَمْلِكُونَ مِنْهُ خِطَابًا وثانيها: رب السموات مبتدأ، والرحمن صفة ولا يَمْلِكُونَ خَبَرَهُ وَثَالِثُهَا: أَنْ يُضْمَرَ الْمُبْتَدَأُ وَالتَّقْدِيرُ هُوَ: رَبِّ السَّماواتِ هُوَ الرَّحْمنِ ثُمَّ اسْتُؤْنِفَ: لا يَمْلِكُونَ ورابعها: أن يكون الرَّحْمنِ ولا يَمْلِكُونَ خَبَرَيْنِ وَأَمَّا وَجْهُ الْجَرِّ فَعَلَى الْبَدَلِ مِنْ رَبِّكَ، وَأَمَّا وَجْهُ جَرِّ الْأَوَّلِ، وَرَفْعِ الثَّانِي فَجَرُّ الْأَوَّلِ بِالْبَدَلِ مِنْ رَبِّكَ، وَالثَّانِي مَرْفُوعٌ بِكَوْنِهِ مُبْتَدَأً وَخَبَرُهُ لَا يَمْلِكُونَ.

Birinci Mesele: “Rabbi's-semâvâti” (رَبِّ السَّماواتِ) ve “er-Rahmân” (الرَّحْمَنِ) hakkında kıraat açısından üç vecih vardır: İkisinin de merfû olması; bu İbn Kesîr, Nâfi‘ ve Ebû Amr'ın kıraatidir. İkisinin de mecrûr olması; bu Âsım ve Abdullah b. Âmir'in kıraatidir. Birincisinin mecrûr, ikincisinin merfû olması; bu da Hamza ve el-Kisâî'nin kıraatidir. Merfû okunuşta vecihler vardır: Birincisi: “Rabbu's-semâvâti” mübteda (özne), “er-Rahmânu” onun haberi (yüklemi) olması, ardından { لَا يَمْلِكُونَ مِنْهُ خِطَابًا } cümlesinin istinâf (yeni bir başlangıç) olmasıdır. İkincisi: “Rabbu's-semâvâti” mübteda, “er-Rahmânu” sıfat ve { لَا يَمْلِكُونَ } onun haberi olmasıdır. Üçüncüsü: Mübtedanın gizlenmiş (muzmar) olmasıdır; takdiri şöyledir: “O, göklerin Rabbidir, O Rahmân'dır (huve Rabbu's-semâvâti huve'r-Rahmânu)”; sonra { لا يَمْلِكُونَ } cümlesi istinâf olur. Dördüncüsü: “er-Rahmânu” ve { لا يَمْلِكُونَ } ifadelerinin iki ayrı haber olmasıdır. Mecrûr okunuşun vechi ise { رَبِّكَ } kelimesinden bedel olmasıdır. Birincisinin mecrûr, ikincisinin merfû okunuş vechine gelince; birincisinin cerri { رَبِّكَ } kelimesinden bedel olması iledir, ikincisi ise mübteda olarak merfûdur ve haberi { لَا يَمْلِكُونَ } cümlesidir.

الْمَسْأَلَةُ الثانية: الضمير في قوله: لا يَمْلِكُونَ إِلَى مَنْ يَرْجِعُ؟ فِيهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ: نَقَلَ عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ يُرِيدُ لَا يُخَاطَبُ الْمُشْرِكُونَ أَمَّا الْمُؤْمِنُونَ فَيَشْفَعُونَ يَقْبَلُ اللَّهُ ذَلِكَ مِنْهُمْ وَالثَّانِي:

İkinci Mesele: O'nun { لا يَمْلِكُونَ } buyruğundaki zamir kime dönmektedir? Bunda üç görüş vardır: Birincisi: Atâ'nın İbn Abbâs'tan naklettiğine göre müşriklere dönmektedir; yani müşriklerle hitaplaşılmaz. Müminlere gelince, onlar şefaat ederler ve Allah bunu onlardan kabul eder. İkincisi:

قَالَ الْقَاضِي: إِنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ، وَالْمَعْنَى أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ لَا يَمْلِكُونَ/ أَنْ يُخَاطِبُوا اللَّهَ فِي أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ، لِأَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ أَنَّهُ عَدْلٌ لَا يَجُورُ، ثَبَتَ أَنَّ الْعِقَابَ الَّذِي أَوْصَلَهُ إِلَى الْكُفَّارِ عَدْلٌ، وَأَنَّ الثواب الذي أوصله الْمُؤْمِنِينَ عَدْلٌ، وَأَنَّهُ مَا يُخْسِرُ حَقَّهُمْ، فَبِأَيِّ سَبَبٍ يُخَاطِبُونَهُ، وَهَذَا الْقَوْلُ أَقْرَبُ مِنَ الْأَوَّلِ لِأَنَّ الَّذِي جَرَى قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ ذِكْرُ الْمُؤْمِنِينَ لَا ذِكْرُ الْكُفَّارِ وَالثَّالِثُ: أَنَّهُ ضَمِيرٌ لأهل السموات وَالْأَرْضِ، وَهَذَا هُوَ الصَّوَابُ، فَإِنَّ أَحَدًا مِنَ الْمَخْلُوقِينَ لَا يَمْلِكُ مُخَاطَبَةَ اللَّهِ وَمُكَالَمَتَهُ. وَأَمَّا الشَّفَاعَاتُ الْوَاقِعَةُ بِإِذْنِهِ فَغَيْرُ وَارِدَةٍ عَلَى هَذَا الْكَلَامِ لِأَنَّهُ نَفَى الْمِلْكَ وَالَّذِي يَحْصُلُ بِفَضْلِهِ وَإِحْسَانِهِ، فَهُوَ غَيْرُ مَمْلُوكٍ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا السُّؤَالَ غَيْرُ لَازِمٍ، وَالَّذِي يَدُلُّ مِنْ جِهَةِ الْعَقْلِ عَلَى أَنَّ أَحَدًا مِنَ الْمَخْلُوقِينَ لَا يَمْلِكُ خِطَابَ اللَّهُ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَنَّ كل ما سواء فَهُوَ مَمْلُوكُهُ وَالْمَمْلُوكُ لَا يَسْتَحِقُّ عَلَى مَالِكِهِ شَيْئًا وَثَانِيهَا: أَنَّ مَعْنَى الِاسْتِحْقَاقِ عَلَيْهِ، هُوَ أَنَّهُ لَوْ لَمْ يَفْعَلْ لَاسْتَحَقَّ الذَّمَّ.

Kādî şöyle demiştir: Zamir müminlere dönmektedir; mânası da müminlerin hiçbir hususta Allah'a hitap etmeye güç yetiremeyecekleridir. Zira O'nun adil olduğu ve asla zulmetmediği sabit olunca, kâfirlere ulaştırdığı azabın da adalet olduğu, müminlere ulaştırdığı sevabın da adalet olduğu ve onların hakkını asla eksiltmeyeceği sabit olmuştur; o halde hangi sebeple O'na hitap edecekler? Bu görüş birincisinden daha uygundur; zira bu âyetten önce geçen bahis kâfirlerin değil, müminlerin zikridir. Üçüncüsü: Gökler ve yer ehlinin zamiridir ve doğru olan da budur; zira yaratılmışlardan hiç kimse Allah'a hitap etmeye ve O'nunla konuşmaya mâlik olamaz. O'nun izniyle gerçekleşen şefaatlere gelince; bunlar bu söze aykırı değildir. Çünkü âyet mâlik olmayı nefyetmiştir; O'nun lütuf ve ihsanıyla gerçekleşen şey ise mâlik olunan bir şey değildir. Dolayısıyla bu sorunun varit olmadığı sabit olmuştur. Akıl açısından yaratılmışlardan hiçbirinin Allah'a hitap etmeye mâlik olamayacağına delalet eden vecihler şunlardır: Birincisi: O'nun dışındaki her şey O'nun mülküdür ve mülk olan, mâlikine karşı hiçbir şey hak edemez. İkincisi: O'na karşı hak iddia etmenin mânası, şayet yapmasaydı yerilmeyi hak ederdi demektir.

وَلَوْ فَعَلَهُ لَاسْتَحَقَّ الْمَدْحَ، وَكُلُّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ نَاقِصًا فِي ذَاتِهِ، مُسْتَكْمَلًا بِغَيْرِهِ وَتَعَالَى اللَّهُ عَنْهُ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ عَالِمٌ بِقُبْحِ الْقَبِيحِ، عَالِمٌ بِكَوْنِهِ غَنِيًّا عَنْهُ، وَكُلُّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَفْعَلِ الْقَبِيحَ، وَكُلُّ مَنِ امْتَنَعَ كَوْنُهُ فَاعِلًا لِلْقَبِيحِ، فَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يُطَالِبَهُ بِشَيْءٍ، وَأَنْ يَقُولَ لَهُ لِمَ فَعَلْتَ. وَالْوَجْهَانِ الْأَوَّلَانِ مُفَرَّعَانِ عَلَى قَوْلِ أَهْلِ السُّنَّةِ، وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ يَتَفَرَّعُ عَلَى قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ فَثَبَتَ أَنَّ أَحَدًا مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ لَا يَمْلِكُ أَنْ يُخَاطِبَ ربه ويطالب إلهه.

Şayet yapsaydı övgüyü hak ederdi. Böyle olan herkes ise zatında eksik olup başkasıyla kemale eren bir varlık olurdu; Allah ise bundan yücedir. Üçüncüsü: O, çirkin olanın çirkinliğini bilir ve O'ndan müstağni olduğunu da bilir. Böyle olan kimse çirkini işlemez; çirkini işlemesi imkânsız olan bir kimseden ise hiç kimsenin bir şey talep etme veya O'na ‘Niçin yaptın?’ deme hakkı yoktur. İlk iki vecih Ehl-i Sünnet'in kavline dayanmaktadır; üçüncü vecih ise Mutezile'nin görüşüne dayanmaktadır. Böylece yaratılmışlardan hiçbirinin Rabbine hitap etmeye ve İlahından talepte bulunmaya mâlik olamayacağı sabit olmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنَّ أَحَدًا مِنَ الْخَلْقِ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يُخَاطِبَ اللَّهَ فِي شَيْءٍ أَوْ يُطَالِبَهُ بِشَيْءٍ قَرَّرَ هَذَا المعنى، وأكده فقال تعالى:

Bil ki Allah Teâlâ, yaratılmışlardan hiçbirinin Allah'a bir şeyde hitap edemeyeceğini veya O'ndan bir şey talep edemeyeceğini zikredince bu anlamı pekiştirip teyit etmiş ve şöyle buyurmuştur:

[سورة النبإ (٧٨) : آية ٣٨]

[en-Nebe Suresi (78), Âyet 38]

يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلاَّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَقالَ صَواباً (٣٨)

{ يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلاَّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَقالَ صَواباً } “Rûh ve meleklerin saf saf duracağı o gün; Rahmân'ın kendisine izin verdiği ve doğruyu söylemiş olandan başkaları konuşamazlar.” (38)

وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ أَعْظَمُ الْمَخْلُوقَاتِ قَدْرًا وَرُتْبَةً، وَأَكْثَرُ قُدْرَةً وَمَكَانَةً، فَبَيَّنَ أَنَّهُمْ لَا يَتَكَلَّمُونَ فِي مَوْقِفِ الْقِيَامَةِ إِجْلَالًا لِرَبِّهِمْ وَخَوْفًا مِنْهُ وَخُضُوعًا لَهُ، فَكَيْفَ يَكُونُ حَالُ غَيْرِهِمْ. وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Zira melekler yaratılmışların kadr ve rütbece en büyükleri, kudret ve makamca en üstünleridir. Allah, onların kıyamet duruşmasında Rablerine olan saygı, korku ve boyun eğişlerinden dolayı konuşamayacaklarını beyan etmiştir; o halde başkalarının durumu nasıl olur? Âyette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لِمَنْ يَقُولُ بِتَفْضِيلِ الْمَلَكِ عَلَى الْبَشَرِ أَنْ يَتَمَسَّكَ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْآيَةِ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَمَّا بَقُوا خَائِفِينَ خَاضِعِينَ وَجِلِينَ مُتَحَيِّرِينَ فِي مَوْقِفِ جَلَالِ اللَّهِ، وَظُهُورِ عِزَّتِهِ وَكِبْرِيَائِهِ، فَكَيْفَ يَكُونُ حَالُ غَيْرِهِمْ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا الِاسْتِدْلَالَ لَا يَتِمُّ إِلَّا إِذَا كَانُوا أَشْرَفَ الْمَخْلُوقَاتِ.

Birinci Mesele: Meleğin insandan üstün olduğunu söyleyen kimse bu âyete tutunabilir. Çünkü âyetten maksat; melekler Allah'ın celali, izzet ve kibriyâsının tecellî ettiği duruş yerinde korku, boyun eğiş, ürperti ve hayret içinde kaldıklarına göre, başkalarının hali nasıl olur [demektir]? Malumdur ki bu istidlâl ancak onların yaratılmışların en şereflisi olmaları halinde tamam olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الرُّوحِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ مَلَكٌ أَعْظَمُ من السموات وَالْجِبَالِ.

İkinci Mesele: Bu âyetteki Rûh hakkında ihtilaf etmişlerdir. İbn Mes‘ûd'dan rivayet edildiğine göre o, göklerden ve dağlardan daha büyük bir melektir.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ هُوَ مَلَكٌ مِنْ أَعْظَمِ الْمَلَائِكَةِ خَلْقًا، وَعَنْ مُجَاهِدٍ: خَلْقٌ عَلَى/ صورة بني آدم يأكلون ويشربون، وليس بِنَاسٍ، وَعَنِ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ هُمْ بَنُو آدَمَ، وَعَلَى هَذَا مَعْنَاهُ ذُو الرُّوحِ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَرْوَاحُ النَّاسِ، وَعَنِ الضَّحَّاكِ وَالشَّعْبِيِّ هُوَ جِبْرِيلُ ﵇، وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الْمُخْتَارُ عِنْدَ الْقَاضِي. قَالَ: لِأَنَّ الْقُرْآنَ دَلَّ عَلَى أَنَّ هَذَا الِاسْمَ اسْمُ جِبْرِيلَ ﵇، وَثَبَتَ أَنَّ الْقِيَامَ صَحِيحٌ مِنْ جِبْرِيلَ وَالْكَلَامَ صَحِيحٌ مِنْهُ، وَيَصِحُّ أَنْ يُؤْذَنَ لَهُ فَكَيْفَ يُصْرَفُ هَذَا الِاسْمُ عَنْهُ إِلَى خَلْقٍ لَا نَعْرِفُهُ، أَوْ إِلَى الْقُرْآنِ الَّذِي لَا يَصِحُّ وَصْفُهُ بِالْقِيَامِ. أَمَّا قَوْلُهُ: صَفًّا فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّ الرُّوحَ عَلَى الِاخْتِلَافِ الَّذِي ذكرناه، وَجَمِيعُ الْمَلَائِكَةِ يَقُومُونَ صَفًّا وَاحِدًا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى يَقُومُونَ صَفَّيْنِ، وَيَجُوزُ صُفُوفًا، وَالصَّفُّ فِي الْأَصْلِ مَصْدَرٌ فَيُنْبِئُ عَنِ الْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ، وَظَاهِرُ قَوْلِ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّهُمْ يَقُومُونَ صَفَّيْنِ، فَيَقُومُ الرُّوحُ وَحْدَهُ صَفًّا، وَتَقُومُ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ صَفًّا وَاحِدًا، فَيَكُونُ عِظَمُ خَلْقِهِ مِثْلَ صُفُوفِهِمْ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: بَلْ يَقُومُونَ صُفُوفًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا [الْفَجْرِ:

İbn Abbâs'tan [gelen rivayete göre] o, yaratılışça meleklerin en büyüklerinden bir melektir. Mücâhid'den: Âdemoğulları suretinde yiyip içen, fakat insan olmayan bir mahluktur. el-Hasan ve Katâde'den: Onlar Âdemoğullarıdır; buna göre mânası ruh sahibi [varlıklar] demektir. İbn Abbâs'tan: İnsanların ruhlarıdır. ed-Dahhâk ve eş-Şa‘bî'den: O, Cibrîl aleyhisselâm'dır. Kādî katında tercih edilen görüş de budur. O şöyle demiştir: Çünkü Kur'an bu ismin Cibrîl aleyhisselâm'ın ismi olduğuna delalet etmiştir; ayrıca ayakta durmanın (kıyâmın) ve konuşmanın Cibrîl'den sâdır olması sahihtir ve kendisine izin verilmesi de sahihtir; o halde bu isim ondan çevrilip bilmediğimiz bir mahluka yahut kıyamla nitelenmesi sahih olmayan Kur'an'a nasıl hamledilebilir? O'nun { صَفًّا } buyruğuna gelince; mânanın, zikrettiğimiz ihtilafla birlikte Rûh'un ve bütün meleklerin tek bir saf halinde durmaları olması muhtemeldir; iki saf veya saflar halinde durmaları mânasında olması da caizdir. Saf kelimesi aslen masdar olup hem tekile hem çoğula delalet eder. Müfessirlerin sözünün zahirine göre iki saf halinde dururlar; Rûh tek başına bir saf oluşturur, bütün melekler de tek bir saf oluşturur; böylece onun yaratılışının büyüklüğü onların safları kadar olur. Bazıları ise şöyle demiştir: Aksine, Yüce Allah'ın { وَجاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا } [el-Fecr:

٢٢] .

22] “Rabbin[in emri] gelip melekler de saf saf dizildiği zaman” buyruğundan ötürü saflar halinde dururlar.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الِاسْتِثْنَاءُ إِلَى مَنْ يَعُودُ؟ فِيهِ قَوْلَانِ:

Üçüncü Mesele: İstisna kime dönmektedir? Bunda iki görüş vardır:

أَحَدُهُمَا: إِلَى الرُّوحِ وَالْمَلَائِكَةِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ الْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ الرُّوحَ وَالْمَلَائِكَةَ لَا يَتَكَلَّمُونَ إلا عند حصول شرطين إحداها: حُصُولُ الْإِذْنِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٥] وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ.

Birincisi: Rûh ve meleklere [dönmesidir]. Bu takdire göre âyet, Rûh ve meleklerin ancak iki şart gerçekleştiğinde konuşabileceklerine delalet etmiştir: Bunlardan birincisi, Allah Teâlâ'dan iznin hasıl olmasıdır; bunun benzeri Yüce Allah'ın { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ } [el-Bakara: 255] “O'nun izni olmaksızın katında kim şefaat edebilir?” buyruğudur. Mânası, onların ancak Allah'ın izniyle konuşacaklarıdır.

وَالشَّرْطُ الثَّانِي: أَنْ يَقُولَ: صَوَابًا، فَإِنْ قِيلَ: لَمَّا أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ فِي ذَلِكَ الْقَوْلِ، عَلِمَ أَنَّ ذَلِكَ الْقَوْلَ صَوَابٌ لا محالة، فما القائدة فِي قَوْلِهِ: وَقالَ صَواباً؟ وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الرَّحْمَنَ أَذِنَ لَهُ فِي مُطْلَقِ الْقَوْلِ ثُمَّ إِنَّهُمْ عِنْدَ حُصُولِ ذَلِكَ الْإِذْنِ لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا بِالصَّوَابِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: إِنَّهُمْ لا ينطلقون إِلَّا بَعْدَ وُرُودِ الْإِذْنِ فِي الْكَلَامِ، ثُمَّ بَعْدَ وُرُودِ ذَلِكَ الْإِذْنِ يَجْتَهِدُونَ، وَلَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا بِالْكَلَامِ الَّذِي يَعْلَمُونَ أَنَّهُ صِدْقٌ وَصَوَابٌ، وَهَذَا مُبَالَغَةٌ فِي وَصْفِهِمْ بِالطَّاعَةِ وَالْعُبُودِيَّةِ الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ تَقْدِيرَهُ: لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا فِي حَقِّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَقالَ صَواباً وَالْمَعْنَى لَا يَشْفَعُونَ إِلَّا فِي حَقِّ شَخْصٍ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ فِي شَفَاعَتِهِ وَذَلِكَ الشَّخْصُ كَانَ مِمَّنْ قَالَ صَوَابًا، وَاحْتَجَّ صَاحِبُ هَذَا التَّأْوِيلِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُمْ يَشْفَعُونَ لِلْمُذْنِبِينَ لِأَنَّهُمْ قَالُوا صَوَابًا وَهُوَ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَقالَ صَواباً يَكْفِي فِي صِدْقِهِ أَنْ يَكُونَ قَدْ قَالَ صَوَابًا وَاحِدًا، فَكَيْفَ بِالشَّخْصِ الَّذِي قَالَ الْقَوْلَ الَّذِي هُوَ أَصْوَبُ الْأَقْوَالِ وَتَكَلَّمَ بِالْكَلَامِ الَّذِي هُوَ أَشْرَفُ الْكَلِمَاتِ الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ غَيْرُ عَائِدٍ إِلَى الْمَلَائِكَةِ فَقَطْ بَلْ إِلَى جميع أهل السموات وَالْأَرْضِ، وَالْمَقُولُ الْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّ عَوْدَ الضَّمِيرِ إِلَى الْأَقْرَبِ أَوْلَى.

İkinci şart: Doğruyu söylemiş olmasıdır. Şayet: “Rahmân ona o söz için izin verdiğinde, o sözün muhakkak doğru olduğu bilinmiş olur; öyleyse { وَقالَ صَواباً } buyruğundaki fayda nedir?” denilirse; buna iki yönden cevap verilir: Birincisi: Rahmân ona mutlak konuşma hususunda izin vermiştir; sonra onlar bu izin hasıl olduğunda ancak doğru olanı konuşurlar. Sanki şöyle denilmektedir: Onlar ancak konuşma izni geldikten sonra söze başlarlar; sonra bu izin geldikten sonra da titizlik gösterir ve ancak doğru ve hak olduğunu bildikleri sözü söylerler. Bu da onları itaat ve kullukla nitelemede bir mübalağadır. İkinci vecih: Takdiri şöyledir: “Onlar ancak Rahmân'ın izin verdiği ve doğruyu söylemiş olan kimse hakkında konuşurlar.” Mânası da: Onlar ancak Rahmân'ın kendisine şefaat edilmesine izin verdiği ve doğruyu söylemiş olan kimse hakkında şefaat ederler. Bu tevilin sahibi, bu âyetle meleklerin günahkârlara şefaat edeceklerine delil getirmiştir; çünkü onlar doğruyu, yani ‘Lâ ilâhe illallâh’ şehâdetini söylemişlerdir. Zira { وَقالَ صَواباً } buyruğunun doğrulanması için kişinin tek bir doğru söz söylemiş olması yeterlidir; nerede kaldı ki sözlerin en doğrusunu söyleyen ve kelamların en şereflisiyle konuşan kimse olmasın! İkinci görüş: İstisna yalnızca meleklere değil, bütün gökler ve yer ehline dönmektedir. Ancak birinci görüş daha evladır; çünkü zamirin en yakın olana dönmesi daha uygundur.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَرَّرَ أَحْوَالَ الْمُكَلَّفِينَ فِي دَرَجَاتِ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ، وقرر عظمة يوم القيامة قال بعده:

Bil ki Allah Teâlâ mükelleflerin sevap ve azap derecelerindeki durumlarını ortaya koyup kıyamet gününün büyüklüğünü belirttikten sonra şöyle buyurmuştur:

[سورة النبإ (٧٨) : آية ٣٩]

[en-Nebe Suresi (78), Âyet 39]

ذلِكَ الْيَوْمُ الْحَقُّ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ مَآباً (٣٩)

{ ذلِكَ الْيَوْمُ الْحَقُّ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ مَآباً } “İşte o, hak olan gündür. Artık dileyen Rabbine varan bir yol / sığınak edinir.” (39)

ذلِكَ الْيَوْمُ الْحَقُّ ذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى تَقَدُّمِ ذِكْرِهِ، وَفِي وَصْفِ الْيَوْمِ بِأَنَّهُ حَقٌّ وُجُوهٌ أحدها: أنه

{ ذلِكَ الْيَوْمُ الْحَقُّ } “İşte o, hak olan gündür.” “ذَلِكَ” ifadesi zikrinin daha önce geçtiğine işarettir. Günün hak olarak nitelenmesinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Onda

يَحْصُلُ فِيهِ كُلُّ الْحَقِّ، وَيَنْدَمِغُ كُلُّ بَاطِلٍ، فَلَمَّا كَانَ كَامِلًا فِي هَذَا الْمَعْنَى قِيلَ: إِنَّهُ حَقٌّ، كَمَا يُقَالُ: فُلَانٌ خَيْرٌ كُلُّهُ إِذَا وُصِفَ بِأَنَّ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا، وَقَوْلُهُ: ذلِكَ الْيَوْمُ الْحَقُّ يُفِيدُ أَنَّهُ هُوَ الْيَوْمُ الْحَقُّ وَمَا عَدَاهُ بَاطِلٌ، لِأَنَّ أَيَّامَ الدُّنْيَا بَاطِلُهَا أَكْثَرُ مِنْ حَقِّهَا وَثَانِيهَا: أَنَّ الْحَقَّ هُوَ الثَّابِتُ الْكَائِنُ، وَبِهَذَا الْمَعْنَى يُقَالُ إِنَّ اللَّهَ حَقٌّ، أَيْ هُوَ ثَابِتٌ لَا يَجُوزُ عَلَيْهِ الْفَنَاءُ وَيَوْمُ الْقِيَامَةِ كَذَلِكَ فَيَكُونُ حَقًّا وَثَالِثُهَا: أَنَّ ذَلِكَ الْيَوْمَ هُوَ الْيَوْمُ الَّذِي يَسْتَحِقُّ أَنْ يُقَالَ لَهُ يَوْمٌ، لِأَنَّ فِيهِ تُبْلَى السَّرَائِرُ وَتَنْكَشِفُ الضَّمَائِرُ، وَأَمَّا أَيَّامُ الدُّنْيَا فأحوال الخلف فِيهَا مَكْتُومَةٌ، وَالْأَحْوَالُ فِيهَا غَيْرُ مَعْلُومَةٍ.

her hakkın gerçekleşmesi ve her batılın yok olmasıdır. Bu anlamda kâmil olduğu için, tıpkı içinde çokça hayır bulunan kimse nitelendiğinde “falan kişi baştan ayağa hayırdır” denildiği gibi ona da “hak” denilmiştir. { ذلِكَ الْيَوْمُ الْحَقُّ } “İşte o, hak olan gündür” buyruğu, asıl hak olan günün o olduğunu ve onun dışındakilerin batıl olduğunu ifade eder; çünkü dünya günlerinin batılı hakkından daha çoktur. İkincisi: Hak, sabit ve vaki olandır. Bu anlamda Allah'a “Hak” denilir; yani O sabittir, O'nun hakkında yok oluş caiz değildir; kıyamet günü de böyledir, dolayısıyla haktır. Üçüncüsü: O gün, kendisine “gün” denilmeyi hak eden gündür; çünkü o günde gizliler ortaya dökülür ve vicdanlar açığa çıkar. Dünya günlerinde ise yaratılmışların halleri gizlidir ve haller onda bilinmez.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ مَآباً أَيْ مَرْجِعًا، وَالْمُعْتَزِلَةُ احْتَجُّوا بِهِ عَلَى الِاخْتِيَارِ وَالْمَشِيئَةِ، وَأَصْحَابُنَا رَوَوْا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: الْمُرَادُ فَمَنْ شَاءَ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا هداه حتى يتخذ إلى ربه مآبا.

Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ مَآباً } “Artık dileyen Rabbine varan bir yol / sığınak edinir” buyruğu, yani dönülecek bir yer [edinir]. Mu'tezile bununla ihtiyar ve meşîete (irade hürriyetine) delil getirmiştir. Bizim ashabımız ise İbn Abbas'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Kastedilen, “Allah kimin hakkında hayır dilerse, Rabbine bir sığınak edinsin diye onu hidayete erdirir” demektir.

[سورة النبإ (٧٨) : آية ٤٠]

[en-Nebe Suresi (78), Âyet 40]

إِنَّا أَنْذَرْناكُمْ عَذاباً قَرِيباً يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ وَيَقُولُ الْكافِرُ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً (٤٠)

{ إِنَّا أَنْذَرْناكُمْ عَذاباً قَرِيباً يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ وَيَقُولُ الْكافِرُ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً } “Gerçekten biz sizi yakın bir azap ile uyardık; o gün kişi önceden iki elinin takdim ettiğine bakar ve inkârcı: 'Ah, keşke ben bir toprak olaydım!' der.” (40)

[في قوله تعالى نَّا أَنْذَرْناكُمْ عَذاباً قَرِيباً

[Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا أَنْذَرْناكُمْ عَذاباً قَرِيباً } “Şüphesiz biz sizi yakın bir azap ile uyardık” buyruğu hakkında

] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى زَادَ فِي تَخْوِيفِ الْكُفَّارِ فقال: نَّا أَنْذَرْناكُمْ عَذاباً قَرِيباً

] Sonra Allah Teâlâ kâfirleri korkutmayı artırarak şöyle buyurmuştur: { إِنَّا أَنْذَرْناكُمْ عَذاباً قَرِيباً } “Şüphesiz biz sizi yakın bir azap ile uyardık”

يَعْنِي الْعَذَابَ فِي الْآخِرَةِ، وَكُلُّ مَا هُوَ آتٍ قَرِيبٌ، وَ [هُوَ] كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَها لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا عَشِيَّةً أَوْ ضُحاها [النازعات: ٤٦] وَإِنَّمَا سَمَّاهُ إِنْذَارًا، لِأَنَّهُ تَعَالَى بِهَذَا الْوَصْفِ قَدْ خَوَّفَ مِنْهُ نِهَايَةَ التَّخْوِيفِ وَهُوَ مَعْنَى الإنذار.

Yani ahiretteki azabı; ve gelecek olan her şey yakındır. Bu, Allah Teâlâ'nın: { كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَها لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا عَشِيَّةً أَوْ ضُحاها } “Onu gördükleri gün, sanki [dünyada] ancak bir akşam veya onun kuşluk vakti kadar kalmış gibi olurlar.” [en-Nâziât 46] buyruğu gibidir. Bunu “inzar (uyarma)” olarak isimlendirmesi ise, Allah Teâlâ'nın bu niteleme ile ondan son derece korkutmuş olmasındandır ki inzarın anlamı da budur.

ثم قال تعالى: وْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ } “O gün kişi önceden iki elinin takdim ettiğine bakar.”

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda meseleler vardır:

المسألة الْأُولَى: مَا فِي قَوْلِهِ: اقَدَّمَتْ يَداهُ

Birinci mesele: { مَا قَدَّمَتْ يَداهُ } buyruğundaki { ما } edatı

فِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهَا اسْتِفْهَامِيَّةٌ مَنْصُوبَةٌ بقدمت، أَيْ يَنْظُرُ أَيَّ شَيْءٍ قَدَّمَتْ يَدَاهُ الثَّانِي: أن تكون بمعنى الذي وتكون منصوبة ينتظر، وَالتَّقْدِيرُ: يَنْظُرُ إِلَى الَّذِي قَدَّمَتْ يَدَاهُ، إِلَّا أَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ حَصَلَ فِيهِ حَذْفَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ لَمْ يَقُلْ: قَدَّمَتْهُ، بَلْ قَالَ: دَّمَتْ

hakkında iki vecih vardır: Birincisi: “Kaddemet” fiiliyle mansub istifhamiyye (soru edatı) olmasıdır; yani “iki elinin neyi önden gönderdiğine bakar”. İkincisi: “Ellezî” anlamında [ismi mevsûl] olup “yenzuru” ile mansub olmasıdır. Takdiri: “İki elinin önden gönderdiği şeye bakar” şeklindedir. Ancak bu takdire göre onda iki hazif meydana gelmiştir: Birincisi: [Allah Teâlâ] “kaddemethu” demeyip { قَدَّمَتْ } buyurmuş

فَحَذَفَ الضَّمِيرَ الرَّاجِعَ الثَّانِي: أَنَّهُ لَمْ يَقُلْ: يَنْظُرُ إِلَى مَا قَدَّمَتْ، بَلْ قَالَ: يَنْظُرُ ما قدمت، يقام نَظَرْتُهُ بِمَعْنَى نَظَرْتُ إِلَيْهِ.

ve dönen zamiri hazfetmiştir. İkincisi: [Allah Teâlâ] “yenzuru ilâ mâ kaddemet” demeyip “yenzuru mâ kaddemet” demiştir; zira “nazartuhû” ifadesi “nazartu ileyhi (ona baktım)” anlamında kullanılır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي الْآيَةِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْأَظْهَرُ أَنَّ الْمَرْءَ عَامٌّ فِي كُلِّ أَحَدٍ، لِأَنَّ الْمُكَلَّفَ إِنْ كَانَ قَدَّمَ عَمَلَ الْمُتَّقِينَ، فَلَيْسَ لَهُ إِلَّا الثَّوَابُ الْعَظِيمُ، وَإِنْ كَانَ قَدَّمَ عَمَلَ الْكَافِرِينَ، فَلَيْسَ لَهُ إِلَّا الْعِقَابُ الَّذِي وَصَفَهُ اللَّهُ تَعَالَى، فَلَا رَجَاءَ لِمَنْ وَرَدَ الْقِيَامَةَ مِنَ الْمُكَلَّفِينَ فِي أَمْرٍ سِوَى هَذَيْنِ، فَهَذَا هو المراد بقوله: وْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ

İkinci mesele: Âyette üç görüş vardır: Birincisi ve en zahir olanı: { الْمَرْءُ } (kişi) kelimesinin herkes hakkında genel olduğudur. Çünkü mükellef şayet takva sahiplerinin amelini önden göndermişse, onun için büyük mükâfattan başkası yoktur; eğer kâfirlerin amelini önden göndermişse, onun için Allah Teâlâ'nın nitelediği cezadan başkası yoktur. Dolayısıyla mükelleflerden kıyamete varan kimse için bu ikisi dışında bir şeyde umut yoktur. İşte { يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَداهُ } “O gün kişi önceden iki elinin takdim ettiğine bakar” buyruğu ile kastedilen budur.

فَطُوبَى لَهُ إِنْ قَدَّمَ عَمَلَ الْأَبْرَارِ، وَوَيْلٌ لَهُ إِنْ قَدَّمَ عَمَلَ الْفُجَّارِ وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ عطاء: أن المر هَاهُنَا هُوَ الْكَافِرُ، لِأَنَّ الْمُؤْمِنَ كَمَا يَنْظُرُ إِلَى مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ، فَكَذَلِكَ يَنْظُرُ إِلَى عَفْوِ اللَّهِ وَرَحْمَتِهِ/ وَأَمَّا الْكَافِرُ الَّذِي لَا يَرَى إِلَّا الْعَذَابَ، فَهُوَ لَا يَرَى إِلَّا مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ، لِأَنَّ مَا وَصَلَ إِلَيْهِ مِنَ الْعِقَابِ لَيْسَ إِلَّا مِنْ شُؤْمِ مُعَامَلَتِهِ وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ، وَقَتَادَةَ أَنَّ الْمَرْءَ هَاهُنَا هُوَ الْمُؤْمِنُ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ، يَقُولُ الْكافِرُ يا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً

İyilerin amelini önden göndermişse ne mutlu ona! Kötülerin amelini önden göndermişse vay haline! İkinci görüş: Bu Atâ'nın görüşüdür: Buradaki { الْمَرْءُ } (kişi), kâfirdir. Çünkü mümin iki elinin önden gönderdiği amellere baktığı gibi, aynı şekilde Allah'ın affına ve rahmetine de bakar. Azaptan başkasını görmeyen kâfire gelince; o ancak iki elinin önden gönderdiğini görür, zira kendisine ulaşan azap ancak kendi kötü muamelesinin uğursuzluğundandır. Üçüncü görüş: Bu Hasan [el-Basrî] ve Katâde'nin görüşüdür: Buradaki { الْمَرْءُ } (kişi), mümindir. Buna iki vecihle delil getirmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ bu âyetten sonra: { يَقُولُ الْكافِرُ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً } [buyurmuştur].

فَلَمَّا كَانَ هَذَا بَيَانًا لِحَالِ الْكَافِرِ، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْأَوَّلُ بَيَانًا لِحَالِ الْمُؤْمِنِ وَالثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ الْمُؤْمِنَ لَمَّا قَدَّمَ الْخَيْرَ وَالشَّرَّ فَهُوَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى خَوْفٍ وَرَجَاءٍ، فَيَنْتَظِرُ كَيْفَ يَحْدُثُ الْحَالُ، أَمَّا الْكَافِرُ فَإِنَّهُ قَاطِعٌ بِالْعِقَابِ، فَلَا يَكُونُ لَهُ انْتِظَارٌ أَنَّهُ كَيْفَ يَحْدُثُ الْأَمْرُ، فَإِنَّ مَعَ الْقَطْعِ لَا يَحْصُلُ الِانْتِظَارُ.

Bu, kâfirin durumunu açıklama olunca, birincisinin de müminin durumunu açıklama olması gerekmiştir. İkincisi: Mümin iyilik ve kötülüğü önden gönderdiğinde, Allah Teâlâ'dan korku ve ümit içindedir; bu yüzden durumun nasıl gerçekleşeceğini bekler. Kâfire gelince; o cezaya uğrayacağını kesin olarak bildiğinden, durumun nasıl gerçekleşeceğine dair bir beklentisi olmaz; çünkü kesin bilgi ile birlikte bekleme hasıl olmaz.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْقَائِلُونَ: بِأَنَّ الْخَيْرَ يُوجِبُ الثَّوَابَ وَالشَّرَّ يُوجِبُ الْعِقَابَ تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالُوا:

Üçüncü mesele: İyiliğin sevabı, kötülüğün de cezayı gerektirdiğini söyleyenler bu âyete tutunup şöyle demişlerdir:

لَوْلَا أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ، وَإِلَّا لَمْ يَكُنْ نَظَرُ الرَّجُلِ فِي الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ عَلَى عَمَلِهِ بَلْ عَلَى شَيْءٍ آخَرَ وَالْجَوَابُ عَنْهُ:

“Şayet durum böyle olmasaydı, kişinin sevap ve ceza hususundaki bakışı kendi ameline değil, başka bir şeye yönelik olurdu.” Buna cevap şudur:

أَنَّ الْعَمَلَ يُوجِبُ الثَّوَابَ وَالْعِقَابَ، لَكِنْ بِحُكْمِ الْوَعْدِ وَالْجَعْلِ لَا بِحُكْمِ الذَّاتِ.

Amel sevap ve cezayı gerektirir; fakat zatı gereği değil, [Allah'ın] vaadi ve takdiri gereği [gerektirir].

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: يَقُولُ الْكافِرُ يا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً

Allah Teâlâ'nın: { يَقُولُ الْكافِرُ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً } “İnkârcı: 'Ah, keşke ben bir toprak olaydım!' der” buyruğuna gelince;

فَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا أَنْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَنْظُرُ الْمَرْءُ أَيَّ شَيْءٍ قَدَّمَتْ يَدَاهُ، أَمَّا الْمُؤْمِنُ فَإِنَّهُ يَجِدُ الْإِيمَانَ وَالْعَفْوَ عَنْ سَائِرِ الْمَعَاصِي عَلَى مَا قَالَ: وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَأَمَّا الْكَافِرُ فَلَا يَتَوَقَّعُ الْعَفْوَ عَلَى مَا قَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ [النساء: ٤٨] فعند ذلك يقول الكافر: الَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً

bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Kıyamet gününde kişi iki elinin neyi önden gönderdiğine bakar. Mümine gelince; o Allah'ın: { وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” buyruğu gereğince imanı ve diğer günahların bağışlanmasını bulur. Kâfire gelince; Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz” [en-Nisâ 48] buyruğu gereğince affedilmeyi ummaz. İşte o vakit kâfir şöyle der: { يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً } “Ah, keşke ben bir toprak olaydım!”

أَيْ لَمْ يَكُنْ حَيًّا مُكَلَّفًا وَثَانِيهَا: أَنَّهُ كَانَ قَبْلَ الْبَعْثِ تُرَابًا، فَالْمَعْنَى عَلَى هَذَا.

Yani canlı ve mükellef olmasaydım. İkincisi: O, diriltilmeden önce topraktı; buna göre mana şöyledir:

يَا لَيْتَنِي لَمْ أُبْعَثْ لِلْحِسَابِ، وَبَقِيتُ كَمَا كُنْتُ تُرَابًا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا لَيْتَها كانَتِ الْقاضِيَةَ [الْحَاقَّةِ: ٢٧] وَقَوْلِهِ: يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ [النِّسَاءِ: ٤٢] وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْبَهَائِمَ تُحْشَرُ فَيُقْتَصُّ لِلْجَمَّاءِ مِنَ الْقَرْنَاءِ ثُمَّ يُقَالُ لَهَا بَعْدَ الْمُحَاسَبَةِ: كُونِي تُرَابًا فَيَتَمَنَّى الْكَافِرُ عِنْدَ ذَلِكَ أَنْ يَكُونَ هُوَ مِثْلَ تِلْكَ الْبَهَائِمِ فِي أَنْ يَصِيرَ تُرَابًا، وَيَتَخَلَّصَ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ وَأَنْكَرَ بَعْضُ الْمُعْتَزِلَةِ ذَلِكَ. وَقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى إِذَا أَعَادَهَا فَهِيَ بَيْنَ مُعَوَّضٍ وَبَيْنَ مُتَفَضَّلٍ عَلَيْهِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَجُزْ أَنْ يَقْطَعَهَا عَنِ الْمَنَافِعِ، لِأَنَّ ذَلِكَ كَالْإِضْرَارِ بِهَا، وَلَا يَجُوزُ ذَلِكَ فِي الْآخِرَةِ، ثُمَّ إِنَّ هَؤُلَاءِ قَالُوا: إِنَّ هَذِهِ الْحَيَوَانَاتِ إِذَا انْتَهَتْ مُدَّةُ أَعْوَاضِهَا جَعَلَ اللَّهُ كُلَّ مَا كَانَ مِنْهَا حَسَنَ الصُّورَةِ ثَوَابًا لِأَهْلِ الْجَنَّةِ، وَمَا كَانَ قَبِيحَ الصُّورَةِ عِقَابًا لِأَهْلِ النَّارِ، قَالَ الْقَاضِي: وَلَا يَمْتَنِعُ أَيْضًا إِذَا وَفَّرَ اللَّهُ أَعْوَاضَهَا وَهِيَ غَيْرُ كَامِلَةِ الْعَقْلِ أَنْ يُزِيلَ اللَّهُ حَيَاتَهَا عَلَى وَجْهٍ لَا يَحْصُلُ لَهَا شُعُورٌ بِالْأَلَمِ فَلَا يَكُونُ ذَلِكَ ضَرَرًا وَرَابِعُهَا: ما ذكره بعض الصوفية فقال قوله: الَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً

“Keşke hesap için diriltilmeseydim de olduğum gibi toprak olarak kalsaydım!” Tıpkı Allah Teâlâ'nın: { يَا لَيْتَها كانَتِ الْقاضِيَةَ } “Keşke o [ölüm işimi] bitirmiş olsaydı!” [el-Hâkka 27] ve { يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ } “O gün inkâr edip Peygamber'e isyan edenler yerle bir edilmeyi isterler.” [en-Nisâ 42] buyrukları gibi. Üçüncüsü: Hayvanlar haşredilir, boynuzsuz koyun için boynuzlu koyundan kısas alınır, sonra hesaptan sonra onlara: “Toprak olun!” denilir. İşte o vakit kâfir, toprak olma ve Allah'ın azabından kurtulma hususunda o hayvanlar gibi olmayı temenni eder. Mu'tezile'den bazıları bunu inkâr etmiş ve şöyle demiştir: Allah Teâlâ onları yeniden yarattığında, onlar ya ivaz (karşılık) verilen ya da kendilerine lütufta bulunulan durumundadır. Böyle olunca onları menfaatlerden kesmek caiz olmaz; çünkü bu onlara zarar vermek gibi olur ve ahirette bu caiz değildir. Sonra bunlar dediler ki: Bu hayvanların ivaz süreleri bittiğinde Allah, onlardan sureti güzel olanları cennet ehli için bir mükâfat, sureti çirkin olanları ise cehennem ehli için bir azap kılar. Kâdî şöyle demiştir: Allah onların ivazlarını tastamam verdiğinde, akılları kâmil olmadığı için, onlara elem hissi gelmeyecek bir şekilde hayatlarına son vermesi de imkânsız değildir; böylece bu bir zarar da olmaz. Dördüncüsü: Bazı mutasavvıfların zikrettiğidir; onlar Allah'ın { يَا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً } “Ah, keşke ben bir toprak olaydım!” buyruğunun

مَعْنَاهُ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مُتَوَاضِعًا فِي طَاعَةِ اللَّهِ وَلَمْ أَكُنْ مُتَكَبِّرًا مُتَمَرِّدًا وَخَامِسُهَا: الْكَافِرُ إِبْلِيسُ يَرَى آدَمَ وَوَلَدَهُ وَثَوَابَهُمْ، فَيَتَمَنَّى أَنْ يَكُونَ الشَّيْءَ الَّذِي احْتَقَرَهُ حِينَ قَالَ: خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ [ص: ٧٦] وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمُرَادِهِ وَأَسْرَارِ كِتَابِهِ، وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وصحبه.

mânasının: “Keşke Allah'a itaatte mütevazı olsaydım da kibirli ve isyankâr olmasaydım!” demek olduğunu söylemişlerdir. Beşincisi: Kâfir İblis'tir; o Âdem'i, soyunu ve onların mükâfatlarını görünce, vaktiyle { خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ } “Beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın” [Sâd 76] dediği zaman küçümsediği o şey [toprak] olmayı temenni eder. Allah muradını ve kitabının sırlarını en iyi bilendir. Allah Efendimiz Muhammed'e, âline ve ashâbına salât eylesin.