Binûn

Nâziât Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٥٩] وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ الَّذِينَ يُخَاشِنُونَ النَّاسَ وَيُبَالِغُونَ فِي التَّعَصُّبِ، كَأَنَّهُمْ عَلَى ضِدِّ ما أمر الله به أنبياءه ورسله. ثم قال تعالى:

{ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ } “Şayet kaba ve katı kalpli olsaydın, şüphesiz etrafından dağılıp giderlerdi”. Bu da insanlara sert davrananların ve taassupta aşırıya kaçanların, adeta Allah'ın peygamberlerine ve elçilerine emrettiği şeyin zıddı üzere olduklarına delalet eder. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة النازعات (٧٩) : آية ١٩]

[Nâziât Suresi (79): Ayet 19]

وَأَهْدِيَكَ إِلى رَبِّكَ فَتَخْشى (١٩)

{ وَأَهْدِيَكَ إِلى رَبِّكَ فَتَخْشى } “Seni Rabbine ileteyim de O'ndan korkup çekinesin.”

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْقَائِلُونَ بِأَنَّ مَعْرِفَةَ اللَّهِ لَا تُسْتَفَادُ إِلَّا مِنَ الْهَادِي تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَقَالُوا: إِنَّهَا صَرِيحَةٌ فِي أَنَّهُ يَهْدِيهِ إِلَى مَعْرِفَةِ اللَّهِ، ثُمَّ قَالُوا: وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا هُوَ الْمَقْصُودُ الْأَعْظَمُ مِنْ بِعْثَةِ الرُّسُلِ أَمْرَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: هَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكَّى يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الْأُمُورِ الَّتِي لَا بُدَّ لِلْمَبْعُوثِ إِلَيْهِ مِنْهَا، فَيَدْخُلُ فِيهِ هَذِهِ الْهِدَايَةُ فَلَمَّا أَعَادَهُ بَعْدَ ذَلِكَ عَلِمَ أَنَّهُ هُوَ الْمَقْصُودُ الْأَعْظَمُ مِنَ الْبَعْثَةِ وَالثَّانِي: أَنَّ مُوسَى خَتَمَ كَلَامَهُ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ

Birinci Mesele: Allah'ı tanımanın (marifetullah) ancak bir yol göstericiden (hâdî) elde edilebileceğini söyleyenler bu ayete tutunmuşlar ve şöyle demişlerdir: “Ayet, onun Firavun'u Allah'ı tanımaya ileteceği hususunda açıktır.” Sonra da şöyle demişlerdir: “Peygamberlerin gönderilişindeki en büyük maksadın bu olduğuna iki husus delalet eder: Birincisi: { هَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكَّى } [sözü], kendisine peygamber gönderilen kimsenin muhtaç olduğu bütün hususları kapsamaktadır; dolayısıyla bu hidayet de onun içine girmektedir. Bunu zikrettikten sonra tekrar anmasıyla, peygamber gönderilişindeki en büyük maksadın bu olduğu anlaşılmıştır. İkincisi: Musa kelamını bununla bitirmiştir; bu da

يُنَبِّهُ أَيْضًا عَلَى أَنَّهُ أَشْرَفُ الْمَقَاصِدِ مِنَ الْبَعْثَةِ وَالْجَوَابُ: أَنَّا لَا نَمْنَعُ أَنْ يَكُونَ لِلتَّنْبِيهِ وَالْإِشَارَةِ مَعُونَةً فِي الْكَشْفِ عَنِ الْحَقِّ إِنَّمَا النِّزَاعُ فِي أَنَّكُمْ تَقُولُونَ: يَسْتَحِيلُ حُصُولُهُ إِلَّا مِنَ الْمُعْلِمِ وَنَحْنُ لَا نُحِلُّ ذَلِكَ.

yine peygamber gönderilişindeki maksatların en şereflisi olduğuna dikkat çeker.” Cevap: Biz, uyarmanın ve işaret etmenin hakkın açığa çıkmasında bir yardımı olmasını inkâr etmiyoruz. İhtilaf ancak sizin ‘Bunun elde edilmesi bir öğretici olmadan imkânsızdır’ demenizdedir; biz ise bunu caiz görmüyoruz.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ مَعْرِفَةَ اللَّهِ مُقَدَّمَةٌ عَلَى طَاعَتِهِ، لِأَنَّهُ ذَكَرَ الْهِدَايَةَ وَجَعَلَ الْخَشْيَةَ مُؤَخَّرَةً عَنْهَا وَمُفَرَّعَةً عَلَيْهَا، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي أَوَّلِ النَّحْلِ: أَنْ أَنْذِرُوا أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاتَّقُونِ [النَّحْلِ: ٢] وَفِي طه: إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِي [طه: ١٤] .

İkinci Mesele: Ayet, Allah'ı tanımanın O'na itaatten önce geldiğine delalet etmiştir. Zira O, hidayeti zikretmiş, haşyeti (korkuyu) ise ondan sonraya bırakıp ona bağlamıştır. Bunun bir benzeri, Nahl Suresi'nin başındaki Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlidir: { أَنْ أَنْذِرُوا أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاتَّقُونِ } “Benden başka ilah olmadığı konusunda uyarın ve benden sakının”; Tâhâ Suresi'nde de şöyle buyrulmuştur: { إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِي } “Şüphesiz ben Allah'ım, benden başka ilah yoktur; öyleyse bana kulluk et.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْخَشْيَةَ لَا تَكُونُ إِلَّا بِالْمَعْرِفَةِ. قَالَ تَعَالَى: إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ [فَاطِرٍ: ٢٨] أَيِ الْعُلَمَاءُ بِهِ، وَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْخَشْيَةَ مِلَاكُ الْخَيْرَاتِ، لِأَنَّ مَنْ خَشِيَ اللَّهَ أَتَى مِنْهُ كُلُّ خَيْرٍ، وَمَنْ أَمِنَ اجْتَرَأَ عَلَى كُلِّ شَرٍّ، وَمِنْهُ

Üçüncü Mesele: Ayet, haşyetin ancak marifet (bilgi) ile olacağına delalet etmiştir. Cenâb-ı Hak: { إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ } “Kulları içinden Allah'tan ancak âlimler korkar” yani O'nu hakkıyla bilenler buyurmuştur. Ayet ayrıca haşyetin hayırların esası olduğuna delalet etmiştir; çünkü Allah'tan korkandan her türlü hayır gelir, kendini güvende hisseden ise her türlü kötülüğe cüret eder. Nitekim

قَوْلُهُ ﵇ «مَنْ خَافَ أَدْلَجَ، وَمَنْ أدلج بلغ المنزل» .

Peygamber (aleyhisselâm)'ın şu sözü bundandır: «Korkan kimse geceleyin yola çıkar, geceleyin yola çıkan da menziline ulaşır.»

[سورة النازعات (٧٩) : آية ٢٠]

[Nâziât Suresi (79): Ayet 20]

فَأَراهُ الْآيَةَ الْكُبْرى (٢٠)

{ فَأَراهُ الْآيَةَ الْكُبْرى } “Bunun üzerine ona en büyük mucizeyi gösterdi.”

وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْفَاءُ فِي فَأَراهُ مَعْطُوفٌ عَلَى مَحْذُوفٍ مَعْلُومٍ، يَعْنِي فَذَهَبَ فَأَرَاهُ، كَقَوْلِهِ: فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ [الْبَقَرَةِ: ٦٠] أَيْ فَضَرَبَ فَانْفَجَرَتْ.

Birinci Mesele: { فَأَراهُ } kelimesindeki fâ harfi, bilinen mahzuf bir fiile matuftur; yani [Musa] gitti ve ona gösterdi demektir. Tıpkı: { فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ } “‘Asanla taşa vur’ dedik; [vurdu ve] fışkırıverdi” ayetinde ‘vurdu ve fışkırdı’ anlamında olduğu gibi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي الْآيَةِ الْكُبْرَى عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ: قَالَ مُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ: هِيَ الْيَدُ، لِقَوْلِهِ فِي النمل: وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ [النمل: ١٢] آيَةٌ أُخْرَى لِنُرِيَكَ مِنْ آياتِنَا الْكُبْرى [طه: ٢٣] الْقَوْلُ الثَّانِي: قَالَ عَطَاءٌ: هِيَ الْعَصَا، لِأَنَّهُ لَيْسَ فِي الْيَدِ إِلَّا انْقِلَابُ لَوْنِهِ إِلَى لَوْنٍ آخَرَ، وَهَذَا الْمَعْنَى كَانَ حَاصِلًا فِي الْعَصَا، لِأَنَّهَا لَمَّا انْقَلَبَتْ حَيَّةً فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ قَدْ تَغَيَّرَ اللَّوْنُ الْأَوَّلُ، فَإِذًا كَلُّ مَا فِي الْيَدِ فَهُوَ حَاصِلٌ فِي الْعَصَا، ثُمَّ حَصَلَ فِي الْعَصَا أُمُورٌ أُخْرَى أَزْيَدُ مِنْ ذَلِكَ، مِنْهَا حُصُولُ الْحَيَاةِ فِي الْجِرْمِ الْجَمَادِيِّ، وَمِنْهَا تَزَايُدُ أَجْزَائِهِ وَأَجْسَامِهِ، وَمِنْهَا حُصُولُ الْقُدْرَةِ الْكَبِيرَةِ وَالْقُوَّةِ الشَّدِيدَةِ، وَمِنْهَا أَنَّهَا كَانَتِ ابْتَلَعَتْ أَشْيَاءَ كَثِيرَةً وَكَأَنَّهَا فَنِيَتْ، وَمِنْهَا زَوَالُ الْحَيَاةِ وَالْقُدْرَةِ عَنْهَا، وَفَنَاءُ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ الَّتِي حَصَلَ عِظَمُهَا، وَزَوَالُ ذَلِكَ اللَّوْنِ وَالشَّكْلِ اللَّذَيْنِ بِهِمَا صَارَتِ الْعَصَا حَيَّةً، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ كَانَ مُعْجِزًا مُسْتَقِلًّا فِي نَفْسِهِ، فَعَلِمْنَا أَنَّ الْآيَةَ الْكُبْرَى هِيَ الْعَصَا وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ قَوْلُ مُجَاهِدٍ: وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْآيَةِ الْكُبْرَى مَجْمُوعُ الْيَدِ وَالْعَصَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ سَائِرَ الْآيَاتِ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ أَوَّلَ مَا أَظْهَرَ مُوسَى ﵇ لِفِرْعَوْنَ هُوَ الْعَصَا، ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِالْيَدِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ الْكُبْرَى مجموعهما. أحدها: قوله تعالى:

İkinci Mesele: En büyük mucize (el-âyetü'l-kübrâ) hususunda üç görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Mukâtil ve Kelbî şöyle demiştir: O, eldir; zira Neml Suresi'nde: { وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ } “Elini koynuna sok, kusursuz bembeyaz çıksın” buyrulmuş, [Tâhâ Suresi'nde de]: { آيَةً أُخْرَى لِنُرِيَكَ مِنْ آياتِنَا الْكُبْرى } “...bir diğer mucize olarak. Sana en büyük mucizelerimizden gösterelim diye” buyrulmuştur. İkinci görüş: Atâ şöyle demiştir: O, asadır; çünkü elde rengin başka bir renge dönüşmesinden başka bir durum yoktur. Bu mana asada da mevcuttu; zira o yılana dönüştüğünde önceki renginin değişmiş olması kaçınılmazdır. Dolayısıyla elde bulunan her şey asada da mevcuttur. Üstelik asada bundan fazla olarak başka durumlar da meydana gelmiştir: Bunlardan biri cansız bir cisimde hayatın meydana gelmesi, bir diğeri cüzlerinin ve cisminin büyümesi, bir diğeri büyük bir kudret ve şiddetli bir kuvvetin ortaya çıkması, bir diğeri birçok şeyi yutması ve onların sanki yok olmuş gibi olması, bir diğeri ondan hayat ve kudretin gitmesi, o meydana gelen büyüklükteki cüzlerin yok olması ve asayı yılan kılan o renk ve şeklin ortadan kalkmasıdır. Bu yönlerin her biri bizzat müstakil bir mucize idi. Böylece anladık ki en büyük mucize asadır. Bu meseledeki üçüncü görüş ise Mücâhid'in görüşüdür: O da en büyük mucizeden maksadın el ve asanın bütünü olduğudur. Zira diğer ayetler, Musa (aleyhisselâm)'ın Firavun'a ilk gösterdiği şeyin asa olduğunu, sonra onu el ile takip ettirdiğini göstermiştir; bu yüzden en büyük mucizeden maksadın ikisinin bütünü olması gerekmiştir. Bunlardan biri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:

[سورة النازعات (٧٩) : آية ٢١]

[Nâziât Suresi (79): Ayet 21]

فَكَذَّبَ وَعَصى (٢١)

{ فَكَذَّبَ وَعَصى } “Fakat o yalanladı ve isyan etti.”

وفيه مسائل:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَعْنَى قَوْلِهِ: فَكَذَّبَ أَنَّهُ كَذَّبَ بِدَلَالَةِ ذَلِكَ الْمُعْجِزِ عَلَى صِدْقِهِ. وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَدْحَ فِي دَلَالَةِ الْمُعْجِزَةِ عَلَى الصِّدْقِ إِمَّا لِاعْتِقَادِ أَنَّهُ يُمْكِنُ مُعَارَضَتُهُ، أَوْ لِأَنَّهُ وَإِنِ امْتَنَعَتْ مُعَارَضَتُهُ لَكِنَّهُ لَيْسَ فِعْلًا لِلَّهِ بَلْ لِغَيْرِهِ، إِمَّا فِعْلُ جِنِّيٍّ أَوْ فِعْلُ مَلَكٍ، أَوْ إِنْ كَانَ فِعْلًا لِلَّهِ تَعَالَى لَكِنَّهُ مَا فَعَلَهُ لِغَرَضِ التَّصْدِيقِ، أَوْ إِنْ كَانَ فَعَلَهُ لِغَرَضِ التَّصْدِيقِ لَكِنَّهُ لَا يَلْزَمُ صِدْقُ الْمُدَّعِي، فَإِنَّهُ لَا يَقْبُحُ مِنَ اللَّهِ شَيْءٌ الْبَتَّةَ، فَهَذِهِ مَجَامِعُ الطَّعْنِ فِي دَلَالَةِ

Birinci Mesele: { فَكَذَّبَ } kavlinin anlamı: O, bu mucizenin Musa'nın doğruluğuna olan delaletini yalanladı demektir. Bil ki, mucizenin doğruluğa delaletini zedelemek; ya ona denk bir şeyle karşı konulabileceği inancından ötürüdür ya da ona karşı koymak imkânsız olsa bile onun Allah'ın fiili olmayıp başkasının fiili olduğu, ya bir cinnin fiili veya bir meleğin fiili olduğu inancındandır; yahut Allah Teâlâ'nın fiili olsa bile O'nun bunu doğrulamak maksadıyla yapmadığı inancındandır; veya O bunu doğrulamak maksadıyla yapmış olsa bile iddia edenin doğruluğunun gerekmediği inancındandır, çünkü Allah'tan hiçbir şey asla çirkin olmaz. İşte mucizenin

الْمُعْجِزِ عَلَى الصِّدْقِ، وَمَا بَعْدَ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ فِرْعَوْنَ إِنَّمَا مُنِعَ مِنْ دَلَالَتِهِ عَنِ الصِّدْقِ لِاعْتِقَادِهِ أَنَّهُ يُمْكِنُ مُعَارَضَتُهُ بِدَلِيلِ قوله: فَحَشَرَ فَنادى [النازعات: ٢٣] وَهُوَ كَقَوْلِهِ: فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ [الشعرا: ٥٣] .

doğruluğa delaletine yöneltilen itirazların toplandığı noktalar bunlardır. Ayetin devamı, Firavun'un onun doğruluğa delaletini kabul etmeyişinin, ancak ona denk bir şeyle karşı koymanın mümkün olduğuna inanmasından kaynaklandığına delalet eder; bunun delili O'nun: { فَحَشَرَ فَنادى } “Derken [adamlarını] topladı ve seslendi” kavlidir; bu da O'nun: { فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ } “Bunun üzerine Firavun şehirlere toplayıcılar gönderdi” kavli gibidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي الْآيَةِ سُؤَالٌ وَهُوَ أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَعْلَمُ أَنَّ كُلَّ مَنْ كَذَّبَ اللَّهَ فَقَدْ عَصَى، فَمَا الْفَائِدَةُ فِي قَوْلِهِ: فَكَذَّبَ وَعَصى؟ وَالْجَوَابُ: كَذَّبَ بِالْقَلْبِ وَاللِّسَانِ، وَعَصَى بِأَنْ أَظْهَرَ التَّمَرُّدَ وَالتَّجَبُّرَ.

İkinci Mesele: Ayette şöyle bir soru vardır: Herkes bilir ki Allah'ı yalanlayan her kimse kesinlikle isyan etmiştir; öyleyse: { فَكَذَّبَ وَعَصى } buyrulmasındaki fayda nedir? Cevap: Kalbiyle ve diliyle yalanladı, serkeşlik ve zorbalık sergileyerek de isyan etti.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: هَذَا الَّذِي وَصَفَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ مِنَ التَّكْذِيبِ وَالْمَعْصِيَةِ مُغَايِرٌ لِمَا كَانَ حَاصِلًا قَبْلَ ذَلِكَ، لأن تكذيبه لموسى عليها لسلام وَقَدْ دَعَاهُ وَأَظْهَرَ هَذِهِ الْمُعْجِزَةَ. يُوفِي عَلَى مَا تَقَدَّمَ مِنَ التَّكْذِيبِ وَمَعْصِيَتُهُ بِتَرْكِ الْقَبُولِ مِنْهُ، وَالْحَالُ هَذِهِ مُخَالِفَةٌ لِمَعْصِيَتِهِ مِنْ قَبْلِ ذلك.

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın onu vasfettiği bu yalanlama ve isyan, bundan önce vaki olan durumundan farklıdır; zira Musa (aleyhisselâm)'ı davet ettiği ve bu mucizeyi gösterdiği halde yalanlaması, önceki yalanlamasından daha fazladır; ve bu durum üzereyken ondan kabul etmeyi terk ederek isyan etmesi de bundan önceki isyanından farklıdır.

[سورة النازعات (٧٩) : آية ٢٢]

[Nâziât Suresi (79): Ayet 22]

ثُمَّ أَدْبَرَ يَسْعى (٢٢)

{ ثُمَّ أَدْبَرَ يَسْعى } “Sonra arkasını dönüp koşarak uzaklaştı [veya hile peşinde koştu].”

وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: ثُمَّ أَدْبَرَ يَسْعى وَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَمَّا رَأَى الثُّعْبَانَ أَدْبَرَ مَرْعُوبًا يَسْعَى يُسْرِعُ فِي مَشْيِهِ، قَالَ الْحَسَنُ كَانَ رَجُلًا طَيَّاشًا خَفِيفًا وَثَانِيهَا: تَوَلَّى عَنْ مُوسَى يَسْعَى وَيَجْتَهِدُ فِي مُكَايَدَتِهِ وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى، ثُمَّ أَقْبَلَ يَسْعَى، كَمَا يُقَالُ: فُلَانٌ أَقْبَلَ يَفْعَلُ كَذَا، بِمَعْنَى أَنْشَأَ يَفْعَلُ، فَوُضِعَ أدبر فوضع أقبل لئلا يوصف بالإقبال. وثالثها: قوله:

İkincisi: { ثُمَّ أَدْبَرَ يَسْعى } kavlidir. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: O, büyük yılanı görünce korku içinde arkasını dönüp koştu, yürüyüşünü hızlandırdı. Hasan şöyle demiştir: ‘O, havai ve hafifmeşrep bir adamdı.’ İkincisi: Musa'dan yüz çevirdi, ona tuzak kurmak için koşup çabaladı. Üçüncüsü: Mananın, ‘sonra koşmaya yöneldi’ şeklinde olmasıdır; nitekim [Arapçada] bir işe girişti anlamında ‘filan kimse şöyle yapmaya yöneldi’ denir; yönelme ile vasfedilmesin diye yöneldi yerine arkasını döndü ifadesi konulmuştur. Üçüncüsü O'nun şu kavlidir:

[سورة النازعات (٧٩) : الآيات ٢٣ الى ٢٤]

[Nâziât Suresi (79): Ayetler 23-24]

فَحَشَرَ فَنادى (٢٣) فَقالَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى (٢٤)

{ فَحَشَرَ فَنادى } “Derken [adamlarını] topladı ve seslendi:” { فَقالَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى } “‘Ben sizin en yüce rabbinizim!’ dedi.”

فَحَشَرَ فَجَمَعَ السَّحَرَةَ كَقَوْلِهِ: فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ فَنَادَى فِي الْمَقَامِ الَّذِي اجْتَمَعُوا فِيهِ مَعَهُ، أَوْ أَمَرَ مُنَادِيًا فَنَادَى فِي النَّاسِ بِذَلِكَ، وَقِيلَ قَامَ فِيهِمْ خَطِيبًا فَقَالَ تِلْكَ الْكَلِمَةَ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ كَلِمَتُهُ الْأُولَى: مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي [الْقَصَصِ: ٣٨] وَالْآخِرَةُ: أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى.

{ فَحَشَرَ }, yani tıpkı: { فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ } kavlinde olduğu gibi büyücüleri topladı. { فَنادى }, yani onların kendisiyle toplandığı makamda seslendi veya bir münadiye emretti de o bunu insanlara duyurdu; onların arasında hatip olarak ayağa kalkıp bu sözü söylediği de söylenmiştir. İbn Abbas'tan [nakledildiğine göre] onun birinci sözü: { مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي } “Sizin için kendimden başka bir ilah bilmiyorum” sözü, sonuncusu ise: { أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى } “Ben sizin en yüce rabbinizim” sözüdür.

وَاعْلَمْ أَنَّا بَيَّنَّا فِي سُورَةِ (طه) أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَعْتَقِدَ الإنسان في نفسه كونه خالقا للسموات وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ وَالنَّبَاتِ وَالْحَيَوَانِ وَالْإِنْسَانِ، فَإِنَّ الْعِلْمَ بِفَسَادِ ذَلِكَ ضَرُورِيٌّ، فَمَنْ تَشَكَّكَ فِيهِ كَانَ مَجْنُونًا، وَلَوْ كَانَ مَجْنُونًا لَمَا جَازَ مِنَ اللَّهِ بَعْثَةُ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ إِلَيْهِ، بَلِ الرَّجُلُ كَانَ دَهْرِيًّا مُنْكِرًا لِلصَّانِعِ وَالْحَشْرِ وَالنَّشْرِ، وَكَانَ يَقُولُ لَيْسَ لِأَحَدٍ عَلَيْكُمْ أَمْرٌ وَلَا نَهْيٌ إِلَّا لِي، فَأَنَا رَبُّكُمْ بِمَعْنَى مُرَبِّيكُمْ وَالْمُحْسِنِ إِلَيْكُمْ، وَلَيْسَ لِلْعَالَمِ إِلَهٌ حَتَّى يَكُونَ لَهُ عَلَيْكُمْ أَمْرٌ وَنَهْيٌ، أَوْ يَبْعَثَ إِلَيْكُمْ رَسُولًا، قَالَ الْقَاضِي: وَقَدْ كَانَ الْأَلْيَقُ بِهِ بَعْدَ ظُهُورِ خِزْيِهِ عِنْدَ انْقِلَابِ الْعَصَا حَيَّةً، أَنْ لَا يَقُولَ هَذَا الْقَوْلَ. لِأَنَّ عِنْدَ ظُهُورِ الذِّلَّةِ وَالْعَجْزِ، كَيْفَ يَلِيقُ أَنْ يَقُولَ: أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى فَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ صَارَ كَالْمَعْتُوهِ الَّذِي لَا يَدْرِي مَا يَقُولُ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهُ أَفْعَالَهُ وَأَقْوَالَهُ أَتْبَعَهُ بِمَا عَامَلَهُ به وهو قوله تعالى:

Bil ki biz Tâhâ Suresi'nde insanın kendi hakkında göklerin, yerin, dağların, bitkilerin, hayvanların ve insanın yaratıcısı olduğuna inanmasının caiz olamayacağını beyan ettik; zira bunun batıl olduğu zorunlu olarak bilinir. Bundan şüphe eden kimse mecnundur; şayet mecnun olsaydı Allah'ın ona peygamberler ve elçiler göndermesi caiz olmazdı. Bilakis o adam Yaratan'ı, haşri ve neşri inkâr eden bir dehri (materyalist) idi. Şöyle diyordu: ‘Benden başka sizin üzerinizde emir ve nehiy sahibi kimse yoktur; ben sizin rabbinizim yani sizi besleyip büyüten ve size iyilikte bulunanım. Âlemin bir ilahı yoktur ki sizin üzerinizde emri ve nehyi olsun yahut size bir elçi göndersin.’ Kâdı şöyle demiştir: ‘Asa yılana dönüştüğünde rüsvalığı ortaya çıktıktan sonra ona en uygun olan bu sözü söylememesiydi. Zira zillet ve acziyet ortaya çıkmışken: { أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى } “Ben sizin en yüce rabbinizim” demesi nasıl yakışır? Bu ayet, onun o vakitte ne dediğini bilmeyen bir bunak gibi olduğuna delalet etmiştir.’ Bil ki Cenâb-ı Hak onun fiillerini ve sözlerini hikâye ettikten sonra ona nasıl muamele ettiğini bunun peşinden getirmiştir ki o da Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:

[سورة النازعات (٧٩) : آية ٢٥]

[Nâziât Suresi (79): Ayet 25]

فَأَخَذَهُ اللَّهُ نَكالَ الْآخِرَةِ وَالْأُولى (٢٥)

{ فَأَخَذَهُ اللَّهُ نَكالَ الْآخِرَةِ وَالْأُولى } “Bunun üzerine Allah onu dünya ve ahiret azabıyla [ibretlik bir cezayla] yakalayıverdi.”

وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرُوا فِي نَصْبِ نَكَالَ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّهُ مَصْدَرٌ مُؤَكَّدٌ لِأَنَّ معنى أخذه الله، نكل الله به، نَكَالَ الْآخِرَةِ وَالْأُولَى. لِأَنَّ أَخَذَهُ وَنَكَلَهُ مُتَقَارِبَانِ، وَهُوَ كَمَا يُقَالُ: أَدَعُهُ تَرْكًا شَدِيدًا لِأَنَّ أَدَعُهُ وَأَتْرُكُهُ سَوَاءٌ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ [هُودٍ: ١٠٢] ، الثَّانِي: قَالَ الْفَرَّاءُ: يُرِيدُ أَخَذَهُ اللَّهُ أَخْذًا نَكَالًا لِلْآخِرَةِ وَالْأُولَى، وَالنَّكَالُ بِمَعْنَى التَّنْكِيلِ كَالسَّلَامِ بِمَعْنَى التَّسْلِيمِ.

Birinci Mesele: { نَكَالَ } kelimesinin nasbı (üstün okunması) hakkında iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Zeccâc demiştir ki: O, tekit edici bir masdardır; çünkü ‘Allah onu yakaladı’ manası, ‘Allah ona dünya ve ahiretin cezasıyla ibretlik azap verdi’ demektir. Zira ‘yakaladı’ ve ‘ibretlik ceza verdi’ [anlamları] birbirine yakındır; nitekim ‘onu kesin bir terk edişle bırakıyorum’ denilmesi gibidir, çünkü ‘bırakıyorum’ ve ‘terk ediyorum’ aynıdır. Bunun benzeri: { إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ } “Şüphesiz O'nun yakalaması pek acı, pek çetindir” kavlidir. İkincisi: Ferrâ demiştir ki: ‘Allah onu dünya ve ahiret için ibretlik bir ceza olmak üzere yakalayışla yakaladı’ demektir; nekâl, tenkîl (ibret verici şekilde cezalandırmak) manasındadır, tıpkı selâmın teslîm manasında olması gibi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وُجُوهًا أَحَدُهَا: أَنَّ الْآخِرَةَ وَالْأُولَى صِفَةٌ لِكَلِمَتَيْ فِرْعَوْنَ إِحْدَاهُمَا قَوْلُهُ: مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي [الْقَصَصِ: ٣٨] والأخرى قوله: أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى [النازعات: ٢٤] قَالُوا: وَكَانَ بَيْنَهُمَا أَرْبَعُونَ سَنَةً، وَهَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَالشَّعْبِيِّ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَمُقَاتِلٍ، وَرِوَايَةُ عَطَاءٍ وَالْكَلْبِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَالْمَقْصُودُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهُ مَا أَخَذَهُ بِكَلِمَتِهِ الْأُولَى فِي الْحَالِ، بَلْ أَمْهَلَهُ أَرْبَعِينَ سَنَةً، فَلَمَّا ذَكَرَ الثَّانِيَةَ أُخِذَ بِهِمَا، وَهَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّهُ تعالى يمهل ولا يمهل الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ:

İkinci Mesele: Müfessirler bu ayette birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Ahiret ve ûlâ (sonraki ve önceki), Firavun'un iki sözünün sıfatıdır; bunlardan biri: { مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي } “Sizin için kendimden başka bir ilah bilmiyorum” sözü, diğeri ise: { أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى } “Ben sizin en yüce rabbinizim” sözüdür. Dediler ki: Bu ikisi arasında kırk yıl vardı. Bu, Mücâhid, Şa‘bî, Saîd b. Cübeyr ve Mukâtil'in kavli olup Atâ ve Kelbî'nin İbn Abbas'tan rivayetidir. Maksat, O'nun onu ilk sözü sebebiyle hemen o anda yakalamayıp bilakis kırk yıl mühlet verdiğine, ikinci sözü söyleyince her ikisi sebebiyle yakalandığına dikkat çekmektir; bu da Allah Teâlâ'nın mühlet verdiği fakat ihmal etmediğine bir uyarıdır. İkincisi: Hasan ve Katâde'nin kavlidir:

نَكالَ الْآخِرَةِ وَالْأُولى أَيْ عَذَّبَهُ فِي الْآخِرَةِ، وَأَغْرَقَهُ فِي الدُّنْيَا الثَّالِثُ: الْآخِرَةُ هِيَ قَوْلُهُ: أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى وَالْأُولَى هِيَ تَكْذِيبُهُ مُوسَى حِينَ أَرَاهُ الْآيَةَ، قَالَ الْقَفَّالُ: وَهَذَا كَأَنَّهُ هُوَ الْأَظْهَرُ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَأَراهُ الْآيَةَ الْكُبْرى فَكَذَّبَ وَعَصى ثُمَّ أَدْبَرَ يَسْعى فَحَشَرَ فَنادى فَقالَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى [النازعات: ٢٠، ٢٤] فَذَكَرَ الْمَعْصِيَتَيْنِ، ثُمَّ قَالَ: فَأَخَذَهُ اللَّهُ نَكالَ الْآخِرَةِ وَالْأُولى فَظَهَرَ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ عَاتَبَهُ عَلَى هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ.

{ نَكالَ الْآخِرَةِ وَالْأُولى }, yani onu ahirette azaplandırdı, dünyada ise suda boğdu. Üçüncüsü: Sonuncusu (ahiret) onun: { أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى } “Ben sizin en yüce rabbinizim” sözü, birincisi (ûlâ) ise Musa kendisine mucizeyi gösterdiğinde onu yalanlamasıdır. Kaffâl şöyle demiştir: Sanki en zahir olanı budur; zira Cenâb-ı Hak: { فَأَراهُ الْآيَةَ الْكُبْرى (٢٠) فَكَذَّبَ وَعَصى (٢١) ثُمَّ أَدْبَرَ يَسْعى (٢٢) فَحَشَرَ فَنادى (٢٣) فَقالَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى } buyurarak bu iki isyanı zikretmiş, sonra da: { فَأَخَذَهُ اللَّهُ نَكالَ الْآخِرَةِ وَالْأُولى } buyurmuştur; böylece muradın onu bu iki işten dolayı muaheze ettiği açığa çıkmıştır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ اللَّيْثُ: (النكال) اسم لمن جعل نكالا لعيره، وَهُوَ الَّذِي إِذَا رَآهُ أَوْ بَلَغَهُ خَافَ أَنْ يَعْمَلَ عَمَلَهُ، وَأَصْلُ الْكَلِمَةِ مِنَ الِامْتِنَاعِ، وَمِنْهُ النُّكُولُ عَنِ الْيَمِينِ، وَقِيلَ لِلْقَيْدِ نِكْلٌ لِأَنَّهُ يَمْنَعُ، فَالنَّكَالُ مِنَ الْعُقُوبَةِ هُوَ أَعْظَمُ حَتَّى يَمْتَنِعَ مَنْ سَمِعَ بِهِ عَنِ ارْتِكَابِ مِثْلِ ذَلِكَ الذَّنْبِ الَّذِي وَقَعَ التَّنْكِيلُ بِهِ، وَهُوَ فِي الْعُرْفِ يَقَعُ عَلَى مَا يَفْتَضِحُ بِهِ صَاحِبُهُ وَيَعْتَبِرُ بِهِ غَيْرُهُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَتَمَ هَذِهِ الْقِصَّةِ بِقَوْلِهِ تعالى:

Üçüncü Mesele: Leys şöyle demiştir: «Nekâl (نَكَال), başkasına ibret kılınan kimse için kullanılan bir isimdir; o, kendisini görenin veya durumu kendisine ulaşanın onun yaptığı ameli yapmaktan korktuğu kimsedir.» Kelimenin aslı imtina (menetme, kaçınma) kökünden gelir; yeminden kaçınmaya nukûl denilmesi de bundandır. Prangaya da menettiği için nikl (نِكْل) denilmiştir. Cezadan nekâl ise, onu işiten kimsenin kendisiyle ibretlik ceza verilen o günahın benzerini işlemekten kaçınması için en büyük olan cezadır. Bu kelime örfte, sahibinin rezil rüsva olduğu ve başkasının da ibret aldığı durumlar için kullanılır. Doğrusunu Allah bilir. Sonra Allah Teâlâ bu kıssayı şu kavliyle bitirmiştir:

[سورة النازعات (٧٩) : آية ٢٦]

[Nâziât Suresi (79): Ayet 26]

إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِمَنْ يَخْشى (٢٦)

{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِمَنْ يَخْشى } “Şüphesiz bunda [Allah'tan] korkup çekinen kimse için kesin bir ibret vardır.”

وَالْمَعْنَى أَنَّ فِيمَا اقْتَصَصْنَاهُ مِنْ أَمْرِ مُوسَى وَفِرْعَوْنَ، وَمَا أَحَلَّهُ اللَّهُ بِفِرْعَوْنَ مِنَ الْخِزْيِ، وَرَزَقَ مُوسَى مِنَ الْعُلُوِّ وَالنَّصْرِ عِبْرَةً لِمَنْ يَخْشَى وَذَلِكَ أَنْ يَدَعَ التَّمَرُّدَ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَالتَّكْذِيبَ لِأَنْبِيَائِهِ خَوْفًا مِنْ أَنْ يَنْزِلَ بِهِ مَا نَزَلَ بِفِرْعَوْنَ، وَعِلْمًا بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَنْصُرُ أَنْبِيَاءَهُ وَرُسُلَهُ، فَاعْتَبِرُوا مَعَاشِرَ الْمُكَذِّبِينَ لِمُحَمَّدٍ بِمَا ذَكَرْنَاهُ، أَيِ اعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِنْ شَارَكْتُمُوهُمْ فِي الْمَعْنَى الْجَالِبِ لِلْعِقَابِ، شَارَكْتُمُوهُمْ فِي حُلُولِ العقاب بكم.

Mana şudur: Musa ve Firavun kıssasından anlattıklarımızda, Allah'ın Firavun'un başına indirdiği rüsvaylıkta ve Musa'ya ihsan ettiği üstünlük ve zaferde, Firavun'un başına gelenin kendi başına da gelmesinden korkarak ve Allah Teâlâ'nın peygamberlerine ve elçilerine yardım edeceğini bilerek Allah Teâlâ'ya başkaldırmayı ve O'nun peygamberlerini yalanlamayı terk etmesi için [Allah'tan] korkan kimseye kesin bir ibret vardır. Ey Muhammed'i yalanlayanlar topluluğu, bahsettiğimiz şeylerden ibret alın! Yani bilin ki, cezayı celbeden manada onlarla ortak olursanız, cezanın başınıza inmesinde de onlarla ortak olursunuz.

[سورة النازعات (٧٩) : الآيات ٢٧ الى ٢٨]

[Nâziât Suresi (79): Ayetler 27-28]

أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ بَناها (٢٧) رَفَعَ سَمْكَها فَسَوَّاها (٢٨)

{ أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ بَناها } “Yaratılışça siz mi daha çetinsiniz yoksa [Allah'ın] bina ettiği gök mü?” { رَفَعَ سَمْكَها فَسَوَّاها } “Onun boyunu/tavanını yükseltti de onu kusursuz bir düzene koydu.”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ بَناها] ثُمَّ اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا خَتَمَ هَذِهِ الْقِصَّةَ رَجَعَ إِلَى مُخَاطَبَةِ مُنْكِرِي الْبَعْثِ، فَقَالَ: أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

[Allah Teâlâ'nın: { أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ بَناها } “Yaratılışça siz mi daha çetinsiniz yoksa [Allah'ın] bina ettiği gök mü?” kavli hakkında] Sonra bil ki, Cenâb-ı Hak bu kıssayı bitirince yeniden öldükten sonra dirilmeyi inkâr edenlere hitap etmeye dönerek: { أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ } buyurdu. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْمَقْصُودِ مِنْ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ اسْتِدْلَالٌ عَلَى مُنْكِرِي الْبَعْثِ فَقَالَ:

Birinci Mesele: Bu delil getirmedeki maksat hakkında iki vecih vardır: Birincisi: Bu, dirilişi inkâr edenlere karşı bir delil getirmedir; nitekim şöyle buyurmuştur:

أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ فَنَبَّهَهُمْ عَلَى أَمْرٍ يُعْلَمُ بِالْمُشَاهَدَةِ. وَذَلِكَ لِأَنَّ خِلْقَةَ الْإِنْسَانِ عَلَى صِغَرِهِ وَضَعْفِهِ، إِذَا

{ أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ } “Yaratılışça siz mi daha çetinsiniz yoksa gök mü?” Böylece onları müşahede ile bilinen bir hususa dikkat çekmiştir. Zira insanın küçüklüğü ve zayıflığı ile birlikte yaratılışı,

أُضِيفَ إِلَى خَلْقِ السَّمَاءِ عَلَى عِظَمِهَا وَعِظَمِ أَحْوَالِهَا يَسِيرٌ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ خَلْقَ السَّمَاءِ أَعْظَمُ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَخَلْقُهُمْ عَلَى وَجْهِ الْإِعَادَةِ أَوْلَى أَنْ يَكُونَ مَقْدُورًا لِلَّهِ تَعَالَى فَكَيْفَ يُنْكِرُونَ ذَلِكَ؟ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى / أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ [يس: ٨١] وَقَوْلُهُ: لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ [غَافِرٍ: ٥٧] وَالْمَعْنَى أَخَلْقُكُمْ بَعْدَ الْمَوْتِ أَشَدُّ أَمْ خَلْقُ السَّمَاءِ أَيْ عِنْدَكُمْ، وَفِي تَقْدِيرِكُمْ، فَإِنَّ كِلَا الْأَمْرَيْنِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى قُدْرَةِ اللَّهِ وَاحِدٌ وَالثَّانِي: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ بَيَانُ كَوْنِهِمْ مَخْلُوقِينَ، وَهَذَا الْقَوْلُ ضَعِيفٌ لِوَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ مَنْ أَنْكَرَ كَوْنَ الإنسان مخلوقا فبأن ينكر [هـ] في السماء كان أولى أَنَّ أَوَّلَ السُّورَةِ كَانَ فِي بَيَانِ مَسْأَلَةِ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ، فَحَمْلُ هَذَا الْكَلَامِ عَلَيْهِ أَوْلَى.

büyüklüğü ve hallerinin azameti ile birlikte göğün yaratılışına nispet edildiğinde pek basittir. Cenâb-ı Hak göğün yaratılışının daha büyük olduğunu beyan etmiştir; durum böyle olunca onların yeniden yaratılmaları Allah Teâlâ'nın kudreti dahilinde olmaya daha layıktır, öyleyse bunu nasıl inkâr ediyorlar? Bunun bir benzeri Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlidir: { أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ } “Gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya kādir değil midir?” ve: { لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ } “Göklerin ve yerin yaratılışı, insanların yaratılışından elbette daha büyüktür” kavlidir. Mana şudur: Sizin ölümden sonra yaratılmanız mı daha çetindir, yoksa göğün yaratılışı mı? Yani sizin katınızda ve sizin takdirinizde; zira her iki durum da Allah'ın kudretine nispetle birdir. İkincisi: Bu delil getirmeden maksat onların yaratılmış olduklarını beyan etmektir; fakat bu görüş iki vecihten dolayı zayıftır: Birincisi: İnsanın yaratılmış olduğunu inkâr eden kimsenin gök hususunda bunu inkâr etmesi daha evladır; [ikincisi ise] surenin başının haşr ve neşr meselesinin beyanı hakkında olmasıdır, dolayısıyla bu sözü ona hamletmek daha evladır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: هَذَا الْكَلَامُ تَمَّ عِنْدَ قَوْلِهِ: أَمِ السَّماءُ.

İkinci Mesele: Kisâî, Ferrâ ve Zeccâc şöyle demişlerdir: Bu kelam O'nun: { أَمِ السَّماءُ } kavlinde tamamlanmıştır.

ثُمَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: بَناها ابْتِدَاءُ كَلَامٍ آخَرَ، وَعِنْدَ أَبِي حَاتِمٍ الْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ: بَناها قَالَ: لِأَنَّهُ مِنْ صِلَةِ السَّمَاءِ، وَالتَّقْدِيرُ: أَمِ السَّمَاءُ الَّتِي بَنَاهَا، فَحَذَفَ الَّتِي، وَمِثْلُ هَذَا الْحَذْفِ جَائِزٌ، قَالَ الْقَفَّالُ: يُقَالُ: الرَّجُلُ جَاءَكَ عَاقِلٌ، أَيِ الرَّجُلُ الَّذِي جَاءَكَ عَاقِلٌ إِذَا ثَبَتَ أَنَّ هَذَا جَائِزٌ فِي اللُّغَةِ فَنَقُولُ: الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: بَناها صِلَةٌ لِمَا قَبْلَهُ أَنَّهُ لَوْ لَمْ يَكُنْ صِلَةً لَكَانَ صِفَةً، فَقَوْلُهُ: بَناها صِفَةٌ، ثُمَّ قَوْلُهُ: رَفَعَ سَمْكَها صِفَةٌ، فَقَدْ تَوَالَتْ صِفَتَانِ لَا تَعَلُّقَ لِإِحْدَاهُمَا بِالْأُخْرَى، فَكَانَ يَجِبُ إِدْخَالُ الْعَاطِفِ فِيمَا بَيْنَهُمَا، كما في قوله: وَأَغْطَشَ لَيْلَها [النازعات: ٢٩] فَلَمَّا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّ قَوْلَهُ: بَناها صِلَةٌ لِلسَّمَاءِ، ثُمَّ قَالَ: رَفَعَ سَمْكَها ابْتِدَاءٌ بِذِكْرِ صِفَتِهِ، وَلِلْفَرَّاءِ أَنْ يَحْتَجَّ عَلَى قَوْلِهِ بِأَنَّهُ لَوْ كَانَ قَوْلُهُ: بَناها صِلَةً لِلسَّمَاءِ لَكَانَ التَّقْدِيرُ: أَمِ السَّمَاءُ [الَّتِي] بَنَاهَا، وَهَذَا يَقْتَضِي وُجُودَ سَمَاءٍ مَا بَنَاهَا اللَّهُ، وَذَلِكَ بَاطِلٌ.

Sonra Allah Teâlâ'nın: { بَناها } kavli başka bir kelamın başlangıcıdır. Ebû Hâtim'e göre ise vakıf O'nun: { بَناها } kavli üzerinedir. O şöyle demiştir: ‘Çünkü bu, es-semâ kelimesinin sılasıdır. Takdiri: ‘Yoksa O'nun bina ettiği gök mü?’ şeklindedir; ‘elletî’ (التي) edatı hazfedilmiştir ve böyle bir hazif caizdir.’ Kaffâl şöyle demiştir: ‘[Arapçada] er-raculü câeke âkılun denir, yani sana gelen adam akıllıdır demektir.’ Bu durumun dilde caiz olduğu sabit olunca deriz ki: O'nun: { بَناها } kavlinin kendisinden öncesinin sılası olduğuna delil şudur: Şayet sıla olmasaydı sıfat olurdu; bu takdirde O'nun { بَناها } kavli sıfat, sonra da: { رَفَعَ سَمْكَها } kavli sıfat olurdu ve birinin diğeriyle irtibatı olmayan iki sıfat peş peşe gelmiş olurdu. Bu durumda tıpkı: { وَأَغْطَشَ لَيْلَها } kavlinde olduğu gibi aralarına atıf harfi sokulması gerekirdi. Durum böyle olmayınca anladık ki O'nun { بَناها } kavli es-semâ kelimesinin sılasıdır; sonra gelen: { رَفَعَ سَمْكَها } kavli ise onun sıfatının zikrine bir başlangıçtır. Ferrâ'nın kendi görüşüne şöyle delil getirmesi mümkündür: Şayet O'nun { بَناها } kavli es-semâ kelimesinin sılası olsaydı takdiri: ‘Yoksa O'nun bina ettiği o gök mü?’ şeklinde olurdu; bu da Allah'ın bina etmediği bir göğün varlığını gerektirirdi ki bu batıldır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي بَنَى السَّمَاءَ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّ السَّمَاءَ جِسْمٌ، وَكُلُّ جِسْمٍ مُحْدَثٌ، لِأَنَّ الْجِسْمَ لَوْ كَانَ أَزَلِيًّا لَكَانَ فِي الْأَزَلِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُتَحَرِّكًا أَوْ سَاكِنًا، وَالْقِسْمَانِ بَاطِلَانِ، فَالْقَوْلُ بِكَوْنِ الْجِسْمِ أَزَلِيًّا بَاطِلٌ. أَمَّا الْحَصْرُ فَلِأَنَّهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُسْتَقِرًّا حَيْثُ هُوَ فَيَكُونَ سَاكِنًا، أَوْ لَا يَكُونَ مُسْتَقِرًّا حَيْثُ هُوَ فَيَكُونَ مُتَحَرِّكًا، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهُ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ مُتَحَرِّكًا، لِأَنَّ مَاهِيَّةَ الْحَرَكَةِ تَقْتَضِي الْمَسْبُوقِيَّةَ بِالْغَيْرِ، وَمَاهِيَّةَ الْأَزَلِ تُنَافِي الْمَسْبُوقِيَّةَ بِالْغَيْرِ وَالْجَمْعُ بَيْنَهُمَا مُحَالٌ، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهُ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ سَاكِنًا، لِأَنَّ السُّكُونَ وَصْفٌ ثُبُوتِيٌّ وَهُوَ مُمْكِنُ الزَّوَالِ، وَكُلُّ مُمْكِنِ الزَّوَالِ مُفْتَقِرٌ إِلَى الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ، وَكُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ مُحْدَثٌ، فَكُلُّ سُكُونٍ مُحْدَثٌ فَيَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ أَزَلِيًّا، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ السُّكُونَ وَصْفٌ ثُبُوتِيٌّ، لِأَنَّهُ يَتَبَدَّلُ كَوْنُ الْجِسْمِ مُتَحَرِّكًا بِكَوْنِهِ سَاكِنًا مَعَ بَقَاءِ ذَاتِهِ، فَأَحَدُهُمَا لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ أَمْرًا ثُبُوتِيًّا، فَإِنْ كَانَ الثُّبُوتِيُّ هُوَ السُّكُونَ فَقَدْ حَصَلَ الْمَقْصُودُ، وَإِنْ كَانَ الثُّبُوتِيُّ هُوَ الْحَرَكَةَ وَجَبَ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ السُّكُونُ ثُبُوتِيًّا، لِأَنَّ الْحَرَكَةَ عِبَارَةٌ عَنِ الْحُصُولِ فِي الْمَكَانِ بَعْدَ أَنْ كَانَ فِي غَيْرِهِ، وَالسُّكُونُ عِبَارَةٌ عَنِ الْحُصُولِ فِي الْمَكَانِ بَعْدَ أَنْ كَانَ فِيهِ بِعَيْنِهِ، فَالتَّفَاوُتُ بَيْنَ الْحَرَكَةِ وَالسُّكُونِ لَيْسَ فِي/ الْمَاهِيَّةِ، بَلْ فِي الْمَسْبُوقِيَّةِ بِالْغَيْرِ وَعَدَمِ الْمَسْبُوقِيَّةِ بِالْغَيْرِ، وَذَلِكَ وَصْفٌ عَارِضِيٌّ خَارِجِيٌّ عَنِ الْمَاهِيَّةِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ تِلْكَ الْمَاهِيَّةَ أَمْرٌ وُجُودِيٌّ فِي إِحْدَى الصُّورَتَيْنِ وَجَبَ أَنْ تَكُونَ كذلك في سورة أُخْرَى، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ سُكُونَ السَّمَاءِ جَائِزُ الزَّوَالِ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ وَاجِبًا لِذَاتِهِ لَامْتَنَعَ زَوَالُهُ، فَكَانَ يَجِبُ أَنْ لَا تَتَحَرَّكَ السَّمَاءُ لَكِنَّا نَرَاهَا الْآنَ مُتَحَرِّكَةً، فَعَلِمْنَا أَنَّهَا لَوْ كانت ساكنة في الأزل،

Üçüncü Mesele: Göğü bina edenin Allah Teâlâ olduğuna delalet eden vecihler [şunlardır]: Birincisi: Gökyüzü bir cisimdir ve her cisim hâdistir (sonradan olmadır). Çünkü cisim şayet ezelî olsaydı, ezelde ya hareketli ya da sâkin (hareketsiz) olması gerekirdi. Her iki kısım da bâtıldır; dolayısıyla cismin ezelî olduğunu söylemek bâtıldır. [Bu iki şıkka yapılan] hasra (sınırlamaya) gelince; zira [cisim] ya bulunduğu yerde sabit kalır ki bu durumda sâkin olur, ya da bulunduğu yerde sabit kalmaz ki bu durumda hareketli olur. Onun hareketli olmasının imkânsız olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü hareketin mahiyeti başkasıyla öncelenmiş olmayı gerektirir; ezelin mahiyeti ise başkasıyla öncelenmiş olmayı nefyeder (çelişir). Bu ikisini bir arada toplamak ise muhaldir (imkânsızdır). Onun sâkin olmasının imkânsız olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü sükûn sübûtî (varlıksal) bir vasıftır ve zevali (yok olması) mümkündür. Zevali mümkün olan her şey ise muhtar bir fâile muhtaçtır. Bu durumda olan her şey ise hâdistir. Dolayısıyla her sükûn hâdistir; bu sebeple onun ezelî olması imkânsızdır. Sükûnun sübûtî bir vasıf olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü cismin zatı baki kalmakla birlikte hareketli olma hali sâkin olma haline dönüşmektedir. O halde bu ikisinden birinin mutlaka sübûtî bir vasıf olması gerekir. Şayet sübûtî olan sükûn ise maksat hasıl olmuştur. Şayet sübûtî olan hareket ise sükûnun da sübûtî olması vacip (zorunlu) olur. Çünkü hareket, başka bir yerde bulunduktan sonra [yeni] bir mekânda meydana gelmekten ibarettir. Sükûn ise, bizzat aynı yerde bulunduktan sonra yine o mekânda meydana gelmekten ibarettir. Dolayısıyla hareket ile sükûn arasındaki fark mahiyette değil, başkasıyla öncelenmiş olma veya başkasıyla öncelenmiş olmama durumundadır. Bu ise mahiyetin dışındaki ârızî bir vasıftır. Durum böyle olunca, bu mahiyetin iki suretten birinde varlıksal (vücûdî) bir durum olduğu sabit olursa, diğer surette de böyle olması zorunlu olur. Göğün sükûnunun zevalinin caiz olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü şayet o zatı gereği vacip olsaydı zevali imkânsız olurdu; böylece göğün hareket etmemesi gerekirdi. Oysa biz onu şu anda hareket halinde görüyoruz. Bundan dolayı bildik ki şayet o ezelde sâkin olmuş olsaydı,

لَكَانَ ذَلِكَ السُّكُونُ جَائِزَ الزَّوَالِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ ذَلِكَ السُّكُونَ لَمَّا كَانَ مُمْكِنًا لِذَاتِهِ، افْتَقَرَ إِلَى الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ مُمْكِنًا لِذَاتِهِ، فَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُؤَثِّرٍ، وَذَلِكَ الْمُؤَثِّرُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُوجِبًا، لِأَنَّ ذَلِكَ الْمُوجِبَ إِنْ كَانَ وَاجِبًا، وَكَانَ غَنِيًّا فِي إِيجَابِهِ لِذَلِكَ الْمَعْلُولِ عَنْ شَرْطٍ لَزِمَ مِنْ دَوَامِهِ دَوَامُ ذَلِكَ الْأَثَرِ، فَكَانَ يَجِبُ أَنْ لَا يَزُولَ لِلسُّكُونِ وَإِنْ كَانَ وَاجِبًا وَمُفْتَقِرًا فِي إِيجَابِهِ لِذَلِكَ الْمَعْلُولِ إِلَى شَرْطٍ وَاجِبٍ لِذَاتِهِ، لَزِمَ مِنْ دَوَامِ الْعِلَّةِ وَدَوَامِ الشَّرْطِ دَوَامُ الْمَعْلُولِ، أَمَّا إِنْ كَانَ الْمُوجِبُ غَيْرَ وَاجِبٍ لِذَاتِهِ، أَوْ كَانَ شَرْطُ إِيجَابِهِ غَيْرَ وَاجِبٍ لِذَاتِهِ كَانَ الْكَلَامُ فِيهِ كَالْكَلَامِ فِي الْأَوَّلِ، فَيَلْزَمُ التَّسَلْسُلُ، وَهُوَ مُحَالٌ أَوِ الِانْتِهَاءُ إِلَى مُوجِبٍ وَاجِبٍ لِذَاتِهِ، وَإِلَى شَرْطٍ وَاجِبٍ لِذَاتِهِ، وَحِينَئِذٍ يَعُودُ الْإِلْزَامُ الْأَوَّلُ، فَثَبَتَ أَنَّ ذَلِكَ الْمُؤَثِّرَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ فَاعِلًا مُخْتَارًا، فَإِذًا كَلُّ سُكُونٍ، فَهُوَ فِعْلُ فَاعِلٍ مُخْتَارٍ، وَكُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ مُحْدَثٌ، لِأَنَّ الْمُخْتَارَ إِنَّمَا يَفْعَلُ بِوَاسِطَةِ الْقَصْدِ، وَالْقَصْدُ إِلَى تَكْوِينِ الْكَائِنِ، وَتَحْصِيلِ الْحَاصِلِ مُحَالٌ، فَثَبَتَ أَنَّ كُلَّ سُكُونٍ فَهُوَ مُحْدَثٌ، فَثَبَتَ أَنَّهُ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ الْجِسْمُ فِي الْأَزَلِ لَا مُتَحَرِّكًا وَلَا سَاكِنًا، فَهُوَ إِذًا غَيْرُ مَوْجُودٍ فِي الْأَزَلِ، فَهُوَ مُحْدَثٌ، وَإِذَا كَانَ مُحْدَثًا افْتَقَرَ فِي ذَاتِهِ، وَفِي تَرْكِيبِ أَجْزَائِهِ إِلَى مُوجِدٍ، وَذَلِكَ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، فَثَبَتَ بِالْعَقْلِ أَنَّ بَانِيَ السَّمَاءِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى.

bu sükûnun zevali caiz olurdu. Bu sükûnun zatı gereği mümkün olduğu için muhtar bir fâile muhtaç olduğunu şundan dolayı söyledik: Çünkü o zatı gereği mümkün olunca onun için bir müessir (etkileyici) mutlaka lazımdır. O müessirin bir موجب (zorunlu kılıcı illet) olması ise caiz değildir; zira o موجب şayet vacip olursa ve o eseri (malûlü) gerektirmede bir şarttan müstağni olursa, onun devamından o eserin de devamı gerekir; böylece sükûnun zail olmaması icap ederdi. Şayet vacip olup o eseri gerektirmede zatı gereği vacip olan bir şarta muhtaç olsaydı, illetin devamı ve şartın devamından malûlün de devamı gerekirdi. Şayet o موجب zatı gereği vacip değilse yahut icap etmesinin şartı zatı gereği vacip değilse, onun hakkındaki söz birincisindeki söz gibi olur; böylece ya teselsül gerekir ki bu imkânsızdır, yahut zatı gereği vacip olan bir موجب'e ve zatı gereği vacip olan bir şarta varıp dayanması gerekir ki bu takdirde birinci bağlayıcı durum geri döner. Böylece sabit oldu ki o müessirin mutlaka muhtar bir fâil olması gerekir. Dolayısıyla her sükûn muhtar bir fâilin fiilidir. Böyle olan her şey ise hâdistir; çünkü muhtar fâil ancak kast vasıtasıyla iş yapar; meydana gelmiş olanı var etmeye ve zaten hasıl olanı elde etmeye yönelmek ise imkânsızdır. Böylece her sükûnun hâdis olduğu sabit oldu. Yine cismin ezelde ne hareketli ne de sâkin olmasının imkânsız olduğu sabit oldu; öyleyse o ezelde mevcut değildir, dolayısıyla hâdistir. Hâdis olunca zatında ve cüzlerinin terkibinde bir var ediciye muhtaç olur; o da Allah Teâlâ'dır. Böylece aklen sabit oldu ki göğü bina eden Allah Teâlâ'dır.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: كُلُّ مَا سِوَى الْوَاجِبِ فَهُوَ مُمْكِنٌ وَكُلُّ مُمْكِنٍ مُحْدَثٌ وَكُلُّ مُحْدَثٍ فَلَهُ صَانِعٌ، إِنَّمَا قُلْنَا: كُلُّ مَا سِوَى الْوَاجِبِ مُمْكِنٌ، لِأَنَّا لَوْ فَرَضْنَا مَوْجُودَيْنِ وَاجِبَيْنِ لِذَاتَيْهِمَا لَاشْتَرَكَا فِي الْوُجُودِ وَلَتَبَايَنَا بِالتَّعْيِينِ، فَيَكُونُ كُلٌّ مِنْهُمَا مُرَكَّبًا مِمَّا بِهِ الْمُشَارَكَةُ، وَمِمَّا بِهِ الْمُمَايَزَةُ، وَكُلُّ مُرَكَّبٍ مُفْتَقِرٌ إِلَى جُزْئِهِ وَجُزْؤُهُ غَيْرُهُ فَكُلُّ مُرَكَّبٍ فَهُوَ مُفْتَقِرٌ إِلَى غَيْرِهِ، وَكُلُّ مُفْتَقِرٍ إِلَى غَيْرِهِ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْوَاجِبَيْنِ بِالذَّاتِ مُمْكِنٌ بِالذَّاتِ هَذَا خَلْفٌ، ثُمَّ يَنْقُلُ الْكَلَامَ إِلَى ذَيْنِكَ الجز أين، فَإِنْ كَانَا وَاجِبَيْنِ، كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ مُرَكَّبًا وَيَلْزَمُ التَّسَلْسُلُ، وَإِنْ لَمْ يَكُونَا وَاجِبَيْنِ كَانَ الْمُفْتَقِرُ إِلَيْهِمَا أَوْلَى بِعَدَمِ الْوُجُودِ فَثَبَتَ أَنَّ مَا عَدَا الْوَاجِبَ مُمْكِنٌ وَكُلُّ مُمْكِنٍ فَلَهُ مُؤَثِّرٌ وَكُلُّ مَا افْتَقَرَ إِلَى الْمُؤَثِّرِ مُحْدَثٌ، لِأَنَّ الِافْتِقَارَ إِلَى الْمُؤَثِّرِ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَتَحَقَّقَ حَالَ الْبَقَاءِ لِاسْتِحَالَةِ إِيجَادِ الْمُوجِدِ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ إِمَّا حَالَ الْحُدُوثِ أَوْ حَالَ الْعَدَمِ، وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَالْحُدُوثُ لَازِمٌ فَثَبَتَ أَنَّ مَا سِوَى الْوَاجِبِ مُحْدَثٌ وَكُلُّ مُحْدَثٍ فَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُحْدِثٍ، فَلَا بُدَّ لِلسَّمَاءِ مِنْ بَانٍ.

İkinci Delil: Vâcib'in dışındaki her şey mümkündür, her mümkün hâdistir ve her hâdisin bir yapıcısı vardır. Vâcib'in dışındaki her şey mümkündür dememizin sebebi şudur: Zira zatları gereği iki vacip varlık farz etseydik, varlıkta ortak olurlar ve belirlenim (tayin) ile birbirinden ayrılırlardı. Böylece her biri, ortak oldukları şey ile ayrıştıkları şeyden mürekkep (bileşik) olurdu. Her mürekkep ise kendi cüzüne muhtaçtır ve cüzü ise kendisinin gayrıdır. Dolayısıyla her mürekkep kendi gayrına muhtaçtır; kendi gayrına muhtaç olan her şey ise zatı gereği mümkündür. Böylece bizzat vacip olan ikisinden her biri bizzat mümkün olmuş olur ki bu bir çelişkidir (tenakuzdur). Sonra söz o iki cüze intikal eder; şayet onlar vacip iseler, o cüzlerin her biri mürekkep olur ve teselsül gerekir; şayet vacip değillerse, onlara muhtaç olanın yokluğa mahkûm olması daha evladır. Böylece Vâcib'in dışındakilerin mümkün olduğu sabit oldu; her mümkünün bir müessiri vardır ve müessire muhtaç olan her şey hâdistir; çünkü müessire olan ihtiyaç bekā halinde gerçekleşemez, zira mevcut olanı var etmek imkânsızdır. Dolayısıyla bunun ya hudûs halinde ya da adem (yokluk) halinde olması kaçınılmazdır. Her iki takdirde de hudûs zorunludur. Böylece Vâcib'in dışındaki her şeyin hâdis olduğu sabit oldu; her hâdisin ise mutlaka bir muhdisi (var edicisi) olması gerekir; binaenaleyh göğün de bir bina edicisi mutlaka lazımdır.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: صَرِيحُ الْعَقْلِ يَشْهَدُ بِأَنَّ جِرْمَ السَّمَاءِ لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ أَكْبَرَ مِمَّا هُوَ الْآنَ بِمِقْدَارِ خَرْدَلَةٍ، وَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ أَصْغَرَ بِمِقْدَارِ خَرْدَلَةٍ، فَاخْتِصَاصُ هَذَا الْمِقْدَارِ بِالْوُقُوعِ دُونَ/ الْأَزْيَدِ وَالْأَنْقَصِ، لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ بِمُخَصِّصٍ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا بُدَّ لِلسَّمَاءِ مِنْ بَانٍ: فَإِنْ قِيلَ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ شَيْئًا وَأَعْطَاهُ قُدْرَةً يَتَمَكَّنُ ذَلِكَ الْمَخْلُوقُ بِتِلْكَ الْقُدْرَةِ مِنْ خَلْقِ الْأَجْسَامِ فَيَكُونُ خَالِقُ السَّمَاءِ وَبَانِيهَا هُوَ ذَلِكَ الشَّيْءَ؟ الْجَوَابُ: مِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ قَالَ: الْمَعْلُومُ بِالْعَقْلِ أَنَّهُ لَا بُدَّ لِلسَّمَاءِ مِنْ مُحْدِثٍ وَأَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الِانْتِهَاءِ آخِرِ الْأَمْرِ إِلَى قَدِيمٍ وَالْإِلَهُ قَدِيمٌ وَاجِبُ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ وَاحِدٌ وَهُوَ اللَّهُ ﷾، فَأَمَّا نَفْيُ الْوَاسِطَةِ فَإِنَّمَا يُعْلَمُ بِالسَّمْعِ فَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: بَناها يَدُلُّ عَلَى أَنَّ بَانِيَ السَّمَاءِ هُوَ اللَّهُ لَا غَيْرُهُ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ بَلِ الْعَقْلُ يَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِهِ لِأَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ أَنَّ كُلَّ مَا عَدَاهُ مُحْدَثٌ ثَبَتَ أَنَّهُ قَادِرٌ لَا مُوجَبٌ، وَالَّذِي كَانَ مَقْدُورًا لَهُ إِنَّمَا صَحَّ كَوْنُهُ مَقْدُورًا لَهُ بِكَوْنِهِ مُمْكِنًا، فَإِنَّكَ لَوْ رَفَعْتَ الْإِمْكَانَ بَقِيَ الْوُجُوبُ أَوِ الِامْتِنَاعُ وَهُمَا يُحِيلَانِ الْمَقْدُورِيَّةَ، وَإِذَا كَانَ مَا لِأَجْلِهِ صَحَّ فِي الْبَعْضِ أَنْ يَكُونَ مَقْدُورًا لِلَّهِ وَهُوَ الْإِمْكَانُ وَالْإِمْكَانُ عَامٌّ فِي الْمُمْكِنَاتِ وَجَبَ أَنْ يَحْصُلَ فِي كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ صِحَّةُ أَنْ تَكُونَ مَقْدُورَةً لِلَّهِ تَعَالَى، وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ وَنِسْبَةُ قُدْرَتِهِ إِلَى الْكُلِّ عَلَى السَّوِيَّةِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَلَى الْكُلِّ، وإذا ثبت

Üçüncü Delil: Sarih akıl şehadet eder ki, gök cisminin şu anki halinden bir hardal tanesi kadar daha büyük olması imkânsız değildir; bir hardal tanesi kadar daha küçük olması da imkânsız değildir. Dolayısıyla bu miktarın fazlası ve eksiği değil de özellikle gerçekleşmesi mutlaka bir tahsis edici (muhassıs) iledir; böylece gök için mutlaka bir bina edicinin bulunduğu sabit oldu. Şayet: ‘Allah Teâlâ'nın bir şey yaratıp ona bir kudret vermesi, o mahlukun da o kudretle cisimleri yaratmaya güç yetirmesi ve böylece göğün yaratıcısının ve bina edicisinin o şey olması neden caiz olmasın?’ denilirse; Cevap: Âlimlerden bir kısmı şöyle demiştir: Akılla bilinen şudur ki göğün mutlaka bir muhdisi (var edicisi) olmalıdır ve işin sonunda kadîm bir varlığa varıp dayanması kaçınılmazdır; İlah ise kadîmdir, zatı gereği vâcibü'l-vücûddur, tektir ve O da Allah (azze ve celle)'dir. Aracının nefyedilmesi ise ancak nakil (sem') ile bilinir. Dolayısıyla O'nun bu ayetteki: { بَناها } kavli, göğü bina edenin başkası değil bizzat Allah olduğuna delalet eder. Onlardan bir kısmı da şöyle demiştir: Bilakis akıl da bunun batıl olduğuna delalet eder; çünkü O'nun dışındaki her şeyin hâdis olduğu sabit olunca, O'nun mûceb (zorunlu kılıcı) değil kādir olduğu sabit olmuştur. O'nun kudreti dahilinde olan şeyin O'na makdur olması ise ancak onun mümkün olmasıyla sahih olmuştur. Zira imkânı ortadan kaldırsan geriye vücub (zorunluluk) veya imtina (imkânsızlık) kalır ki bu ikisi de makdur olmayı imkânsız kılar. Bir şeyin Allah'a makdur olmasını sahih kılan gerekçe imkân olunca ve imkân da bütün mümkünlerde genel olunca, bütün mümkünlerin Allah Teâlâ'ya makdur olmasının sahihliği vacip olur. Bu sabit olunca ve O'nun kudretinin bütününe nispeti eşit olunca, O'nun bütününe kādir olması vacip olur. Bu sabit olunca da

أَنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى الْمُمْكِنَاتِ فَلَوْ قَدَّرْنَا قَادِرًا آخَرَ قَدَرَ عَلَى بَعْضِ الْمُمْكِنَاتِ، لَزِمَ وُقُوعُ مَقْدُورٍ وَاحِدٍ بَيْنَ قَادِرَيْنِ مِنْ جِهَةٍ وَاحِدَةٍ، وَذَلِكَ مُحَالٌ، لِأَنَّهُ إِمَّا أَنْ يَقَعَ بِأَحَدِهِمَا دُونَ الْآخَرِ وَهُوَ مُحَالٌ، لِأَنَّهُمَا لَمَّا كَانَا مُسْتَقِلَّيْنِ بِالِاقْتِضَاءِ فَلَيْسَ وُقُوعُهُ بِهَذَا أَوْلَى مِنْ وُقُوعِهِ بِذَاكَ أَوْ بِهِمَا مَعًا، وَهُوَ أَيْضًا مُحَالٌ لِأَنَّهُ يَسْتَغْنِيَ بِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا، فَيَكُونُ مُحْتَاجًا إِلَيْهِمَا مَعًا وَغَنِيًّا عَنْهُمَا مَعًا وَهُوَ مُحَالٌ، فَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ وُقُوعُ مُمْكِنٍ آخَرَ بِسَبَبٍ آخَرَ سِوَى قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذَا الْكَلَامُ جَيِّدٌ، لَكِنْ عَلَى قَوْلِ مَنْ لَا يُثْبِتُ فِي الْوُجُودِ مُؤَثِّرًا سِوَى الْوَاحِدِ، فَهَذَا جملة ما في هذا الباب.

Allah'ın mümkün olan şeylere kādir olduğu [sabit olunca], şayet mümkünlerin bir kısmına güç yetiren başka bir kādir varsaysak, tek bir cihetten iki kādir arasında tek bir makdurun (güç yetirilen şeyin) meydana gelmesi lazım gelir ki bu da imkânsızdır. Zira [o şey] ya ikisinden sadece biriyle meydana gelecektir ki bu imkânsızdır; çünkü ikisi de gerektirme (iktiza) hususunda müstakil olduklarından, onun bununla meydana gelmesi şununla meydana gelmesinden daha evla değildir; ya da ikisiyle birden meydana gelecektir ki bu da imkânsızdır. Çünkü [böyle bir durumda] o şey, ikisinden her biri sayesinde diğerine ihtiyaç duymayacak; dolayısıyla hem ikisine birden muhtaç hem de ikisinden birden müstağni (ihtiyaçsız) olacaktır ki bu muhaldir. Böylece sabit oldu ki Allah Teâlâ'nın kudretinden başka bir sebeple başka bir mümkünün meydana gelmesi imkânsızdır. Bu söz, varlıkta Birden başka bir müessir (etki edici) kabul etmeyenlerin görüşüne göre güzeldir. İşte bu konudaki sözlerin özeti bundan ibarettir.

[في قوله تعالى رَفَعَ سَمْكَها فَسَوَّاها] وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي السَّمَاءِ أَنَّهُ بَنَاهَا، بَيَّنَ بَعْدَ ذَلِكَ أَنَّهُ كَيْفَ بَنَاهَا، وَشَرَحَ تِلْكَ الْكَيْفِيَّةَ مِنْ وُجُوهٍ:

[Allah Teâlâ'nın { رَفَعَ سَمْكَها فَسَوَّاها } Kavli Hakkında] Bil ki O Teâlâ, sema hakkında onu bina ettiğini beyan edince, bundan sonra onu nasıl bina ettiğini açıklamış ve bu keyfiyeti birkaç açıdan izah etmiştir:

أَوَّلُهَا: مَا يَتَعَلَّقُ بِالْمَكَانِ، فَقَالَ تَعَالَى: رَفَعَ سَمْكَها.

Birincisi: Mekânla ilgili olanıdır ki Allah Teâlâ: { رَفَعَ سَمْكَها } “Onun boyunu yükseltti” buyurmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّ امْتِدَادَ الشَّيْءِ إِذَا أُخِذَ مِنْ أَعْلَاهُ إِلَى أَسْفَلِهِ سُمِّيَ عُمْقًا، وَإِذَا أُخِذَ مِنْ أَسْفَلِهِ إِلَى أَعْلَاهُ سُمِّيَ سَمْكًا، فَالْمُرَادُ بِرَفْعِ سَمْكِهَا شِدَّةُ عُلُوِّهَا حَتَّى ذَكَرُوا أَنَّ مَا بَيْنَ الْأَرْضِ وَبَيْنَهَا مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ، وَ [قَدْ] بَيَّنَ أَصْحَابُ الْهَيْئَةِ مَقَادِيرَ الْأَجْرَامِ الْفَلَكِيَّةِ وَأَبْعَادَ مَا بَيْنَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا وَبَيْنَ الْأَرْضِ. وَقَالَ آخَرُونَ: بَلِ الْمُرَادُ: رَفْعُ سَمْكِهَا مِنْ غَيْرِ عَمَدٍ. وَذَلِكَ مِمَّا لَا يَصِحُّ إِلَّا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bil ki bir şeyin uzantısı yukarısından aşağısına doğru ele alınırsa buna “umk” (derinlik), aşağısından yukarısına doğru ele alınırsa “semk” (boy/yükseklik) denir. Boyunun yükseltilmesinden maksat, son derece yüksek kılınmasıdır; hatta yeryüzü ile onun arasının beş yüz yıllık mesafe olduğunu zikretmişlerdir. Hey'et (astronomi) âlimleri de felek cisimlerinin boyutlarını ve her birinin yeryüzü ile arasındaki mesafeleri açıklamışlardır. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis maksat, onun boyunun direksiz olarak yükseltilmesidir. Bu da ancak Allah Teâlâ'dan sâdır olabilecek bir şeydir.

الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَسَوَّاها وَفِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ تَسْوِيَةُ تَأْلِيفِهَا، وَقِيلَ: بَلِ الْمُرَادُ نَفْيُ الشُّقُوقِ عَنْهَا، كَقَوْلِهِ: مَا تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ [الْمُلْكِ: ٣] وَالْقَائِلُونَ بِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ قَالُوا:

İkinci Vasıf: Allah Teâlâ'nın: { فَسَوَّاها } “Ona düzen verdi” kavlidir. Bunda iki yön vardır: Birincisi: Maksat, terkibinin düzgünleştirilmesidir. Denildi ki: Bilakis maksat, { مَا تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ } “Rahmân'ın yaratışında hiçbir düzensizlik göremezsin” [Mülk 3] ayetinde olduğu gibi onda hiçbir yarığın bulunmamasıdır. Birinci görüşü savunanlar dediler ki:

فَسَوَّاها عَامٌّ فَلَا يَجُوزُ تَخْصِيصُهُ بِالتَّسْوِيَةِ فِي بعض الأشياء، ثم قال هَذَا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ/ السَّمَاءِ كُرَةً، لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَكُنْ كُرَةً لَكَانَ بَعْضُ جَوَانِبِهِ سَطْحًا، وَالْبَعْضُ زَاوِيَةً، وَالْبَعْضُ خَطًّا، وَلَكَانَ بَعْضُ أَجْزَائِهِ أَقْرَبَ إِلَيْنَا، وَالْبَعْضُ أَبْعَدَ، فَلَا تَكُونُ التَّسْوِيَةُ الْحَقِيقَةُ حَاصِلَةً، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ كُرَةً حَتَّى تَكُونَ التَّسْوِيَةُ الْحَقِيقَةُ حَاصِلَةً، ثُمَّ قَالُوا لَمَّا ثَبَتَ أَنَّهَا مُحْدَثَةٌ مُفْتَقِرَةٌ إِلَى فَاعِلٍ مُخْتَارٍ، فَأَيُّ ضَرَرٍ فِي الدِّينِ يَنْشَأُ مِنْ كونها كرة؟.

‘{ فَسَوَّاها } umûmîdir (geneldir), dolayısıyla bazı şeylerdeki tesviye ile tahsis edilmesi caiz değildir.’ Sonra şöyle dediler: Bu, göğün bir küre olduğuna delalet eder. Çünkü küre olmasaydı, onun kimi tarafları düzlem, kimi köşeli, kimi de çizgi halinde olurdu; bazı kısımları bize daha yakın, bazıları ise daha uzak olurdu; böylece gerçek manada tesviye (düzgünlük ve denge) hasıl olmazdı. Dolayısıyla gerçek tesviyenin hasıl olması için onun küre olması vacip olmuştur. Sonra dediler ki: Onun sonradan yaratılmış (hâdis) ve irade sahibi bir fâile muhtaç olduğu sabit olunca, küre olmasından dinde ne gibi bir zarar doğabilir ki?

[سورة النازعات (٧٩) : آية ٢٩]

[Nâziât Suresi (79): Ayet 29]

وَأَغْطَشَ لَيْلَها وَأَخْرَجَ ضُحاها (٢٩)

{ وَأَغْطَشَ لَيْلَها وَأَخْرَجَ ضُحاها (٢٩) } “Gecesini kararttı, gündüzünü çıkardı.”

الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَغْطَشَ لَيْلَها وَأَخْرَجَ ضُحاها وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Üçüncü Vasıf: Allah Teâlâ'nın: { وَأَغْطَشَ لَيْلَها وَأَخْرَجَ ضُحاها } kavlidir. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَغْطَشَ قَدْ يَجِيءُ لَازِمًا، يُقَالُ: أَغْطَشَ اللَّيْلُ إِذَا صَارَ مُظْلِمًا وَيَجِيءُ مُتَعَدِّيًا يُقَالُ: أَغَطَشَهُ اللَّهُ إِذَا جَعَلَهُ مُظْلِمًا، وَالْغَطَشُ الظُّلْمَةُ، وَالْأَغْطَشُ شِبْهُ الْأَعْمَشِ، ثُمَّ هَاهُنَا سُؤَالٌ وَهُوَ أَنَّ اللَّيْلَ اسْمٌ لِزَمَانِ الظُّلْمَةِ الْحَاصِلَةِ بِسَبَبِ غُرُوبِ الشَّمْسِ، فَقَوْلُهُ: وَأَغْطَشَ لَيْلَها يَرْجِعُ مَعْنَاهُ إِلَى أَنَّهُ جَعَلَ الْمُظْلِمَ مُظْلِمًا، وَهُوَ بَعِيدٌ وَالْجَوَابُ: مَعْنَاهُ أَنَّ الظُّلْمَةَ الْحَاصِلَةَ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ إِنَّمَا حَصَلَتْ بِتَدْبِيرِ اللَّهِ وَتَقْدِيرِهِ: وَحِينَئِذٍ لَا يَبْقَى الْإِشْكَالُ.

Birinci Mesele: Ağtaşe (أَغْطَشَ) bazen lâzım (geçişsiz) olarak gelir; nitekim gece karanlık olduğunda ‘ağtaşe'l-leyl’ denilir; bazen de müteaddî (geçişli) olarak gelir ve Allah onu karanlık kıldığında ‘ağtaşehu'llâh’ denilir. Ğataş (الْغَطَشُ), karanlık demektir. A'ğaş (الأَغْطَشُ) ise gözü az gören (a'meş) gibidir. Burada şöyle bir soru vardır: Gece, güneşin batması sebebiyle hasıl olan karanlık zamanın adıdır; binaenaleyh { وَأَغْطَشَ لَيْلَها } kavlinin anlamı ‘karanlık olanı karanlık kıldı’ demeye varır ki bu da uzaktır. Cevap şudur: Bunun manası, o vakitte meydana gelen karanlığın ancak Allah'ın takdiri ve tedbiriyle meydana geldiğidir; bu durumda ortada bir müşkillik kalmaz.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَأَخْرَجَ ضُحاها أَيْ أَخْرَجَ نهارا، وَإِنَّمَا عَبَّرَ عَنِ النَّهَارِ بِالضُّحَى، لِأَنَّ الضُّحَى أَكْمَلُ أَجْزَاءِ النَّهَارِ فِي النُّورِ وَالضَّوْءِ.

İkinci Mesele: { وَأَخْرَجَ ضُحاها } kavli, yani gündüzünü çıkardı demektir. Gündüzden duha (kuşluk) diye bahsedilmesi, duhanın nûr ve aydınlık bakımından gündüzün en kâmil vakti olmasındandır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِنَّمَا أَضَافَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ إِلَى السَّمَاءِ، لِأَنَّ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ إِنَّمَا يَحْدُثَانِ بِسَبَبِ غُرُوبِ الشَّمْسِ وَطُلُوعِهَا، ثُمَّ غُرُوبُهَا وَطُلُوعُهَا إِنَّمَا يَحْصُلَانِ بِسَبَبِ حَرَكَةِ الْفَلَكِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ أَضَافَ اللَّيْلَ والنهار إلى

Üçüncü Mesele: Geceyi ve gündüzü semaya nispet etmiştir; zira gece ve gündüz ancak güneşin batması ve doğması sebebiyle meydana gelir; sonra onun batması ve doğması da feleğin hareketi sebebiyle hasıl olur. İşte bu sebepten ötürü geceyi ve gündüzü

السَّمَاءِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ كَيْفِيَّةَ خَلْقِ السَّمَاءِ أَتْبَعَهُ بِكَيْفِيَّةِ خَلْقِ الْأَرْضِ وَذَلِكَ من وجوه: الصفة الأولى:

semaya nispet etmiştir. Sonra Allah Teâlâ, semanın yaratılış keyfiyetini vasfettiğinde bunu yeryüzünün yaratılış keyfiyetiyle takip ettirdi. Bu da birkaç yöndendir: Birinci Vasıf:

قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:

[سورة النازعات (٧٩) : آية ٣٠]

[Nâziât Suresi (79): Ayet 30]

وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها (٣٠)

{ وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها (٣٠) } “Bundan sonra da yeri yayıp döşedi.”

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: دَحَاهَا بَسَطَهَا، قَالَ زَيْدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ:

Birinci Mesele: Dahâhâ (دَحَاهَا), onu yayıp döşedi demektir. Zeyd b. Amr b. Nüfeyl şöyle demiştir:

دَحَاهَا فَلَمَّا رَآهَا اسْتَوَتْ ... عَلَى الْمَاءِ أَرْسَى عَلَيْهَا الْجِبَالَا

‘Onu yayıp döşedi; onun suyun üzerinde düzlendiğini görünce, üzerine dağları dikti.’

وَقَالَ أُمَيَّةُ بْنُ أَبِي الصَّلْتِ:

Ümeyye b. Ebi's-Salt da şöyle demiştir:

دَحَوْتَ الْبِلَادَ فَسَوَّيْتَهَا ... وَأَنْتَ عَلَى طَيِّهَا قَادِرٌ

‘Beldeleri yayıp döşedin ve onları düzledin... Sen onları dürmeye de kādirsin.’

قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ فِي هَذِهِ اللَّفْظَةِ لُغَتَانِ دَحَوْتُ أَدْحُو، وَدَحَيْتُ أَدْحَى، وَمِثْلُهُ صَفَوْتُ وَصَفَيْتُ وَلَحَوْتُ الْعُودَ وَلَحَيْتُهُ وَسَأَوْتُ الرَّجُلَ وَسَأَيْتُهُ وَبَأَوْتُ عَلَيْهِ وَبَأَيْتُ، وَفِي

Dil ehli, bu kelimede iki lügat olduğunu söylemiştir: Dahavtü edhû (دَحَوْتُ أَدْحُو) ve deheytü edhâ (دَحَيْتُ أَدْحَى). Tıpkı safevtü ve safeytü, lehavtü'l-ûde ve lehaytühu, se'evtü'r-racüle ve se'eytühu, be'evtü aleyhi ve be'eytü gibi. Ve

حَدِيثِ عَلِيٍّ ﵇ «اللَّهُمَّ دَاحِيَ الْمَدْحِيَّاتِ»

Ali (aleyhisselâm)'ın hadisinde: «Ey döşenenleri yayıp döşeyeni olan Allah'ım!» [buyrulmuştur]

أَيْ بَاسِطَ الْأَرَضِينَ السَّبْعِ وَهُوَ الْمَدْحُوَّاتُ أَيْضًا، وَقِيلَ: أَصْلُ الدَّحْوِ الْإِزَالَةُ لِلشَّيْءِ مِنْ مَكَانٍ إِلَى مَكَانٍ، وَمِنْهُ يُقَالُ:

Yani yedi kat yeri yayıp döşeyeni; bu aynı zamanda 'medhuvvât'tır. Denildi ki: Dahv (الدَّحْو) kelimesinin aslı, bir şeyi bir yerden başka bir yere gidermektir (kaydırmaktır). Nitekim bundan dolayı şöyle denilir:

إِنَّ الصَّبِيَّ يَدْحُو بِالْكُرَةِ أَيْ يَقْذِفُهَا عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ، وَأَدْحَى النَّعَامَةُ مَوْضِعَهُ الذي يكون فيه أي بسطته وأزلت مَا فِيهِ مِنْ حَصَى، حَتَّى يَتَمَهَّدَ لَهُ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَعْنَى الدَّحْوِ يَرْجِعُ إِلَى الْإِزَالَةِ وَالتَّمْهِيدِ.

‘Çocuk topu fırlatıp yuvarlıyor (yedhû)’, yani onu yeryüzünde fırlatıyor denir. ‘Üdhiyyü'n-naâme’ ise devekuşunun içinde bulunduğu yerdir; yani [devekuşu] orayı yaymış ve içinde bulunan çakıl taşlarını orası kendisine elverişli hale gelene dek gidermiştir. Bu da gösterir ki dahv kelimesinin manası giderme ve düzeltip hazırlamaya dayanmaktadır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَقْتَضِي كَوْنَ الْأَرْضِ بَعْدَ السَّمَاءِ، وَقَوْلُهُ: فِي حم السَّجْدَةِ، ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ [فُصِّلَتْ: ١١] يَقْتَضِي كَوْنَ السَّمَاءِ بَعْدَ الْأَرْضِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي تَفْسِيرِ قوله: ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ [البقرة: ٢٩] وَلَا بَأْسَ بِأَنْ نُعِيدَ بَعْضَ تِلْكَ الْوُجُوهِ أَحَدُهَا: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ الْأَرْضَ أَوَّلًا ثُمَّ خَلَقَ السَّمَاءَ ثَانِيًا ثُمَّ دَحَى الْأَرْضَ أَيْ بَسَطَهَا ثَالِثًا، وَذَلِكَ لِأَنَّهَا كَانَتْ أَوَّلًا كَالْكُرَةِ الْمُجْتَمِعَةِ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَدَّهَا وَبَسَطَهَا، فَإِنْ قِيلَ الدَّلَائِلُ الِاعْتِبَارِيَّةُ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ الْأَرْضَ الْآنَ كُرَةٌ أَيْضًا، وَإِشْكَالٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ الْجِسْمَ الْعَظِيمَ يَكُونُ ظَاهِرُهُ كَالسَّطْحِ الْمُسْتَوِي، فَيَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْجِسْمُ مَخْلُوقًا وَلَا يَكُونُ ظَاهِرُهُ مَدْحُوًّا مَبْسُوطًا وَثَانِيهَا: أَنْ لَا يَكُونَ مَعْنَى قَوْلِهِ دَحاها: مُجَرَّدَ الْبَسْطِ، بَلْ يَكُونُ الْمُرَادُ أَنَّهُ بَسَطَهَا بَسْطًا مُهَيَّأً لِنَبَاتِ الْأَقْوَاتِ وَهَذَا هُوَ الَّذِي بَيَّنَهُ بِقَوْلِهِ: أَخْرَجَ مِنْها ماءَها وَمَرْعاها [النازعات: ٣١] وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذَا الِاسْتِعْدَادَ لَا يَحْصُلُ لِلْأَرْضِ إِلَّا بَعْدَ وُجُودِ السَّمَاءِ فَإِنَّ الْأَرْضَ كَالْأُمِّ وَالسَّمَاءَ كَالْأَبِ، وَمَا لَمْ يَحْصُلَا لَمْ تَتَوَلَّدْ أَوَّلًا الْمَعَادِنُ وَالنَّبَاتَاتُ وَالْحَيَوَانَاتُ وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ أَيْ مَعَ ذَلِكَ كَقَوْلِهِ: عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِكَ زَنِيمٍ [الْقَلَمِ: ١٣] أَيْ مَعَ ذَلِكَ، وَقَوْلُكَ لِلرَّجُلِ أَنْتَ كَذَا وَكَذَا ثُمَّ أَنْتَ بَعْدَهَا كَذَا لَا تُرِيدُ بِهِ التَّرْتِيبَ، وَقَالَ تَعَالَى: فَكُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ إِلَى قَوْلِهِ: ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا [الْبَلَدِ: ١٧] وَالْمَعْنَى وَكَانَ مَعَ هَذَا مِنْ أَهْلِ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ، فَهَذَا تَقْرِيرُ مَا نُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ وَالسُّدِّيِّ وَابْنِ جُرَيْجٍ أَنَّهُمْ قَالُوا فِي قَوْلِهِ: وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها أَيْ مَعَ ذَلِكَ دَحَاهَا.

İkinci Mesele: Ayetin zahiri, yeryüzünün gökten sonra olmasını gerektirmektedir. Fussilet Suresi'ndeki { ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ } “Sonra göğe yöneldi” [Fussilet 11] kavli ise göğün yeryüzünden sonra olmasını gerektirir. Biz bu meseleyi Bakara Suresi'nde { ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ } [Bakara 29] kavlinin tefsirinde zikretmiştik. Bu görüşlerden bazılarını tekrar etmemizde bir sakınca yoktur: Birincisi: Allah Teâlâ önce yeri yaratmış, ikinci olarak göğü yaratmış, üçüncü olarak da yeri yaymış (dahy etmiş) yani döşemiştir. Zira yer önceleri toplanmış bir küre gibiydi, sonra Allah Teâlâ onu uzatıp yaydı. Şayet: ‘Aklî deliller yeryüzünün şu anda da bir küre olduğuna delalet etmektedir; diğer bir müşkillik ise büyük bir cismin yüzeyinin düz bir satıh gibi olmasıdır; dolayısıyla bu cismin yaratılmış olup da yüzeyinin yayılıp döşenmiş olmaması imkânsızdır’ denilirse; İkincisi: O'nun { دَحاها } kavlinin manası sadece yaymaktan ibaret olmayıp bilakis maksat, orayı azıkların bitmesine elverişli olacak şekilde yaymış olmasıdır. Bu da O'nun: { أَخْرَجَ مِنْها ماءَها وَمَرْعاها } “Ondan suyunu ve otlağını çıkardı” [Nâziât 31] kavliyle beyan ettiği husustur. Çünkü bu hazırlık, yeryüzü için ancak göğün varlığından sonra hasıl olur; nitekim yer ana gibidir, gök ise baba gibidir; bu ikisi bulunmadıkça öncelikle madenler, bitkiler ve hayvanlar meydana gelmez. Üçüncüsü: { وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ } kavlinin 'bununla beraber' (ma'a zâlik) manasında olmasıdır; nitekim { عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِكَ زَنِيمٍ } “Kaba ve üstelik soysuzdur” [Kalem 13] kavlinde olduğu gibi, yani 'bununla birlikte' demektir. Bir adama ‘Sen şöylesin, şöylesin; sonra da bundan sonra da şöylesin’ demenle sıra gözetmiş olmazsın. Nitekim Allah Teâlâ: { فَكُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ } kavlinden { ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } “Sonra da iman edenlerden olmaktır” [Beled 17] kavline kadar buyurmuştur; manası ise ‘bununla beraber Allah'a iman edenlerden oldu’ demektir. İşte bu, İbn Abbâs, Mücâhid, es-Süddî ve İbn Cüreyc'den nakledilen, onların: { وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها } kavli hakkında ‘yani bununla beraber onu yayıp döşedi’ şeklindeki sözlerinin açıklamasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لَمَّا ثَبَتَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ الْأَرْضَ أَوَّلًا ثُمَّ خَلَقَ السَّمَاءَ ثَانِيًا، ثُمَّ دَحَى الْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ ثَالِثًا، ذَكَرُوا فِي تَقْدِيرِ تِلْكَ الْأَزْمِنَةِ وُجُوهًا.

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın önce yeri yarattığı, ikinci olarak göğü yarattığı, bundan sonra da üçüncü olarak yeri yayıp döşediği sabit olunca, bu zamanların takdiri hakkında çeşitli görüşler zikretmişlerdir.

رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ «خَلَقَ اللَّهُ الْبَيْتَ قَبْلَ الْأَرْضِ بِأَلْفَيْ سنة،

Abdullah b. Ömer'den şöyle rivayet edilmiştir: «Allah Beyt'i (Kâbe'yi) yeryüzünden iki bin yıl önce yarattı,

وَمِنْهُ دُحِيَتِ الْأَرْضُ»

ve yeryüzü onun altından yayılıp döşendi.»

وَاعْلَمْ أَنَّ الرُّجُوعَ فِي أَمْثَالِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ إِلَى كُتُبِ الْحَدِيثِ أَوْلَى.

Bil ki bu gibi hususlarda hadis kitaplarına başvurmak daha uygundur.

[سورة النازعات (٧٩) : آية ٣١]

[Nâziât Suresi (79): Ayet 31]

أَخْرَجَ مِنْها ماءَها وَمَرْعاها (٣١)

{ أَخْرَجَ مِنْها ماءَها وَمَرْعاها (٣١) } “Ondan suyunu ve otlağını çıkardı.”

الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَخْرَجَ مِنْها ماءَها وَمَرْعاها وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

İkinci Vasıf: Allah Teâlâ'nın: { أَخْرَجَ مِنْها ماءَها وَمَرْعاها } kavlidir. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَاؤُهَا عُيُونُهَا الْمُتَفَجِّرَةُ بِالْمَاءِ وَمَرْعَاهَا رَعْيُهَا، وَهُوَ فِي الْأَصْلِ مَوْضِعُ الرَّعْيِ، وَنَصْبُ الْأَرْضِ وَالْجِبَالِ بِإِضْمَارِ دَحَا وَأَرْسَى عَلَى شَرِيطَةِ التَّفْسِيرِ، وَقَرَأَهُمَا الْحَسَنُ مَرْفُوعَيْنِ عَلَى الِابْتِدَاءِ، فَإِنْ قِيلَ:

Birinci Mesele: Suyundan maksat, fışkıran su pınarlarıdır; otlağından maksat ise otlatılan şeylerdir ki aslen otlatma yeridir. ‘el-Arda’ ve ‘el-cibâle’ kelimelerinin nasbı (üstün okunması), tefsir şartı üzere gizli tutulan ‘dahâ’ ve ‘ersâ’ fiilleri iledir. el-Hasan ise ikisini mübteda olarak merfû (ötreli) okumuştur. Şayet:

هَلَّا أَدْخَلَ حَرْفَ الْعَطْفِ عَلَى أَخْرَجَ قُلْنَا لِوَجْهَيْنِ؟ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ مَعْنَى دَحَاهَا بَسَطَهَا وَمَهَّدَهَا لِلسُّكْنَى، ثُمَّ فَسَّرَ التَّمْهِيدَ بِمَا لَا بُدَّ مِنْهُ فِي تَأَتِّي سُكْنَاهَا مِنْ تَسْوِيَةِ أَمْرِ الْمَشَارِبِ وَالْمَآكِلِ وَإِمْكَانِ الْقَرَارِ عَلَيْهَا بِإِخْرَاجِ الْمَاءِ وَالْمَرْعَى وَإِرْسَاءِ الْجِبَالِ وَإِثْبَاتِهَا أَوْتَادًا لَهَا حَتَّى تَسْتَقِرَّ وَيُسْتَقَرَّ عَلَيْهَا وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ أَخْرَجَ حَالًا، وَالتَّقْدِيرُ وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا حَالَ مَا أَخْرَجَ مِنْهَا مَاءَهَا وَمَرْعَاهَا.

‘{ أَخْرَجَ } üzerine atıf harfi neden dahil edilmemiştir?’ denilirse, iki yönden dolayı deriz: Birincisi: { دَحاها } kelimesinin manası, onu iskân için yayıp döşedi ve hazırladı demek olup, sonra bu hazırlığı, su ve otlağı çıkarıp dağları dikerek ve yerin oturması ve üzerinde durulabilmesi için onları kazıklar kılarak iskânın mümkün olması için gerekli olan içecek ve yiyecek işlerinin düzene sokulması ve üzerinde karar kılmanın imkânıyla tefsir etmiştir. İkincisi: { أَخْرَجَ } fiilinin hâl olmasıdır; takdiri ise ‘yeryüzünü bundan sonra, suyunu ve otlağını çıkardığı halde yayıp döşedi’ şeklindedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَرَادَ بِمَرْعَاهَا مَا يَأْكُلُ النَّاسُ وَالْأَنْعَامُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ فِي النَّحْلِ: أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً لَكُمْ مِنْهُ شَرابٌ وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ [النَّحْلِ: ١٠] وَقَالَ فِي سُورَةٍ أُخْرَى: أَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا إلى قوله: مَتاعاً لَكُمْ وَلِأَنْعامِكُمْ [عبس: ٢٥- ٣٢] فَكَذَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَاسْتُعِيرَ الرَّعْيُ لِلْإِنْسَانِ كَمَا اسْتُعِيرَ الرَّتْعُ فِي قَوْلِهِ: يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ [يُوسُفَ: ١٢] وَقُرِئَ نَرْتَعْ مِنَ الرَّعْيِ، ثُمَّ قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ قَالَ تَعَالَى:

İkinci Mesele: Otlağından maksat, insanların ve hayvanların yediği şeylerdir. Bunun benzeri Nahl Suresi'ndeki: { أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً لَكُمْ مِنْهُ شَرابٌ وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ } “Gökten su indiren O'dur. Ondan hem size içecek vardır hem de içinde [hayvanlarınızı] otlattığınız ağaçlar/otlar biter” [Nahl 10] kavlidir. Diğer bir surede ise: { أَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا } kavlinden { مَتاعاً لَكُمْ وَلِأَنْعامِكُمْ } “Size ve hayvanlarınıza bir fayda olmak üzere” [Abese 25-32] kavline kadar buyurmuştur. İşte bu ayette de böyledir. Nitekim { يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ } “Gezsin oynasın” [Yûsuf 12] kavlinde ‘ret‘’ (bolca yiyip içme) insan için istiare yoluyla kullanıldığı gibi ‘ra'y’ (otlama) da insan için istiare yapılmıştır. ‘Nertek’ kıraati ise ra'y kökünden okunmuştur. Sonra İbn Kuteybe dedi ki: Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ [الْأَنْبِيَاءِ: ٣٠] فَانْظُرْ كَيْفَ دَلَّ بِقَوْلِهِ: ماءَها وَمَرْعاها عَلَى جَمِيعِ مَا أَخْرَجَهُ مِنَ الْأَرْضِ قُوتًا وَمَتَاعًا لِلْأَنَامِ مِنَ الْعُشْبِ وَالشَّجَرِ، وَالْحَبِّ وَالثَّمَرِ وَالْعَصْفِ وَالْحَطَبِ، وَاللِّبَاسِ وَالدَّوَاءِ حَتَّى النَّارِ وَالْمِلْحِ، أَمَّا النَّارُ فَلَا شَكَّ أَنَّهَا مِنَ الْعِيدَانِ قَالَ تَعَالَى: أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَها أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِؤُنَ [الْوَاقِعَةِ: ٧١، ٧٢] وَأَمَّا الْمِلْحُ فَلَا شَكَّ أَنَّهُ مُتَوَلِّدٌ مِنَ الْمَاءِ، وَأَنْتَ إِذَا تَأَمَّلْتَ عَلِمْتَ أَنَّ جَمِيعَ مَا يَتَنَزَّهُ بِهِ النَّاسُ فِي الدُّنْيَا وَيَتَلَذَّذُونَ بِهِ، فَأَصْلُهُ الْمَاءُ وَالنَّبَاتُ، وَلِهَذَا السَّبَبِ تَرَدَّدَ فِي وَصْفِ الْجَنَّةِ ذِكْرُهُمَا، فَقَالَ: جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ [البقرة: ٢٥] ثُمَّ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ بِالْمَرْعَى كُلَّ مَا يَأْكُلُهُ النَّاسُ وَالْأَنْعَامُ قَوْلُهُ فِي آخِرِ هَذِهِ الْآيَةِ: مَتاعاً لَكُمْ وَلِأَنْعامِكُمْ [النازعات: ٣٣] .

{ وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ } “Ve her canlı şeyi sudan yarattık” [Enbiyâ 30]. Bakınız O, { ماءَها وَمَرْعاها } kavliyle yeryüzünden çıkardığı; insanlara azık ve fayda olan ottan, ağaçtan, daneden, meyveden, samandan, odundan, giyecekten, ilaçtan, hatta ateşe ve tuza varıncaya kadar her şeye nasıl delalet etmiştir. Ateşe gelince, onun ağaç dallarından olduğunda şüphe yoktur; nitekim Allah Teâlâ: { أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَها أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِؤُنَ } “Yaktığınız ateşi gördünüz mü? Onun ağacını siz mi yarattınız yoksa yaratan biz miyiz?” [Vâkıa 71-72] buyurmuştur. Tuza gelince, onun da sudan meydana geldiğinde şüphe yoktur. Düşündüğün vakit anlarsın ki insanların dünyada kendisiyle rahatlayıp zevk aldığı her şeyin aslı su ve bitkidir. Bu sebeptendir ki cennetin vasfında bu ikisinin zikri tekrarlanmış ve: { جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Altından ırmaklar akan cennetler” [Bakara 25] buyrulmuştur. Sonra O Teâlâ'nın otlaktan insanların ve hayvanların yediği her şeyi kastettiğine delalet eden husus, bu ayetin sonundaki: { مَتاعاً لَكُمْ وَلِأَنْعامِكُمْ } “Size ve hayvanlarınıza bir fayda olmak üzere” [Nâziât 33] kavlidir.

[سورة النازعات (٧٩) : الآيات ٣٢ الى ٣٣]

[Nâziât Suresi (79): Ayetler 32-33]

وَالْجِبالَ أَرْساها (٣٢) مَتاعاً لَكُمْ وَلِأَنْعامِكُمْ (٣٣)

{ وَالْجِبالَ أَرْساها (٣٢) مَتاعاً لَكُمْ وَلِأَنْعامِكُمْ (٣٣) } “Ve dağları sapasağlam dikti; size ve hayvanlarınıza bir fayda olmak üzere.”

الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْجِبالَ أَرْساها وَالْكَلَامُ فِي شَرْحِ مَنَافِعِ الْجِبَالِ قَدْ تَقَدَّمَ.

Üçüncü Vasıf: Allah Teâlâ'nın: { وَالْجِبالَ أَرْساها } kavlidir. Dağların faydalarının açıklamasına dair söz daha önce geçmişti.

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ كَيْفِيَّةَ خَلْقِهِ الْأَرْضَ وَكَمِّيَّةَ مَنَافِعِهَا قَالَ: مَتاعاً لَكُمْ وَلِأَنْعامِكُمْ وَالْمَعْنَى أَنَّا إِنَّمَا خَلَقْنَا هَذِهِ الْأَشْيَاءَ مُتْعَةً وَمَنْفَعَةً لَكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ، وَاحْتَجَّ بِهِ مَنْ قَالَ: أَنَّ أَفْعَالَ اللَّهِ وَأَحْكَامَهُ مُعَلَّلَةٌ بِالْأَغْرَاضِ وَالْمَصَالِحِ، وَالْكَلَامُ فِيهِ قَدْ مَرَّ غَيْرَ مَرَّةٍ، وَاعْلَمْ أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا ذَكَرَ كَيْفِيَّةَ خَلْقِهِ السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ لِيُسْتَدَلَّ بِهَا عَلَى كَوْنِهِ قَادِرًا عَلَى الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ، فَلَمَّا قَرَّرَ ذَلِكَ وَبَيَّنَ إِمْكَانَ الْحَشْرِ عَقْلًا أَخْبَرَ بَعْدَ ذَلِكَ عَنْ وقوعه. فقال تعالى:

Sonra O Teâlâ, yeryüzünü yaratış keyfiyetini ve faydalarının miktarını beyan edince: { مَتاعاً لَكُمْ وَلِأَنْعامِكُمْ } buyurdu. Manası şudur: Biz bu şeyleri ancak size ve hayvanlarınıza bir geçimlik ve fayda olsun diye yarattık. Allah'ın fiillerinin ve hükümlerinin gaye ve maslahatlarla illetli olduğunu söyleyenler bu ayeti delil getirmişlerdir; bu konudaki açıklama ise defalarca geçmiştir. Bil ki biz, Allah Teâlâ'nın semayı ve arzı yaratış keyfiyetini, haşr ve neşre (öldükten sonra diriltilip toplanmaya) kādir olduğuna delil getirilsin diye zikrettiğini açıklamıştık. Bunu ortaya koyup haşrin aklen imkânını beyan edince, bundan sonra onun vuku bulacağını haber vererek şöyle buyurdu:

[سورة النازعات (٧٩) : آية ٣٤]

[Nâziât Suresi (79): Ayet 34]

فَإِذا جاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْرى (٣٤)

{ فَإِذا جاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْرى (٣٤) } “O en büyük felaket geldiği zaman,”

وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الطَّامَّةُ عِنْدَ الْعَرَبِ الدَّاهِيَةُ الَّتِي لَا تُسْتَطَاعُ وَفِي اشْتِقَاقِهَا وُجُوهٌ، قَالَ الْمُبَرِّدُ: أُخِذَتْ فِيمَا أَحْسَبُ مِنْ قَوْلِهِمْ: طَمَّ الْفَرَسُ طَمِيمًا، إِذَا اسْتَفْرَغَ جُهْدَهُ فِي الْجَرْيِ، وَطَمَّ الْمَاءُ إِذَا مَلَأَ النَّهْرَ كُلَّهُ، وَقَالَ اللَّيْثُ:

Birinci Mesele: et-Tâmme (الطَّامَّةُ), Araplara göre altından kalkılamaz büyük bela (dâhiye) demektir. İştikakı (türeyişi) hakkında ise çeşitli görüşler vardır: el-Müberred dedi ki: Zannımca bu, at koşmada bütün gücünü harcadığında söylenen ‘tamme'l-ferasu tamîmen’ ve su bütün nehri doldurduğunda söylenen ‘tamme'l-mâu’ sözünden alınmıştır. el-Leys ise şöyle demiştir:

الْطَّمُ طَمُّ الْبِئْرِ بِالتُّرَابِ، وَهُوَ الْكَبْسُ، وَيُقَالُ: طَمَّ السَّيْلُ الرَّكِيَّةَ إِذَا دَفَنَهَا حَتَّى يُسَوِّيَهَا، وَيُقَالُ لِلشَّيْءِ الَّذِي يَكْبُرُ حَتَّى يَعْلُوَ قَدْ طَمَّ، وَالطَّامَّةُ الْحَادِثَةُ الَّتِي تَطِمُّ عَلَى مَا سِوَاهَا وَمِنْ ثَمَّ قِيلَ: فَوْقَ كُلِّ طَامَّةٍ طَامَّةٌ، قَالَ الْقَفَّالُ:

et-Tamm (الْطَّمُ), kuyuyu toprakla doldurmaktır ki bu basmak/tıkamaktır. Sel kuyuyu düzleyene kadar örttüğünde ‘tamme's-seylü'r-rekiyyete’ denilir. Büyüyüp de üstün gelen şeye ‘kad tamme’ denir. et-Tâmme ise kendisi dışındakilerin üzerine baskın gelen büyük hadisedir; bundan dolayı ‘Her tammenin üzerinde bir tâmme vardır’ denilmiştir. el-Kaffâl dedi ki:

أَصْلُ الْطَّمِّ الدَّفْنُ وَالْعُلُوُّ، وَكُلُّ مَا غَلَبَ شَيْئًا وَقَهَرَهُ وَأَخْفَاهُ فَقَدْ طَمَّهُ، وَمِنْهُ الْمَاءُ الطَّامِي وَهُوَ الْكَثِيرُ الزَّائِدُ، وَالطَّاغِي وَالْعَاتِي وَالْعَادِيُّ سَوَاءٌ وَهُوَ الْخَارِجُ عَنْ أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى الْمُتَكَبِّرُ، فَالطَّامَّةُ اسْمٌ لِكُلِّ دَاهِيَةٍ عَظِيمَةٍ يُنْسَى مَا قَبْلَهَا في جنبها.

Tamm (الْطَّمُ) kelimesinin aslı gömmek ve üste çıkmaktır; bir şeye galip gelen, onu kahreden ve gizleyen her şey onu 'tamm' etmiştir (kaplamıştır). Çok ve taşkın su demek olan ‘el-mâu't-tâmî’ de bundandır. et-Tâğî, el-âtî ve el-âdî kelimeleri de aynı manadadır ki bu, Allah Teâlâ'nın emrinden çıkan kibirli kimsedir. Binaenaleyh tâmme, kendi yanında kendisinden öncekilerin unutulduğu her büyük felaketin adıdır.

[سورة النازعات (٧٩) : الآيات ٣٥ الى ٣٦]

[Nâziât Suresi (79): Ayetler 35-36]

يَوْمَ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ مَا سَعى (٣٥) وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِمَنْ يَرى (٣٦)

{ يَوْمَ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ مَا سَعى (٣٥) وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِمَنْ يَرى (٣٦) } “İnsanın neyin peşinde koştuğunu hatırlayacağı gün; ve cehennem gören kimse için apaçık ortaya çıkarıldığı gün.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَدْ ظَهَرَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ مَعْنَى الطَّامَّةِ الْكُبْرَى الدَّاهِيَةُ الْكُبْرَى، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهَا أَيُّ شَيْءٍ هِيَ، فَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّهَا يَوْمُ الْقِيَامَةِ لِأَنَّهُ يُشَاهَدُ فِيهِ مِنَ النَّارِ، وَمِنَ الْمَوْقِفِ الْهَائِلِ، وَمِنَ الْآيَاتِ الْبَاهِرَةِ الْخَارِجَةِ عَنِ الْعَادَةِ مَا يُنْسَى مَعَهُ كُلُّ هَائِلٍ، وَقَالَ الْحَسَنُ: إِنَّهَا هِيَ النَّفْخَةُ الثَّانِيَةُ الَّتِي عِنْدَهَا تُحْشَرُ الْخَلَائِقُ إِلَى مَوْقِفِ الْقِيَامَةِ، وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّهُ تَعَالَى فَسَّرَ الطَّامَّةَ الْكُبْرَى بِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ مَا سَعى وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِمَنْ يَرى فَالطَّامَّةُ تَكُونُ اسْمًا لِذَلِكَ الْوَقْتِ، فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْوَقْتُ وقت قراءة الكتاب على ما قَالَ تَعَالَى: وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاهُ مَنْشُوراً [الْإِسْرَاءِ: ١٣] وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ تِلْكَ السَّاعَةُ هِيَ السَّاعَةَ الَّتِي يُسَاقُ فِيهَا أَهْلُ الْجَنَّةِ إِلَى الْجَنَّةِ وَأَهْلُ النَّارِ إِلَى النَّارِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ ذَلِكَ الْيَوْمَ بِوَصْفَيْنِ:

İkinci Mesele: Zikrettiğimiz üzere et-Tâmmetü'l-Kübrâ'nın 'en büyük felaket' manasına geldiği açığa çıkmıştır. Sonra onun ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir topluluk şöyle demiştir: O kıyamet günüdür; çünkü o günde ateşten, korkunç duruşma yerinden ve alışılmışın dışındaki dehşet verici ayetlerden öyle şeyler müşahede edilir ki yanında her korkunç şey unutulur. el-Hasan dedi ki: O, yanında mahlukatın kıyamet duruşma yerine toplandığı ikinci üfürüştür. Diğerleri ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ en büyük felaketi: { يَوْمَ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ مَا سَعى وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِمَنْ يَرى } kavliyle tefsir etmiştir; dolayısıyla tâmme o vaktin adı olur. Bu vaktin, Allah Teâlâ'nın: { وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاهُ مَنْشُوراً } “Kıyamet günü onun için açılmış olarak bulacağı bir kitap çıkarırız” [İsrâ 13] buyurduğu üzere kitabın okunduğu vakit olması muhtemeldir; o saatin cennet ehlinin cennete, cehennem ehlinin de cehenneme sevk edildiği saat olması da muhtemeldir. Sonra Allah Teâlâ o günü iki vasıfla nitelendirmiştir: