Binûn

Nâziât Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ مَا سَعى يَعْنِي إِذَا رَأَى أَعْمَالَهُ مُدَوَّنَةً فِي كِتَابِهِ تَذَكَّرَهَا، وَكَانَ قَدْ نَسِيَهَا، كَقَوْلِهِ: أَحْصاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ [الْمُجَادَلَةِ: ٦] .

Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ مَا سَعى } “İnsanın neyin peşinde koştuğunu hatırlayacağı gün” kavlidir. Yani amel defterinde amellerini yazılı olarak gördüğünde, onları unutmuş olduğu halde hatırlar; nitekim O: { أَحْصاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ } “Allah onu sayıp kaydetmiş, onlar ise unutmuşlardır” [Mücâdele 6] buyurmuştur.

الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِمَنْ يَرى وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

İkinci Sıfat: Allah Teâlâ'nın: { وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِمَنْ يَرى } “Ve cehennem gören kimse için apaçık ortaya çıkarıldığı [gün]” kavlidir. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: لِمَنْ يَرى أَيْ أَنَّهَا تَظْهَرُ إِظْهَارًا مَكْشُوفًا لِكُلِّ نَاظِرٍ ذِي بَصَرٍ ثُمَّ فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ اسْتِعَارَةٌ فِي كَوْنِهِ مُنْكَشِفًا ظَاهِرًا كَقَوْلِهِمْ: تَبَيَّنَ الصُّبْحُ لِذِي عَيْنَيْنِ .

Birinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { لِمَنْ يَرى } kavli, yani gözü ve basireti olan her bakan kimse için apaçık bir şekilde ortaya çıkmasıdır. Sonra bunda iki yön vardır: Birincisi: Bunun, [Arapların] “İki gözü olana sabah belirginleşti” sözünde olduğu gibi apaçık ve zahir olması hususunda bir istiâre olmasıdır.

وَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ لَا يَجِبُ أَنْ يَرَاهُ كُلُّ أَحَدٍ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهَا بُرِّزَتْ لِيَرَاهَا كُلُّ مَنْ لَهُ عَيْنٌ وَبَصَرٌ، وَهَذَا يُفِيدُ أَنَّ كُلَّ النَّاسِ يَرَوْنَهَا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْكُفَّارِ، إِلَّا أَنَّهَا مَكَانُ الْكُفَّارِ وَمَأْوَاهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا، وَهَذَا التَّأْوِيلُ مُتَأَكِّدٌ بقوله تعالى: وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها إِلَى قَوْلِهِ: ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا [مَرْيَمَ:

Bu tefsire göre onu herkesin görmesi gerekmez. İkincisi: Maksadın, gözü ve görmesi olan herkesin onu görmesi için ortaya çıkarılmış olmasıdır; bu da müminlerden ve kâfirlerden bütün insanların onu göreceğini ifade eder. Şu kadar var ki cehennem kâfirlerin yeri ve barınağıdır; müminler ise onun üzerinden geçerler. Bu tefsir, Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } kavlinden: { ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا } kavline kadar [Meryem:

٧١، ٧٢] فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ: وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ [الشعراء: ٩٠، ٩١] فخص الغاوين بتبريرها لَهُمْ، قُلْنَا: إِنَّهَا بُرِّزَتْ لِلْغَاوِينَ، وَالْمُؤْمِنُونَ يَرَوْنَهَا أَيْضًا فِي الْمَمَرِّ، وَلَا مُنَافَاةَ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ.

[Meryem 71, 72] ayetleriyle pekişmektedir. Eğer: “Allah Teâlâ Şuarâ sûresinde: { وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ } “Cennet takva sahiplerine yaklaştırılmış, cehennem de azgınlara apaçık gösterilmiştir” [Şuarâ 90, 91] buyurarak [cehennemin] ortaya çıkarılmasını azgınlara tahsis etmiştir” denilirse, biz deriz ki: Şüphesiz [cehennem] azgınlar için apaçık ortaya çıkarılmıştır; müminler de geçiş yerinde onu görürler. Dolayısıyla bu iki durum arasında bir çelişki yoktur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ أَبُو نَهِيكٍ وَبَرَزَتْ وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ: لِمَنْ رَأَى، وَقَرَأَ عِكْرِمَةُ: لِمَنْ تَرَى، وَالضَّمِيرُ لِلْجَحِيمِ، كَقَوْلِهِ: إِذا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ [الْفُرْقَانِ: ١٢] وَقِيلَ: لِمَنْ تَرَى يَا مُحَمَّدُ مِنَ الْكُفَّارِ الَّذِينَ يُؤْذُونَكَ.

İkinci Mesele: Ebû Nehîk { وَبَرَزَتْ } şeklinde okumuştur. İbn Mes‘ûd { لِمَنْ رَأَى }, İkrime ise zamir cehenneme ait olmak üzere { لِمَنْ تَرَى } şeklinde okumuştur; nitekim: { إِذا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ } “[Cehennem ateşi] onları uzak bir yerden gördüğü zaman” [Furkan 12] buyrulmuştur. Bir görüşe göre de: “Sana eziyet eden kâfirlerden gördüğün kimseler için [ey Muhammed]” manasındadır.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ حَالَ الْقِيَامَةِ فِي الْجُمْلَةِ قَسَّمَ الْمُكَلَّفِينَ قِسْمَيْنِ: الْأَشْقِيَاءُ وَالسُّعَدَاءُ، فَذَكَرَ حَالَ الأشقياء. فقال تعالى:

Bil ki Allah Teâlâ kıyametin durumunu genel olarak vasfettikten sonra mükellefleri iki kısma ayırmıştır: Şakiler ve saidler. Şakilerin durumunu zikredip şöyle buyurmuştur:

[سورة النازعات (٧٩) : الآيات ٣٧ الى ٣٩]

[Nâziât Suresi (79): Ayetler 37-39]

فَأَمَّا مَنْ طَغى (٣٧) وَآثَرَ الْحَياةَ الدُّنْيا (٣٨) فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوى (٣٩)

{ فَأَمَّا مَنْ طَغى (٣٧) وَآثَرَ الْحَياةَ الدُّنْيا (٣٨) فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوى (٣٩) } “Fakat kim azgınlık etmiş ve dünya hayatını tercih etmişse, şüphesiz cehennem, barınağın ta kendisidir.”

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي جَوَابِ قَوْلِهِ: فَإِذا جاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْرى [النازعات: ٣٤] وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: إِنَّهُ مَحْذُوفٌ عَلَى تَقْدِيرِ إِذَا جَاءَتِ الطَّامَّةُ دَخَلَ أَهْلُ النَّارِ النار، وأهل الجنة الجنة، ودلى عَلَى هَذَا الْمَحْذُوفِ، مَا ذُكِرَ فِي بَيَانِ مَأْوَى الْفَرِيقَيْنِ، وَلِهَذَا كَانَ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ معول فِي تَفْسِيرِ الطَّامَّةِ الْكُبْرَى، قَالَ:

Birinci Mesele: { فَإِذا جاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْرى } [Nâziât 34] kavlinin cevabı hakkında iki yön vardır: Birincisi: el-Vâhidî demiştir ki: O, “Büyük felaket geldiğinde cehennem ehli cehenneme, cennet ehli de cennete girer” takdirinde mahzuftur (düşürülmüştür). İki fırkanın barınağının beyanında zikredilenler bu mahzufa delalet etmiştir. Bundan dolayı Mâlik b. Mığvel et-Tâmmetü'l-Kübrâ'nın tefsirinde şöyle derdi:

إِنَّهَا إِذَا سَبَقَ أَهْلُ الْجَنَّةِ إِلَى الْجَنَّةِ، وَأَهْلُ النَّارِ إِلَى النَّارِ وَالثَّانِي: أَنَّ جَوَابَهُ قَوْلُهُ: فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوى وَكَأَنَّهُ جَزَاءٌ مُرَكَّبٌ عَلَى شَرْطَيْنِ نَظِيرُهُ إِذَا جَاءَ الْغَدُ، فَمَنْ جَاءَنِي سَائِلًا أَعْطَيْتُهُ، كَذَا هَاهُنَا أَيْ إِذَا جَاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْرَى فَمَنْ جَاءَ طَاغِيًا فَإِنَّ الْجَحِيمَ مَأْوَاهُ.

“O, cennet ehlinin cennete, cehennem ehlinin de cehenneme sevk edildiği andır.” İkincisi: Onun cevabı: { فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوى } “Şüphesiz cehennem, barınağın ta kendisidir” kavlidir. Bu, iki şarta bağlanmış bir ceza (sonuç) gibidir. Bunun benzeri: “Yarın geldiğinde, bana isteyen olarak kim gelirse ona veririm” sözüdür. Burada da böyledir; yani büyük felaket geldiğinde, kim azgın olarak gelirse şüphesiz cehennem onun barınağıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: طَغى وَآثَرَ الْحَياةَ الدُّنْيا النَّضْرُ وَأَبُوهُ الْحَارِثُ فَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ عِنْدَ صُدُورِ بَعْضِ الْمُنْكِرَاتِ مِنْهُ فَجَيِّدٌ وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ تَخْصِيصُهَا بِهِ، فَبَعِيدٌ لِأَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ، لَا سِيَّمَا إِذَا عُرِفَ بِضَرُورَةِ الْعَقْلِ أَنَّ الْمُوجِبَ لِذَلِكَ الْحُكْمِ هُوَ الْوَصْفُ الْمَذْكُورُ.

İkinci Mesele: Onlardan bazıları: { طَغى وَآثَرَ الْحَياةَ الدُّنْيا } kavlinden muradın Nadr ve babası Hâris olduğunu söylemişlerdir. Eğer maksat bu ayetin ondan bazı münkerler sadır olduğunda inmiş olması ise bu güzeldir; şayet maksat ayetin ona tahsis edilmesi ise bu uzaktır. Çünkü itibar sebebin hususiliğine değil, lafzın umumiliğinedir; bilhassa o hükmü gerektiren şeyin zikredilen bu vasıf olduğu aklın zorunluluğuyla bilindiğinde durum böyledir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قوله صغى، إِشَارَةٌ إِلَى فَسَادِ حَالِ الْقُوَّةِ النَّظَرِيَّةِ، لِأَنَّ كُلَّ مَنْ عَرَفَ اللَّهَ عَرَفَ حَقَارَةَ نَفْسِهِ، وَعَرَفَ اسْتِيلَاءَ قُدْرَةِ اللَّهِ عَلَيْهِ، فَلَا يَكُونُ لَهُ طُغْيَانٌ وَتَكَبُّرٌ، وَقَوْلُهُ: وَآثَرَ الْحَياةَ الدُّنْيا إِشَارَةٌ إِلَى فَسَادِ حَالِ الْقُوَّةِ الْعَمَلِيَّةِ، وَإِنَّمَا ذُكِرَ ذَلِكَ لِمَا

Üçüncü Mesele: { طَغى } kavli, nazarî (teorik) kuvvetin halinin bozukluğuna işarettir. Çünkü Allah'ı bilen herkes nefsinin hakirliğini ve Allah'ın kudretinin kendisi üzerindeki hâkimiyetini bilir; dolayısıyla onda taşkınlık ve kibir olmaz. { وَآثَرَ الْحَياةَ الدُّنْيا } kavli ise amelî (pratik) kuvvetin halinin bozukluğuna işarettir. Bunun zikredilmesi ancak,

رُوِيَ عَنْهُ ﵊ أَنَّهُ قَالَ: «حُبُّ الدُّنْيَا رَأْسُ كُلِّ خَطِيئَةٍ»

Ondan (aleyhisselâm): “Dünya sevgisi her günahın başıdır” buyurduğu rivayet edildiği içindir.

وَمَتَى كَانَ الْإِنْسَانُ وَالْعِيَاذُ بِاللَّهِ مَوْصُوفًا بِهَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ، كَانَ بَالِغًا فِي الْفَسَادِ إِلَى أَقْصَى الْغَايَاتِ، وَهُوَ الْكَافِرُ الَّذِي يَكُونُ عِقَابُهُ مُخَلَّدًا، وَتَخْصِيصُهُ بِهَذِهِ الْحَالَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْفَاسِقَ الَّذِي لَا يَكُونُ كَذَلِكَ، لَا تَكُونُ الْجَحِيمُ مَأْوًى لَهُ.

İnsan –Allah'a sığınırız– bu iki vasıfla nitelendiği zaman, fesatta gayelerin en uç noktasına ulaşmış olur ki o, cezası ebedî olan kâfirdir. [Ayetin] bu hale tahsis edilmesi, böyle olmayan fasık kimsenin barınağının cehennem olmayacağına delalet eder.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: تَقْدِيرُ الْآيَةِ: فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوَى لَهُ، ثُمَّ حُذِفَتِ الصِّلَةُ لِوُضُوحِ الْمَعْنَى كَقَوْلِكَ لِلرَّجُلِ غُضَّ الطَّرْفَ أَيْ غُضَّ طَرْفَكَ، وَعِنْدِي فِيهِ وَجْهٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوَى، اللَّائِقُ بِمَنْ كَانَ مَوْصُوفًا بِهَذِهِ الصِّفَاتِ والأخلاق. ثُمَّ ذَكَرَ تَعَالَى حَالَ السُّعَدَاءِ فَقَالَ تَعَالَى:

Dördüncü Mesele: Ayetin takdiri: “Şüphesiz cehennem onun için bir barınaktır” şeklindedir; sonra mananın açıklığından dolayı, bir adama: “Gözü yum” yani “Kendi gözünü yum” demen gibi sıla (bağlantı) hazfedilmiştir. Benim yanımdaki diğer bir yön ise takdirin: “Şüphesiz cehennem, bu sıfatlarla ve ahlakla nitelenen kimseye layık olan barınaktır” şeklinde olmasıdır. Sonra Allah Teâlâ saidlerin halini zikrederek şöyle buyurmuştur:

[سورة النازعات (٧٩) : الآيات ٤٠ الى ٤١]

[Nâziât Suresi (79): Ayetler 40-41]

وَأَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى (٤٠) فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى (٤١)

{ وَأَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى (٤٠) فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى (٤١) } “Fakat kim de Rabbinin makamından korkmuş ve nefsi kötü arzulardan men etmişse, şüphesiz cennet, barınağın ta kendisidir.”

واعلم أن هذين الوصفين مضادات لِلْوَصْفَيْنِ اللَّذَيْنِ وَصَفَ اللَّهُ أَهْلَ النَّارِ بِهِمَا فَقَوْلُهُ: وَأَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ ضِدُّ قوله: فَأَمَّا مَنْ طَغى [النازعات: ١٧] وقوله: وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى ضد ققوله: وَآثَرَ الْحَياةَ الدُّنْيا [النازعات: ٣٨] وَاعْلَمْ أَنَّ الْخَوْفَ مِنَ اللَّهِ، لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَسْبُوقًا بِالْعِلْمِ بِاللَّهِ عَلَى مَا قَالَ:

Bil ki bu iki vasıf, Allah'ın cehennem ehlini nitelediği iki vasfın zıddıdır. O'nun: { وَأَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ } kavli, { فَأَمَّا مَنْ طَغى } [Nâziât 17] kavlinin zıddıdır; { وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى } kavli ise: { وَآثَرَ الْحَياةَ الدُّنْيا } [Nâziât 38] kavlinin zıddıdır. Bil ki Allah'tan korkmanın öncelikle Allah'ı bilmekle gerçekleşmesi gerekir; nitekim O şöyle buyurmuştur:

إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ [فَاطِرٍ: ٢٨] وَلَمَّا كَانَ الْخَوْفُ مِنَ اللَّهِ هُوَ السَّبَبَ الْمُعِينَ لِدَفْعِ الْهَوَى، لَا جَرَمَ قَدَّمَ العلة على المعلول، وَكَمَا دَخَلَ فِي ذَيْنِكَ الصِّفَتَيْنِ جَمِيعُ الْقَبَائِحِ دَخَلَ/ فِي هَذَيْنِ الْوَصْفَيْنِ جَمِيعُ الطَّاعَاتِ وَالْحَسَنَاتِ، وَقِيلَ: الْآيَتَانِ نَزَلَتَا فِي أَبِي عَزِيزِ بْنِ عُمَيْرٍ وَمُصْعَبِ بْنِ عُمَيْرٍ، وَقَدْ قَتَلَ مُصْعَبٌ أَخَاهُ أَبَا عَزِيزٍ يَوْمَ أُحُدٍ، وَوَقَى رَسُولَ اللَّهِ بِنَفْسِهِ حَتَّى نَفَذَتِ الْمَشَاقِصُ فِي جَوْفِهِ.

{ إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ } “Kulları içinden ancak âlimler Allah'tan hakkıyla korkar” [Fâtır 28]. Allah korkusu heva ve hevesi defetmenin yardımcı sebebi olduğu için, hiç şüphesiz illeti ma'lulün önüne geçirmiştir. O iki sıfata bütün çirkinlikler girdiği gibi, bu iki vasfa da bütün itaatler ve hayırlar girmiştir. Denildi ki: Bu iki ayet Ebû Azîz b. Umeyr ile Mus‘ab b. Umeyr hakkında inmiştir; nitekim Mus‘ab, Uhud günü kardeşi Ebû Azîz'i öldürmüş ve geniş uçlu oklar göğsüne saplanıncaya kadar kendisini Resûlullah'a siper etmiştir.

[سورة النازعات (٧٩) : الآيات ٤٢ الى ٤٤]

[Nâziât Suresi (79): Ayetler 42-44]

يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها (٤٢) فِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْراها (٤٣) إِلى رَبِّكَ مُنْتَهاها (٤٤)

{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها (٤٢) فِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْراها (٤٣) إِلى رَبِّكَ مُنْتَهاها (٤٤) } “Sana kıyametin ne zaman demir atacağını (kopacağını) soruyorlar. Nerede sende onu anmak (bilgisi)? Onun nihayeti Rabbine aittir.”

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ بِالْبُرْهَانِ الْعَقْلِيِّ إِمْكَانَ الْقِيَامَةِ، ثُمَّ أَخْبَرَ عَنْ وُقُوعِهَا، ثُمَّ ذَكَرَ أَحْوَالَهَا الْعَامَّةَ، ثُمَّ ذَكَرَ أَحْوَالَ الْأَشْقِيَاءِ والسعداء فيها، قال تعالى: يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها.

Bil ki Allah Teâlâ akli delille kıyametin imkânını açıklayıp sonra vukuunu haber verince, ardından genel hallerini zikredip sonra da oradaki şakilerin ve saidlerin hallerini beyan edince, Allah Teâlâ: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها } “Sana kıyametin ne zaman demir atacağını soruyorlar” buyurmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَسْمَعُونَ إِثْبَاتَ الْقِيَامَةِ، وَوَصْفَهَا بِالْأَوْصَافِ الْهَائِلَةِ، مِثْلُ أَنَّهَا طَامَّةٌ وَصَاخَّةٌ وَقَارِعَةٌ، فَقَالُوا عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ: أَيَّانَ مُرْساها فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الْإِيهَامِ لِأَتْبَاعِهِمْ أَنَّهُ لَا أَصْلَ لِذَلِكَ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ كَانُوا يَسْأَلُونَ الرَّسُولَ عَنْ وَقْتِ الْقِيَامَةِ اسْتِعْجَالًا، كَقَوْلِهِ: يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِها [الشُّورَى: ١٨] ثُمَّ فِي قَوْلِهِ: مُرْساها قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: مَتَى إِرْسَاؤُهَا، أَيْ إِقَامَتُهَا أَرَادُوا مَتَى يُقِيمُهَا اللَّهُ وَيُوجِدُهَا وَيُكَوِّنُهَا وَالثَّانِي: أَيَّانَ مُنْتَهَاهَا وَمُسْتَقَرُّهَا، كَمَا أَنَّ مَرْسَى السَّفِينَةِ مُسْتَقَرُّهَا حَيْثُ تَنْتَهِي إِلَيْهِ.

Bil ki müşrikler kıyametin ispatını ve onun tâmme, sahha ve kâria gibi korkunç vasıflarla nitelendirildiğini işitiyorlardı; bunun üzerine alay yoluyla: “Onun demir atması (kopuşu) ne zamandır?” dediler. Bunun, tabilerine bu işin bir aslı olmadığını vehmettirmek amacıyla olması muhtemeldir; Resûl'den kıyametin vaktini acele isteme yoluyla sormaları da muhtemeldir; nitekim O: { يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِها } “Ona inanmayanlar onun çabucak gelmesini isterler” [Şûrâ 18] buyurmuştur. Sonra O'nun: { مُرْساها } kavlinde iki görüş vardır: Birincisi: Onun demir atması, yani ikame edilmesi ne zamandır? Yani Allah onu ne zaman ikame edecek, var edecek ve meydana getirecektir, demektir. İkincisi: Tıpkı geminin demir attığı yerin varıp durduğu yer olması gibi, onun nihayeti ve karargâhı ne zamandır?

ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَجَابَ عَنْهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْراها وَفِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: مَعْنَاهُ فِي أَيِّ شَيْءٍ أَنْتَ عَنْ تَذَكُّرِ وَقْتِهَا لَهُمْ، وَتَبَيُّنِ ذَلِكَ الزَّمَانِ الْمُعَيَّنِ لَهُمْ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُ الْقَائِلِ: إِذَا سَأَلَهُ رَجُلٌ عَنْ شَيْءٍ لَا يَلِيقُ بِهِ مَا أَنْتَ وَهَذَا، وَأَيُّ شَيْءٍ لَكَ فِي هَذَا،

Sonra Allah Teâlâ buna: { فِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْراها } “Nerede sende onu anmak (bilgisi)?” kavliyle cevap vermiştir. Bunda iki yön vardır: Birincisi: Manası, sen onların yanında onun vaktini anmaktan ve onlar için o muayyen zamanı açıklamaktan ne durumdasın? Bunun benzeri, bir adam kendisine uygun olmayan bir şeyi sorduğunda söyleyenin: “Sen nerede, bu nerede?” ve “Bundan sana ne?” demesidir.

وَعَنْ عَائِشَةَ «لَمْ يَزَلْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَذْكُرُ السَّاعَةَ وَيَسْأَلُ عَنْهَا حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ»

Âişe'den [rivayet edildiğine göre]: “Bu ayet ininceye kadar Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) kıyameti anıp durur ve onu sorardı.”

فَهُوَ عَلَى هَذَا تَعْجِيبٌ مِنْ كَثْرَةِ ذِكْرِهِ لَهَا، كَأَنَّهُ قِيلَ: فِي أَيِّ شُغُلٍ وَاهْتِمَامٍ أَنْتَ مِنْ ذِكْرِهَا وَالسُّؤَالِ عَنْهَا، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ يَسْأَلُونَكَ عَنْهَا، فَلِحِرْصِكَ عَلَى جَوَابِهِمْ لَا تَزَالُ تَذْكُرُهَا وَتَسْأَلُ عَنْهَا.

Buna göre bu, onun kıyameti çokça anmasına bir taaccüp (hayret) ifadesidir; sanki: “Sen onu anmaktan ve sormaktan nasıl bir meşguliyet ve endişe içindesin?” denilmiştir. Mana şudur: Onlar sana onu soruyorlar; sen de onlara cevap vermeye hırs gösterdiğin için onu sürekli anıyor ve soruyorsun.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِلى رَبِّكَ مُنْتَهاها أَيْ مُنْتَهَى عِلْمِهَا لَمْ يُؤْتِهِ أَحَدًا مِنْ خَلْقِهِ الْوَجْهُ الثَّانِي: قَالَ بَعْضُهُمْ:

Sonra Allah Teâlâ: { إِلى رَبِّكَ مُنْتَهاها } “Onun nihayeti Rabbine aittir” buyurmuştur; yani onun nihai ilmini mahlukatından hiçbir kimseye vermemiştir. İkinci yön: Bazıları şöyle demiştir:

فِيمَ إِنْكَارٌ لِسُؤَالِهِمْ، أَيْ فِيمَ هَذَا السُّؤَالُ، ثُمَّ قِيلَ: أَنْتَ مِنْ ذِكْراها أَيْ أرسلك وأنت خاتم الأنبياء وآخر الرسل ذاكرا مِنْ أَنْوَاعِ عَلَامَاتِهَا، وَوَاحِدًا مِنْ أَقْسَامِ أَشْرَاطِهَا، فَكَفَاهُمْ بِذَلِكَ دَلِيلًا عَلَى دُنُوِّهَا وَوُجُوبِ الِاسْتِعْدَادِ لها، ولا فائدة في سؤالهم عنها.

{ فِيمَ } [ifadesi], onların sormalarını inkârdır (reddetmedir); yani “Bu soru neyedir (niçindir)?” [demektir]. Sonra { أَنْتَ مِنْ ذِكْراها } “Sen nerede, onun vaktini bildirmek nerede!” [ayeti hakkında] şöyle denilmiştir: Yani peygamberlerin sonuncusu ve elçilerin sonuncusu olarak seni göndermesi, onun alametlerinin çeşitlerinden bir zikredici (alamet) ve kıyamet şartlarının kısımlarından bir kısım [olmandır]. Dolayısıyla onun yaklaştığına ve ona hazırlanmanın gerekliliğine delil olarak bu onlara yeter; artık onların onu sormalarında bir fayda yoktur.

ثم قال تعالى:

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة النازعات (٧٩) : آية ٤٥]

[Nâziât Suresi (79): Ayet 45]

إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها (٤٥)

{ إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها (٤٥) } “Sen ancak ondan korkacak olanı uyarıcısın.”

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّكَ إِنَّمَا بُعِثْتَ لِلْإِنْذَارِ وَهَذَا الْمَعْنَى لَا يَتَوَقَّفُ عَلَى عِلْمِكَ/ بِوَقْتِ قِيَامِ الْقِيَامَةِ، بَلْ لَوْ أَنْصَفْنَا لَقُلْنَا: بِأَنَّ الْإِنْذَارَ وَالتَّخْوِيفَ إِنَّمَا يَتِمَّانِ إِذَا لَمْ يَكُنِ الْعِلْمُ بِوَقْتِ قِيَامِ الْقِيَامَةِ حَاصِلًا.

Birinci Mesele: Ayetin manası şudur: Sen ancak uyarmak için gönderildin; bu mana ise senin kıyametin kopma vaktini bilmene bağlı değildir. Hatta insafla bakarsak deriz ki: Uyarma ve korkutma ancak kıyametin kopma vaktinin bilgisi hasıl olmadığında tam olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ ﵊ مُنْذِرٌ لِلْكُلِّ إِلَّا أَنَّهُ خُصَّ بِمَنْ يَخْشَى، لِأَنَّهُ الَّذِي يَنْتَفِعُ بِذَلِكَ الْإِنْذَارِ.

İkinci Mesele: O (aleyhisselâm) herkesi uyarıcıdır; ancak bu uyarıştan faydalanacak olan kimse olduğu için [uyarı] korkan kimseye tahsis edilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قُرِئَ مُنْذِرٌ بِالتَّنْوِينِ وَهُوَ الْأَصْلُ، قَالَ الزَّجَّاجُ: مُفْعِلٌ وَفَاعِلٌ إِذَا كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا لِمَا يُسْتَقْبَلُ أَوْ لِلْحَالِ يُنَوَّنُ، لِأَنَّهُ يَكُونُ بَدَلًا مِنَ الْفِعْلِ، وَالْفِعْلُ لَا يَكُونُ إِلَّا نَكِرَةً وَيَجُوزُ حَذْفُ التَّنْوِينِ لِأَجْلِ التَّخْفِيفِ وَكِلَاهُمَا يَصْلُحُ لِلْحَالِ وَالِاسْتِقْبَالِ، فَإِذَا أُرِيدَ الْمَاضِي فَلَا يَجُوزُ إِلَّا الإضافة كقوله هو منذر زيد أمس. ثم قال تعالى:

Üçüncü Mesele: Asıl olan tenvin ile { مُنْذِرٌ } şeklinde okunmuştur. ez-Zeccâc demiştir ki: Muf'il ve fâil vezinlerinin her biri gelecek veya şimdiki zaman için olduğunda tenvin alır; çünkü fiilin yerine geçer ve fiil de ancak nekre olur. Hafifletmek için tenvinin hazfedilmesi de caizdir ve her ikisi de şimdiki ve gelecek zamana uygundur; geçmiş zaman kastedildiğinde ise “Dün Zeyd'i uyaran odur” sözünde olduğu gibi yalnızca izafet caizdir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة النازعات (٧٩) : آية ٤٦]

[Nâziât Suresi (79): Ayet 46]

كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَها لَمْ يَلْبَثُوا إِلاَّ عَشِيَّةً أَوْ ضُحاها (٤٦)

{ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَها لَمْ يَلْبَثُوا إِلاَّ عَشِيَّةً أَوْ ضُحاها (٤٦) } “Onu görecekleri gün, sanki [dünyada] ancak bir akşam yahut onun kuşluk vaktinden başka kalmamış gibi olurlar.”

وَتَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَدْ مَضَى ذِكْرُهُ فِي قَوْلِهِ: كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنْ نَهارٍ [الْأَحْقَافِ: ٣٥] وَالْمَعْنَى أَنَّ مَا أَنْكَرُوهُ سَيَرَوْنَهُ حَتَّى كَأَنَّهُمْ أَبَدًا فِيهِ وَكَأَنَّهُمْ لَمْ يَلْبَثُوا فِي الدُّنْيَا إِلَّا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ ثُمَّ مَضَتْ فَإِنْ قِيلَ قَوْلُهُ: أَوْ ضُحاها مَعْنَاهُ ضُحَى الْعَشِيَّةِ وَهَذَا غَيْرُ مَعْقُولٍ لِأَنَّهُ لَيْسَ لِلْعَشِيَّةِ ضُحًى:

Bu ayetin tefsiri, O'nun: { كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنْ نَهارٍ } “Tehdit edildikleri şeyi gördükleri gün, sanki gündüzün ancak bir saati kadar kalmış gibi olurlar” [Ahkâf 35] kavlinde geçmişti. Mana şudur: İnkâr ettikleri şeyi öyle görecekler ki sanki ebediyen onun içindeymişler ve dünyada ancak gündüzün geçip giden bir saati kadar kalmışlar gibi olacaktır. Eğer: “O'nun: { أَوْ ضُحاها } kavlinin manası ‘akşamın kuşluğu’ demektir; akşamın kuşluğu olamayacağı için bu akıl almaz bir şeydir” denilirse,

قُلْنَا الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: قَالَ عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: الْهَاءُ وَالْأَلِفُ صِلَةٌ لِلْكَلَامِ يُرِيدُ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا عَشِيَّةً أَوْ ضُحًى وَثَانِيهَا: قَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: الْمُرَادُ بِإِضَافَةِ الضُّحَى إِلَى الْعَشِيَّةِ إِضَافَتُهَا إِلَى يَوْمِ الْعَشِيَّةِ كَأَنَّهُ قِيلَ: إِلَّا عَشِيَّةَ أَوْ ضُحَى يَوْمِهَا، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: آتِيكَ الْعَشِيَّةَ أَوْ غَدَاتَهَا عَلَى مَا ذَكَرْنَا وَثَالِثُهَا: أَنَّ النَّحْوِيِّينَ قَالُوا يَكْفِي فِي حُسْنِ الْإِضَافَةِ أَدْنَى سَبَبٍ، فَالضُّحَى الْمُتَقَدِّمُ عَلَى عَشِيَّةٍ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ ضُحَى تِلْكَ الْعَشِيَّةِ، وَزَمَانُ الْمِحْنَةِ قَدْ يُعَبَّرُ عَنْهُ بِالْعَشِيَّةِ وَزَمَانُ الرَّاحَةِ قَدْ يُعَبَّرُ عَنْهُ بِالضُّحَى، فَالَّذِينَ يُحْضَرُونَ فِي مَوْقِفِ الْقِيَامَةِ يُعَبِّرُونَ عَنْ زَمَانِ مِحْنَتِهِمْ بِالْعَشِيَّةِ وَعَنْ زَمَانِ رَاحَتِهِمْ بِضُحَى تِلْكَ الْعَشِيَّةِ فَيَقُولُونَ: كَأَنَّ عُمْرَنَا فِي الدُّنْيَا مَا كَانَ إِلَّا هَاتَيْنِ السَّاعَتَيْنِ، وَاللَّهُ ﷾ أَعْلَمُ، وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وصحبه وسلم.

Deriz ki: Buna birkaç yönden cevap verilir: Birincisi: Atâ, İbn Abbâs'tan nakletmiştir: Hâ ve elif kelamın sılasıdır (bağlantı ekidir), yani “ancak bir akşam yahut bir kuşluk vakti kadar kaldılar” demektir. İkincisi: el-Ferrâ ve ez-Zeccâc demiştir ki: Kuşluğun akşama izafe edilmesinden kasıt, akşamın gününe izafe edilmesidir; sanki “ancak bir akşam yahut o günün kuşluğu kadar” denilmiştir. Nitekim Araplar zikrettiğimiz üzere: “Sana akşam veya onun sabahı gelirim” derler. Üçüncüsü: Nahivciler demiştir ki: İzafetin güzelliği için en küçük bir sebep yeterlidir; binaenaleyh bir akşamdan önce gelen kuşluk için “o akşamın kuşluğudur” denilmesi sahihtir. Sıkıntı zamanı akşam ile, rahatlık zamanı da kuşluk ile ifade edilebilir; kıyamet duruşma yerinde hazır bulunanlar sıkıntı zamanlarını akşam ile, rahatlık zamanlarını da o akşamın kuşluğu ile ifade eder ve: “Sanki dünyadaki ömrümüz bu iki vakitten ibaretti” derler. En iyisini Allah (azze ve celle) bilir. Allah, Efendimiz Muhammed'e, âline ve ashabına salât ve selam eylesin.