Binûn

A'râf Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي الْجَوَابِ: إِنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَوْمٌ طَوِيلٌ وَمَوَاقِفَهَا كَثِيرَةٌ فَأَخْبَرَ عَنْ بَعْضِ الْأَوْقَاتِ بِحُصُولِ السُّؤَالِ وَعَنْ بَعْضِهَا بِعَدَمِ السُّؤَالِ.

Cevaptaki üçüncü yön: Kıyamet günü uzun bir gündür ve onun durakları çoktur. Dolayısıyla bazı vakitlerde sorgunun gerçekleşeceğini, bazılarında ise sorgunun olmayacağını haber vermiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُحَاسِبُ كُلَّ عِبَادِهِ لِأَنَّهُمْ لَا يَخْرُجُونَ عَنْ أَنْ يَكُونُوا رُسُلًا أَوْ مُرْسَلًا إِلَيْهِمْ وَيُبْطِلُ قَوْلَ مَنْ يَزْعُمُ أَنَّهُ لَا حِسَابَ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ وَالْكُفَّارِ.

Dördüncü Mesele: Ayet, Yüce Allah'ın bütün kullarını hesaba çekeceğine delalet eder; çünkü onlar elçi veya kendilerine elçi gönderilenler olmaktan dışarı çıkmazlar. Bu da peygamberlere ve kâfirlere hesap olmadığını iddia eden kimsenin sözünü boşa çıkarır.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى مُتَعَالِيًا عَنِ الْمَكَانِ وَالْجِهَةِ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَما كُنَّا غائِبِينَ وَلَوْ كَانَ تَعَالَى عَلَى الْعَرْشِ لَكَانَ غَائِبًا عَنَّا.

Beşinci Mesele: Ayet, Yüce Allah'ın mekândan ve yönden münezzeh olduğuna delalet eder; çünkü O: { وَما كُنَّا غائِبِينَ } “Biz asla gaip (habersiz/uzak) değildik” buyurmuştur. Şayet Yüce [Allah] arş üzerinde olsaydı, bizden gaip (uzak) olurdu.

فَإِنْ قَالُوا: نَحْمِلُهُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مَا كَانَ غَائِبًا عَنْهُمْ بِالْعِلْمِ وَالْإِحَاطَةِ.

Şayet: “Bunu, Yüce Allah'ın ilim ve kuşatma bakımından onlardan gaip olmadığına hamlederiz” derlerse;

قُلْنَا: هَذَا تَأْوِيلٌ وَالْأَصْلُ فِي الْكَلَامِ حَمْلُهُ عَلَى الْحَقِيقَةِ.

deriz ki: Bu bir tevil (yorum)dir; kelamda asıl olan ise onun hakikate hamledilmesidir.

فَإِنْ قَالُوا: فَأَنْتُمْ لَمَّا قُلْتُمْ أَنَّهُ تَعَالَى غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِشَيْءٍ مِنَ الْأَحْيَازِ وَالْجِهَاتِ فَقَدْ قُلْتُمْ أَيْضًا بِكَوْنِهِ غَائِبًا.

Şayet: “Sizler de Yüce Allah'ın mekânlardan ve yönlerden hiçbirine mahsus olmadığını söylediğinizde, O'nun gaip olduğunu söylemiş oldunuz” derlerse;

قُلْنَا: هَذَا بَاطِلٌ لِأَنَّ الْغَائِبَ هُوَ الَّذِي يَعْقِلُ أَنْ يَحْضُرَ بَعْدَ غَيْبَةٍ وَذَلِكَ مَشْرُوطٌ بِكَوْنِهِ مُخْتَصًّا بمكان

deriz ki: Bu batıldır; çünkü gaip olan, gaybubetten (bulunmayıştan) sonra hazır bulunması aklen mümkün olandır ve bu da bir mekâna...

وَجِهَةٍ فَأَمَّا الَّذِي لَا يَكُونُ مُخْتَصًّا بِمَكَانٍ وَجِهَةٍ وَكَانَ ذَلِكَ مُحَالًا فِي حَقِّهِ امْتَنَعَ وَصْفُهُ بِالْغَيْبَةِ وَالْحُضُورِ فَظَهَرَ الْفَرْقُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

ve bir yöne mahsus olması şartına bağlıdır. Bir mekâna ve yöne mahsus olmayan ve bu durum hakkında imkânsız olan zata gelince, O'nun gaybubet ve huzur ile nitelenmesi imkânsızdır. Böylece fark ortaya çıkmış olur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٨ الى ٩]

[A'râf Suresi (7), Âyetler 8-9]

وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٨) وَمَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِما كانُوا بِآياتِنا يَظْلِمُونَ (٩)

{ وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٨) وَمَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِما كانُوا بِآياتِنا يَظْلِمُونَ (٩) } “O gün tartı haktır. Kimin tartıları ağır gelirse, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir. (8) Kimin de tartıları hafif gelirse, işte onlar ayetlerimize haksızlık ettiklerinden ötürü kendilerini ziyana uğratanlardır. (9)”

[قَوْلُهُ تَعَالَى وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّ مِنْ جُمْلَةِ أَحْوَالِ الْقِيَامَةِ السُّؤَالَ وَالْحِسَابَ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ مِنْ جُمْلَةِ أَحْوَالِ الْقِيَامَةِ أَيْضًا وَزْنَ الْأَعْمَالِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Yüce Allah'ın: { وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “O gün tartı haktır. Kimin tartıları ağır gelirse, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” kavli]: Bil ki Yüce Allah önceki ayette kıyamet hallerinden birinin sorgu ve hesap olduğunu açıkladıktan sonra, bu ayette kıyamet hallerinden birinin de amellerin tartılması olduğunu açıklamıştır. Bu ayette [bazı] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْوَزْنُ مبتدا ويَوْمَئِذٍ ظرف له والْحَقُّ خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ يَوْمَئِذٍ الْخَبَرَ والْحَقُّ صِفَةً لِلْوَزْنِ أَيْ وَالْوَزْنُ الْحَقُّ أَيِ الْعَدْلُ يَوْمَ يَسْأَلُ اللَّهُ الْأُمَمَ وَالرُّسُلَ.

Birinci Mesele: { الْوَزْنُ } mübteda (özne), { يَوْمَئِذٍ } onun zarfı ve { الْحَقُّ } mübtedanın haber (yüklem)idir. { يَوْمَئِذٍ } lafzının haber, { الْحَقُّ } lafzının da tartının sıfatı olması caizdir; yani hak olan, yani adaletli olan tartı, Allah'ın ümmetleri ve elçileri sorgulayacağı gündedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي تَفْسِيرِ وَزْنِ الْأَعْمَالِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: فِي الْخَبَرِ أَنَّهُ تَعَالَى يَنْصِبُ مِيزَانًا لَهُ لِسَانٌ وَكِفَّتَانِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُوزَنُ بِهِ أَعْمَالُ الْعِبَادِ خَيْرُهَا وَشَرُّهَا ثُمَّ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَمَّا الْمُؤْمِنُ فَيُؤْتَى بِعَمَلِهِ فِي أَحْسَنِ صُورَةٍ فَتُوضَعُ فِي كِفَّةِ الْمِيزَانِ فَتَثْقُلُ حَسَنَاتُهُ عَلَى سَيِّئَاتِهِ فَذَلِكَ قَوْلُهُ: فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ النَّاجُونَ قَالَ وَهَذَا كَمَا قَالَ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ: وَنَضَعُ/ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً [الْأَنْبِيَاءِ: ٤٧] وَأَمَّا كَيْفِيَّةُ وَزْنِ الْأَعْمَالِ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهُمَا: إِنَّ أَعْمَالَ الْمُؤْمِنِ تَتَصَوَّرُ بِصُورَةٍ حَسَنَةٍ وَأَعْمَالَ الْكَافِرِ بِصُورَةٍ قَبِيحَةٍ فَتُوزَنُ تِلْكَ الصُّورَةُ: كَمَا ذَكَرَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَالثَّانِي: إِنَّ الْوَزْنَ يَعُودُ إِلَى الصُّحُفِ الَّتِي تَكُونُ فِيهَا أَعْمَالُ الْعِبَادِ مَكْتُوبَةً

İkinci Mesele: Amellerin tartılmasının tefsirinde iki görüş vardır: Birincisi: Rivayette [geldiğine göre] Yüce Allah kıyamet günü dili ve iki kefesi olan bir terazi kurar; kulların hayır ve şer amelleri onunla tartılır. Sonra İbn Abbâs şöyle demiştir: “Mümine gelince, ameli en güzel surette getirilir ve terazinin kefesine konur; böylece iyilikleri kötülüklerine ağır gelir. İşte bu, O'nun: { فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } ‘Kimin tartıları ağır gelirse, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir’ kavlidir.” [İbn Abbâs] dedi ki: Bu, Enbiyâ Suresi'nde: { وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً } [Enbiyâ: 47] “Biz kıyamet günü için adalet terazilerini kurarız; artık hiçbir kimseye hiçbir şekilde haksızlık edilmez” buyurduğu gibidir. Bu görüşe göre amellerin tartılma keyfiyetine gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Müminin amelleri güzel bir surete, kâfirin amelleri ise çirkin bir surete bürünür ve İbn Abbâs'ın zikrettiği gibi o suret tartılır. İkincisi: Tartı, kulların amellerinin yazılı olduğu sayfalara (amel defterlerine) racidir.

وَسُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﵌ عَمَّا يُوزَنُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَقَالَ: «الصُّحُفُ»

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e kıyamet günü neyin tartılacağı sorulduğunda: “Sayfalar (amel defterleri)” buyurmuştur.

وَهَذَا الْقَوْلُ مَذْهَبُ عَامَّةِ الْمُفَسِّرِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ أَنَّ مِيزَانَ رَبِّ الْعَالَمِينَ يُنْصَبُ بَيْنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ يُسْتَقْبَلُ بِهِ الْعَرْشُ إِحْدَى كِفَّتَيِ الْمِيزَانِ عَلَى الْجَنَّةِ وَالْأُخْرَى عَلَى جَهَنَّمَ وَلَوْ وُضِعَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ فِي إِحْدَاهُمَا لَوَسِعَتْهُنَّ وَجِبْرِيلُ آخِذٌ بِعَمُودِهِ يَنْظُرُ إِلَى لِسَانِهِ

Bu görüş, bu ayette müfessirlerin çoğunluğunun benimsediği görüştür. Abdullah b. Selâm'dan rivayet edildiğine göre Âlemlerin Rabbinin terazisi cinler ve insanlar arasına kurulur, arşa doğru yöneltilir; terazinin iki kefesinden biri cennetin üzerinde, diğeri ise cehennemin üzerindedir. Şayet gökler ve yer o ikisinden birine konsaydı onları içine alırdı. Cebrail ise terazinin direğini tutmakta ve diline bakmaktadır.

وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﵌: «يُؤْتَى بِرَجُلٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَى الْمِيزَانِ وَيُؤْتَى لَهُ بِتِسْعَةٍ وَتِسْعِينَ سِجِلًّا كُلُّ سِجِلٍّ مِنْهَا مَدَّ الْبَصَرِ فِيهَا خَطَايَاهُ وَذُنُوبُهُ فَتُوضَعُ فِي كِفَّةِ الْمِيزَانِ ثُمَّ يُخْرَجُ لَهُ قِرْطَاسٌ كَالْأُنْمُلَةِ فِيهِ شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ يُوضَعُ فِي الْأُخْرَى فَتَرْجُحُ»

Abdullah b. Ömer radıyallâhu anh’tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kıyamet günü bir adam teraziye getirilir. Onun için her biri göz alabildiğince uzanan, içinde hataları ve günahları bulunan doksan dokuz büyük defter getirilir ve terazinin bir kefesine konur. Sonra onun için parmak ucu kadar bir kâğıt çıkarılır; içinde ‘Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in O'nun kulu ve elçisi olduğuna’ dair şahadet vardır ve diğer kefeye konur; derken o ağır basar.”

وَعَنِ الْحَسَنِ: بَيْنَمَا الرَّسُولُ ﵌ ذَاتَ يَوْمٍ وَاضِعٌ رَأْسَهُ فِي حِجْرِ عائشة رضى الله عنها قَدْ أَغْفَى فَسَالَتِ الدُّمُوعُ مِنْ عَيْنِهَا فَقَالَ: «مَا أَصَابَكِ مَا أَبْكَاكِ؟» فَقَالَتْ: ذَكَرْتُ حَشْرَ النَّاسِ وَهَلْ يَذْكُرُ أَحَدٌ أَحَدًا فَقَالَ لَهَا: «يُحْشَرُونَ حُفَاةً عُرَاةً غُرْلًا» لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ [عَبَسَ: ٣٧] لَا يَذْكُرُ أَحَدٌ أَحَدًا عِنْدَ الصُّحُفِ وَعِنْدَ وَزْنِ الْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ،

Hasan'dan [rivayet edildiğine göre]: Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün başını Âişe radıyallâhu anhâ'nın kucağına koymuş uyuklarken [Âişe'nin] gözünden yaşlar aktı. Bunun üzerine [Resûlullah]: “Sana ne oldu, seni ne ağlattı?” buyurdu. [Âişe]: “İnsanların haşredilmesini ve bir kimsenin bir başkasını hatırlayıp hatırlamayacağını düşündüm” dedi. [Resûlullah] ona şöyle buyurdu: “Yalınayak, çıplak ve sünnetsiz olarak haşrolunurlar. { لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ } [Abese: 37] ‘O gün onlardan her birinin kendine yetecek bir derdi vardır.’ Sayfalar (amel defterleri açılırken) ve sevaplar ile günahların tartılması esnasında hiç kimse bir başkasını hatırlamaz.”

وَعَنْ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ يُؤْتَى بِالرَّجُلِ الْعَظِيمِ الْأَكُولِ الشَّرُوبِ فَلَا يَكُونُ لَهُ وَزْنُ بَعُوضَةٍ.

Ubeyd b. Umeyr'den rivayet edildiğine göre: “Çok yiyip çok içen cüsseli bir adam getirilir de onun bir sivrisinek kadar ağırlığı olmaz.”

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَالضَّحَّاكِ وَالْأَعْمَشِ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْمِيزَانِ الْعَدْلُ وَالْقَضَاءُ وَكَثِيرٌ مِنَ الْمُتَأَخِّرِينَ ذَهَبُوا إِلَى هَذَا الْقَوْلِ وَقَالُوا حَمْلُ لَفْظِ الْوَزْنِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى سَائِغٌ فِي اللُّغَةِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ فَوَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ. وَأَمَّا بَيَانُ أَنَّ حَمْلَ لَفْظِ الْوَزْنِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى جَائِزٌ فِي اللُّغَةِ فَلِأَنَّ الْعَدْلَ فِي الْأَخْذِ وَالْإِعْطَاءِ لَا يَظْهَرُ إِلَّا بِالْكَيْلِ وَالْوَزْنِ فِي الدُّنْيَا فَلَمْ يَبْعُدْ جَعْلُ الْوَزْنِ كِنَايَةً عَنِ الْعَدْلِ وَمِمَّا يُقَوِّي ذَلِكَ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ قُدْرَةٌ وَلَا قِيمَةٌ عِنْدَ غَيْرِهِ يُقَالُ: إِنَّ فُلَانًا لَا يُقِيمُ لِفُلَانٍ وَزْنًا قَالَ تَعَالَى: فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً

İkinci Görüş: Bu Mücâhid, Dahhâk ve A'meş'in görüşü olup mîzandan murat adalettir ve hükümdür. Sonraki [alimlerin] birçoğu da bu görüşe gitmiş ve şöyle demişlerdir: Tartı lafzını bu anlama hamletmek dilde caizdir ve buna delil vardır; dolayısıyla bu görüşe gitmek vacip olmuştur. Tartı lafzını bu anlama hamletmenin dilde caiz olduğunun açıklamasına gelince: Çünkü dünyada alıp vermedeki adalet ancak ölçek ve tartı ile ortaya çıkar; bu sebeple tartının adaletten kinaye yapılması uzak bir ihtimal değildir. Bunu kuvvetlendiren hususlardan biri de bir kimsenin başkasının yanında bir değeri ve kıymeti olmadığında: “Filanca filancaya bir ağırlık (değer) vermiyor” denilmesidir. Nitekim Yüce Allah: { فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً }

[الْكَهْفِ: ١٠٥] وَيُقَالُ أَيْضًا فُلَانٌ اسْتَخَفَّ بِفُلَانٍ، وَيُقَالُ هَذَا الْكَلَامُ فِي وَزْنِ هَذَا وَفِي وِزَانِهِ أَيْ يُعَادِلُهُ وَيُسَاوِيهِ مَعَ أَنَّهُ لَيْسَ هُنَاكَ وَزْنٌ فِي الْحَقِيقَةِ قَالَ الشَّاعِرُ:

[Kehf: 105] “Artık kıyamet günü onlar için hiçbir tartı tutmayız (onlara değer vermeyiz)” buyurmuştur. Yine “Filanca filancayı hafife aldı” denilir. Ayrıca hakikatte bir tartma olmadığı halde “Bu söz bunun tartısındadır/veznindedir” yani ona denktir ve eşittir denilir. Şair şöyle demiştir:

قَدْ كُنْتُ قَبْلَ لِقَائِكُمْ ذَا قُوَّةٍ ... عِنْدِي لِكُلِّ مُخَاصِمٍ مِيزَانُهُ

“Sizinle karşılaşmadan önce güçlüydüm ben / Yanımda her hasmın bir terazisi (dengi) vardı.”

أَرَادَ عِنْدِي لِكُلِّ مُخَاصِمٍ كَلَامٌ يُعَادِلُ كَلَامَهُ فَجَعَلَ الْوَزْنَ مَثَلًا لِلْعَدْلِ.

[Şair], “Yanımda her hasmın sözüne denk bir söz vardır” demek istemiş; böylece tartıyı adalete misal kılmıştır.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ هَذَا الْمَعْنَى فَقَطْ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ/ الْمِيزَانَ إِنَّمَا يُرَادُ لِيُتَوَصَّلَ بِهِ إِلَى مَعْرِفَةِ مِقْدَارِ الشَّيْءِ وَمَقَادِيرُ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ لَا يُمْكِنُ إِظْهَارُهَا بِالْمِيزَانِ لِأَنَّ أَعْمَالَ الْعِبَادِ أَعْرَاضٌ وَهِيَ قَدْ فَنِيَتْ وَعُدِمَتْ وَوَزْنُ الْمَعْدُومِ مُحَالٌ وَأَيْضًا فَبِتَقْدِيرِ بَقَائِهَا كَانَ وَزْنُهَا مُحَالًا وَأَمَّا قَوْلُهُمُ الْمَوْزُونُ صَحَائِفُ الْأَعْمَالِ أَوْ صُوَرٌ مَخْلُوقَةٌ عَلَى حَسَبِ مَقَادِيرِ الْأَعْمَالِ. فَنَقُولُ: الْمُكَلَّفُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُقِرًّا بِأَنَّهُ تَعَالَى عَادِلٌ حَكِيمٌ أَوْ لَا يَكُونَ مُقِرًّا بِذَلِكَ فَإِنْ كَانَ مُقِرًّا بِذَلِكَ فَحِينَئِذٍ كَفَاهُ حُكْمُ اللَّهِ تَعَالَى بِمَقَادِيرِ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ فِي عِلْمِهِ بِأَنَّهُ عَدْلٌ وَصَوَابٌ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مُقِرًّا بِذَلِكَ لَمْ يُعْرَفْ مِنْ رُجْحَانِ كِفَّةِ الْحَسَنَاتِ عَلَى كِفَّةِ السَّيِّئَاتِ أَوْ بِالْعَكْسِ حُصُولُ الرُّجْحَانِ لِاحْتِمَالِ أَنَّهُ تَعَالَى أَظْهَرَ ذَلِكَ الرُّجْحَانَ لَا عَلَى سَبِيلِ الْعَدْلِ وَالْإِنْصَافِ فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْوَزْنَ لَا فَائِدَةَ فِيهِ أَلْبَتَّةَ أَجَابَ الْأَوَّلُونَ وَقَالُوا إِنَّ جَمِيعَ الْمُكَلَّفِينَ يَعْلَمُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَنَّهُ تَعَالَى مُنَزَّهٌ عَنِ الظُّلْمِ وَالْجَوْرِ وَالْفَائِدَةُ فِي وَضْعِ ذَلِكَ الْمِيزَانِ أَنْ يَظْهَرَ ذَلِكَ الرُّجْحَانُ لِأَهْلِ الْقِيَامَةِ فَإِنْ كَانَ ظُهُورُ الرُّجْحَانِ فِي طَرَفِ الْحَسَنَاتِ ازْدَادَ فَرَحُهُ وَسُرُورُهُ بِسَبَبِ ظُهُورِ فَضْلِهِ وَكَمَالِ دَرَجَتِهِ لِأَهْلِ الْقِيَامَةِ وَإِنْ كَانَ بِالضِّدِّ فَيَزْدَادُ غَمُّهُ وَحُزْنُهُ وَخَوْفُهُ وَفَضِيحَتُهُ فِي مَوْقِفِ الْقِيَامَةِ ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي كَيْفِيَّةِ ذَلِكَ الرُّجْحَانِ فَبَعْضُهُمْ قَالَ يَظْهَرُ هُنَاكَ نُورٌ فِي رُجْحَانِ الْحَسَنَاتِ وَظُلْمَةٌ فِي رُجْحَانِ السَّيِّئَاتِ وَآخَرُونَ قَالُوا بَلْ بِظُهُورِ رُجْحَانٍ فِي الْكِفَّةِ.

Bu sabit olunca deriz ki: Bu ayetten muradın sadece bu anlam olması vacip olmuştur. Bunun delili şudur: Terazi ancak bir şeyin miktarını bilmeye ulaşmak için istenir; sevap ve cezanın miktarlarını ise terazi ile ortaya çıkarmak mümkün değildir. Çünkü kulların amelleri arazlardır, onlar ise yok olup gitmiştir; yok olanın tartılması ise imkânsızdır. Ayrıca baki kaldıkları varsayılsa bile tartılmaları yine imkânsız olurdu. Onların: “Tartılan şey amel defterleridir veya amellerin miktarına göre yaratılmış suretlerdir” sözüne gelince; deriz ki: Mükellef kıyamet gününde ya Yüce Allah'ın adil ve hakim olduğunu kabul etmektedir ya da bunu kabul etmemektedir. Şayet bunu kabul ediyorsa, o vakit onun bunun adil ve doğru olduğunu bilmesi konusunda Yüce Allah'ın sevap ve ceza miktarları hakkındaki hükmü ona yeterlidir. Şayet bunu kabul etmiyorsa, Yüce Allah'ın bu ağır basmayı adalet ve hakkaniyet yoluyla değil de öyle göstermiş olması ihtimalinden ötürü, iyilikler kefesinin kötülükler kefesine ağır basmasından veya aksinden [gerçekte bir] ağır basmanın meydana geldiği anlaşılmaz. Böylece bu tartının hiçbir faydası olmadığı sabit olur. Birinciler (ilk görüş sahipleri) buna şöyle cevap vermişlerdir: Bütün mükellefler kıyamet günü Yüce Allah'ın zulüm ve haksızlıktan münezzeh olduğunu bilirler. O terazinin kurulmasındaki fayda, bu ağır basmanın mahşer ehline görünmesidir. Şayet ağır basma iyilikler tarafında ortaya çıkarsa, faziletinin ve derecesinin kemalinin mahşer ehline görünmesi sebebiyle sevinci ve neşesi artar. Şayet aksi olursa, mahşer yerinde kederi, hüznü, korkusu ve rezilliği artar. Sonra bu ağır basmanın keyfiyeti hakkında ihtilaf etmişlerdir: Kimisi iyiliklerin ağır basmasında orada bir nur, kötülüklerin ağır basmasında ise bir karanlık ortaya çıkar demiştir; kimileri de bilakis kefedeki ağır basmanın görünmesiyle olur demişlerdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْأَظْهَرُ إِثْبَاتُ مَوَازِينَ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا مِيزَانٍ وَاحِدٍ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ [الْأَنْبِيَاءِ: ٤٧] وَقَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ وَعَلَى هَذَا فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ لِأَفْعَالِ الْقُلُوبِ مِيزَانٌ وَلِأَفْعَالِ الْجَوَارِحِ مِيزَانٌ وَلِمَا يَتَعَلَّقُ بِالْقَوْلِ مِيزَانٌ آخَرُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّمَا جَمَعَ اللَّهُ الموازين هاهنا فَقَالَ: فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ وَلَمْ يَقُلْ مِيزَانُهُ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: إِنَّ الْعَرَبَ قَدْ تُوقِعُ لَفْظَ الْجَمْعِ عَلَى الْوَاحِدِ فَيَقُولُونَ: خَرَجَ فُلَانٌ إِلَى مَكَّةَ عَلَى الْبِغَالِ. وَالثَّانِي: إِنَّ الْمُرَادَ مِنَ الموازين هاهنا جَمْعُ مَوْزُونٍ لَا جَمْعُ مِيزَانٍ وَأَرَادَ بِالْمَوَازِينِ الْأَعْمَالَ الْمَوْزُونَةَ وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ هَذَانِ الْوَجْهَانِ يُوجِبَانِ الْعُدُولَ عَنْ ظَاهِرِ اللَّفْظِ وَذَلِكَ إِنَّمَا يُصَارُ إِلَيْهِ عِنْدَ تَعَذُّرِ حَمْلِ الْكَلَامِ عَلَى ظاهره ولا مانع هاهنا مِنْهُ فَوَجَبَ إِجْرَاءُ اللَّفْظِ عَلَى حَقِيقَتِهِ فَكَمَا لَمْ يَمْتَنِعْ إِثْبَاتُ مِيزَانٍ لَهُ لِسَانٌ وَكِفَّتَانِ فَكَذَلِكَ لَا يَمْتَنِعُ إِثْبَاتُ مَوَازِينَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ فَمَا الْمُوجِبُ لِتَرْكِ الظَّاهِرِ وَالْمَصِيرِ إِلَى التَّأْوِيلِ.

Üçüncü Mesele: Daha zahir olan, kıyamet gününde tek bir terazi değil, terazilerin (çoğul) varlığını kabul etmektir. Bunun delili O'nun: { وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ } [Enbiyâ: 47] “Biz kıyamet günü için adalet terazilerini kurarız” kavlidir; bu ayette de: { فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ } “Kimin tartıları ağır gelirse” buyurmuştur. Buna göre kalplerin amelleri için bir terazi, organların amelleri için bir terazi ve sözle ilgili olanlar için başka bir terazi olması uzak bir ihtimal değildir. Zeccâc şöyle demiştir: Allah burada mevâzîn (teraziler) kelimesini çoğul getirip { فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ } buyurmuş, "mîzânuhu" (terazisi) dememiştir; bu iki nedendendir: Birincisi: Araplar bazen tekil için çoğul lafız kullanırlar; nitekim “Filanca Mekke'ye katırların (katırın) sırtında gitti” derler. İkincisi: Buradaki mevâzînden murat mîzânın çoğulu değil, mevzûn (tartılan şey) kelimesinin çoğuludur; yani mevâzîn ile tartılan amelleri kastetmiştir. Biri şöyle diyebilir: Bu iki vecih, lafzın zahirinden dönmeyi gerektirir; buna ise ancak kelamı zahirine hamletmek imkânsız olduğunda başvurulur. Burada ise buna bir engel yoktur; bu yüzden lafzı hakikati üzere icra etmek vaciptir. Dili ve iki kefesi olan bir teraziyi kabul etmek imkânsız olmadığı gibi, bu vasıfta terazileri kabul etmek de imkânsız değildir. O halde zahiri terk edip tevile gitmeyi gerektiren nedir?

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِما كانُوا بِآياتِنا يَظْلِمُونَ.

Yüce Allah'ın: { وَمَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِما كانُوا بِآياتِنا يَظْلِمُونَ } “Kimin de tartıları hafif gelirse, işte onlar ayetlerimize haksızlık ettiklerinden ötürü kendilerini ziyana uğratanlardır” kavline gelince;

اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ فِيهَا مَسَائِلُ:

Bil ki bu ayette [bazı] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَهْلَ الْقِيَامَةِ فَرِيقَانِ مِنْهُمْ مَنْ يَزِيدُ حَسَنَاتُهُ عَلَى سَيِّئَاتِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَزِيدُ سَيِّئَاتُهُ عَلَى حَسَنَاتِهِ فَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّالِثُ: وَهُوَ الَّذِي تَكُونُ حَسَنَاتُهُ وَسَيِّئَاتُهُ مُتَعَادِلَةً مُتَسَاوِيَةً/ فَإِنَّهُ غَيْرُ مَوْجُودٍ.

Birinci Mesele: [Bu ayet], mahşer ehlinin iki fırka olduğuna delalet eder: Onlardan bir kısmı iyilikleri kötülüklerinden fazla olanlar, bir kısmı da kötülükleri iyiliklerinden fazla olanlardır. Üçüncü kısma, yani iyilikleri ile kötülükleri birbirine denk ve eşit olan kimseye gelince, o mevcut değildir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَمَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ الْكَافِرُ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ وَالْخَبَرُ وَالْأَثَرُ. أَمَّا الْقُرْآنُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِما كانُوا بِآياتِنا يَظْلِمُونَ ولا معنى

İkinci Mesele: Müfessirlerin çoğu, O'nun: { وَمَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ } “Kimin de tartıları hafif gelirse” kavlinden muradın kâfir olduğunu söylemişlerdir. Bunun delili ise Kur'an, hadis ve eserdir. Kur'an'a gelince; Yüce Allah'ın: { فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِما كانُوا بِآياتِنا يَظْلِمُونَ } “...işte onlar ayetlerimize haksızlık ettiklerinden ötürü kendilerini ziyana uğratanlardır” kavlidir. İnsanın...

لِكَوْنِ الْإِنْسَانِ ظَالِمًا بِآيَاتِ اللَّهِ إِلَّا كَوْنُهُ كَافِرًا بِهَا مُنْكِرًا لَهَا فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَهْلُ الْكُفْرِ وَأَمَّا الْخَبَرُ فَمَا

Allah'ın ayetlerine zulmetmesinin, onları inkâr edip yalanlamasından başka bir anlamı yoktur. Bu da bu ayetten muradın küfür ehli olduğuna delalet etmiştir. Hadise gelince;

رُوِيَ أَنَّهُ إِذَا خَفَّتْ حَسَنَاتُ الْمُؤْمِنِ أَخْرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﵌ مِنْ حُجْرَتِهِ بِطَاقَةً كَالْأُنْمُلَةِ فَيُلْقِيهَا فِي كِفَّةِ الْمِيزَانِ الْيُمْنَى الَّتِي فِيهَا حَسَنَاتُهُ فَتَرْجَحُ الْحَسَنَاتُ فَيَقُولُ ذَلِكَ الْعَبْدُ الْمُؤْمِنُ لِلنَّبِيِّ ﵌ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي مَا أَحْسَنَ وَجْهَكَ وَأَحْسَنَ خُلُقَكَ فَمَنْ أَنْتَ؟ فَيَقُولُ: «أَنَا نَبِيُّكَ مُحَمَّدٌ وَهَذِهِ صَلَاتُكَ الَّتِي كُنْتَ تُصَلِّي عَلَيَّ قَدْ وَفَّيْتُكَ أَحْوَجَ مَا تَكُونُ إِلَيْهَا» وَهَذَا الْخَبَرُ رَوَاهُ الْوَاحِدِيُّ فِي «الْبَسِيطِ»

rivayet edildiğine göre müminin sevapları hafif geldiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hücresinden parmak ucu kadar bir pusula çıkarıp terazinin iyiliklerin bulunduğu sağ kefesine atar, böylece iyilikler ağır basar. Bunun üzerine o mümin kul Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e: “Anam babam sana feda olsun, yüzün ne kadar güzel, ahlakın ne kadar güzel! Sen kimsin?” der. O da şöyle buyurur: “Ben senin peygamberin Muhammed'im; bu da bana getirdiğin salavatındır, ona en çok muhtaç olduğun anda sana onu tastamam ödedim.” Bu haberi Vâhidî, el-Basît'te rivayet etmiştir.

وَأَمَّا

[Diğer rivayete gelince,]

جُمْهُورُ العلماء فرووا هاهنا الْخَبَرَ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ مِنْ أَنَّهُ تَعَالَى يُلْقِي فِي كِفَّةِ الْحَسَنَاتِ الْكِتَابَ الْمُشْتَمِلَ عَلَى شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ.

âlimlerin cumhuru burada zikrettiğimiz; Yüce Allah'ın iyilikler kefesine “Allah'tan başka ilah olmadığı ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğu” şahadetini içeren kâğıdı atacağına dair hadisi rivayet etmişlerdir.

قَالَ الْقَاضِي: يَجِبُ أَنْ يُحْمَلَ هَذَا عَلَى أَنَّهُ أَتَى بِالشَّهَادَتَيْنِ بِحَقِّهِمَا مِنَ الْعِبَادَاتِ لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يُعْتَبَرْ ذَلِكَ لَكَانَ مَنْ أَتَى بِالشَّهَادَتَيْنِ يَعْلَمُ أَنَّ الْمَعَاصِيَ لَا تَضُرُّهُ وَذَلِكَ إِغْرَاءٌ بِمَعْصِيَةِ اللَّهِ تَعَالَى.

Kâdî şöyle demiştir: Bunun, [kişinin] kelime-i şehadeti ibadetlerden olan hakkını vererek yerine getirdiğine hamledilmesi vaciptir; çünkü şayet bu dikkate alınmasaydı, kelime-i şehadeti getiren kimse günahların kendisine zarar vermeyeceğini bilirdi ki bu da Yüce Allah'a isyana teşvik olurdu.

وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: الْعَقْلُ يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ مَا دَلَّ عَلَيْهِ هَذَا الْخَبَرُ وَذَلِكَ أَنَّ الْعَمَلَ كُلَّمَا كَانَ. أَشْرَفَ وَأَعْلَى دَرَجَةً وَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَكْثَرَ ثَوَابًا وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَعْرِفَةَ اللَّهِ تَعَالَى وَمَحَبَّتَهُ أَعْلَى شَأْنًا وَأَعْظَمُ دَرَجَةً مِنْ سَائِرِ الْأَعْمَالِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَوْفَى ثَوَابًا وَأَعْلَى دَرَجَةً مِنْ سَائِرِ الْأَعْمَالِ. وَأَمَّا الْأَثَرُ فَلِأَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ وَأَكْثَرَ الْمُفَسِّرِينَ حَمَلُوا هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى أَهْلِ الْكُفْرِ.

Birisi şöyle diyebilir: Akıl, bu hadisin delalet ettiği şeyin sıhhatine delalet eder; şöyle ki amel ne kadar şerefli ve derecesi yüksek olursa, sevabının da o kadar çok olması gerekir. Malumdur ki Yüce Allah'ı bilmek (marifetullah) ve O'nu sevmek diğer bütün amellerden daha yüce ve daha büyük bir derecededir; bu sebeple diğer amellerden daha bol sevaplı ve daha yüksek dereceli olması vacip olmuştur. Esere gelince; İbn Abbâs ve müfessirlerin çoğu bu ayeti küfür ehline hamletmişlerdir.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا الْأَصْلُ فَنَقُولُ: إِنَّ الْمُرْجِئَةَ الَّذِينَ يَقُولُونَ الْمَعْصِيَةُ لَا تَضُرُّ مَعَ الْإِيمَانِ تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ وَقَالُوا إِنَّهُ تَعَالَى حَصَرَ أَهْلَ مَوْقِفِ الْقِيَامَةِ فِي قِسْمَيْنِ: أَحَدُهُمَا: الَّذِينَ رَجَحَتْ كِفَّةُ حَسَنَاتِهِمْ وَحُكِمَ عَلَيْهِمْ بِالْفَلَاحِ. وَالثَّانِي: الَّذِينَ رَجَحَتْ كِفَّةُ سَيِّئَاتِهِمْ وَحُكِمَ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ أَهْلُ الْكُفْرِ الَّذِينَ كَانُوا يَظْلِمُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُؤْمِنَ لَا يُعَاقَبُ أَلْبَتَّةَ. وَنَحْنُ نَقُولُ فِي الْجَوَابِ: أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَذْكُرْ هَذَا الْقِسْمَ الثَّالِثَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَهُ فِي سَائِرِ الْآيَاتِ فَقَالَ: وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النِّسَاءِ:

Bu asıl sabit olduğunda deriz ki: İmanla beraber günahın zarar vermeyeceğini söyleyen Mürcie bu ayete tutunmuş ve şöyle demiştir: Yüce Allah mahşer ehlini iki kısma hasretmiştir: Birincisi: İyilikler kefesi ağır basıp kurtuluşlarına hükmedilenler. İkincisi: Kötülükler kefesi ağır basıp Allah'ın ayetlerine zulmeden küfür ehli olduklarına hükmedilenler. Bu da müminin asla azap görmeyeceğine delalet eder. Biz cevaben deriz ki: Meselenin en nihayetinde Yüce Allah bu üçüncü kısmı bu ayette zikretmemiştir; ancak O, bunu diğer ayetlerde zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } [Nisâ:...

١١٦] وَالْمَنْطُوقُ رَاجِحٌ عَلَى الْمَفْهُومِ فَوَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَى إِثْبَاتِهِ وَأَيْضًا فَقَالَ تَعَالَى فِي هَذَا الْقِسْمِ: فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَنَحْنُ نُسَلِّمُ أَنَّ هَذَا لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالْكَافِرِ وَأَمَّا الْعَاصِي الْمُؤْمِنُ فَإِنَّهُ يُعَذَّبُ أَيَّامًا ثُمَّ يُعْفَى عَنْهُ وَيَتَخَلَّصُ إِلَى رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَهُوَ فِي الْحَقِيقَةِ مَا خَسِرَ نَفْسَهُ بَلْ فَازَ بِرَحْمَةِ اللَّهِ أَبَدَ الْآبَادِ مِنْ غير زوال وانقطاع. والله اعلم.

116] “Bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar.” Mantûk (açıkça söylenen) mefhûma (dolaylı anlama) racihtir; bu sebeple onu ispat etmeye gitmek vacip olmuştur. Ayrıca Yüce Allah bu kısım hakkında: { فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } “...işte onlar kendilerini ziyana uğratanlardır” buyurmuştur. Biz bunun ancak kâfire uygun olduğunu kabul ediyoruz. Günahkâr mümine gelince, o bir süre azap görür, sonra affedilir ve Yüce Allah'ın rahmetine kavuşur; dolayısıyla o hakikatte kendini ziyana uğratmamış, bilakis hiçbir zeval ve kesinti olmaksızın ebediyen Allah'ın rahmetini kazanmıştır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

[سورة الأعراف (٧) : آية ١٠]

[A'râf Suresi (7), Âyet 10]

وَلَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِي الْأَرْضِ وَجَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ قَلِيلاً مَا تَشْكُرُونَ (١٠)

{ وَلَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِي الْأَرْضِ وَجَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ قَلِيلاً مَا تَشْكُرُونَ (١٠) } “Andolsun ki sizi yeryüzünde yerleştirdik ve orada sizin için geçimlikler var ettik. Ne kadar da az şükrediyorsunuz! (10)”

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayette [bazı] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ الْخَلْقَ بِمُتَابَعَةِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ وَبِقَبُولِ دَعَوْتِهِمْ ثُمَّ خَوَّفَهُمْ بِعَذَابِ الدُّنْيَا وَهُوَ قَوْلُهُ: وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها [الأعراف: ٤] ثُمَّ خَوَّفَهُمْ بِعَذَابِ الْآخِرَةِ مِنْ وَجْهَيْنِ:

Birinci Mesele: Bil ki Yüce Allah insanlara peygamberlere aleyhimusselâm uymayı ve onların davetini kabul etmeyi emredip, ardından onları: { وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها } [A'râf: 4] “Nice memleketleri helak ettik” kavliyle dünya azabıyla korkuttuktan sonra, ahiret azabıyla da iki cihetten korkutmuştur:

أَحَدُهُمَا: السؤال وهو قوله: فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ [الأعراف: ٦] وَالثَّانِي: بِوَزْنِ الْأَعْمَالِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ [الأعراف: ٨] رَغَّبَهُمْ فِي قَبُولِ دَعْوَةِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِطَرِيقٍ آخَرَ وَهُوَ أَنَّهُ كَثُرَتْ نِعَمُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ وَكَثْرَةُ النِّعَمِ تُوجِبُ الطَّاعَةَ فَقَالَ: وَلَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِي الْأَرْضِ وَجَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ فَقَوْلُهُ: مَكَّنَّاكُمْ فِي الْأَرْضِ أَيْ جَعَلْنَا لَكُمْ فِيهَا مَكَانًا وَقَرَارًا وَمَكَّنَّاكُمْ فِيهَا وَأَقْدَرْنَاكُمْ عَلَى التَّصَرُّفِ فِيهَا وَجَعَلَنَا لَكُمْ فِيهَا مَعَايِشَ وَالْمُرَادُ مِنَ الْمَعَايِشِ: وُجُوهُ الْمَنَافِعِ وَهِيَ عَلَى قِسْمَيْنِ مِنْهَا مَا يَحْصُلُ بِخَلْقِ الله تعالى ابتداء مثل خلق السماء وَغَيْرِهَا وَمِنْهَا مَا يَحْصُلُ بِالِاكْتِسَابِ وَكِلَاهُمَا فِي الْحَقِيقَةِ إِنَّمَا حَصَلَ

Birincisi: Sorgudur ki bu, O'nun: { فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ } [A'râf: 6] “Kendilerine elçi gönderilenleri mutlaka hesaba çekeceğiz” kavlidir. İkincisi: Amellerin tartılmasıyladır ki bu da O'nun: { وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ } [A'râf: 8] “O gün tartı haktır” kavlidir. [İşte bundan sonra] bu ayette onları peygamberlerin aleyhimusselâm davetini kabule başka bir yolla teşvik etmiştir; o da Allah'ın üzerlerindeki nimetlerinin çokluğudur; nitekim nimetlerin çokluğu itaati gerektirir. Bu yüzden: { وَلَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِي الْأَرْضِ وَجَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ } “Andolsun ki sizi yeryüzünde yerleştirdik ve orada sizin için geçimlikler var ettik” buyurmuştur. O'nun: { مَكَّنَّاكُمْ فِي الْأَرْضِ } “Sizi yeryüzünde yerleştirdik” kavli, yani orada sizin için bir mekân ve karargâh kıldık, sizi oraya yerleştirdik ve orada tasarruf etmeye sizi muktedir kıldık; { وَجَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ } “ve orada sizin için geçimlikler var ettik” demektir. Meâyişten murat: Yararlanma yollarıdır. Bunlar iki kısımdır: Bir kısmı göğün ve diğer şeylerin yaratılması gibi Yüce Allah'ın bidayeten yaratmasıyla hâsıl olan şeylerdir; bir kısmı da kesb (çalışıp kazanma) yoluyla hâsıl olan şeylerdir. Her ikisi de hakikatte ancak...

بِفَضْلِ اللَّهِ وَإِقْدَارِهِ وَتَمْكِينِهِ فَيَكُونُ الْكُلُّ إِنْعَامًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَكَثْرَةُ الْإِنْعَامِ لَا شَكَّ أَنَّهَا تُوجِبُ الطَّاعَةَ وَالِانْقِيَادَ ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ مَعَ هَذَا الْإِفْضَالِ وَالْإِنْعَامِ عَالِمٌ بِأَنَّهُمْ لَا يَقُومُونَ بِشُكْرِهِ كَمَا يَنْبَغِي فَقَالَ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ قَدْ يَشْكُرُونَ وَالْأَمْرُ كَذَلِكَ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِقْرَارَ بِوُجُودِ الصَّانِعِ كَالْأَمْرِ الضَّرُورِيِّ اللَّازِمِ لِجِبِلَّةِ عَقْلِ كُلِّ عَاقِلٍ وَنِعَمُ اللَّهِ عَلَى الْإِنْسَانِ كَثِيرَةٌ فَلَا إِنْسَانَ إِلَّا وَيَشْكُرُ اللَّهَ تَعَالَى فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ عَلَى نِعَمِهِ إِنَّمَا التَّفَاوُتُ فِي أَنَّ بَعْضَهُمْ قَدْ يَكُونُ كَثِيرَ الشُّكْرِ وَبَعْضَهُمْ يَكُونُ قليل الشُّكْرِ وَبَعْضَهُمْ يَكُونُ قَلِيلَ الشُّكْرِ.

Allah'ın lütfu, güç vermesi ve imkân tanımasıyla hâsıl olmuştur; dolayısıyla hepsi Yüce Allah'tan bir nimettir. Nimetlerin çokluğunun ise itaati ve boyun eğmeyi gerektirdiğinde şüphe yoktur. Sonra Yüce Allah bu lütuf ve ihsana rağmen onların gerektiği gibi şükretmeyeceklerini bildiğini açıklayarak: { قَلِيلاً مَا تَشْكُرُونَ } “Ne kadar da az şükrediyorsunuz!” buyurmuştur. Bu, onların bazen şükrettiklerine delalet eder; durum da böyledir. Çünkü Yaratıcı'nın varlığını ikrar etmek her akıl sahibinin aklının fıtratına lazım olan zorunlu bir iş gibidir; Allah'ın insan üzerindeki nimetleri de pek çoktur. Dolayısıyla bazı vakitlerde nimetlerinden ötürü Yüce Allah'a şükretmeyen hiçbir insan yoktur. Farklılık ancak bazılarının çok şükreden, bazılarının az şükreden ve bazılarının da çok az şükreden olması hususundadır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: رَوَى خَارِجَةُ عَنْ نَافِعٍ أَنَّهُ هَمَزَ مَعَائِشَ قَالَ الزَّجَّاجُ: جَمِيعُ النَّحْوِيِّينَ الْبَصْرِيِّينَ يَزْعُمُونَ أَنَّ هَمْزَ مَعَائِشَ خَطَأٌ وَذَكَرُوا أَنَّهُ إِنَّمَا يَجُوزُ جَعْلُ الْيَاءِ هَمْزَةً إِذَا كَانَتْ زَائِدَةً نَحْوَ صَحِيفَةٍ وَصَحَائِفَ فَأَمَّا مَعَايِشُ فَمِنَ الْعَيْشِ وَالْيَاءُ أَصْلِيَّةٌ وَقِرَاءَةُ نَافِعٍ لَا أَعْرِفُ لَهَا وَجْهًا إِلَّا أَنَّ لَفْظَةَ هَذِهِ الْيَاءِ الَّتِي هِيَ مِنْ نَفْسِ الْكَلِمَةِ أُسْكِنَ فِي مَعِيشَةٍ فَصَارَتْ هَذِهِ الْكَلِمَةُ مُشَابِهَةً لِقَوْلِنَا صَحِيفَةٌ فَجُعِلَ قَوْلُهُ: مَعايِشَ شَبِيهًا لِقَوْلِنَا صَحَائِفُ فَكَمَا أَدْخَلُوا الْهَمْزَةَ فِي قَوْلِنَا: - صَحَائِفُ- فَكَذَا فِي قَوْلِنَا مَعَائِشُ عَلَى سبيل التشبيهة إِلَّا أَنَّ الْفَرْقَ مَا ذَكَرْنَاهُ أَنَّ الْيَاءَ في- معيشة اصلية وفي- صحفيفة زائدة.

İkinci Mesele: Hârice, Nâfi'den onun "meâiş" (مَعَائِشَ) kelimesini hemzeli okuduğunu rivayet etmiştir. Zeccâc şöyle demiştir: Bütün Basralı nahivciler "meâiş" kelimesini hemzeli okumanın hata olduğunu ileri sürerler ve yâ (ي) harfinin ancak sahhîfe (صَحِيفَة) ve sahâif (صَحَائِف) kelimelerinde olduğu gibi zait (ek) olduğunda hemzeye dönüştürülmesinin caiz olduğunu belirtmişlerdir. "Meâyiş"e (مَعَايِشُ) gelince; o el-ayş (الْعَيْش) kökünden gelir ve yâ harfi aslidir. Nâfi'in kıraatine gelince; kelimenin aslından olan bu yâ harfinin maîşet (مَعِيشَة) kelimesinde sakin kılınması, böylece bu kelimenin bizim "sahîfe" sözümüze benzemesi ve { مَعايِشَ } kavlinin de bizim "sahâif" sözümüze benzetilmesinden başka bir vecih bilmiyorum. Nitekim "sahâif" sözümüze hemzeyi dâhil ettikleri gibi, benzetme yoluyla "meâiş" sözümüze de dâhil etmişlerdir. Ancak aradaki fark zikrettiğimiz üzere yâ harfinin maîşette asli, sahîfede ise zait olmasıdır.

[سورة الأعراف (٧) : آية ١١]

[A'râf Suresi (7), Âyet 11]

وَلَقَدْ خَلَقْناكُمْ ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ (١١)

{ وَلَقَدْ خَلَقْناكُمْ ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ (١١) } “Andolsun ki sizi yarattık, sonra size şekil verdik; sonra da meleklere: “Âdem'e secde edin!” dedik. İblis hariç hepsi secde ettiler; o, secde edenlerden olmadı. (11)”

وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayette [bazı] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى رَغَّبَ الْأُمَمَ فِي قَبُولِ دَعْوَةِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ بِالتَّخْوِيفِ أَوَّلًا ثُمَّ بِالتَّرْغِيبِ ثَانِيًا عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ وَالتَّرْغِيبُ إِنَّمَا كَانَ لِأَجْلِ التَّنْبِيهِ عَلَى كَثْرَةِ نِعَمِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى الْخَلْقِ فَبَدَأَ فِي شَرْحِ تِلْكَ النِّعَمِ بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِي الْأَرْضِ وَجَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ [الأعراف: ١٠] ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ أَنَّهُ خَلَقَ أَبَانَا آدَمَ وَجَعَلَهُ مَسْجُودًا لِلْمَلَائِكَةِ وَالْإِنْعَامُ عَلَى الْأَبِ يَجْرِي مَجْرَى الْإِنْعَامِ عَلَى الِابْنِ فَهَذَا هُوَ وَجْهُ النَّظْمِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ وَنَظِيرُهُ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ [الْبَقَرَةِ:

Birinci Mesele: Bil ki Yüce Allah ümmetleri peygamberlerin aleyhimusselâm davetini kabul etmeye açıkladığımız üzere önce korkutma, sonra da teşvik yoluyla yönlendirmiştir. Teşvik ise Yüce Allah'ın kullar üzerindeki nimetlerinin çokluğuna dikkat çekmek içindi. Bu yüzden o nimetlerin açıklanmasına: { وَلَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِي الْأَرْضِ وَجَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ } [A'râf: 10] “Andolsun ki sizi yeryüzünde yerleştirdik ve orada sizin için geçimlikler var ettik” kavliyle başlamış; ardından babamız Âdem'i yarattığını ve meleklerin ona secde etmesini sağladığını zikretmiştir. Babaya nimet vermek ise oğula nimet vermek mesabesindedir. İşte bu ayetlerdeki nazım (tertip) vechi budur. Bunun bir benzeri Yüce Allah'ın Bakara Suresi'nin başında: { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ } [Bakara:...

٢٨] فَمَنَعَ تَعَالَى مِنَ الْمَعْصِيَةِ بِقَوْلِهِ: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَعَلَّلَ ذَلِكَ الْمَنْعَ بِكَثْرَةِ نِعَمِهِ عَلَى الْخَلْقِ وَهُوَ انهم فِي الْأَرْضِ مَسْجُودًا لِلْمَلَائِكَةِ وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْكُلِّ تَقْرِيرُ أَنَّ مَعَ هَذِهِ النِّعَمِ الْعَظِيمَةِ لَا يَلِيقُ بِهِمُ التَّمَرُّدُ وَالْجُحُودُ فَكَذَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ ذَكَرَ تَعَالَى عَيْنَ هَذَا الْمَعْنَى بِغَيْرِ هَذَا التَّرْتِيبِ فَهَذَا بَيَانُ وَجْهِ النَّظْمِ عَلَى أَحْسَنِ الْوُجُوهِ:

28] “Sizler ölü iken sizi dirilten Allah'ı nasıl inkâr ediyorsunuz?” buyurmasıdır. Yüce [Allah]: { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ } kavliyle isyandan nehyetmiş ve bu nehyi kullar üzerindeki nimetlerinin çokluğuyla gerekçelendirmiştir. Bütün bunlardan maksat, bu büyük nimetlerle birlikte onlara başkaldırı ve inkârın yakışmayacağını pekiştirmektir. İşte bu surede de Yüce Allah aynı anlamı bu tertipten farklı olarak zikretmiştir. Bu da nazım vechinin en güzel şekilde açıklamasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ قِصَّةَ آدَمَ ﵇ مَعَ قِصَّةِ إِبْلِيسَ فِي الْقُرْآنِ فِي سَبْعَةِ مَوَاضِعَ:

İkinci Mesele: Bil ki Yüce Allah Âdem aleyhisselâm'ın kıssasını İblis'in kıssasıyla birlikte Kur'an'da yedi yerde zikretmiştir:

أَوَّلُهَا: فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَثَانِيهَا: فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَثَالِثُهَا: فِي سُورَةِ الْحِجْرِ وَرَابِعُهَا: فِي سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَخَامِسُهَا: فِي سُورَةِ الْكَهْفِ وَسَادِسُهَا: فِي سُورَةِ طه وَسَابِعُهَا: فِي سُورَةِ ص.

Birincisi Bakara Suresi'nde, ikincisi bu surede, üçüncüsü Hicr Suresi'nde, dördüncüsü Benî İsrâîl (İsrâ) Suresi'nde, beşincisi Kehf Suresi'nde, altıncısı Tâhâ Suresi'nde ve yedincisi Sâd Suresi'ndedir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ سُؤَالٌ وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ خَلَقْناكُمْ ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ يُفِيدُ أَنَّ الْمُخَاطَبَ بِهَذَا الْخِطَابِ نَحْنُ.

Bunu bildiğinde deriz ki: Bu ayette şöyle bir soru vardır: Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ خَلَقْناكُمْ ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ } “Andolsun ki sizi yarattık, sonra da size şekil verdik” kavli, bu hitabın muhatabının bizler olduğunu ifade etmektedir.

ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ وَكَلِمَةُ (ثُمَّ) تُفِيدُ التَّرَاخِي فَظَاهِرُ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّ أَمْرَ الْمَلَائِكَةِ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ وَقَعَ بَعْدَ خَلْقِنَا وَتَصْوِيرِنَا وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَلِهَذَا السَّبَبِ اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي

Sonra onun ardından: { ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ } “Sonra da meleklere: 'Âdem'e secde edin!' dedik” buyurmuştur. (ثُمَّ) [sümme / sonra] kelimesi ise terâhî (araya zaman girmesini) ifade eder. Dolayısıyla ayetin zahiri, meleklere Âdem'e secde etmelerinin emredilmesinin bizim yaratılışımızdan ve şekillendirilişimizden sonra gerçekleştiğini gerektirir; oysa durumun böyle olmadığı malumdur. İşte bu sebeple insanlar

تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَرْبَعَةِ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ: إِنَّ قَوْلَهُ: وَلَقَدْ خَلَقْناكُمْ أَيْ/ خَلَقْنَا أَبَاكُمْ آدَمَ وَصَوَّرْنَاكُمْ أَيْ صَوَّرْنَا آدَمَ ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَيُوسُفَ النَّحْوِيِّ وَهُوَ الْمُخْتَارُ وَذَلِكَ لِأَنَّ أَمْرَ الْمَلَائِكَةِ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ تَأَخَّرَ عَنْ خَلْقِ آدَمَ وَتَصْوِيرِهِ وَلَمْ يَتَأَخَّرْ عَنْ خَلْقِنَا وَتَصْوِيرِنَا أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُقَالَ: كَيْفَ يَحْسُنُ جَعْلُ خَلْقِنَا وَتَصْوِيرِنَا كِنَايَةً عَنْ خَلْقِ آدَمَ وَتَصْوِيرِهِ؟ فَنَقُولُ: إِنَّ آدَمَ ﵇ أَصْلُ الْبَشَرِ فَوَجَبَ أَنْ تَحْسُنَ هَذِهِ الْكِنَايَةُ نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ [الْبَقَرَةِ: ٦٣] أَيْ مِيثَاقَ أَسْلَافِكُمْ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي زَمَانِ مُوسَى ﵇ وَيُقَالُ: قَتَلَتْ بَنُو أَسَدٍ فُلَانًا وَإِنَّمَا قَتَلَهُ أَحَدُهُمْ

bu ayetin tefsirinde dört görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Yüce [Allah]'ın: “Sizi yarattık” kavli “babanız Âdem'i yarattık”, “ve size şekil verdik” [kavli] “Âdem'e şekil verdik, sonra da meleklere Âdem'e secde edin dedik” demektir. Bu, Hasan[-ı Basrî] ile Yusuf en-Nahvî'nin görüşü olup tercih edilen görüştür. Zira meleklerin Âdem'e secdeyle emredilmesi, Âdem'in yaratılmasından ve şekillendirilmesinden sonradır; bizim yaratılışımızdan ve şekillendirilişimizden sonra değildir. Bu bapta en fazla şöyle denilebilir: Bizim yaratılışımız ve şekillendirilişimizin, Âdem'in yaratılışı ve şekillendirilişinden kinaye kılınması nasıl uygun olur? Deriz ki: Âdem aleyhisselâm insanlığın aslıdır, bu yüzden bu kinayenin uygun olması vaciptir. Bunun benzeri Yüce Allah'ın: { وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ } [el-Bakara: 63] “Hani sizden kesin söz almış ve Tûr'u üzerinize yükseltmiştik” kavlidir; yani Mûsâ aleyhisselâm zamanındaki İsrâiloğulları'ndan olan geçmişlerinizin misakını [kastedilmiştir]. Nitekim: “Benû Esed filancayı öldürdü” denilir, oysa onu onlardan sadece biri öldürmüştür.

قَالَ ﵇ ثُمَّ أَنْتُمْ يَا خُزَاعَةُ قَدْ قَتَلْتُمْ هَذَا الْقَتِيلَ وَإِنَّمَا قَتَلَهُ أَحَدُهُمْ

[Peygamber] aleyhisselâm: “Sonra siz ey Huzâa, bu maktulü öldürdünüz” buyurmuştur; oysa onu onlardan yalnız biri öldürmüştür.

وَقَالَ تَعَالَى مُخَاطِبًا لِلْيَهُودِ فِي زَمَانِ مُحَمَّدٍ ﵌ وَإِذْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ [الْأَعْرَافِ: ١٤١] وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً [الْبَقَرَةِ: ٧٢] وَالْمُرَادُ مِنْ جَمِيعِ هذه الخطابات أسلافهم فكذا هاهنا الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: خَلَقْناكُمْ آدَمَ ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ أَيْ صَوَّرْنَا ذُرِّيَّةَ آدَمَ ﵇ فِي ظَهْرِهِ ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ وَهَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ فَذَكَرَ أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ آدَمَ أَوَّلًا ثُمَّ أَخْرَجَ أَوْلَادَهُ مِنْ ظَهْرِهِ فِي صُورَةِ الذَّرِّ ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ أَمَرَ الْمَلَائِكَةَ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ.

Yüce [Allah] da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem zamanındaki Yahudilere hitaben: { وَإِذْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ } [el-A'râf: 141] “Hani sizi Firavun ailesinden kurtarmıştık” ve: { وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً } [el-Bakara: 72] “Hani siz bir adam öldürmüştünüz” buyurmuştur; bütün bu hitaplardan maksat onların atalarıdır. İşte burada da böyledir. İkincisi: { خَلَقْناكُمْ } “Sizi yarattık” kavlinden maksadın Âdem, { ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ } “sonra da size şekil verdik” kavlinden maksadın ise Âdem aleyhisselâm'ın zürriyetine onun sulbünde şekil vermemiz olması, bundan sonra da: “Meleklere Âdem'e secde edin dedik” şeklinde olmasıdır. Bu, Mücâhid'in görüşüdür; o, Yüce Allah'ın önce Âdem'i yarattığını, sonra çocuklarını zerreler suretinde onun sulbünden çıkardığını, ardından da meleklere Âdem'e secde etmelerini emrettiğini zikretmiştir.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ ثُمَّ إِنَّا نُخْبِرُكُمْ أَنَّا قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَهَذَا الْعَطْفُ يُفِيدُ تَرْتِيبَ خَبَرٍ عَلَى خَبَرٍ وَلَا يُفِيدُ تَرْتِيبَ الْمُخْبَرِ عَلَى الْمُخْبَرِ.

Üçüncü vecih: Sizi yarattık, sonra size şekil verdik; sonra da Biz meleklere Âdem'e secde edin dediğimizi size haber veriyoruz, [demektir]. Bu atıf, bir haberin diğer bir haber üzerine tertibini ifade eder; haber verilenin diğer haber verilen üzerine tertibini ifade etmez.

وَالْوَجْهُ الرَّابِعُ: إِنَّ الْخَلْقَ فِي اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنِ التَّقْدِيرِ كَمَا قَرَّرْنَاهُ فِي هَذَا الْكِتَابِ وَتَقْدِيرُ اللَّهِ عبارة عن علمه بالأشياء ومشيئة لِتَخْصِيصِ كُلِّ شَيْءٍ بِمِقْدَارِهِ الْمُعَيَّنِ فَقَوْلُهُ: خَلَقْناكُمْ إِشَارَةٌ إِلَى حُكْمِ اللَّهِ وَتَقْدِيرِهِ لِإِحْدَاثِ الْبَشَرِ فِي هَذَا الْعَالَمِ وَقَوْلُهُ صَوَّرْناكُمْ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَثْبَتَ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ صُورَةَ كُلِّ شَيْءٍ كَائِنٍ مُحْدَثٍ إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ عَلَى مَا جَاءَ فِي الْخَبَرِ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: اكْتُبْ مَا هُوَ كَائِنٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَخَلْقُ اللَّهِ عِبَارَةٌ عَنْ حُكْمِهِ وَمَشِيئَتِهِ وَالتَّصْوِيرُ عِبَارَةٌ عَنْ إِثْبَاتِ صُوَرِ الْأَشْيَاءِ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ ثُمَّ بَعْدَ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ أَحْدَثَ اللَّهُ تَعَالَى آدَمَ وَأَمَرَ الْمَلَائِكَةَ بِالسُّجُودِ لَهُ وَهَذَا التَّأْوِيلُ عِنْدِي أَقْرَبُ مِنْ سَائِرِ الْوُجُوهِ الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ذَكَرْنَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ أَنَّ هَذِهِ السَّجْدَةَ فِيهَا ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: أَحَدُهَا: إِنَّ الْمُرَادَ مِنْهَا مُجَرَّدُ التَّعْظِيمِ لَا نَفْسُ السَّجْدَةِ وَثَانِيهَا: إِنَّ الْمُرَادَ هُوَ السَّجْدَةُ إِلَّا أَنَّ الْمَسْجُودَ لَهُ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى فَآدَمُ كَانَ كَالْقِبْلَةِ وَثَالِثُهَا: إِنَّ الْمَسْجُودَ لَهُ هُوَ آدَمُ وَأَيْضًا ذَكَرْنَا أَنَّ النَّاسَ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ أَمَرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِالسُّجُودِ لِآدَمَ هل هم ملائكة السموات وَالْعَرْشِ أَوِ الْمُرَادُ مَلَائِكَةُ الْأَرْضِ فَفِيهِ خِلَافٌ وَهَذِهِ الْمَبَاحِثُ قَدْ سَبَقَ ذِكْرُهَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.

Dördüncü vecih: Yaratma (halk), bu kitapta ortaya koyduğumuz üzere dilde takdir (ölçüp belirleme) anlamındadır. Allah'ın takdiri ise O'nun şeyleri bilmesi ve her şeyi belirli bir miktara tahsis etme meşietidir (iradesidir). Dolayısıyla O'nun: { خَلَقْناكُمْ } “Sizi yarattık” kavli, Allah'ın bu âlemde insanı var etmeye dair hükmüne ve takdirine işarettir. O'nun: { صَوَّرْناكُمْ } “size şekil verdik” kavli ise Yüce Allah'ın kıyamet kopana kadar var olacak yaratılmış her şeyin suretini Levh-i Mahfuz'da tespit ettiğine işarettir; nitekim haberde Yüce [Allah]'ın: “Kıyamet gününe kadar olacak olanı yaz!” buyurduğu gelmiştir. Dolayısıyla Allah'ın yaratması, O'nun hükmü ve meşietinden ibarettir; şekillendirme (tasvir) ise eşyanın suretlerinin Levh-i Mahfuz'da tespit edilmesinden ibarettir. Sonra bu iki husustan sonra Yüce Allah Âdem'i var etmiş ve meleklere ona secde etmelerini emretmiştir. Bu tevil bana göre diğer vecihlerden daha uygundur. Üçüncü Mesele: Bakara Suresi'nde bu secde hakkında üç görüş olduğunu zikretmiştik: Birincisi: Bundan maksat bizzat secdenin kendisi değil, sırf tazimdir. İkincisi: Maksat secdedir, ancak secde edilen Yüce Allah'tır; Âdem ise kıble gibidir. Üçüncüsü: Kendisine secde edilen bizzat Âdem'dir. Ayrıca insanların, Yüce Allah'ın Âdem'e secde etmesini emrettiği meleklerin göklerin ve Arş'ın melekleri mi yoksa yeryüzü melekleri mi olduğu konusunda ihtilaf ettiklerini de zikretmiştik; bu hususta ihtilaf vardır ve bu bahisler daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى اسْتَثْنَى إِبْلِيسَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَوَجَبَ كَوْنُهُ مِنْهُمْ وَقَدِ اسْتَقْصَيْنَا أَيْضًا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَكَانَ الْحَسَنُ يَقُولُ: إِبْلِيسُ لَمْ يَكُنْ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لِأَنَّهُ خُلِقَ مِنْ نَارٍ وَالْمَلَائِكَةُ مِنْ نُورٍ وَالْمَلَائِكَةُ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَلَا يَسْتَحْسِرُونَ وَلَا يَعْصُونَ وَلَيْسَ كَذَلِكَ إِبْلِيسُ فَقَدْ عَصَى وَاسْتَكْبَرَ وَالْمَلَائِكَةُ لَيْسُوا مِنَ الْجِنِّ وَإِبْلِيسُ مِنَ الْجِنِّ وَالْمَلَائِكَةُ رُسُلُ الله وإبليس ليس كذلك وإبليس أول خليفة الْجِنِّ وَأَبُوهُمْ كَمَا أَنَّ آدَمَ ﵌ أول خليفة الْإِنْسِ وَأَبُوهُمْ قَالَ الْحَسَنُ: وَلَمَّا كَانَ إِبْلِيسُ

Dördüncü Mesele: Ayetin zahiri, Yüce Allah'ın İblis'i meleklerden istisna ettiğine delalet eder; bu durumda onun meleklerden olması gerekirdi. Bu meseleyi de Bakara Suresi'nde etraflıca incelemiştik. Hasan[-ı Basrî] şöyle derdi: İblis meleklerden değildi; çünkü o ateşten yaratıldı, melekler ise nurdan yaratıldı. Melekler O'na ibadetten büyüklenmezler, yorulup usanmazlar ve isyan etmezler; İblis ise böyle değildir; nitekim isyan etmiş ve büyüklük taslamıştır. Melekler cinden değildir, İblis ise cindendir. Melekler Allah'ın elçileridir, İblis ise böyle değildir. İblis, Âdem aleyhisselâm'ın insanların ilk halifesi ve babaları olduğu gibi, cinlerin ilk halifesi ve babalarıdır. Hasan şöyle dedi: İblis

مَأْمُورًا مَعَ الْمَلَائِكَةِ اسْتَثْنَاهُ اللَّهُ تَعَالَى، وَكَانَ اسْمُ إِبْلِيسَ شَيْئًا آخَرَ، فَلَمَّا عَصَى اللَّهَ تَعَالَى سَمَّاهُ بِذَلِكَ وَكَانَ مُؤْمِنًا عَابِدًا فِي السَّمَاءِ حَتَّى عَصَى رَبَّهُ فَأُهْبِطَ إِلَى الْأَرْضِ.

meleklerle birlikte emrolunduğu için Yüce Allah onu istisna etti. İblis'in ismi başka bir şeydi; Yüce Allah'a isyan edince O'nu bununla isimlendirdi. O, Rabbine isyan edip yeryüzüne indirilinceye kadar gökte mümin ve abid [bir kul] idi.

[سورة الأعراف (٧) : آية ١٢]

[A'râf Suresi (7): Ayet 12]

قالَ مَا مَنَعَكَ أَلاَّ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ (١٢)

{ قالَ مَا مَنَعَكَ أَلاَّ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ } “(Allah) buyurdu: 'Sana emrettiğim zaman seni secde etmekten alıkoyan neydi?' (İblis) dedi: 'Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın.' (12)”

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayette [bazı] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ الْمَلَائِكَةَ بِالسُّجُودِ فَإِنَّ ذَلِكَ الْأَمْرَ قَدْ تَنَاوَلَ إِبْلِيسَ، وَظَاهِرُ هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، إِلَّا أَنَّ الدَّلَائِلَ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ لَيْسَ كَذَلِكَ وَأَمَّا الِاسْتِثْنَاءُ فَقَدْ أَجَبْنَا عَنْهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.

Birinci Mesele: Bil ki bu ayet, Yüce [Allah]'ın meleklere secdeyi emrettiğinde bu emrin İblis'i de kapsadığına delalet eder. Bunun zahiri İblis'in meleklerden olduğuna delalet eder; ne var ki zikrettiğimiz deliller durumun böyle olmadığına delalet etmektedir. İstisnaya gelince, buna Bakara Suresi'nde cevap vermiştik.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّهُ تَعَالَى، طَلَبَ مِنْ إِبْلِيسَ مَا مَنَعَهُ مِنْ تَرْكِ السُّجُودِ، وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَإِنَّ الْمَقْصُودَ طَلَبُ مَا مَنَعَهُ مِنَ السُّجُودِ، وَلِهَذَا الْإِشْكَالِ حَصَلَ فِي الْآيَةِ قَوْلَانِ:

İkinci Mesele: Ayetin zahiri, Yüce [Allah]'ın İblis'ten secdeyi terk etmesine neyin engel olduğunu talep etmesini iktiza eder; oysa durum böyle değildir, zira maksat onu secde etmekten alıkoyan şeyin talep edilmesidir. Bu müşkillikten dolayı ayet hakkında iki görüş ortaya çıkmıştır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْمَشْهُورُ أَنَّ كَلِمَةَ (لَا) صِلَةٌ زَائِدَةٌ، وَالتَّقْدِيرُ: مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ؟ وَلَهُ نَظَائِرُ فِي الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ: لَا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ [الْقِيَامَةِ: ١] مَعْنَاهُ: أُقْسِمُ. وَقَوْلِهِ: وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٩٥] أَيْ يَرْجِعُونَ. وقوله: لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتابِ [الحديد: ٢٩] . أَيْ لِيَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ وَهَذَا قَوْلُ الْكِسَائِيِّ، وَالْفَرَّاءِ، وَالزَّجَّاجِ، وَالْأَكْثَرِينَ.

Birinci Görüş: Meşhur olan görüştür ki (لَا) [lâ] kelimesi zaid bir sıladır (pekiştirme edatıdır); takdiri de: “Secde etmene ne engel oldu?” şeklindedir. Bunun Kur'an'da benzerleri vardır; nitekim Yüce [Allah]'ın: { لَا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ } [el-Kıyâme: 1] “Kıyamet gününe yemin ederim” kavli gibi ki manası: “Yemin ederim” demektir. Yine O'nun: { وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ } [el-Enbiyâ: 95] “Helak ettiğimiz bir belde halkının geri dönmemesi imkânsızdır” kavli gibi ki “dönerler” anlamındadır. Yine O'nun: { لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتابِ } [el-Hadîd: 29] “Kitap ehli bilsinler diye” kavli gibi ki “Kitap ehlinin bilmesi için” anlamındadır. Bu; Kisâî, Ferrâ, Zeccâc ve çoğunluğun görüşüdür.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: إِنَّ كَلِمَةَ (لا) هاهنا مُفِيدَةٌ وَلَيْسَتْ لَغْوًا وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ، لِأَنَّ الْحُكْمَ/ بِأَنَّ كَلِمَةً مِنْ كِتَابِ اللَّهِ لَغْوٌ لَا فَائِدَةَ فِيهَا مُشْكِلٌ صَعْبٌ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَفِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: أَيُّ شَيْءٍ مَنَعَكَ عَنْ تَرْكِ السُّجُودِ؟ وَيَكُونُ هَذَا الِاسْتِفْهَامُ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ وَمَعْنَاهُ: أَنَّهُ مَا مَنَعَكَ عَنْ تَرْكِ السُّجُودِ؟ كَقَوْلِ الْقَائِلِ لِمَنْ ضَرَبَهُ ظُلْمًا: مَا الَّذِي مَنَعَكَ مِنْ ضَرْبِي، أَدِينُكَ، أَمْ عَقْلُكَ، أَمْ حَيَاؤُكَ؟! وَالْمَعْنَى:

İkinci Görüş: Buradaki (لا) [lâ] kelimesi anlam ifade etmektedir ve lağv (fazlalık) değildir. Doğru olan da budur; zira Allah'ın Kitabı'ndan bir kelimenin faydasız bir lağv olduğuna hükmetmek müşkil ve zordur. Bu görüşe göre ayetin tevilinde iki vecih vardır: Birincisi: Takdirin: “Secdeyi terk etmekten seni hangi şey alıkoydu?” şeklinde olması ve bu istifhamın inkâr yoluyla olmasıdır; bunun manası: “Seni secdeyi terk etmekten hiçbir şey alıkoymadı” demektir. Nitekim haksız yere birine vuran kimseye söylenen: “Bana vurmaktan seni alıkoyan neydi; dinin mi, aklın mı, yoksa hayân mı?!” sözü gibidir. Anlamı ise:

أَنَّهُ لَمْ يُوجَدْ أَحَدُ هَذِهِ الْأُمُورِ، وَمَا امْتَنَعْتَ مِنْ ضَرْبِي. الثَّانِي: قَالَ الْقَاضِي: ذَكَرَ اللَّهُ الْمَنْعَ وَأَرَادَ الدَّاعِيَ فَكَأَنَّهُ قال: ما دعاك الله إِلَى أَنْ لَا تَسْجُدَ؟ لِأَنَّ مُخَالَفَةَ أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى حَالَةٌ عَظِيمَةٌ يَتَعَجَّبُ مِنْهَا وَيَسْأَلُ عَنِ الدَّاعِي إِلَيْهَا.

bu şeylerden hiçbirinin bulunmadığı ve bana vurmaktan geri durmadığındır. İkincisi: Kâdî şöyle demiştir: Allah engellemeyi (men') zikretmiş fakat sevk edici sebebi (dâîyi) kastetmiştir. Sanki O: “Allah sana secde etmemeni neye dayanarak sevk etti / seni secde etmemeye ne sevk etti?” demiştir. Çünkü Yüce Allah'ın emrine muhalefet etmek, hayret edilecek ve ona sevk eden sebebin sorulacağı büyük bir durumdur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ الْعُلَمَاءُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ صِيغَةَ الْأَمْرِ تُفِيدُ الْوُجُوبَ، فَقَالُوا: إِنَّهُ تَعَالَى ذَمَّ إِبْلِيسَ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى تَرْكِ مَا أُمِرَ بِهِ وَلَوْ لَمْ يُفِدِ الْأَمْرُ الْوُجُوبَ لَمَا كَانَ مُجَرَّدُ تَرْكِ الْمَأْمُورِ بِهِ مُوجِبًا لِلذَّمِّ فَإِنْ قَالُوا: هَبْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْأَمْرَ كَانَ يُفِيدُ الْوُجُوبَ، فَلَعَلَّ تِلْكَ الصِّيغَةَ فِي ذَلِكَ الْأَمْرِ كَانَتْ تُفِيدُ الْوُجُوبَ فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّ جَمِيعَ الصِّيَغِ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ كَذَلِكَ؟

Üçüncü Mesele: Âlimler bu ayetle emir sîgasının vücub (zorunluluk) ifade ettiğine delil getirmişler ve şöyle demişlerdir: Yüce Allah bu ayette İblis'i kendisine emredilen şeyi terk ettiği için yermiştir. Şayet emir vücub ifade etmeseydi, emredilen şeyin sırf terki yermeyi gerektirmezdi. Eğer: “Kabul edelim ki bu ayet o emrin vücub ifade ettiğine delalet etsin; belki de o emrin içindeki sîga vücub ifade ediyordu, peki bütün sîgaların böyle olması gerektiğini nereden çıkardınız?” derlerse,

قُلْنَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ يُفِيدُ تَعْلِيلَ ذَلِكَ الذَّمِّ بِمُجَرَّدِ تَرْكِ الْأَمْرِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ:

Biz deriz ki: Yüce Allah'ın: { مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ } “Sana emrettiğim zaman seni secde etmekten alıkoyan neydi?” kavli, bu yerilmenin sırf emrin terkiyle gerekçelendirildiğini ifade eder. Zira O'nun:

إِذْ أَمَرْتُكَ مَذْكُورٌ فِي مَعْرِضِ التَّعْلِيلِ، وَالْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ: إِذْ أَمَرْتُكَ هُوَ الْأَمْرُ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ أَمْرٌ لَا كَوْنُهُ أَمْرًا مَخْصُوصًا فِي صُورَةٍ مَخْصُوصَةٍ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ تَرْكُ الْأَمْرِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ أَمْرٌ مُوجِبًا لِلذَّمِّ، وَذَلِكَ يُفِيدُ أَنَّ كُلَّ أَمْرٍ فَإِنَّهُ يَقْتَضِي الْوُجُوبَ وَهُوَ الْمَطْلُوبُ.

{ إِذْ أَمَرْتُكَ } “sana emrettiğim zaman” kavli ta'lil (gerekçelendirme) makamında zikredilmiştir. { إِذْ أَمَرْتُكَ } kavlinde zikredilen şey ise, belirli bir suretteki özel bir emir oluşu değil, emir olması bakımından emirdir. Durum böyle olunca, emrin sırf emir olması bakımından terkinin yermeyi gerektirmesi vacip olur. Bu da her emrin vücub iktiza ettiğini ifade eder ki aranan da budur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: احْتَجَّ مَنْ زَعَمَ أَنَّ الْأَمْرَ يُفِيدُ الْفَوْرَ بِهَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى ذَمَّ إِبْلِيسَ عَلَى تَرْكِ السُّجُودِ

Dördüncü Mesele: Emrin fevr (derhal yerine getirmeyi) ifade ettiğini savunanlar bu ayetle delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: Yüce Allah İblis'i secdeyi terk etmesinden dolayı

فِي الْحَالِ وَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ لَا يُفِيدُ الْفَوْرَ لَمَا اسْتَوْجَبَ هَذَا الذَّمَّ بِتَرْكِ السُّجُودِ فِي الْحَالِ.

derhal yermiştir. Şayet emir fevriyet ifade etmeseydi, secdeyi o anda terk ettiği için bu yermeyi hak etmezdi.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ طَلَبَ الدَّاعِيَ الَّذِي دَعَاهُ إِلَى تَرْكِ السُّجُودِ فَحَكَى تَعَالَى عَنْ إِبْلِيسَ ذِكْرَ ذَلِكَ الدَّاعِي وَهُوَ أَنَّهُ قَالَ: أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ وَمَعْنَاهُ: إِنَّ إِبْلِيسَ قَالَ إِنَّمَا لَمْ أَسْجُدْ لِآدَمَ لِأَنِّي خَيْرٌ مِنْهُ وَمَنْ كَانَ خَيْرًا مِنْ غَيْرِهِ فَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ أَمْرُ ذَلِكَ الْأَكْمَلِ بِالسُّجُودِ لِذَلِكَ الْأَدْوَنِ! ثُمَّ بَيَّنَ الْمُقَدِّمَةَ الْأُولَى وَهُوَ قَوْلُهُ: أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ بِأَنْ قَالَ: خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ وَالنَّارُ أَفْضَلُ مِنَ الطِّينِ وَالْمَخْلُوقُ مِنَ الْأَفْضَلِ أَفْضَلُ فَوَجَبَ كَوْنُ إِبْلِيسَ خَيْرًا مِنْ آدَمَ. أَمَّا بَيَانُ أَنَّ النَّارَ أَفْضَلُ مِنَ الطِّينِ فَلِأَنَّ النَّارَ مُشْرِقٌ عُلْوِيٌّ لطيف خفيف/ حار يابس مجاور لجواهر السموات مُلَاصِقٌ لَهَا وَالطِّينَ مُظْلِمٌ سُفْلِيٌّ كَثِيفٌ ثَقِيلٌ بارد يابس بعيد عن مجاورة السموات وَأَيْضًا فَالنَّارُ مُنَاسِبَةٌ لِلْحَرَارَةِ الْغَرِيزِيَّةِ وَهِيَ مَادَّةُ الْحَيَاةِ وَأَمَّا الْأَرْضِيَّةُ وَالْبَرَدُ وَالْيُبْسُ فَهُمَا مُنَاسِبَانِ الموت وَالْحَيَاةُ أَشْرَفُ مِنَ الْمَوْتِ وَأَيْضًا فَنُضْجُ الثِّمَارِ مُتَعَلِّقٌ بِالْحَرَارَةِ وَأَيْضًا فَسِنُّ النُّمُوِّ مِنَ النَّبَاتِ لَمَّا كَانَ وَقْتَ كَمَالِ الْحَرَارَةِ كَانَ غَايَةُ كَمَالِ الْحَيَوَانِ حَاصِلًا فِي هَذَيْنِ الْوَقْتَيْنِ وَأَمَّا وَقْتُ الشَّيْخُوخَةِ فَهُوَ وَقْتُ الْبَرْدِ وَالْيُبْسِ الْمُنَاسِبُ للارضية لَا جَرَمَ كَانَ هَذَا الْوَقْتُ أَرْدَأَ أَوْقَاتِ عُمُرِ الْإِنْسَانِ فَأَمَّا بَيَانُ أَنَّ الْمَخْلُوقَ مِنَ الْأَفْضَلِ أَفْضَلُ فَظَاهِرٌ لِأَنَّ شَرَفَ الْأُصُولِ يُوجِبُ شرف الفروع. واما بيان ان الأشراف لَا يَجُوزُ أَنْ يُؤْمَرَ بِخِدْمَةِ الْأَدْوَنِ فَلِأَنَّهُ قَدْ تَقَرَّرَ فِي الْعُقُولِ أَنَّ مَنْ أَمَرَ أَبَا حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيَّ وَسَائِرَ أَكَابِرِ الْفُقَهَاءِ بِخِدْمَةِ فَقِيهٍ نَازِلِ الدَّرَجَةِ كَانَ ذَلِكَ قَبِيحًا فِي الْعُقُولِ فَهَذَا هُوَ تَقْرِيرٌ لِشُبْهَةِ إِبْلِيسَ.

Beşinci Mesele: Bil ki Yüce Allah'ın: { مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ } “Secde etmemene ne engel oldu?” kavli, onu secdeyi terk etmeye sevk eden sebebi sormuştur. Yüce [Allah] da İblis'ten bu sevk edici sebebi zikrettiğini nakletmiştir ki o: { أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ } “Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın” demiştir. Bunun manası şudur: İblis demiştir ki: “Ben Âdem'e sırf ondan daha hayırlı olduğum için secde etmedim; başkasından daha hayırlı olan kimseye gelince, o daha yetkin olanın o daha aşağı olana secdeyle emredilmesi caiz değildir!” Sonra ilk mukaddimeyi, yani: { أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ } “Ben ondan daha hayırlıyım” sözünü açıklayarak: { خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ } “Beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın” demiştir. Ateş çamurdan daha üstündür; daha üstün olandan yaratılan da daha üstündür; dolayısıyla İblis'in Âdem'den daha hayırlı olması gerekmiştir. Ateşin çamurdan daha üstün olduğunun açıklamasına gelince; çünkü ateş aydınlık, ulvi, latif, hafif, sıcak, kuru, göklerin cevherlerine komşu ve onlara bitişiktir. Çamur ise karanlık, süfli, kesif, ağır, soğuk, kuru ve göklerin komşuluğundan uzaktır. Ayrıca ateş, hayatın maddesi olan garîzî hararete (doğal ısıya) uygundur. Topraksılık, soğukluk ve kuruluk ise ölüme uygundur; hayat ise ölümden daha şereflidir. Ayrıca meyvelerin olgunlaşması sıcaklıkla bağlantılıdır. Yine bitkilerin büyüme çağı sıcaklığın kemal vakti olduğu gibi, hayvanın nihai kemali de bu iki vakitte gerçekleşir. Yaşlılık vakti ise topraksılığa uygun olan soğukluk ve kuruluk vaktidir; nitekim bu vakit insan ömrünün en kötü vaktidir. Daha üstün olandan yaratılanın daha üstün olduğunun açıklamasına gelince, bu açıktır; zira asılların şerefi, fer'lerin (kolların) de şerefini gerektirir. Şerefli olana daha aşağı olana hizmet etmesinin emredilmesinin caiz olmadığının açıklamasına gelince; çünkü Ebû Hanîfe'ye, Şâfiî'ye ve diğer büyük fakihlere derecesi düşük bir fakihe hizmet etmelerini emreden bir kimsenin bu yaptığının akıllarda çirkin karşılanacağı aklen sabittir. İşte İblis'in şüphesinin açıklaması budur.

فَنَقُولُ: هَذِهِ الشُّبْهَةُ مُرَكَّبَةٌ مِنْ مُقَدِّمَاتٍ ثَلَاثَةٍ. أَوَّلُهَا: إِنَّ النَّارَ أَفْضَلُ مِنَ التُّرَابِ فَهَذَا قَدْ تَكَلَّمْنَا فِيهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ. وَأَمَّا الْمُقَدِّمَةُ الثَّانِيَةُ: وَهِيَ أَنْ مَنْ كَانَتْ مَادَّتُهُ أَفْضَلَ فَصُورَتُهُ أَفْضَلُ فَهَذَا هُوَ مَحَلُّ النِّزَاعِ وَالْبَحْثِ لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَتِ الْفَضِيلَةُ عَطِيَّةً مِنَ اللَّهِ ابْتِدَاءً لَمْ يَلْزَمْ مِنْ فَضِيلَةِ الْمَادَّةِ فَضِيلَةُ الصُّورَةِ أَلَا تَرَى أَنَّهُ يَخْرُجُ الْكَافِرُ مِنَ الْمُؤْمِنِ وَالْمُؤْمِنُ مِنَ الْكَافِرِ وَالنُّورُ مِنَ الظُّلْمَةِ وَالظُّلْمَةُ مِنَ النُّورِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْفَضِيلَةَ لَا تَحْصُلُ إِلَّا بِفَضْلِ اللَّهِ تَعَالَى لَا بِسَبَبِ فَضِيلَةِ الْأَصْلِ وَالْجَوْهَرِ وَأَيْضًا التَّكْلِيفُ إِنَّمَا يَتَنَاوَلُ الْحَيَّ بَعْدَ انْتِهَائِهِ إِلَى حَدِّ كَمَالِ الْعَقْلِ فَالْمُعْتَبَرُ بِمَا انْتَهَى إِلَيْهِ لَا بِمَا خُلِقَ مِنْهُ وَأَيْضًا فَالْفَضْلُ إِنَّمَا يَكُونُ بِالْأَعْمَالِ وَمَا يَتَّصِلُ بِهَا لَا بِسَبَبِ الْمَادَّةِ أَلَا تَرَى أَنَّ الْحَبَشِيَّ الْمُؤْمِنَ مُفَضَّلٌ عَلَى الْقُرَشِيِّ الْكَافِرِ.

Deriz ki: Bu şüphe üç mukaddimeden mürekkeptir. Birincisi: Ateşin topraktan daha üstün olmasıdır ki bundan Bakara Suresi'nde bahsetmiştik. İkinci mukaddimeye, yani maddesi daha üstün olanın suretinin de daha üstün olacağına gelince: Niza (tartışma) ve araştırma yeri burasıdır. Çünkü üstünlük başlangıçta Allah'tan bir bağış olduğu için, maddenin üstünlüğünden suretin üstünlüğü gerekmez. Görmez misin ki müminden kâfir, kâfirden mümin; karanlıktan nur, nurdan karanlık çıkmaktadır. Bu da göstermektedir ki üstünlük, aslın ve cevherin üstünlüğü sebebiyle değil, ancak Yüce Allah'ın lütfuyla hasıl olur. Ayrıca teklif, diri olan kimseye ancak aklın kemal sınırına ulaştıktan sonra yönelir; dolayısıyla itibar ulaştığı [kemal] durumadır, kendisinden yaratıldığı şeye değil. Yine üstünlük madde sebebiyle değil, ancak ameller ve onlara bitişen şeyler iledir. Görmez misin ki mümin bir Habeşli, kâfir bir Kureyşliden üstün tutulmuştur.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: احْتَجَّ مَنْ قَالَ إِنَّهُ لَا يَجُوزُ تَخْصِيصُ عُمُومِ النَّصِّ بِالْقِيَاسِ بِأَنَّهُ لَوْ كَانَ تَخْصِيصُ عُمُومِ النَّصِّ بِالْقِيَاسِ جَائِزًا لَمَا اسْتَوْجَبَ إِبْلِيسُ هَذَا الذَّمَّ الشَّدِيدَ وَالتَّوْبِيخَ الْعَظِيمَ وَلَمَّا حَصَلَ ذَلِكَ دَلَّ عَلَى أَنَّ تَخْصِيصَ عُمُومِ النَّصِّ بِالْقِيَاسِ لَا يَجُوزُ وَبَيَانُ الْمُلَازَمَةِ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى لِلْمَلَائِكَةِ: اسْجُدُوا لِآدَمَ [الأعراف:

Altıncı Mesele: Nassın umumunun (genel hükmünün) kıyasla tahsis edilmesinin caiz olmadığını söyleyenler şöyle delil getirmişlerdir: Şayet nassın umumunun kıyasla tahsis edilmesi caiz olsaydı, İblis bu şiddetli yermeyi ve büyük azarı hak etmezdi. Bu durum gerçekleştiğine göre, nassın umumunun kıyasla tahsis edilmesinin caiz olmadığı anlaşılmıştır. [Bu hüküm ile delil arasındaki] gerekliliğin (mülâzemenin) açıklaması şudur: Yüce Allah'ın meleklere: { اسْجُدُوا لِآدَمَ } [el-A'râf: 11] “Âdem'e secde edin!”

١١] خِطَابٌ عَامٌّ يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الْمَلَائِكَةِ ثُمَّ إِنَّ إِبْلِيسَ أَخْرَجَ نَفْسَهُ مِنْ هَذَا الْعُمُومِ بِالْقِيَاسِ وَهُوَ أَنَّهُ مَخْلُوقٌ مِنَ النَّارِ وَالنَّارُ أَشْرَفُ مِنَ الطِّينِ وَمَنْ كَانَ أَصْلُهُ أَشْرَفَ فَهُوَ أَشْرَفُ فَيَلْزَمُ كَوْنُ إِبْلِيسَ أَشْرَفَ مِنْ آدَمَ ﵇ وَمَنْ كَانَ أَشْرَفَ مِنْ غَيْرِهِ فَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُؤْمَرَ بِخِدْمَةِ الْأَدْوَنِ الْأَدْنَى. وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ ثَابِتٌ فِي جَمِيعِ النَّظَائِرِ وَلَا مَعْنَى لِلْقِيَاسِ إِلَّا ذَلِكَ فَثَبَتَ أَنَّ إِبْلِيسَ مَا عَمِلَ فِي هَذِهِ الْوَاقِعَةِ شَيْئًا إِلَّا أَنَّهُ خَصَّصَ عُمُومَ قَوْلِهِ تَعَالَى/ لِلْمَلَائِكَةِ: اسْجُدُوا لِآدَمَ بِهَذَا الْقِيَاسِ فَلَوْ كَانَ تَخْصِيصُ النَّصِّ بِالْقِيَاسِ جَائِزًا لَوَجَبَ أَنْ لَا يَسْتَحِقَّ إِبْلِيسُ الذَّمَّ عَلَى هَذَا الْعَمَلِ وَحَيْثُ اسْتَحَقَّ الذَّمَّ الشَّدِيدَ عَلَيْهِ عَلِمْنَا أَنَّ تَخْصِيصَ النَّصِّ بِالْقِيَاسِ لَا

kavli bütün melekleri kapsayan genel bir hitaptır. Sonra İblis kıyas yaparak kendisini bu umumun dışına çıkarmıştır; o da kendisinin ateşten yaratılmış olduğu, ateşin çamurdan daha şerefli olduğu, aslı daha şerefli olanın daha şerefli olduğu, dolayısıyla İblis'in Âdem aleyhisselâm'dan daha şerefli olmasının gerektiği ve başkasından daha şerefli olan kimseye daha altta ve daha aşağı olana hizmet etmesinin emredilmesinin caiz olmadığıdır. Bunun delili, bu hükmün bütün benzerlerinde sabit olmasıdır ve kıyasın da bundan başka bir anlamı yoktur. Böylece sabit oldu ki İblis bu hadisede Yüce Allah'ın meleklere: “Âdem'e secde edin” kavlinin umumunu bu kıyasla tahsis etmekten başka bir şey yapmamıştır. Şayet nassın kıyasla tahsisi caiz olsaydı, İblis'in bu amelinden ötürü yerilmeyi hak etmemesi gerekirdi. Ondan ötürü şiddetli yermeyi hak ettiğine göre, nassın kıyasla tahsisinin caiz

يَجُوزُ وَأَيْضًا فَفِي الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَى صِحَّةِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ وَذَلِكَ لِأَنَّ إِبْلِيسَ لَمَّا ذَكَرَ هَذَا الْقِيَاسَ قَالَ تَعَالَى: فَاهْبِطْ مِنْها فَما يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيها [الأعراف: ١٣] فَوَصَفَ تَعَالَى إِبْلِيسَ بِكَوْنِهِ مُتَكَبِّرًا بَعْدَ أَنْ حَكَى عَنْهُ ذَلِكَ الْقِيَاسَ الَّذِي يُوجِبُ تَخْصِيصَ النَّصِّ وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ مَنْ حَاوَلَ تَخْصِيصَ عُمُومِ النَّصِّ بِالْقِيَاسِ تَكَبَّرَ عَلَى اللَّهِ وَلَمَّا دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ تَخْصِيصَ عُمُومِ النَّصِّ بِالْقِيَاسِ تَكَبُّرٌ عَلَى اللَّهِ وَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ التَّكَبُّرَ عَلَى اللَّهِ يُوجِبُ الْعِقَابَ الشَّدِيدَ وَالْإِخْرَاجَ مِنْ زُمْرَةِ الْأَوْلِيَاءِ وَالْإِدْخَالَ فِي زُمْرَةِ الْمَلْعُونِينَ ثَبَتَ أَنَّ تَخْصِيصَ النَّصِّ بِالْقِيَاسِ لَا يَجُوزُ وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِمَّا نَقَلَهُ الْوَاحِدِيُّ فِي «الْبَسِيطِ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ:

olmadığını anladık. Ayrıca ayette bu meselenin doğruluğuna başka bir yönden de delalet vardır: Zira İblis bu kıyası zikredince Yüce [Allah]: { فَاهْبِطْ مِنْها فَما يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيها } [el-A'râf: 13] “İn oradan! Orada büyüklük taslamak senin haddin değildir” buyurmuştur. Yüce [Allah], nassın tahsisini gerektiren o kıyası ondan naklettikten sonra İblis'i mütekebbir (büyüklük taslayan) olarak vasfetmiştir. Bu da nassın umumunu kıyasla tahsis etmeye kalkışan kimsenin Allah'a karşı büyüklük taslamış olduğunu gerektirir. Bu ayet nassın umumunu kıyasla tahsis etmenin Allah'a karşı büyüklük taslamak olduğuna delalet edince; yine bu ayet Allah'a karşı büyüklük taslamanın şiddetli azabı, dostlar zümresinden çıkarılmayı ve lanetliler zümresine sokulmayı gerektirdiğine delalet edince, nassın kıyasla tahsisinin caiz olmadığı sabit olmuştur. Vâhidî'nin el-Basît'te İbn Abbâs'tan naklettiği şu sözünden maksat da budur:

كَانَتِ الطَّاعَةُ أَوْلَى بِإِبْلِيسَ مِنَ الْقِيَاسِ فَعَصَى رَبَّهُ وَقَاسَ وَأَوَّلُ مَنْ قَاسَ إِبْلِيسُ فَكَفَرَ بِقِيَاسِهِ فَمَنْ قَاسَ الدِّينَ بِشَيْءٍ مِنْ رَأْيِهِ قَرَنَهُ اللَّهُ مَعَ إِبْلِيسَ. هَذَا جُمْلَةُ الْأَلْفَاظِ الَّتِي نَقَلَهَا الْوَاحِدِيُّ فِي «الْبَسِيطِ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ.

“İblis için itaat kıyastan daha evlaydı; fakat o Rabbine isyan etti ve kıyas yaptı. İlk kıyas yapan İblis'tir ve kıyası sebebiyle kâfir olmuştur. Kim dini kendi şahsi görüşünden bir şeyle kıyaslarsa, Allah onu İblis'le beraber kılar.” İşte Vâhidî'nin el-Basît'te İbn Abbâs'tan naklettiği lafızların tamamı budur.

فَإِنْ قِيلَ: الْقِيَاسُ الَّذِي يُبْطِلُ النَّصَّ بِالْكُلِّيَّةِ بَاطِلٌ.

Eğer denilirse ki: Nassı bütünüyle iptal eden kıyas batıldır.

أَمَّا الْقِيَاسُ الَّذِي يُخَصِّصُ النَّصَّ فِي بَعْضِ الصُّوَرِ فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّهُ بَاطِلٌ؟ وَتَقْرِيرُهُ أَنَّهُ لَوْ قَبُحَ أَمْرُ مَنْ كَانَ مَخْلُوقًا مِنَ النَّارِ بِالسُّجُودِ لِمَنْ كَانَ مَخْلُوقًا مِنَ الْأَرْضِ لَكَانَ قُبْحُ أَمْرِ مَنْ كَانَ مَخْلُوقًا مِنَ النُّورِ الْمَحْضِ بِالسُّجُودِ لِمَنْ كَانَ مَخْلُوقًا مِنَ الْأَرْضِ أَوْلَى وَأَقْوَى لِأَنَّ النُّورَ أَشْرَفُ مِنَ النَّارِ وَهَذَا الْقِيَاسُ يَقْتَضِي أَنْ يَقْبُحَ أَمْرُ أَحَدٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ فَهَذَا الْقِيَاسُ يَقْتَضِي رَفْعَ مَدْلُولِ النَّصِّ بِالْكُلِّيَّةِ وَأَنَّهُ بَاطِلٌ.

Bazı suretlerde nassı tahsis eden kıyasa gelince, onun batıl olduğunu neden söylediniz? Bunun açıklaması şudur: Ateşten yaratılmış olan kimseye topraktan yaratılmış olana secde etmesini emretmek çirkin olsaydı, sırf nurdan yaratılmış olan kimseye topraktan yaratılmış olana secde etmesini emretmenin çirkinliği daha evla ve daha kuvvetli olurdu; çünkü nur ateşten daha şereflidir. Bu kıyas ise meleklerden herhangi birine Âdem'e secde etmesinin emredilmesinin çirkin olmasını gerektirir. Dolayısıyla bu kıyas nassın medlulünü (ifade ettiği anlamı) bütünüyle ortadan kaldırmayı gerektirir ki bu batıldır.

وَأَمَّا الْقِيَاسُ الَّذِي يَقْتَضِي تَخْصِيصَ مَدْلُولِ النَّصِّ الْعَامِّ لِمَ قُلْتُمْ: إِنَّهُ بَاطِلٌ؟ فَهَذَا سُؤَالٌ حَسَنٌ أَوْرَدْتُهُ عَلَى هَذِهِ الطَّرِيقَةِ وَمَا رَأَيْتُ أَحَدًا ذَكَرَ هَذَا السُّؤَالَ وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ فَيُقَالُ: إِنَّ كَوْنَهُ أَشْرَفَ مِنْ غَيْرِهِ يَقْتَضِي قُبْحَ أَمْرِ مَنْ لَا يَرْضَى أَنْ يَلْجَأَ إِلَى خِدْمَةِ الْأَدْنَى الْأَدْوَنِ أَمَّا لَوْ رَضِيَ ذَلِكَ الشَّرِيفُ بِتِلْكَ الْخِدْمَةِ لَمْ يَقْبُحْ لِأَنَّهُ لَا اعْتِرَاضَ عَلَيْهِ فِي أَنَّهُ يُسْقِطُ حَقَّ نَفْسِهِ أَمَّا الْمَلَائِكَةُ فَقَدْ رَضُوا بِذَلِكَ فَلَا بَأْسَ بِهِ وَأَمَّا إِبْلِيسُ فَإِنَّهُ لَمْ يَرْضَ بِإِسْقَاطِ هَذَا الْحَقِّ فَوَجَبَ أَنْ يَقْبُحَ أَمْرُهُ بِذَلِكَ السُّجُودِ فَهَذَا قِيَاسٌ مُنَاسِبٌ وَأَنَّهُ يُوجِبُ تَخْصِيصَ النَّصِّ وَلَا يُوجِبُ رَفْعَهُ بِالْكُلِّيَّةِ وَلَا إِبْطَالَهُ فَلَوْ كَانَ تَخْصِيصُ النَّصِّ بِالْقِيَاسِ جَائِزًا لَمَا اسْتَوْجَبَ الذَّمَّ الْعَظِيمَ فَلَمَّا اسْتَوْجَبَ اسْتِحْقَاقَ هَذَا الذَّمِّ الْعَظِيمِ فِي حَقِّهِ عَلِمْنَا أَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا كَانَ لِأَجْلِ أَنَّ تَخْصِيصَ النَّصِّ بِالْقِيَاسِ غَيْرُ جَائِزٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Genel nassın medlulünün tahsisini gerektiren kıyasa gelince, onun batıl olduğunu neden söylediniz? Bu, bu minval üzere getirdiğim güzel bir sorudur ve bu soruyu zikreden bir kimse görmedim. Buna şöyle cevap vermek mümkündür: Bir kimsenin başkasından daha şerefli olması, en aşağı ve en düşük olana boyun eğip hizmet etmeye razı olmayan kimseye bunun emredilmesinin çirkinliğini gerektirir. Fakat o şerefli kimse bu hizmete razı olursa, kendi hakkını düşürmesi hususunda kendisine bir itiraz olamayacağı için bu çirkin olmaz. Meleklere gelince onlar buna razı olmuşlardır, dolayısıyla bunda bir sakınca yoktur. İblis'e gelince o bu hakkı düşürmeye razı olmamıştır; dolayısıyla ona o secdenin emredilmesinin çirkin olması gerekmiştir. İşte bu uygun bir kıyastır; nassın tahsisini gerektirir, onu bütünüyle ortadan kaldırmayı veya iptal etmeyi gerektirmez. Şayet nassın kıyasla tahsisi caiz olsaydı, [İblis] büyük bir yermeyi hak etmezdi. Onun hakkında bu büyük yermeyi hak ediş gerçekleşince anladık ki bu durum, ancak nassın kıyasla tahsisinin caiz olmamasından ötürüdür. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ لَا شَكَّ أَنَّ قَائِلَ هَذَا الْقَوْلِ هُوَ اللَّهُ لِأَنَّ قَوْلَهُ: إِذْ أَمَرْتُكَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِاللَّهِ سُبْحَانَهُ.

Yedinci Mesele: Yüce Allah'ın: { مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ } “Secde etmene ne engel oldu?” kavlinde, bu sözü söyleyenin Allah olduğunda şüphe yoktur; çünkü O'nun: { إِذْ أَمَرْتُكَ } “sana emrettiğim zaman” kavli ancak Sübhân olan Allah'a yakışır.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ فَلَا شَكَّ أَنَّ قَائِلَ هَذَا الْقَوْلِ هُوَ إِبْلِيسُ.

O'nun: { خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ } “Beni ateşten yarattın” kavline gelince, bu sözü söyleyenin İblis olduğunda şüphe yoktur.

[سورة الأعراف (٧) : آية ١٣]

[A'râf Suresi (7): Ayet 13]

قالَ فَاهْبِطْ مِنْها فَما يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيها فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ (١٣)

{ قالَ فَاهْبِطْ مِنْها فَما يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيها فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ } “(Allah) buyurdu: 'Öyleyse in oradan! Orada büyüklük taslamak senin haddin değildir. Çık, şüphesiz sen alçaklardansın!' (13)”

وَأَمَّا قَوْلُهُ: قالَ فَاهْبِطْ مِنْها فَلَا شَكَّ أَنَّ قَائِلَ هَذَا الْقَوْلِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى وَمِثْلُ هَذِهِ الْمُنَاظَرَةِ بَيْنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَبَيْنَ إِبْلِيسَ مَذْكُورٌ فِي سُورَةِ ص عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِقْصَاءِ إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّهُ لَمْ يَتَّفِقْ لِأَحَدٍ مِنْ أَكَابِرِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ مُكَالَمَةٌ مَعَ اللَّهِ مِثْلَ مَا اتَّفَقَ لِإِبْلِيسَ وَقَدْ عَظَّمَ اللَّهُ تَشْرِيفَ مُوسَى بِأَنْ كَلَّمَهُ حَيْثُ قَالَ: وَلَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ

O'nun: { قالَ فَاهْبِطْ مِنْها } “Buyurdu: 'Öyleyse in oradan!'” kavline gelince, bu sözü söyleyenin Yüce Allah olduğunda şüphe yoktur. Sübhân olan Allah ile İblis arasındaki bu tür bir münazara Sâd Suresi'nde etraflıca zikredilmiştir. Bu sabit olunca deriz ki: Büyük peygamberlerden aleyhimusselâm hiçbirine İblis'e nasip olan gibi Allah ile bir mükâleme (konuşma) nasip olmamıştır. Oysa Allah, Mûsâ'yı kendisiyle konuştuğunu belirterek: { وَلَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ }

[الْأَعْرَافِ: ١٤٣] وَقَالَ: وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً [النِّسَاءِ: ١٦٤] فَإِنْ كَانَتْ هَذِهِ الْمُكَالَمَةُ تُفِيدُ الشَّرَفَ الْعَظِيمَ فَكَيْفَ حَصَلَتْ

[el-A'râf: 143] “Mûsâ tayin ettiğimiz vakitte gelip Rabbi onunla konuşunca...” ve: { وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً } [en-Nisâ: 164] “Ve Allah Mûsâ ile gerçekten konuştu” kavilleriyle büyük bir şerefle yüceltmiştir. Eğer bu mükâleme büyük bir şeref ifade ediyorsa, nasıl oldu da

عَلَى أَعْظَمِ الْوُجُوهِ لِإِبْلِيسَ؟ وَإِنْ لَمْ تُوجِبِ الشَّرَفَ الْعَظِيمَ فَكَيْفَ ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي مَعْرِضِ التَّشْرِيفِ الْكَامِلِ لِمُوسَى ﵇؟

en azametli veçhile İblis için gerçekleşti? Şayet büyük bir şeref gerektirmiyorsa, nasıl oldu da Yüce Allah bunu Mûsâ aleyhisselâm için tam bir taltif sadedinde zikretti?

وَالْجَوَابُ: أَنَّ بَعْضَ الْعُلَمَاءِ قَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ لِإِبْلِيسَ عَلَى لِسَانِ مَنْ يُؤَدِّي إِلَيْهِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مَا مَنَعَكَ مِنَ السُّجُودِ؟ وَلَمْ يُسَلَّمْ أنه تعالى تكلم مع إبليس بلا واسطة. قَالُوا: لِأَنَّهُ ثَبَتَ أَنَّ غَيْرَ الْأَنْبِيَاءِ لَا يُخَاطِبُهُمُ اللَّهُ تَعَالَى إِلَّا بِوَاسِطَةٍ وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى تَكَلَّمَ مَعَ إِبْلِيسَ بِلَا وَاسِطَةٍ وَلَكِنْ عَلَى وَجْهِ الْإِهَانَةِ بِدَلِيلِ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لَهُ: فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ وَتَكَلَّمَ مَعَ مُوسَى وَمَعَ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ عَلَى سَبِيلِ الْإِكْرَامِ أَلَا تَرَى أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لِمُوسَى: وَأَنَا اخْتَرْتُكَ طه: ١٣ وَقَالَ لَهُ: وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي [طه: ٤١] وَهَذَا نِهَايَةُ الْإِكْرَامِ.

Cevap şudur: Bazı âlimler şöyle demiştir: Yüce [Allah] İblis'e, meleklerden kendisine [emri] tebliğ eden kimsenin diliyle: “Seni secde etmekten alıkoyan neydi?” buyurmuştur ve Yüce [Allah]'ın İblis ile vasıtasız konuştuğu kabul edilmemiştir. Şöyle demişlerdir: Çünkü peygamberler dışındakilerle Yüce Allah'ın ancak bir vasıta ile hitap ettiği sabittir. Onlardan bazıları ise şöyle demiştir: Yüce [Allah] İblis ile vasıtasız konuşmuştur, fakat O'nun kendisine: { فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ } “Çık, şüphesiz sen alçaklardansın!” buyurması deliliyle horlama ve aşağılama yoluyla [konuşmuştur]. Mûsâ ve diğer peygamberlerle aleyhimusselâm ise ikram yoluyla konuşmuştur. Görmez misin ki Yüce [Allah] Mûsâ'ya: { وَأَنَا اخْتَرْتُكَ } [Tâhâ: 13] “Ve Ben seni seçtim” ve ona: { وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي } [Tâhâ: 41] “Seni kendim için seçip yetiştirdim” buyurmuştur ki bu ikramın zirvesidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاهْبِطْ مِنْها قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ مِنَ الْجَنَّةِ وَكَانُوا فِي جَنَّةِ عَدْنٍ وَفِيهَا خُلِقَ آدَمُ. وَقَالَ بَعْضُ الْمُعْتَزِلَةِ: إِنَّهُ إِنَّمَا أُمِرَ بِالْهُبُوطِ مِنَ السَّمَاءِ وَقَدِ اسْتَقْصَيْنَا الْكَلَامَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ. فَما يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيها أَيْ فِي السَّمَاءِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يريد ان اهل السموات مَلَائِكَةٌ مُتَوَاضِعُونَ خَاشِعُونَ فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ وَالصَّغَارُ الذِّلَّةُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّ إِبْلِيسَ طَلَبَ التَّكَبُّرَ فَابْتَلَاهُ اللَّهُ تَعَالَى بِالذِّلَّةِ وَالصَّغَارِ تَنْبِيهًا عَلَى صِحَّةِ مَا

Sekizinci Mesele: Yüce Allah'ın: { فَاهْبِطْ مِنْها } “İn oradan!” kavli hakkında İbn Abbâs: “Cennetten [inmeyi] kastediyor; Adn cennetindeydiler ve Âdem orada yaratılmıştı” demiştir. Bazı Mutezilîler ise: “Ona ancak semadan inmesi emredilmiştir” demişlerdir ki bu meseledeki sözü Bakara Suresi'nde etraflıca açıklamıştık. { فَما يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيها } “Orada büyüklük taslamak senin haddin değildir” yani semada. İbn Abbâs şöyle demiştir: Semavat ehlinin mütevazı ve huşu sahibi melekler olduğunu kastetmektedir. { فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ } “Çık, şüphesiz sen alçaklardansın!” Sağâr (صَغَار), zillet (aşağılık) demektir. Zeccâc şöyle demiştir: İblis büyüklük taslamayı istedi; Yüce Allah da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in söylediği şu sözün doğruluğuna dikkat çekmek üzere onu zillet ve küçüklükle müptela kıldı:

قَالَهُ النَّبِيُّ ﵌: «مَنْ تَوَاضَعَ لِلَّهِ رَفَعَهُ اللَّهُ وَمَنْ تَكَبَّرَ وَضَعَهُ اللَّهُ»

«Kim Allah için tevazu gösterirse Allah onu yükseltir; kim de büyüklük taslarsa Allah onu alçaltır.»

وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَمَّا أَظْهَرَ الاستكبار البس الصغار. والله اعلم.

Bazıları da şöyle demiştir: Büyüklük taslamayı açığa vurunca, ona küçüklük ve zillet giydirildi. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٤ الى ١٧]

[A'râf Suresi (7): Ayetler 14-17]

قالَ أَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٤) قالَ إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (١٥) قالَ فَبِما أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ (١٦) ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ (١٧)

{ قالَ أَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٤) قالَ إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (١٥) قالَ فَبِما أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ (١٦) ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ (١٧) } “(İblis:) 'Bana (insanların) diriltilecekleri güne kadar mühlet ver' dedi. (14) (Allah:) 'Şüphesiz sen mühlet verilenlerdensin' buyurdu. (15) (İblis) dedi ki: 'Beni azdırmana karşılık, yemin olsun ki ben de onlar için Senin dosdoğru yolunun üzerine oturacağım.' (16) 'Sonra elbette onlara önlerinden, arkalarından, sağlarından ve sollarından sokulacağım ve Sen onların çoğunu şükredenler olarak bulamayacaksın.' (17)”

[قَوْلُهُ تَعَالَى قالَ أَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ إلى قوله صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Yüce Allah'ın: “Bana insanların diriltilecekleri güne kadar mühlet ver” kavlinden: “Senin dosdoğru yolun” kavline kadar olan kısım hakkında] ayette [bazı] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ أَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ طَلَبَ الْإِنْظَارَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى إِلَى وَقْتِ الْبَعْثِ وَهُوَ وَقْتُ النَّفْخَةِ الثَّانِيَةِ حِينَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ وَمَقْصُودُهُ أَنَّهُ لَا يَذُوقُ الْمَوْتَ فَلَمْ يُعْطِهِ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ بل قال انك من المنظرين ثم هاهنا قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَنْظَرَهُ إِلَى النَّفْخَةِ الْأُولَى لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ [الْحِجْرِ: ٣٧ ٣٨] وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْيَوْمُ الَّذِي يَمُوتُ فِيهِ الْأَحْيَاءُ كُلُّهُمْ وَقَالَ آخَرُونَ: لَمْ يُوَقِّتِ اللَّهُ لَهُ أَجَلًا بَلْ قَالَ: إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ وقوله في الاخرى: إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ الْمُرَادُ مِنْهُ الْوَقْتُ الْمَعْلُومُ فِي عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى. قَالُوا: وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْقَوْلِ أَنَّ إِبْلِيسَ كَانَ مُكَلَّفًا وَالْمُكَلَّفُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَعْلَمَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَخَّرَ أَجَلَهُ إِلَى الْوَقْتِ الْفُلَانِيِّ لِأَنَّ ذَلِكَ الْمُكَلَّفَ يَعْلَمُ أَنَّهُ مَتَى تَابَ قُبِلَتْ تَوْبَتُهُ فَإِذَا عَلِمَ أَنَّ وَقْتَ مَوْتِهِ هُوَ الْوَقْتُ الْفُلَانِيُّ أَقْدَمَ عَلَى الْمَعْصِيَةِ بِقَلْبٍ فَارِغٍ فَإِذَا قَرُبَ وَقْتُ أَجَلِهِ تَابَ عَنْ تِلْكَ الْمَعَاصِي فَثَبَتَ أَنَّ تَعْرِيفَ وَقْتِ الْمَوْتِ بِعَيْنِهِ يَجْرِي مَجْرَى الْإِغْرَاءِ بِالْقَبِيحِ وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى.

Birinci Mesele: Yüce Allah'ın: { قالَ أَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ } “Bana insanların diriltilecekleri güne kadar mühlet ver dedi” kavli, onun Yüce Allah'tan insanların Âlemlerin Rabbi için kıyam edeceği ikinci sûra üflenme vakti olan ba's (diriliş) vaktine kadar mühlet istediğine delalet eder. Maksadı ise ölümü hiç tatmamaktır. Fakat Yüce Allah ona bunu vermemiş; bilakis: “Şüphesiz sen mühlet verilenlerdensin” buyurmuştur. Burada iki görüş vardır: Birincisi: Yüce [Allah] ona birinci sûra üfürülüşe kadar mühlet vermiştir; zira Yüce [Allah] başka bir ayette: { فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ } [el-Hicr: 37-38] “Şüphesiz sen bilinen vaktin gününe kadar mühlet verilenlerdensin” buyurmuştur. Bundan maksat bütün canlıların öleceği gündür. Diğerleri ise şöyle demiştir: Allah onun için [belirli] bir ecel tayin etmemiş, bilakis: “Şüphesiz sen mühlet verilenlerdensin” buyurmuştur. Diğer ayetteki: “Bilinen vaktin gününe kadar” kavlinden maksat ise, Yüce Allah'ın ilminde malum olan vakittir. Şöyle demişlerdir: Bu görüşün doğruluğunun delili, İblis'in mükellef olmasıdır; mükellef birinin ise Yüce Allah'ın ecelini falanca vakte kadar ertelediğini bilmesi caiz değildir. Çünkü o mükellef ne zaman tevbe ederse tevbesinin kabul edileceğini bilir. Şayet ölüm vaktinin falanca vakit olduğunu bilirse, içi rahat bir şekilde günaha yönelir; ecel vakti yaklaştığında ise o günahlardan tevbe eder. Böylece sabit oldu ki ölüm vaktinin bizzat bildirilmesi kötülüğe teşvik mesabesindedir ve bu Yüce Allah hakkında caiz değildir.

وَأَجَابَ الْأَوَّلُونَ: بِأَنَّ تَعْرِيفَ اللَّهِ ﷿ كَوْنَهُ مِنَ الْمُنْظَرِينَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا يَقْتَضِي إِغْرَاءَهُ بِالْقَبِيحِ لِأَنَّهُ

Birinciler şöyle cevap vermişlerdir: Yüce ve Celil olan Allah'ın onun kıyamet gününe kadar mühlet verilenlerden olduğunu bildirmesi kötülüğe teşviki gerektirmez; çünkü

تَعَالَى كَانَ يَعْلَمُ مِنْهُ أَنَّهُ يَمُوتُ عَلَى أَقْبَحِ أَنْوَاعِ الْكُفْرِ وَالْفِسْقِ سَوَاءٌ أَعْلَمَهُ بِوَقْتِ مَوْتِهِ أَوْ لَمْ يُعْلِمْهُ بِذَلِكَ فَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ الْإِعْلَامُ مُوجِبًا إِغْرَاءَهُ بِالْقَبِيحِ وَمِثَالُهُ أَنَّهُ تَعَالَى عَرَّفَ أَنْبِيَاءَهُ أَنَّهُمْ يَمُوتُونَ عَلَى الطَّهَارَةِ وَالْعِصْمَةِ وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مُوجِبًا إِغْرَاءَهُمْ بِالْقَبِيحِ لِأَجْلِ أَنَّهُ تَعَالَى عَلِمَ مِنْهُمْ سَوَاءٌ عَرَّفَهُمْ تِلْكَ الْحَالَةَ أَوْ لَمْ يُعَرِّفْهُمْ هَذِهِ الْحَالَةَ أَنَّهُمْ يَمُوتُونَ عَلَى الطَّهَارَةِ وَالْعِصْمَةِ فَلَمَّا كَانَ/ لَا يَتَفَاوَتُ حَالُهُمْ بِسَبَبِ هَذَا التَّعْرِيفِ لَا جَرَمَ مَا كَانَ ذَلِكَ التَّعْرِيفُ إِغْرَاءً بِالْقَبِيحِ فكذا هاهنا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Yüce [Allah], ister ölüm vaktini ona bildirsin ister bildirmesin, onun küfür ve fıskın en çirkin çeşitleri üzere öleceğini biliyordu. Dolayısıyla bu bildirme kötülüğe teşviki gerektirici olmamıştır. Bunun bir örneği, Yüce Allah'ın peygamberlerine onların temizlik ve ismet (masumiyet) üzere öleceklerini bildirmesidir; bu durum, Yüce [Allah]'ın onlara bu hali ister bildirsin ister bildirmesin onların temizlik ve ismet üzere öleceklerini bilmesinden dolayı onları kötülüğe teşvik edici olmamıştır. Bu bildirme sebebiyle onların durumunda bir değişiklik olmayınca, şüphesiz o bildirme kötülüğe bir teşvik olmamıştır. İşte burada da böyledir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُ إِبْلِيسَ: فَبِما أَغْوَيْتَنِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ أَضَافَ إِغْوَاءَهُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَقَوْلُهُ فِي آيَةٍ أُخْرَى: فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ [ص: ٨٢] يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ أَضَافَ إِغْوَاءَ الْعِبَادِ إِلَى نَفْسِهِ. فَالْأَوَّلُ: يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ عَلَى مَذْهَبِ الْجَبْرِ. وَالثَّانِي: يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ عَلَى مَذْهَبِ الْقَدَرِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ مُتَحَيِّرًا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَوْ يُقَالُ: إِنَّهُ كَانَ يَعْتَقِدُ أَنَّ الْإِغْوَاءَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِالْمُغْوِي فَجَعَلَ نَفْسَهُ مُغْوِيًا لِغَيْرِهِ مِنَ الْغَاوِينَ ثُمَّ زَعَمَ أَنَّ الْمُغْوِيَ لَهُ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى قَطْعًا لِلتَّسَلْسُلِ وَاخْتَلَفَ النَّاسُ في تفسيره هَذِهِ الْكَلِمَةِ أَمَّا أَصْحَابُنَا فَقَالُوا:

İkinci Mesele: İblis'in: { فَبِما أَغْوَيْتَنِي } “Beni azdırmana karşılık” sözü, kendi azdırılmasını Yüce Allah'a isnat ettiğine delalet eder. Diğer ayetteki: { فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } [Sâd: 82] “Senin izzetine yemin olsun ki onların hepsini mutlaka azdıracağım” sözü ise kulların azdırılmasını kendi nefsine isnat ettiğine delalet eder. Birincisi onun Cebriyye mezhebi üzere olduğuna, ikincisi ise Kaderiyye mezhebi üzere olduğuna delalet eder. Bu da onun bu meselede mütereddit (şaşkın) olduğuna delalet eder. Ya da şöyle denilir: O, azdırmanın ancak bir azdıran ile hasıl olacağına inanıyordu; bu sebeple kendisini sapan diğer kimseler için azdıran kıldı, sonra teselsülü kesmek için kendisini azdıranın Yüce Allah olduğunu ileri sürdü. İnsanlar bu kelimenin tefsirinde ihtilaf etmişlerdir. Bizim arkadaşlarımıza (Ehl-i Sünnet'e) gelince onlar şöyle demişlerdir:

الْإِغْوَاءُ إِيقَاعُ الْغَيِّ فِي الْقَلْبِ وَالْغَيُّ هُوَ الِاعْتِقَادُ الْبَاطِلُ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ يَعْتَقِدُ أَنَّ الْحَقَّ وَالْبَاطِلَ إِنَّمَا يَقَعُ فِي الْقَلْبِ مِنَ الله تعالى. اما المعتزلة فلهم هاهنا مَقَامَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يُفَسِّرُوا الْغَيَّ بِمَا ذَكَرْنَاهُ. وَالثَّانِي: أَنْ يَذْكُرُوا فِي تَفْسِيرِهِ وَجْهًا آخَرَ.

İğvâ (azma/azdırılma), kalbe ğayy (bâtıl inanç) bırakmaktır; ğayy ise bâtıl inançtır. Bu da onun, hakkın ve bâtılın kalbe ancak Yüce Allah'tan düştüğüne inandığına delalet eder. Mutezile'ye gelince bu hususta iki makamları (tavırları) vardır: Birincisi: Ğayy'ı bizim zikrettiğimiz şekilde tefsir etmeleridir. İkincisi: Tefsirinde başka bir vecih zikretmeleridir.