Binûn

A'râf Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَمَّا الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: فَلَهُمْ فِيهِ أَعْذَارٌ. الْأَوَّلُ: إِنْ قَالُوا هَذَا قَوْلُ إِبْلِيسَ فَهَبْ أَنَّ إِبْلِيسَ اعْتَقَدَ أَنَّ خَالِقَ الْغَيِّ وَالْجَهْلِ وَالْكُفْرِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى إِلَّا أَنَّ قَوْلَهُ لَيْسَ بِحُجَّةٍ. الثَّانِي: قَالُوا: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ فَعِنْدَ ذَلِكَ ظَهَرَ غَيُّهُ وَكُفْرُهُ فَجَازَ أَنْ يُضِيفَ ذَلِكَ الْغَيَّ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِهَذَا الْمَعْنَى وَقَدْ يَقُولُ الْقَائِلُ: لَا تَحْمِلْنِي عَلَى ضَرْبِكَ أَيْ لَا تَفْعَلْ مَا أَضْرِبُكَ عِنْدَهُ. الثَّالِثُ: قالَ فَبِما أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ وَالْمَعْنَى: إِنَّكَ بِمَا لَعَنْتَنِي بِسَبَبِ آدَمَ فَأَنَا لِأَجْلِ هَذِهِ الْعَدَاوَةِ أُلْقِي الْوَسَاوِسَ في قلوبهم. الرابع: رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي [الحجر: ٣٩] أَيْ خَيَّبْتَنِي مِنْ جَنَّتِكَ عُقُوبَةً عَلَى عَمَلِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ الْإِغْوَاءِ- الْإِهْلَاكُ- وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا [مَرْيَمَ: ٥٩] أَيْ هَلَاكًا وَوَيْلًا وَمِنْهُ أَيْضًا قَوْلُهُمْ: غَوَى الْفَصِيلُ يَغْوِي غَوًى إِذَا أَكْثَرَ مِنَ اللَّبَنِ حَتَّى يَفْسُدَ جَوْفُهُ وَيُشَارِفَ الْهَلَاكَ وَالْعَطَبَ وَفَسَّرُوا قَوْلَهُ: إِنْ كانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ [هُودٍ: ٣٤] إِنْ كَانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يهلككم بعنادكم الحق فَهَذِهِ جُمْلَةُ الْوُجُوهِ الْمَذْكُورَةِ.

Birinci veche gelince: Bu konuda [Mutezile'nin] mazeretleri vardır: Birincisi: Eğer 'Bu İblis'in sözüdür; İblis ğayyın (bâtıl inancın), cehaletin ve küfrün yaratıcısının Yüce Allah olduğuna inanmış olsa bile onun sözü bir delil teşkil etmez' derlerse. İkincisi: Şöyle dediler: Yüce Allah Âdem'e secde etmeyi emrettiğinde, işte o anda onun sapkınlığı ve küfrü ortaya çıkmıştır. Dolayısıyla bu sapkınlığı bu anlamda Yüce Allah'a isnat etmesi caiz olmuştur. Nitekim bir kimse: 'Beni seni dövmeye sevk etme', yani 'Katında seni döveceğim şeyi yapma' diyebilir. Üçüncüsü: { فَبِما أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ } “Beni azdırmana karşılık, andolsun ben de onlar için oturacağım” demiştir; anlamı şudur: 'Âdem sebebiyle beni lânetlediğin için, ben de bu düşmanlıktan dolayı onların kalplerine vesveseler atacağım.' Dördüncüsü: { رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي } [Hicr: 39] “Rabbim! Beni azdırmana karşılık”, yani amelime bir ceza olarak beni cennetinden mahrum bıraktığın için [onlar için oturacağım] demektir. İğvânın tefsirindeki ikinci vecih: 'Helak etmek'tir. Yüce Allah'ın şu sözü de bu kabildendir: { فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا } [Meryem: 59] “Onlar yakında bir gayy (helak ve hüsran) ile karşılaşacaklardır”, yani helak ve azap ile karşılaşacaklardır. Yine onların: 'Sütten karnı bozulup helak ve telef olmaya yaklaşacak derecede çok süt emdiğinde ğave'l-fasîlu yeğvî ğaven (غَوَى الْفَصِيلُ يَغْوِي غَوًى)' sözü de bundandır. Onlar: { إِنْ كانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ } [Hûd: 34] “Eğer Allah sizi azdırmak istiyorsa” ayetini, 'Hakka inat etmeniz sebebiyle Allah sizi helak etmek istiyorsa' şeklinde tefsir etmişlerdir. İşte zikredilen vecihlerin toplamı budur.

وَاعْلَمْ أَنَّا لَا نُبَالِغُ فِي بَيَانِ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْإِغْوَاءِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْإِضْلَالُ لِأَنَّ حَاصِلَهُ يَرْجِعُ إِلَى قَوْلِ إِبْلِيسَ وَأَنَّهُ لَيْسَ بِحُجَّةٍ إِلَّا أَنَّا نُقِيمُ الْبُرْهَانَ الْيَقِينِيَّ عَلَى أَنَّ الْمُغْوِيَ لِإِبْلِيسَ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى وَذَلِكَ لِأَنَّ الْغَاوِيَ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُغْوٍ كَمَا أَنَّ الْمُتَحَرِّكَ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُحَرِّكٍ وَالسَّاكِنَ لَا بُدَّ لَهُ مَنْ مُسَكِّنٍ وَالْمُهْتَدِيَ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ هَادٍ. فَلَمَّا كَانَ إِبْلِيسُ غاويا فلا بد له من مغوي وَالْمُغْوِي لَهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ نَفْسَهُ أَوْ مَخْلُوقًا آخَرَ أَوِ اللَّهَ تَعَالَى وَالْأَوَّلُ:

Bil ki biz, bu ayette geçen iğvâdan kastın saptırma olduğunu beyan etme hususunda aşırıya kaçmıyoruz. Çünkü bunun neticesi İblis'in sözüne dayanır ve onun sözü delil değildir. Fakat biz, İblis'i saptıranın Yüce Allah olduğuna dair kesin delil ikame etmekteyiz. Şöyle ki: Hareket edenin bir hareket ettiriciye, duranın bir durdurucuya, hidayete erenin de bir hidayet ediciye muhtaç olması gibi, sapanın da mutlaka bir saptırana ihtiyacı vardır. İblis sapan biri olduğuna göre, onu saptıran birinin olması gerekir. Onu saptıran ya bizzat kendisidir, ya başka bir yaratılmıştır ya da Yüce Allah'tır. Birincisi:

بَاطِلٌ لِأَنَّ الْعَاقِلَ لَا يَخْتَارُ الْغَوَايَةَ مَعَ/ الْعِلْمِ بِكَوْنِهَا غَوَايَةً. وَالثَّانِي: بَاطِلٌ وَإِلَّا لَزِمَ إِمَّا التَّسَلْسُلُ وَإِمَّا الدَّوْرُ.

Bâtıldır; zira akıl sahibi biri, onun sapıklık olduğunu bile bile sapıklığı tercih etmez. İkincisi de bâtıldır; aksi takdirde ya teselsül ya da devir gerekir.

وَالثَّالِثُ: هُوَ الْمَقْصُودُ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Üçüncüsü ise maksat olandır. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَبِما أَغْوَيْتَنِي فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ بَاءُ الْقَسَمِ أَيْ بِإِغْوَائِكَ إِيَّايَ لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ أَيْ بِقُدْرَتِكَ عَلَيَّ وَنَفَاذِ سُلْطَانِكَ فِيَّ لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ عَلَى الطَّرِيقِ الْمُسْتَقِيمِ الَّذِي يَسْلُكُونَهُ

Üçüncü Mesele: [Allah'ın] { فَبِما أَغْوَيْتَنِي } “Beni azdırmana karşılık” sözündeki (bâ) harfinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Kasem (yemin) bâ'sı olmasıdır; yani 'Beni saptırmana yemin olsun ki, onlar için Senin dosdoğru yoluna oturacağım' demektir. Yani 'Bana olan kudretine ve üzerimdeki hâkimiyetinin geçerliliğine andolsun ki, onların gideceği dosdoğru yol üzerinde onlar için oturacağım;

إِلَى الْجَنَّةِ بِأَنْ أُزَيِّنَ لَهُمُ الْبَاطِلَ وَمَا يُكْسِبُهُمُ الْمَآثِمَ وَلَمَّا كَانَتِ (الْبَاءُ) بَاءَ الْقَسَمِ كَانَتِ (اللَّامُ) جَوَابَ الْقَسَمِ (وَمَا) بِتَأْوِيلِ الْمَصْدَرِ واغويتني صِلَتُهَا. وَالثَّانِي أَنَّ قَوْلَهُ: فَبِما أَغْوَيْتَنِي أَيْ فَبِسَبَبِ إِغْوَائِكَ إِيَّايَ لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ وَالْمُرَادُ أَنَّكَ لَمَّا أَغْوَيْتَنِي فَأَنَا أَيْضًا أَسْعَى فِي إِغْوَائِهِمْ الثَّالِثُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: (مَا) فِي قَوْلِهِ: فَبِما أَغْوَيْتَنِي لِلِاسْتِفْهَامِ كَأَنَّهُ قِيلَ: بِأَيِّ شَيْءٍ أَغْوَيْتَنِي ثُمَّ ابْتَدَأَ وَقَالَ: لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ وَفِيهِ إِشْكَالٌ وَهُوَ أَنَّ إِثْبَاتَ الْأَلِفِ إِذَا أُدْخِلَ حَرْفُ الْجَرِّ عَلَى «مَا» الِاسْتِفْهَامِيَّةِ قَلِيلٌ.

bâtılı ve kendilerine günah kazandıracak şeyleri onlara süslü göstererek [cennete giden yollarını keseceğim].' (Bâ) harfi kasem bâ'sı olduğunda, (lâm) harfi kasemin cevabı, (mâ) harfi masdar tevilinde, { أَغْوَيْتَنِي } ise onun sılası olur. İkincisi: { فَبِما أَغْوَيْتَنِي } sözünün: 'Beni saptırman sebebiyle onlar için [yola] oturacağım' anlamına gelmesidir. Kastedilen şudur: 'Sen beni saptırdığına göre, ben de onları saptırmaya çalışacağım.' Üçüncüsü: Bazıları demiştir ki: { فَبِما أَغْوَيْتَنِي } sözündeki (mâ) istifham (soru) içindir; sanki 'Beni ne ile saptırdın?' denilmiş, sonra yeniden başlayarak: { لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ } “Onlar için oturacağım” demiştir. Ancak bunda bir müşkillik vardır; zira istifham (mâ)'sının başına harf-i cer dahil olduğunda elifin sabit kalması az görülen bir durumdur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ لَا خِلَافَ بَيْنِ النَّحْوِيِّينَ أَنَّ «عَلَى» مَحْذُوفٌ وَالتَّقْدِيرُ: لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ عَلَى صِرَاطِكَ الْمُسْتَقِيمِ. قَالَ الزَّجَّاجُ. مِثَالُهُ قَوْلُكَ ضَرَبَ زَيْدٌ الظَّهْرَ وَالْبَطْنَ وَالْمَعْنَى عَلَى الظَّهْرِ وَالْبَطْنِ وَإِلْقَاءُ كَلِمَةِ «عَلَى» جَائِزٌ لِأَنَّ الصِّرَاطَ ظَرْفٌ فِي الْمَعْنَى: فَاحْتَمَلَ مَا يَحْتَمِلُهُ لِلْيَوْمِ وَاللَّيْلَةِ فِي قَوْلِكَ آتِيكَ غَدًا وَفِي غَدٍ.

Dördüncü Mesele: Yüce [Allah'ın]: { لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ } “Onlar için Senin dosdoğru yoluna oturacağım” sözünde, 'alâ' (عَلَى) harfinin hazfedilmiş olduğu hususunda nahivciler arasında ihtilaf yoktur; takdiri: 'Onlar için Senin dosdoğru yolun üzerine oturacağım (لأقعدن لهم على صراطك المستقيم)' şeklindedir. Zeccâc şöyle demiştir: Bunun misali senin: 'Zeyd sırta ve karına vurdu (ضَرَبَ زَيْدٌ الظَّهْرَ وَالْبَطْنَ)' sözündür ki manası 'sırtın ve karnın üzerine (عَلَى الظَّهْرِ وَالْبَطْنِ)' demektir. 'Alâ' kelimesinin düşürülmesi caizdir; çünkü sırât (yol) manaca bir zarftır; senin 'Sana yarın gelirim (آتِيكَ غَدًا)' ve 'Yarında gelirim (فِي غَدٍ)' sözündeki gündüz ve gecenin ihtimal taşıdığı durumu ihtimal dahilinde taşımıştır.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ فِيهِ أَبْحَاثٌ.

Bunu bildiğinde deriz ki: O'nun { لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ } “Onlar için Senin dosdoğru yoluna oturacağım” sözünde birtakım incelemeler vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ يُوَاظِبُ عَلَى الْإِفْسَادِ مُوَاظَبَةً لَا يَفْتُرُ عَنْهَا وَلِهَذَا الْمَعْنَى ذَكَرَ الْقُعُودَ لِأَنَّ مَنْ أَرَادَ أَنْ يُبَالِغَ فِي تَكْمِيلِ أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ قَعَدَ حَتَّى يَصِيرَ فَارِغَ الْبَالِ فَيُمْكِنُهُ إِتْمَامُ الْمَقْصُودِ وَمُوَاظَبَتُهُ عَلَى الْإِفْسَادِ هي مواظبة عَلَى الْوَسْوَسَةِ حَتَّى لَا يَفْتُرَ عَنْهَا.

Birinci İnceleme: Bundan maksat, [İblis'in] ifsat etmeye hiç ara vermeksizin devam etmesidir. Bu manadan ötürü oturmayı (el-kuûd) zikretmiştir; çünkü bir işi mükemmelleştirmede son derece titiz davranmak isteyen kimse, zihni tamamen boşalıp maksadını tamamlamaya muktedir olabilmek için oturur. Onun ifsada devam etmesi ise, ondan asla gevşemeyecek şekilde vesveseye devam etmesidir.

وَالْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ عَالِمًا بِالدِّينِ الْحَقِّ وَالْمَنْهَجِ الصَّحِيحِ لِأَنَّهُ قَالَ: لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ وَصِرَاطُ اللَّهِ الْمُسْتَقِيمُ هُوَ دِينُهُ الْحَقُّ.

İkinci İnceleme: Bu ayet, onun hak dini ve doğru yolu bildiğine delalet eder. Çünkü o: { لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ } “Senin dosdoğru yoluna oturacağım” demiştir; Allah'ın dosdoğru yolu ise O'nun hak dinidir.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ إِبْلِيسَ كَانَ عَالِمًا بِأَنَّ الَّذِي هُوَ عَلَيْهِ مِنَ الْمَذْهَبِ وَالِاعْتِقَادِ هُوَ مَحْضُ الْغَوَايَةِ وَالضَّلَالِ لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَكُنْ كذلك لما قال: فَبِما أَغْوَيْتَنِي وَأَيْضًا كَانَ عَالِمًا بِالدِّينِ الْحَقِّ وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمَا قَالَ: لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ.

Üçüncü İnceleme: Ayet, İblis'in üzerinde bulunduğu mezhep ve itikadın sırf sapıklık ve delalet olduğunu bildiğine delalet eder. Çünkü böyle olmasaydı: { فَبِما أَغْوَيْتَنِي } “Beni azdırmana karşılık” demezdi. Ayrıca o, hak dini de biliyordu; şayet öyle olmasaydı: { لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ } “Onlar için Senin dosdoğru yoluna oturacağım” demezdi.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَكَيْفَ يُمْكِنُ: أَنْ يَرْضَى إِبْلِيسُ بِذَلِكَ الْمَذْهَبِ مَعَ عِلْمِهِ بِكَوْنِهِ ضَلَالًا وَغَوَايَةً وَبِكَوْنِهِ مُضَادًّا لِلدِّينِ الْحَقِّ وَمُنَافِيًا لِلصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ فَإِنَّ الْمَرْءَ إِنَّمَا يَعْتَقِدُ الْفَاسِدَ إِذَا غَلَبَ عَلَى ظَنِّهِ كَوْنُهُ حَقًّا فَأَمَّا مَعَ الْعِلْمِ بِأَنَّهُ بَاطِلٌ وَضَلَالٌ وَغَوَايَةٌ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَخْتَارَهُ وَيَرْضَى بِهِ وَيَعْتَقِدَهُ.

Bu sabit olduğuna göre, İblis'in onun sapıklık ve delalet olduğunu, hak dine zıt ve dosdoğru yola aykırı olduğunu bildiği halde o mezhebe razı olması nasıl mümkün olabilir? Zira insan bozuk bir inancı ancak onun hak olduğuna dair zannı galip geldiğinde benimser. Fakat onun bâtıl, delalet ve sapıklık olduğunu bildiği halde onu seçmesi, ona razı olması ve onu benimsemesi imkânsızdır.

وَاعْلَمْ أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ إِنَّ كُفْرَ إِبْلِيسَ كُفْرُ عِنَادٍ لَا كُفْرُ جَهْلٍ لِأَنَّهُ مَتَى عَلِمَ أَنَّ مَذْهَبَهُ ضَلَالٌ وَغَوَايَةٌ فَقَدْ عَلِمَ أَنَّ ضِدَّهُ هُوَ الْحَقُّ فَكَانَ إِنْكَارُهُ إِنْكَارًا بِمَحْضِ اللِّسَانِ فَكَانَ ذَلِكَ كُفْرَ عِنَادٍ وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ لَا بَلْ كُفْرُهُ كُفْرُ جَهْلٍ وَقَوْلُهُ: فَبِما أَغْوَيْتَنِي وَقَوْلُهُ: لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ يُرِيدُ بِهِ فِي زَعْمِ الْخَصْمِ وَفِي اعْتِقَادِهِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bil ki insanlardan bazıları İblis'in küfrünün cehalet küfrü değil, inat küfrü olduğunu söylemişlerdir. Çünkü o, kendi mezhebinin sapıklık ve delalet olduğunu bildiğinde, onun zıddının hak olduğunu bilmiştir; dolayısıyla inkârı sırf dille yapılan bir inkâr olmuştur ki bu da inat küfrüdür. Onlardan bazıları ise: 'Hayır, bilakis onun küfrü cehalet küfrüdür; onun: { فَبِما أَغْوَيْتَنِي } “Beni azdırmana karşılık” ve { لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ } “Onlar için Senin dosdoğru yoluna oturacağım” sözleri ise hasmın iddiasına ve onun itikadına göredir' demişlerdir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي بَيَانِ أَنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَى اللَّهِ رِعَايَةُ مَصَالِحِ الْعَبْدِ فِي دِينِهِ وَلَا فِي دُنْيَاهُ وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ إِبْلِيسَ اسْتَمْهَلَ الزَّمَانَ الطَّوِيلَ فَأَمْهَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ إِنَّمَا اسْتَمْهَلَهُ لِإِغْوَاءِ الْخَلْقِ وَإِضْلَالِهِمْ وَإِلْقَاءِ الْوَسَاوِسِ فِي قُلُوبِهِمْ وَكَانَ تَعَالَى عَالِمًا بِأَنَّ أَكْثَرَ الْخَلْقِ يُطِيعُونَهُ وَيَقْبَلُونَ وَسْوَسَتَهُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [سَبَأٍ: ٢٠] فَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّ إِنْظَارَ إِبْلِيسَ وَإِمْهَالَهُ هَذِهِ الْمُدَّةَ الطَّوِيلَةَ يَقْتَضِي حُصُولَ الْمَفَاسِدِ الْعَظِيمَةِ وَالْكُفْرَ الْكَبِيرَ فَلَوْ كَانَ تَعَالَى مُرَاعِيًا لِمَصَالِحِ الْعِبَادِ

Beşinci Mesele: Arkadaşlarımız (Ehl-i Sünnet), Yüce Allah'ın kulun dinindeki ve dünyasındaki maslahatlarını gözetmesinin O'na vacip olmadığını beyan hususunda bu ayeti delil getirmişlerdir. Bunun izahı şöyledir: İblis uzun bir mühlet istemiş, Yüce Allah da ona mühlet vermiştir. Sonra İblis bu mühleti ancak yaratılmışları saptırmak, onları delalete düşürmek ve kalplerine vesveseler atmak için istediğini açıklamıştır. Yüce [Allah] da yaratılmışların çoğunun ona itaat edeceğini ve vesvesesini kabul edeceğini biliyordu; nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } [Sebe: 20] “Andolsun ki İblis onlar hakkındaki zannını doğru çıkardı; müminlerden bir fırka hariç hepsi ona uydular.” Böylece İblis'e mühlet verilip bu uzun süre ertelenmesinin büyük fesatların ve büyük küfrün meydana gelmesini gerektirdiği sabit olmuştur. Eğer Yüce [Allah] kulların maslahatlarını gözetiyor olsaydı,

لَامْتَنَعَ أَنْ يُمْهِلَهُ وَأَنْ يُمَكِّنَهُ مِنْ هَذِهِ الْمَفَاسِدِ فَحَيْثُ أَنْظَرَهُ وَأَمْهَلَهُ عَلِمْنَا أَنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْ رِعَايَةِ الْمَصَالِحِ أَصْلًا وَمِمَّا يُقَوِّي ذَلِكَ أَنَّهُ تَعَالَى بَعَثَ الْأَنْبِيَاءَ دُعَاةً إِلَى الْخَلْقِ وَعَلِمَ مِنْ حَالِ إِبْلِيسَ أَنَّهُ لَا يَدْعُو إِلَّا إِلَى الْكُفْرِ وَالضَّلَالِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَمَاتَ الْأَنْبِيَاءَ الَّذِينَ هُمُ الدُّعَاةُ لِلْخَلْقِ وَأَبْقَى إِبْلِيسَ وَسَائِرَ الشَّيَاطِينِ الَّذِينَ هُمُ الدُّعَاةُ لِلْخَلْقِ إِلَى الْكُفْرِ وَالْبَاطِلِ وَمَنْ كَانَ يُرِيدُ مَصَالِحَ الْعِبَادِ امْتَنَعَ مِنْهُ أَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: اخْتَلَفَ شُيُوخُنَا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: فَقَالَ الْجُبَّائِيُّ: إِنَّهُ لَا يَخْتَلِفُ الْحَالُ بِسَبَبِ وُجُودِهِ وَعَدَمِهِ وَلَا يَضِلُّ بِقَوْلِهِ أَحَدٌ إِلَّا مَنْ لَوْ فَرَضْنَا عَدَمَ إِبْلِيسَ لَكَانَ يَضِلُّ أَيْضًا وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ إِلَّا مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ [الصَّافَّاتِ: ١٦٢ ١٦٣] وَلِأَنَّهُ لَوْ ضَلَّ بِهِ أَحَدٌ لَكَانَ بَقَاؤُهُ مَفْسَدَةً: وَقَالَ أَبُو هَاشِمٍ يَجُوزُ أَنْ يَضِلَّ بِهِ قَوْمٌ وَيَكُونُ خَلْقُهُ جَارِيًا مَجْرَى خَلْقِ زِيَادَةِ الشَّهْوَةِ فَإِنَّ هَذِهِ الزِّيَادَةَ مِنَ الشَّهْوَةِ لَا تُوجِبُ فِعْلَ الْقَبِيحِ إِلَّا أَنَّ الِامْتِنَاعَ مِنْهَا يَصِيرُ أَشَقَّ وَلِأَجْلِ تِلْكَ الزِّيَادَةِ مِنَ الْمَشَقَّةِ تَحْصُلُ الزِّيَادَةُ فِي الثَّوَابِ فكذا هاهنا بِسَبَبِ إِبْقَاءِ إِبْلِيسَ يَصِيرُ الِامْتِنَاعُ مِنَ الْقَبَائِحِ أَشَدَّ وَأَشَقَّ وَلَكِنَّهُ لَا يَنْتَهِي إِلَى حَدِّ الْإِلْجَاءِ وَالْإِكْرَاهِ.

ona mühlet vermesi ve onu bu fesatlara muktedir kılması imkânsız olurdu. Ona mühlet verip ertelediğine göre, maslahatları gözetmenin hiçbir şekilde O'na vacip olmadığını anlarız. Bunu kuvvetlendiren hususlardan biri de şudur: Yüce Allah peygamberleri yaratılmışlara davetçiler olarak göndermiş, İblis'in durumundan da onun ancak küfre ve delalete davet edeceğini bilmiştir; sonra Yüce [Allah] yaratılmışlar için davetçi olan peygamberleri vefat ettirmiş, İblis'i ve yaratılmışları küfre ve bâtıla davet eden diğer şeytanları ise hayatta bırakmıştır. Kulların maslahatlarını isteyen kimsenin bunu yapması imkânsızdır. Mutezile şöyle dedi: Üstatlarımız bu meselede ihtilaf etmişlerdir: Cübbâî dedi ki: 'Onun varlığıyla yokluğu sebebiyle durum değişmez; şayet İblis'in yok olduğunu varsaysaydık bile yine sapacak olan kimse dışında hiç kimse onun sözüyle sapmaz. Bunun delili Yüce [Allah]'ın: { مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ (١٦٢) إِلَّا مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ (١٦٣) } [Sâffât: 162-163] “Cehenneme girecek olandan başkasını O'na karşı yoldan çıkaramazsınız” sözüdür. Çünkü onun sebebiyle bir kimse sapacak olsaydı, onun hayatta kalması bir fesat olurdu.' Ebû Hâşim ise şöyle demiştir: 'Bir kavmin onunla sapması ve onun yaratılışının şehvetin artırılması gibi cereyan etmesi caizdir. Zira bu şehvet artışı çirkin bir işi yapmayı zorunlu kılmaz; sadece ondan sakınmak daha meşakkatli hale gelir. İşte bu meşakkat artışı sebebiyle sevapta artış meydana gelir. Burada da böyledir: İblis'in hayatta bırakılması sebebiyle kötülüklerden kaçınmak daha şiddetli ve daha meşakkatli hale gelir, fakat bu durum zorlama ve mecbur bırakma (ilcâ) derecesine varmaz.'

وَالْجَوَابُ: أَمَّا قَوْلُ أَبِي عَلِيٍّ فَضَعِيفٌ وَذَلِكَ لِأَنَّ الشَّيْطَانَ لَا بُدَّ وَأَنْ يُزَيِّنَ الْقَبَائِحَ فِي قَلْبِ الْكَافِرِ وَيُحَسِّنَهَا إِلَيْهِ وَيُذَكِّرَهُ مَا فِي الْقَبَائِحِ مِنْ أَنْوَاعِ اللَّذَّاتِ وَالطَّيِّبَاتِ وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ حَالَ الْإِنْسَانِ مَعَ حُصُولِ هَذَا التَّذْكِيرِ وَالتَّزْيِينِ لَا يَكُونُ مُسَاوِيًا لِحَالِهِ عِنْدَ عَدَمِ هَذَا التَّذْكِيرِ وَهَذَا التَّزْيِينِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ الْعُرْفُ فَإِنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا حَصَلَ لَهُ جُلَسَاءُ يُرَغِّبُونَهُ فِي أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ وَيُحَسِّنُونَهُ فِي عَيْنِهِ وَيُسَهِّلُونَ طَرِيقَ الْوُصُولِ إِلَيْهِ وَيُوَاظِبُونَ عَلَى دَعْوَتِهِ إِلَيْهِ فَإِنَّهُ لَا يَكُونُ حَالُهُ فِي/ الْإِقْدَامِ عَلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ كَحَالِهِ إذا لم يوجد هذا التذكير والتزيين وَالتَّزْيِينُ وَالْعِلْمُ بِهِ ضَرُورِيٌّ وَأَمَّا قَوْلُ أَبِي هَاشِمٍ فَضَعِيفٌ أَيْضًا لِأَنَّهُ إِذَا صَارَ حُصُولُ هَذَا التَّذْكِيرِ وَالتَّزْيِينِ حَاصِلًا لِلْمَرْءِ عَلَى الْإِقْدَامِ عَلَى ذَلِكَ الْقَبِيحِ كَانَ ذَلِكَ سَعْيًا فِي إِلْقَائِهِ فِي الْمَفْسَدَةِ وَمَا ذَكَرَهُ مِنْ خَلْقِ الزِّيَادَةِ فِي الشَّهْوَةِ فَهُوَ حُجَّةٌ أُخْرَى لَنَا فِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يُرَاعِي الْمَصْلَحَةَ فَكَيْفَ يُمْكِنُهُ أَنْ يَحْتَجَّ بِهِ؟ وَالَّذِي يُقَرِّرُهُ غَايَةَ التَّقْرِيرِ: أَنَّ لِسَبَبِ حُصُولِ تِلْكَ الزِّيَادَةِ فِي الشَّهْوَةِ يَقَعُ فِي الْكُفْرِ وَعِقَابِ الْأَبَدِ وَلَوِ احْتَرَزَ عَنْ تِلْكَ الشَّهْوَةِ فَغَايَتُهُ أَنَّهُ يَزْدَادُ ثَوَابُهُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِسَبَبِ زِيَادَةِ تِلْكَ الْمَشَقَّةِ وَحُصُولُ هَذِهِ الزِّيَادَةِ مِنَ الثَّوَابِ شَيْءٌ لَا حَاجَةَ إِلَيْهِ الْبَتَّةَ أَمَّا دَفْعُ الْعِقَابِ الْمُؤَبَّدِ فَإِلَيْهِ أَعْظَمُ الْحَاجَاتِ فَلَوْ كَانَ إِلَهُ الْعَالَمِ مُرَاعِيًا لِمَصَالِحِ الْعِبَادِ لَاسْتَحَالَ أَنْ يُهْمِلَ الْأَهَمَّ الْأَكْمَلَ الْأَعْظَمَ لِطَلَبِ الزِّيَادَةِ الَّتِي لَا حَاجَةَ إِلَيْهَا وَلَا ضَرُورَةَ فَثَبَتَ فَسَادُ هَذِهِ الْمَذَاهِبِ وَأَنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى شَيْءٌ أَصْلًا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالصَّوَابِ.

Cevap: Ebû Ali'nin sözüne gelince, o zayıftır. Çünkü şeytan mutlaka kâfirin kalbinde kötülükleri süsleyecek, onları ona güzel gösterecek ve kötülüklerdeki türlü lezzetleri ve hoş şeyleri ona hatırlatacaktır. Malumdur ki bu hatırlatma ve süsleme meydana geldiğinde insanın hali, bu hatırlatma ve süsleme bulunmadığı zamanki haline eşit olmaz. Bunun delili örftür; zira insanın, kendisine bir işi arzulatan, o işi gözünde güzelleştiren, ona ulaşma yolunu kolaylaştıran ve kendisini ona sürekli davet eden arkadaşları olduğunda, o fiili işlemeye kalkışmasındaki hali, bu hatırlatma ve süsleme bulunmadığı zamanki hali gibi olmaz. Bunu bilmek ise zaruridir. Ebû Hâşim'in sözü de zayıftır; zira bu hatırlatma ve süslemenin hâsıl olması insanı o kötülüğe kalkışmaya sevk ettiğinde, bu durum onu fesada düşürmeye çalışmak olur. Şehvetin artırılması hakkında zikrettiği şey ise, Yüce Allah'ın maslahatı gözetmediğine dair bizim için başka bir delildir; öyleyse bunu nasıl delil getirebilir? Bunu en kesin şekilde ortaya koyan şudur: Şehvetteki o fazlalık sebebiyle [kişi] küfre ve ebedî azaba düşer; şayet o şehvetten sakınırsa, varacağı en son nokta o meşakkatin artması sebebiyle Yüce Allah'tan alacağı sevabın artmasıdır. Bu sevap artışının meydana gelmesi ise kesinlikle ihtiyaç duyulan bir şey değildir; ebedî azabı defetmeye gelince, en büyük ihtiyaç onadır. Eğer âlemlerin ilâhı kulların maslahatlarını gözetiyor olsaydı, hiçbir ihtiyaç ve zaruret bulunmayan bir fazlalığı istemek uğruna en mühim, en mükemmel ve en büyük olanı ihmal etmesi imkânsız olurdu. Böylece bu mezheplerin bâtıllığı ve Yüce Allah'a hiçbir şeyin asla vacip olmadığı sabit olmuştur. Doğruyu en iyi Allah bilir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

[Araf Suresi (7), Ayet 18]

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي ذِكْرِ هَذِهِ الْجِهَاتِ الْأَرْبَعِ قَوْلَانِ:

Yüce [Allah]'ın: { ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ } “Sonra elbette onlara önlerinden, arkalarından, sağlarından ve sollarından sokulacağım ve Sen, onların çoklarını şükredenler bulmayacaksın” sözüne gelince; bunda birkaç mesele vardır:

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: إِنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهَا مُخْتَصٌّ بِنَوْعٍ مِنَ الْآفَةِ فِي الدِّينِ. وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ ذَكَرُوا وُجُوهًا:

Birinci Mesele: Bu dört yönün zikredilmesi hakkında iki görüş vardır:

أَحَدُهَا: ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ يَعْنِي أُشَكِّكُهُمْ فِي صِحَّةِ الْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ وَمِنْ خَلْفِهِمْ أُلْقِي إِلَيْهِمْ أَنَّ الدُّنْيَا قَدِيمَةٌ أَزَلِيَّةٌ. وَثَانِيهَا: ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَالْمَعْنَى أُفَتِّرُهُمْ عَنِ الرَّغْبَةِ فِي سَعَادَاتِ الْآخِرَةِ وَمِنْ خَلْفِهِمْ يَعْنِي أُقَوِّي رَغْبَتَهُمْ فِي لَذَّاتِ الدُّنْيَا وَطَيِّبَاتِهَا وَأُحَسِّنُهَا فِي أَعْيُنِهِمْ وَعَلَى هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ فَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: بَيْنِ أَيْدِيهِمْ الْآخِرَةُ لِأَنَّهُمْ يَرِدُونَ عَلَيْهَا وَيَصِلُونَ إِلَيْهَا فَهِيَ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَإِذَا كَانَتِ الْآخِرَةُ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ

Birinci Görüş: Bunların her biri dindeki bir âfet türüne mahsustur. Bu görüşü savunanlar birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: { ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ } “Sonra elbette onlara önlerinden sokulacağım”, yani onları öldükten sonra dirilmenin ve kıyametin doğruluğu hususunda şüpheye düşüreceğim; { وَمِنْ خَلْفِهِمْ } “arkalarından”, yani onlara dünyanın kadîm ve ezelî olduğunu telkin edeceğim demektir. İkincisi: { ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ } “Sonra elbette onlara önlerinden sokulacağım”; manası, onları ahiret mutluluklarını arzulama hususunda gevşeteceğim; { وَمِنْ خَلْفِهِمْ } “arkalarından”, yani dünya lezzetlerine ve nimetlerine olan arzularını kuvvetlendirip bunları gözlerinde güzelleştireceğim demektir. Bu iki veche göre [ayetin] 'önlerinden' sözünden kastedilen ahirettir; zira onlar oraya varacak ve oraya ulaşacaklardır, dolayısıyla o onların önlerindedir. Ahiret onların önlerinde olunca,

كَانَتِ الدُّنْيَا خَلْفَهُمْ لِأَنَّهُمْ يَخْلُفُونَهَا. وَثَالِثُهَا: وَهُوَ قَوْلُ الْحَاكِمِ وَالسُّدِّيِّ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ يَعْنِي الدُّنْيَا وَمِنْ خَلْفِهِمْ الْآخِرَةَ وَإِنَّمَا فَسَّرْنَا بَيْنِ أَيْدِيهِمْ بِالدُّنْيَا لِأَنَّهَا بَيْنَ يَدَيِ الْإِنْسَانِ يَسْعَى فِيهَا وَيُشَاهِدُهَا وَأَمَّا الْآخِرَةُ فَهِيَ تَأْتِي بَعْدَ ذَلِكَ وَرَابِعُهَا: مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ فِي تَكْذِيبِ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ الَّذِينَ يَكُونُونَ حَاضِرِينَ وَمِنْ خَلْفِهِمْ فِي تَكْذِيبِ مَنْ تَقَدَّمَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ.

dünya onların arkalarında kalmış olur, çünkü onlar onu arkalarında bırakmaktadırlar. Üçüncüsü: -Bu, el-Hâkim ve es-Süddî'nin görüşüdür- 'önlerinden', yani dünyadan; 'arkalarından', yani ahirettendir. 'Önlerinden' ifadesini dünya ile tefsir ettik; çünkü dünya insanın önündedir, onun içinde koşar ve onu görür; ahirete gelince o bundan sonra gelecektir. Dördüncüsü: 'Önlerinden', hazır bulunan peygamberleri ve elçileri yalanlama hususunda; 'arkalarından' ise geçmiş peygamberleri ve elçileri yalanlama hususundadır.

وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ فَفِيهِ وجوه: أحدها: عَنْ أَيْمانِهِمْ فِي الْكُفْرِ وَالْبِدْعَةِ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ فِي انواع المعاصي وثانيها: عَنْ أَيْمانِهِمْ فِي الصَّرْفِ عَنِ الْحَقِّ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ في الترغيب في الباطل وثالثها: عَنْ أَيْمانِهِمْ يعني افترهم عَنِ الْحَسَنَاتِ/ وَالشَّمَائِلُ عَنِ السَّيِّئَاتِ قَوْلٌ حَسَنٌ لان قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: وَقَوْلُ مَنْ قَالَ الْأَيْمَانُ كِنَايَةٌ عَنِ الْحَسَنَاتِ/ وَالشَّمَائِلُ عَنِ السَّيِّئَاتِ قَوْلٌ حَسَنٌ لِأَنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ: اجْعَلْنِي فِي يَمِينِكَ وَلَا تَجْعَلْنِي فِي شِمَالِكَ يُرِيدُ اجْعَلْنِي مِنَ الْمُقَدَّمِينَ عِنْدَكَ وَلَا تَجْعَلْنِي مِنَ الْمُؤَخَّرِينَ وَرَوَى أَبُو عُبَيْدٍ عَنِ الْأَصْمَعِيِّ أَنَّهُ يُقَالُ: هُوَ عِنْدَنَا بِالْيَمِينِ أَيْ بِمَنْزِلَةٍ حَسَنَةٍ وَإِذَا خَبُثَتْ مَنْزِلَتُهُ قَالَ:

[Allah'ın]: { وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ } “Sağlarından ve sollarından” sözüne gelince; bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: 'Sağlarından', küfür ve bidat hususunda; 'sollarından', günah çeşitleri hususundadır. İkincisi: 'Sağlarından', haktan saptırma hususunda; 'sollarından', bâtılı arzulatmada [sokulacağım] demektir. Üçüncüsü: 'Sağlarından', yani onları iyiliklerden alıkoyacağım... İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: 'Sağların iyiliklerden, solların ise kötülüklerden kinaye olduğunu söyleyen kimsenin sözü güzel bir sözdür. Çünkü Araplar: 'Beni sağına koy, soluna koyma' derler ve bununla 'Beni yanında önde gelenlerden kıl, geride kalanlardan kılma' manasını kastederler.' Ebû Ubeyd, Asmaî'den şöyle nakletmiştir: 'O bizim katımızda sağdadır', yani güzel bir mevkidedir denilir; makamı kötüleştiğinde ise:

أَنْتَ عِنْدِي بِالشِّمَالِ فَهَذَا تَلْخِيصُ مَا ذَكَرَهُ الْمُفَسِّرُونَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْجِهَاتِ الْأَرْبَعِ أَمَّا حُكَمَاءُ الْإِسْلَامِ فَقَدْ ذَكَرُوا فِيهَا وُجُوهًا أُخْرَى أَوَّلُهَا: وَهُوَ الْأَقْوَى الْأَشْرَفُ أَنَّ فِي الْبَدَنِ قُوًى أَرْبَعًا هِيَ الْمُوجِبَةُ لِقُوَّاتِ السعادات الروحانية فإحداها: القوة الخالية الَّتِي يَجْتَمِعُ فِيهَا مِثْلُ الْمَحْسُوسَاتِ وَصُوَرِهَا وَهِيَ مَوْضُوعَةٌ فِي الْبَطْنِ الْمُقَدَّمِ مِنَ الدِّمَاغِ وَصُوَرُ الْمَحْسُوسَاتِ إِنَّمَا تَرِدُ عَلَيْهَا مِنْ مُقَدَّمِهَا وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ.

'Sen benim yanımda soldasın' denilir. İşte bu, müfessirlerin bu dört yönün tefsirinde zikrettikleri hususların özetidir. İslam hekimlerine gelince, onlar bu hususta başka vecihler zikretmişlerdir: İlki -ki en kuvvetlisi ve en şereflisi budur-: Bedende ruhanî mutlulukları gerektiren dört kuvvet vardır. Bunlardan birincisi: Hissedilen şeylerin suret ve misallerinin kendisinde toplandığı hayal kuvvetidir. Bu, beynin ön karıncığında yer alır; hissedilenlerin suretleri ona ancak ön tarafından gelir; O'nun: { مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ } “Önlerinden” sözüyle buna işaret edilmiştir.

وَالْقُوَّةُ الثَّانِيَةُ: الْقُوَّةُ الْوَهْمِيَّةُ الَّتِي تَحْكُمُ فِي غَيْرِ الْمَحْسُوسَاتِ بِالْأَحْكَامِ الْمُنَاسِبَةِ لِلْمَحْسُوسَاتِ وَهِيَ مَوْضُوعَةٌ فِي الْبَطْنِ الْمُؤَخَّرِ مِنَ الدِّمَاغِ وَإِلَيْهَا الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَمِنْ خَلْفِهِمْ.

İkinci Kuvvet: Hissedilmeyen şeyler hakkında hissedilenlere uygun hükümler veren vehim kuvvetidir; bu, beynin arka karıncığında yer alır; O'nun: { وَمِنْ خَلْفِهِمْ } “Arkalarından” sözüyle buna işaret edilmiştir.

وَالْقُوَّةُ الثَّالِثَةُ: الشَّهْوَةُ وَهِيَ مَوْضُوعَةٌ فِي الْكَبِدِ وَهِيَ مِنْ يَمِينِ الْبَدَنِ.

Üçüncü Kuvvet: Şehvettir; o da karaciğere yerleştirilmiştir ve o da bedenin sağ tarafındadır.

وَالْقُوَّةُ الرَّابِعَةُ: الْغَضَبُ وَهُوَ مَوْضُوعٌ فِي الْبَطْنِ الْأَيْسَرِ مِنَ الْقَلْبِ فَهَذِهِ الْقُوَى الْأَرْبَعُ هِيَ الَّتِي تَتَوَلَّدُ عَنْهَا أَحْوَالٌ تُوجِبُ زَوَالَ السَّعَادَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ وَالشَّيَاطِينُ الْخَارِجَةُ مَا لَمْ تَسْتَعِنْ بِشَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الْقُوَى الْأَرْبَعِ لَمْ تَقْدِرْ عَلَى إِلْقَاءِ الْوَسْوَسَةِ فَهَذَا هُوَ السَّبَبُ فِي تَعْيِينِ هَذِهِ الْجِهَاتِ الْأَرْبَعِ وَهُوَ وَجْهٌ حَقِيقِيٌّ شَرِيفٌ وَثَانِيهَا: إِنَّ قَوْلَهُ: لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ الْمُرَادُ مِنْهُ الشُّبُهَاتُ الْمَبْنِيَّةُ عَلَى التَّشْبِيهِ إِمَّا فِي الذَّاتِ والصفات مثل شبه المجسمة واما الْأَفْعَالِ: مِثْلُ شُبَهِ الْمُعْتَزِلَةِ فِي التَّعْدِيلِ وَالتَّخْوِيفِ وَالتَّحْسِينِ وَالتَّقْبِيحِ وَمِنْ خَلْفِهِمْ الْمُرَادُ مِنْهُ الشُّبُهَاتُ النَّاشِئَةُ عَنِ التَّعْطِيلِ وَإِنَّمَا جَعَلْنَا قَوْلَهُ: مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ لِشُبُهَاتِ التَّشْبِيهِ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ يُشَاهِدُ هَذِهِ الْجِسْمَانِيَّاتِ وَأَحْوَالَهَا فَهِيَ حَاضِرَةٌ بَيْنَ يَدَيْهِ فَيَعْتَقِدُ أَنَّ الْغَائِبَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُسَاوِيًا لِهَذَا الشَّاهِدِ وَإِنَّمَا جَعَلْنَا قَوْلَهُ: وَمِنْ خَلْفِهِمْ كِنَايَةً عَنِ التَّعْطِيلِ لِأَنَّ التَّشْبِيهَ عَيْنُ التَّعْطِيلِ فَلَمَّا جَعَلْنَا قَوْلَهُ: مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ كِنَايَةً عَنِ التَّشْبِيهِ وَجَبَ أَنْ نَجْعَلَ قَوْلَهُ: وَمِنْ خَلْفِهِمْ كِنَايَةً عَنِ التَّعْطِيلِ وَأَمَّا قَوْلُهُ وَعَنْ أَيْمانِهِمْ فَالْمُرَادُ مِنْهُ التَّرْغِيبُ فِي تَرْكِ الْمَأْمُورَاتِ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ التَّرْغِيبُ فِي فِعْلِ الْمَنْهِيَّاتِ وَثَالِثُهَا: نُقِلَ عَنْ شَقِيقٍ ﵀ أَنَّهُ قَالَ: مَا مِنْ صَبَاحٍ إِلَّا وَيَأْتِينِي الشَّيْطَانُ مِنَ الْجِهَاتِ الْأَرْبَعِ مِنْ بَيْنِ يَدَيَّ وَمِنْ خَلْفِي وَعَنْ يَمِينِي وَعَنْ شِمَالِي أَمَّا مِنْ بَيْنِ يَدَيَّ فَيَقُولُ: لَا تَخَفْ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ فَأَقْرَأُ وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً [طه: ٨٢] وَأَمَّا مِنْ خَلْفِي: فَيُخَوِّفُنِي مِنْ وُقُوعِ أَوْلَادِي فِي الْفَقْرِ فَأَقْرَأُ وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها [هُودٍ: ٦] وَأَمَّا مِنْ قِبَلِ يَمِينِي فَيَأْتِينِي من قبل الثناء فاقرأ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ [القصص:

Dördüncü Kuvvet: Öfkedir (gazap); o da kalbin sol karıncığına yerleştirilmiştir. İşte ruhanî mutlulukların zail olmasını gerektiren haller bu dört kuvvetten doğar. Dışarıdaki şeytanlar bu dört kuvvetten bir şeyle yardım almadıkça vesvese atmaya güç yetiremezler. İşte bu dört yönün tayin edilmesindeki sebep budur ve bu hakiki, şerefli bir vecihtir. İkincisi: O'nun: 'Onlara önlerinden geleceğim' sözünden maksat, ister Mücessime'nin şüpheleri gibi zat ve sıfatlarda olsun, ister Mutezile'nin adalet, korkutma, hüsün ve kubuh (iyilik ve kötülük) konusundaki şüpheleri gibi fiillerde olsun teşbihe dayalı şüphelerdir. 'Arkalarından' sözünden maksat ise tatilden kaynaklanan şüphelerdir. 'Önlerinden' sözünü teşbih şüpheleri için kıldık, çünkü insan bu cismanî şeyleri ve hallerini müşahede eder; bunlar onun önünde hazırdır, böylece gaip olanın da bu şahide eşit olması gerektiğine inanır. 'Arkalarından' sözünü tatilden kinaye kıldık, çünkü teşbih tatilin bizzat kendisidir. 'Önlerinden' sözünü teşbihten kinaye kılınca, 'arkalarından' sözünü de tatilden kinaye kılmamız vacip oldu. 'Sağlarından' sözüne gelince, bundan maksat emredilenleri terk etmeye teşviktir; 'sollarından' sözü ise yasaklananları yapmaya teşviktir. Üçüncüsü: Şakîk'tan rahimehullâh şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Her sabah şeytan bana dört yönden; önümden, arkamdan, sağımdan ve solumdan mutlaka gelir. Önümden gelince: 'Korkma, zira Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir' der; ben de: { وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً } [Tâhâ: 82] “Şüphe yok ki Ben, tövbe edip inanan ve salih amel işleyen kimse için elbette çok bağışlayıcıyım” ayetini okurum. Arkamdan gelince: Çocuklarımın fakirliğe düşmesiyle beni korkutur; ben de: { وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها } [Hûd: 6] “Yeryüzünde yürüyen hiçbir canlı yoktur ki rızkı Allah'a ait olmasın” ayetini okurum. Sağım tarafından gelince: Bana övgü tarafından gelir; ben de: { وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ } [Kasas: 83] “Güzel akıbet takva sahiplerinindir” ayetini okurum;

وَأَمَّا مِنْ قِبَلِ شَمَالِي: فَيَأْتِينِي مِنْ قِبَلِ الشَّهَوَاتِ فَأَقْرَأُ وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ [سَبَأٍ: ٥٤] وَالْقَوْلُ الثَّانِي: فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنِ الشَّيْطَانِ ذِكْرَ هَذِهِ الْوُجُوهِ الْأَرْبَعَةِ وَالْغَرَضُ مِنْهُ أَنَّهُ يُبَالِغُ فِي إِلْقَاءِ الْوَسْوَسَةِ وَلَا يُقَصِّرُ فِي وَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ الْمُمْكِنَةِ الْبَتَّةَ وَتَقْدِيرُ الْآيَةِ: ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ جَمِيعِ الْجِهَاتِ الْمُمْكِنَةِ بِجَمِيعِ الِاعْتِبَارَاتِ الْمُمْكِنَةِ

solum tarafından gelince: Bana şehvetler tarafından gelir; ben de: { وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ } [Sebe: 54] “Artık kendileriyle arzuladıkları şeylerin arasına engel konulmuştur” ayetini okurum.' Bu ayetteki ikinci görüş: Yüce Allah şeytandan bu dört yönün zikrini hikâye etmiştir; bundan maksat onun vesvese vermede son derece gayret göstereceğini ve mümkün olan hiçbir cihette asla kusur etmeyeceğini [bildirmektir]. Ayetin takdiri: 'Sonra mümkün olan bütün yönlerden, mümkün olan bütün mülahazalarla onlara sokulacağım' şeklindedir.

وَعَنْ رسول الله ﵌ أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّ الشَّيْطَانَ قَعَدَ لِابْنِ آدَمَ بِطَرِيقِ الْإِسْلَامِ فَقَالَ لَهُ: تَدَعُ دِينَ آبَائِكَ فَعَصَاهُ فَأَسْلَمَ ثُمَّ قَعَدَ لَهُ بِطَرِيقِ الهجرة فقال له: تدع ديارك وتتغارب فَعَصَاهُ وَهَاجَرَ ثُمَّ قَعَدَ لَهُ بِطَرِيقِ الْجِهَادِ فَقَالَ لَهُ: تُقَاتِلُ فَتُقْتَلُ وَيُقَسَّمُ مَالُكَ وَتُنْكَحُ امْرَأَتُكَ فَعَصَاهُ فَقَاتَلَ»

Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Şeytan Âdemoğlunun İslâm yolu üzerine oturdu ve ona: 'Atalarının dinini mi terk edeceksin?' dedi; o da ona isyan edip Müslüman oldu. Sonra hicret yolu üzerine oturdu ve ona: 'Yurdunu terk edip gurbete mi çıkacaksın?' dedi; o da ona isyan edip hicret etti. Sonra cihat yolu üzerine oturdu ve ona: 'Savaşacaksın, öldürüleceksin, malın taksim edilecek ve hanımın başkasıyla evlenecek' dedi; o da ona isyan edip savaştı.»

وَهَذَا الْخَبَرُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الشَّيْطَانَ لَا يَتْرُكُ جِهَةً مِنْ جِهَاتِ الْوَسْوَسَةِ إِلَّا وَيُلْقِيهَا فِي الْقَلْبِ.

Bu haber, şeytanın vesvese yönlerinden hiçbirini bırakmayıp hepsini kalbe atacağına delalet eder.

فَإِنْ قِيلَ: فَلِمَ لَمْ يَذْكُرْ مَعَ الْجِهَاتِ الْأَرْبَعِ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِهِمْ.

Eğer: 'Bu dört yönle birlikte neden onların üstlerinden ve altlarından [sözünü] zikretmedi?' denilirse,

قُلْنَا: أَمَّا فِي التَّحْقِيقِ فَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْقُوَى الَّتِي يَتَوَلَّدُ مِنْهَا مَا يُوجِبُ تَفْوِيتَ السَّعَادَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ فَهِيَ مَوْضُوعَةٌ فِي هَذِهِ الْجَوَانِبِ الْأَرْبَعَةِ مِنَ الْبَدَنِ وَأَمَّا فِي الظَّاهِرِ:

deriz ki: Hakikat yönünden; ruhanî saadetleri kaçırmayı gerektiren hallerin doğduğu kuvvetlerin bedenin bu dört tarafına yerleştirilmiş olduğunu zikretmiştik. Zahir yönünden ise:

فَيُرْوَى أَنَّ الشَّيْطَانَ لَمَّا قَالَ هَذَا الْكَلَامَ رَقَّتْ قُلُوبُ الْمَلَائِكَةِ عَلَى الْبَشَرِ فَقَالُوا: يَا إِلَهَنَا كَيْفَ يَتَخَلَّصُ الْإِنْسَانُ مِنَ الشَّيْطَانِ مَعَ كَوْنِهِ مُسْتَوْلِيًا عَلَيْهِ مِنْ هَذِهِ الْجِهَاتِ الْأَرْبَعِ فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِمْ أَنَّهُ بَقِيَ لِلْإِنْسَانِ جِهَتَانِ: الْفَوْقُ وَالتَّحْتُ فَإِذَا رَفَعَ يَدَيْهِ إِلَى فَوْقُ فِي الدُّعَاءِ عَلَى سَبِيلِ الْخُضُوعِ أَوْ وَضَعَ جَبْهَتَهُ عَلَى الْأَرْضِ عَلَى سَبِيلِ الْخُشُوعِ غَفَرْتُ لَهُ ذَنْبَ سَبْعِينَ سَنَةً

Rivayet edilir ki, şeytan bu sözü söylediğinde meleklerin kalpleri insanlara acıdı ve: 'Ey İlahımız! Şeytan bu dört yönden ona hâkim olmuşken insan şeytandan nasıl kurtulacak?' dediler. Yüce Allah onlara vahyetti ki: 'İnsan için iki yön kalmıştır: Üst ve alt. Eğer insan boyun bükerek duada ellerini yukarı kaldırırsa yahut huşû ile alnını yere koyarsa, onun yetmiş yıllık günahını bağışlarım.'

وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ قَالَ: مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ فَذَكَرَ هَاتَيْنِ الْجِهَتَيْنِ بِكَلِمَةِ (مِنْ) ثُمَّ قَالَ: وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ فَذَكَرَ هَاتَيْنِ الْجِهَتَيْنِ بِكَلِمَةِ (عَنْ) وَلَا بُدَّ فِي هَذَا الْفَرْقِ مِنْ فَائِدَةٍ فَنَقُولُ: إِذَا قَالَ الْقَائِلُ جَلَسَ عَنْ يَمِينِهِ مَعْنَاهُ أَنَّهُ جَلَسَ مُتَجَافِيًا عَنْ صَاحِبِ الْيَمِينِ غَيْرَ مُلْتَصِقٍ بِهِ قَالَ تَعَالَى: عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمالِ قَعِيدٌ [ق: ١٧] فَبَيَّنَ أَنَّهُ حَضَرَ عَلَى هَاتَيْنِ الْجِهَتَيْنِ مَلَكَانِ وَلَمْ يَحْضُرْ فِي الْقُدَّامِ وَالْخَلْفِ مَلَكَانِ وَالشَّيْطَانُ يَتَبَاعَدُ عَنِ الْمَلَكِ فَلِهَذَا الْمَعْنَى خَصَّ الْيَمِينَ وَالشِّمَالَ بِكَلِمَةِ (عَنْ) لِأَجْلِ أَنَّهَا تُفِيدُ الْبُعْدَ وَالْمُبَايَنَةَ وَأَيْضًا فَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ الْخَيَالُ وَالْوَهْمُ وَالضَّرَرُ النَّاشِئُ مِنْهُمَا هُوَ حُصُولُ الْعَقَائِدِ الْبَاطِلَةِ وَذَلِكَ هُوَ حُصُولُ الْكُفْرِ وَقَوْلِهِ: وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ الشَّهْوَةُ والغضب والضرر الناشي مِنْهُمَا هُوَ حُصُولُ الْأَعْمَالِ الشَّهْوَانِيَّةِ وَالْغَضَبِيَّةِ وَذَلِكَ هُوَ الْمَعْصِيَةُ وَلَا شَكَّ أَنَّ الضَّرَرَ الْحَاصِلَ مِنَ الْكُفْرِ لَازِمٌ لِأَنَّ عِقَابَهُ دَائِمٌ أَمَّا الضرر الحاصل من المعصية فسهل لأنه عِقَابَهُ مُنْقَطِعٌ فَلِهَذَا السَّبَبِ خَصَّ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ بِكَلِمَةِ (عَنْ) تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ فِي اللُّزُومِ وَالِاتِّصَالِ دُونَ الْقِسْمِ الْأَوَّلِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمُرَادِهِ.

İkinci Mesele: O: { مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ } “Önlerinden ve arkalarından” demiş ve bu iki yönü 'min' (مِنْ) kelimesiyle zikretmiştir; sonra: { وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ } “Sağlarından ve sollarından” demiş ve bu iki yönü 'an' (عَنْ) kelimesiyle zikretmiştir. Bu farkta mutlaka bir fayda bulunmalıdır. Deriz ki: Bir kimse 'sağından oturdu (جَلَسَ عَنْ يَمِينِهِ)' dediğinde bunun manası, sağdaki kimseden biraz ayrı durarak, ona yapışmaksızın oturdu demektir. Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمالِ قَعِيدٌ } [Kâf: 17] “Biri sağında, diğeri solunda oturmuş iki melek vardır.” Böylece bu iki yönde iki meleğin hazır bulunduğunu, ön ve arkada ise iki meleğin bulunmadığını beyan etmiştir. Şeytan ise melekten uzaklaşır. İşte bu manadan ötürü sağı ve solu 'an' (عَنْ) kelimesine tahsis etmiştir; çünkü bu kelime uzaklığı ve ayrılığı ifade eder. Ayrıca biz: { مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ } “Önlerinden ve arkalarından” sözünden kastın hayal ve vehim olduğunu, bunlardan doğan zararın ise bâtıl inançların meydana gelmesi olduğunu ve bunun da küfrün husulü olduğunu belirtmiştik. { وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ } “Sağlarından ve sollarından” sözü ise şehvet ve gazaptır; bunlardan doğan zarar şehvanî ve gazabî amellerin ortaya çıkmasıdır ki bu da günahtır (masiyettir). Küfürden hasıl olan zararın kalıcı olduğunda şüphe yoktur, çünkü cezası ebedîdir; günahtan hasıl olan zarar ise hafiftir, çünkü cezası kesintilidir. İşte bu sebeple, bu iki kısmın ayrılmazlık ve bitişiklik bakımından birinci kısımdan daha aşağıda olduğuna dikkat çekmek üzere bu iki kısmı 'an' (عَنْ) kelimesine tahsis etmiştir. Yüce [Allah] muradını en iyi bilendir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْقَاضِي: هَذَا الْقَوْلُ مِنْ إِبْلِيسَ كَالدَّلَالَةِ عَلَى بُطْلَانِ مَا يُقَالُ: إِنَّهُ يَدْخُلُ فِي بَدَنِ ابْنِ آدَمَ وَيُخَالِطُهُ لِأَنَّهُ لَوْ أَمْكَنَهُ ذَلِكَ لَكَانَ بِأَنْ يَذْكُرَهُ فِي بَابِ الْمُبَالَغَةِ أَحَقَّ.

Üçüncü Mesele: Kâdı şöyle dedi: İblis'in bu sözü, onun Âdemoğlunun bedenine girdiği ve ona karıştığı şeklindeki iddianın bâtıl olduğuna bir delil gibidir; zira şayet buna imkânı olsaydı, mübalağa babında bunu zikretmesi daha evlâ olurdu.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ إِبْلِيسَ أَنَّهُ قَالَ: وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ وَفِيهِ سُؤَالٌ: وَهُوَ أَنَّ هَذَا مِنْ بَابِ الْغَيْبِ فَكَيْفَ عَرَفَ إِبْلِيسُ ذَلِكَ فَلِهَذَا السَّبَبِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيهِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ كَانَ قَدْ رَآهُ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ فَقَالَ لَهُ عَلَى سَبِيلِ الْقَطْعِ وَالْيَقِينِ وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّهُ قَالَهُ عَلَى سَبِيلِ الظَّنِّ لِأَنَّهُ كَانَ عَازِمًا عَلَى الْمُبَالَغَةِ فِي تَزْيِينِ الشَّهَوَاتِ وَتَحْسِينِ الطَّيِّبَاتِ وَعَلِمَ أَنَّهَا أَشْيَاءُ يَرْغَبُ فِيهَا غَلَبَ عَلَى ظَنِّهِ أَنَّهُمْ يَقْبَلُونَ قَوْلَهُ فِيهَا عَلَى سَبِيلِ الْأَكْثَرِ

Sonra Yüce [Allah] İblis'ten naklen onun: { وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ } “Sen, onların çoklarını şükredenler bulmayacaksın” dediğini bildirmiştir. Burada bir soru vardır: Bu gayb kabilindendir, öyleyse İblis bunu nereden bilmiştir? İşte bu sebeple âlimler bu hususta ihtilaf etmişlerdir: Bazıları onun bunu Levh-i Mahfuz'da görmüş olduğunu, dolayısıyla bunu kesinlik ve yakîn yoluyla söylediğini belirtmişlerdir. Diğerleri ise şöyle demişlerdir: O bunu zan yoluyla söylemiştir; zira o şehvetleri süsleme ve lezzetleri güzelleştirme hususunda aşırıya kaçmaya azmetmişti ve bunların rağbet edilen şeyler olduğunu biliyordu; bu yüzden onların ekseriyetle ve çoğunlukla bu hususta kendi sözünü kabul edeceklerine dair zannı galip geldi.

وَالْأَغْلَبِ وَيُؤَكِّدُ هَذَا الْقَوْلَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقاً [سَبَأٍ: ٢٠] وَالْعَجَبُ أَنَّ إِبْلِيسَ قَالَ لِلْحَقِّ ﷾: وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ فَقَالَ الْحَقُّ مَا يُطَابِقُ ذَلِكَ وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ [سَبَأٍ: ١٣] وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّهُ حَصَلَ لِلنَّفْسِ تِسْعَ عَشْرَةَ قُوَّةً وَكُلُّهَا تَدْعُو النَّفْسَ إِلَى اللَّذَّاتِ الْجِسْمَانِيَّةِ وَالطَّيِّبَاتِ الشَّهْوَانِيَّةِ فَخَمْسَةٌ مِنْهَا هِيَ الْحَوَاسُّ الظَّاهِرَةُ وَخَمْسَةٌ أُخْرَى هِيَ الْحَوَاسُّ الْبَاطِنَةُ وَاثْنَانِ الشَّهْوَةُ وَالْغَضَبُ وَسَبْعَةٌ هِيَ الْقُوَى الْكَامِنَةُ وَهِيَ الْجَاذِبَةُ وَالْمَاسِكَةُ وَالْهَاضِمَةُ وَالدَّافِعَةُ وَالْغَاذِيَةُ وَالنَّامِيَةُ وَالْمُوَلِّدَةُ فَمَجْمُوعُهَا تِسْعَةَ عَشَرَ وَهِيَ بِأَسْرِهَا تَدْعُو النَّفْسَ إِلَى عَالَمِ الْجِسْمِ وَتُرَغِّبُهَا فِي طَلَبِ اللَّذَّاتِ الْبَدَنِيَّةِ وَأَمَّا الْعَقْلُ فَهُوَ قُوَّةٌ وَاحِدَةٌ وَهِيَ الَّتِي تَدْعُو النَّفْسَ إِلَى عِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَطَلَبَ السَّعَادَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ وَلَا شَكَّ أَنَّ اسْتِيلَاءَ تِسْعَ عَشْرَةَ قُوَّةً أَكْمَلُ مِنِ اسْتِيلَاءِ الْقُوَّةِ الْوَاحِدَةِ لَا سِيَّمَا وَتِلْكَ الْقُوَى التِّسْعَةَ عَشَرَ تَكُونُ فِي أَوَّلِ الْخِلْقَةِ قَوِيَّةً وَيَكُونُ الْعَقْلُ ضَعِيفًا جِدًّا وَهِيَ بَعْدَ قُوَّتِهَا يَعْسُرُ جَعْلُهَا ضَعِيفَةً مَرْجُوحَةً فَلَمَّا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَزِمَ الْقَطْعُ بِأَنَّ أَكْثَرَ الْخَلْقِ يَكُونُونَ طَالِبِينَ لِهَذِهِ اللَّذَّاتِ الْجِسْمَانِيَّةِ مُعْرِضِينَ عَنْ مَعْرِفَةِ الْحَقِّ وَمَحَبَّتِهِ فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ: وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ والله اعلم.

Yüce [Allah]'ın: { وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقاً } [Sebe: 20] “Andolsun ki İblis onlar hakkındaki zannını doğru çıkardı; bir fırka hariç ona uydular” sözü bu görüşü teyit eder. Şaşılacak olan şudur ki İblis Hak Teâlâ'ya: { وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ } “Sen onların çoklarını şükredenler bulmayacaksın” demiş; Hak [Teâlâ] da buna mutabık olarak: { وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ } [Sebe: 13] “Kullarımdan hakkıyla şükreden pek azdır” buyurmuştur. Bunda başka bir vecih daha vardır: Nefiste on dokuz kuvvet meydana gelmiştir ve bunların hepsi nefsi cismanî lezzetlere ve şehvanî zevklere davet eder. Bunlardan beşi dış duyulardır; diğer beşi iç duyulardır; ikisi şehvet ve gazaptır; yedisi ise gizli kuvvetlerdir ki bunlar çekici (câzibe), tutucu (mâsike), sindirici (hâdıme), itici (dâfia), besleyici (gâdiye), büyütücü (nâmiye) ve üretici (müvellide) kuvvetlerdir. Bunların toplamı on dokuz eder. Bunların bütünü nefsi cisimler âlemine davet eder ve bedenî lezzetleri aramaya teşvik eder. Akla gelince o tek bir kuvvettir; işte nefsi Yüce Allah'a ibadete ve ruhanî saadetleri aramaya davet eden odur. On dokuz kuvvetin hâkimiyetinin, tek bir kuvvetin hâkimiyetinden daha mükemmel olduğunda şüphe yoktur; bilhassa yaratılışın başlangıcında o on dokuz kuvvet güçlü, akıl ise son derece zayıftır; onlar güçlendikten sonra onları zayıf ve mağlup kılmak güçleşir. Durum böyle olunca, yaratılmışların çoğunun bu cismanî lezzetleri arayan, Hakk'ın marifetinden ve sevgisinden yüz çeviren kimseler olacağını kesin olarak bilmek gerekmiştir. İşte bu sebeple: { وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ } “Sen onların çoklarını şükredenler bulmayacaksın” demiştir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الأعراف (٧) : آية ١٨]

[Araf Suresi (7), Ayet 18]

قالَ اخْرُجْ مِنْها مَذْؤُماً مَدْحُوراً لَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكُمْ أَجْمَعِينَ (١٨)

{ قالَ اخْرُجْ مِنْها مَذْؤُماً مَدْحُوراً لَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكُمْ أَجْمَعِينَ (١٨) } “[Allah] buyurdu ki: 'Kınanmış ve kovulmuş olarak oradan çık! Andolsun ki onlardan kim sana uyarsa, cehennemi kesinlikle hepinizle dolduracağım!'”

اعْلَمْ أَنَّ إِبْلِيسَ لَمَّا وَعَدَ بِالْإِفْسَادِ الَّذِي ذَكَرَهُ خَاطَبَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِمَا يَدُلُّ عَلَى الزَّجْرِ وَالْإِهَانَةِ فَقَالَ: اخْرُجْ مِنْها مِنَ الجنة او من السماء مَذْؤُماً قَالَ اللَّيْثَ: ذَأَمْتُ الرَّجُلَ فَهُوَ مَذْءُومٌ أَيْ مَحْقُورٌ وَالذَّامُ الِاحْتِقَارُ وَقَالَ الْفَرَّاءُ: ذَأَمْتُهُ إِذَا عِبْتَهُ يَقُولُونَ فِي الْمَثَلِ لَا تَعْدَمُ الْحَسْنَاءُ ذَامًا وَقَالَ ابْنُ/ الْأَنْبَارِيِّ الْمَذْءُومُ الْمَذْمُومُ قَالَ ابن قتيبة مذؤما مَذْمُومًا بِأَبْلَغِ الذَّمِّ قَالَ أُمَيَّةُ:

Bil ki İblis zikredilen ifsat vaadinde bulununca, Yüce Allah onu azarlama ve aşağılama ifade eden sözlerle muhatap alıp şöyle buyurmuştur: { اخْرُجْ مِنْها } “Oradan çık!” yani cennetten veya semadan çık, { مَذْؤُماً } “kınanmış olarak”. Leys şöyle demiştir: 'Adamı hakir gördüm (ذَأَمْتُ الرَّجُلَ فَهُوَ مَذْءُومٌ)', yani aşağılanmıştır; ez-ze'm (الذَّامُ) aşağılamak demektir. Ferrâ şöyle demiştir: Onu ayıpladığın zaman ze'emtühû (ذَأَمْتُهُ) denir; meselde: 'Güzel kadın kusursuz (ze'msiz) olmaz' derler. İbnü'l-Enbârî: 'Mez'ûm (الْمَذْءُومُ), yerilmiş olandır' demiştir. İbn Kuteybe: 'Mez'ûmen (مَذْؤُماً), yerilmenin en ileri derecesiyle yerilmiş olarak' demiştir. Ümeyye şöyle demiştir:

وَقَالَ لِإِبْلِيسَ رب العباد ... ان اخرج دحيرا لعينا ذؤما

'Kulların Rabbi İblis'e dedi ki: ... Kovulmuş, lânetlenmiş, kınanmış olarak çık!'

وَقَوْلُهُ: مَدْحُوراً الدَّحْرُ فِي اللُّغَةِ الطَّرْدُ وَالتَّبْعِيدُ يقال دحره دحرا إِذَا طَرَدَهُ وَبَعَّدَهُ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُقْذَفُونَ مِنْ كُلِّ جانِبٍ دُحُوراً [الصافات: ٨ ٩] وَقَالَ أُمَيَّةُ:

O'nun: { مَدْحُوراً } “Kovulmuş olarak” sözüne gelince; ed-dahr (الدَّحْرُ) lügatte kovmak ve uzaklaştırmaktır; kovup uzaklaştırdığı zaman deharahû dahran (دَحَرَهُ دَحْراً) denilir. Yüce Allah'ın: { وَيُقْذَفُونَ مِنْ كُلِّ جانِبٍ (٨) دُحُوراً (٩) } [Sâffât: 8-9] “Her taraftan kovularak atılırlar” sözü de bundandır. Ümeyye şöyle demiştir:

وَبِإِذْنِهِ سَجَدُوا لِآدَمَ كُلُّهُمْ ... إِلَّا لَعِينًا خَاطِئًا مَدْحُورَا

'Ve O'nun izniyle hepsi Âdem'e secde ettiler ... lânetlenmiş, hata etmiş, kovulmuş olan müstesna.'

وَقَوْلُهُ: لَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ اللَّامُ فِيهِ لَامُ الْقَسَمِ وَجَوَابُهُ قَوْلُهُ: لَأَمْلَأَنَّ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» رَوَى عِصْمَةُ عَنْ عَاصِمٍ: لَمَنْ تَبِعَكَ بِكَسْرِ اللَّامِ بِمَعْنَى لَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ هَذَا الْوَعِيدُ وَهُوَ قَوْلُهُ: لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكُمْ أَجْمَعِينَ وَقِيلَ: إِنَّ لَأَمْلَأَنَّ فِي مَحَلِّ الِابْتِدَاءِ ولَمَنْ تَبِعَكَ خَبَرُهُ قَالَ أَبُو بَكْرِ الْأَنْبَارِيِّ الْكِنَايَةُ فِي قَوْلِهِ:

O'nun: { لَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ } “Onlardan kim sana uyarsa” sözündeki lâm harfi kasem lâmıdır; cevabı ise: { لَأَمْلَأَنَّ } “kesinlikle dolduracağım” sözüdür. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: İsme, Âsım'dan: 'Onlardan sana uyan kimse içindir bu tehdit' manasında lâmın kesresiyle { لِمَنْ تَبِعَكَ } kıraatini rivayet etmiştir; bu da O'nun: { لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكُمْ أَجْمَعِينَ } “Cehennemi kesinlikle hepinizle dolduracağım” sözüdür. { لَأَمْلَأَنَّ } kelimesinin mübteda (özne) yerinde olduğu, { لِمَنْ تَبِعَكَ } ifadesinin ise onun haberi (yüklemi) olduğu da söylenmiştir. Ebû Bekir el-Enbârî şöyle demiştir: [Allah'ın] şu sözündeki kinaye (zamir):

لَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ عَائِدٌ عَلَى وَلَدِ آدَمَ لِأَنَّهُ حِينَ قَالَ: وَلَقَدْ خَلَقْناكُمْ [الأعراف: ١١] كَانَ مُخَاطِبًا لِوَلَدِ آدَمَ فَرَجَعَتِ الْكِنَايَةُ إِلَيْهِمْ قَالَ الْقَاضِي: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ التَّابِعَ وَالْمَتْبُوعَ مَعْنِيَّانِ فِي أَنَّ جَهَنَّمَ تُمْلَأُ منها ثُمَّ إِنَّ الْكَافِرَ تَبِعَهُ فَكَذَلِكَ الْفَاسِقُ تَبِعَهُ فَيَجِبُ الْقَطْعُ بِدُخُولِ الْفَاسِقِ النَّارَ وَجَوَابُهُ أَنَّ الْمَذْكُورَ فِي الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى يَمْلَأُ جَهَنَّمَ مِمَّنْ تَبِعَهُ وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ أَنَّ كُلَّ مَنْ تَبِعَهُ فَإِنَّهُ يَدْخُلُ جَهَنَّمَ فَسَقَطَ هَذَا الِاسْتِدْلَالُ وَنَقُولُ هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ أَصْحَابِ الْبِدَعِ وَالضَّلَالَاتِ يَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ لِأَنَّ كلهم متابعون لإبليس والله اعلم.

{ لَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ } “Onlardan kim sana uyarsa” sözü Âdemoğullarına râcidir; çünkü [Allah]: { وَلَقَدْ خَلَقْناكُمْ } [Araf: 11] “Andolsun sizi yarattık” buyurduğunda Âdemoğullarına hitap etmekteydi, böylece zamir onlara dönmüştür. Kâdı dedi ki: 'Bu ayet, cehennemin kendileriyle doldurulması hususunda uyanın da uyulanın da kastedildiğine delalet etmiştir. Kâfir ona uyduğu gibi fasık da ona uymuştur; öyleyse fasığın ateşe gireceğine kesin olarak hükmetmek gerekir.' Buna cevap şudur: Ayette zikredilen husus, Yüce Allah'ın cehennemi ona uyanlarla dolduracağıdır; ayette ona uyan herkesin mutlaka cehenneme gireceği [ifadesi] yoktur; dolayısıyla bu istidlal düşmüştür. Biz deriz ki: Bu ayet, bidat ve dalalet ehlinin tamamının cehenneme gireceğine delalet eder; zira onların hepsi İblis'e tâbidirler. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الأعراف (٧) : آية ١٩]

[Araf Suresi (7), Ayet 19]

وَيا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ فَكُلا مِنْ حَيْثُ شِئْتُما وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ (١٩)

{ وَيا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ فَكُلا مِنْ حَيْثُ شِئْتُما وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ (١٩) } “'Ey Âdem! Sen ve eşin cennette yerleşin, dilediğiniz yerden yiyin; fakat şu ağaca yaklaşmayın, yoksa zalimlerden olursunuz!'”

اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى مَسَائِلَ: أَحَدُهَا: إِنَّ قَوْلَهُ: اسْكُنْ أَمْرُ تَعَبُّدٍ أَوْ أَمْرُ إِبَاحَةٍ وَإِطْلَاقٍ مِنْ

Bil ki bu ayet birtakım meseleleri içermektedir: Birincisi: [Allah'ın] { اسْكُنْ } “Yerleş” sözü bir taabbüd (ibadet) emri midir, yoksa kendisinde bir meşakkat bulunmadığından dolayı teklifin taalluk etmediği bir ibâha (mubah kılma) ve serbest bırakma emri midir? İkincisi: Âdem'in eşi Havva'dır

حَيْثُ إِنَّهُ لَا مَشَقَّةَ فِيهِ فَلَا يَتَعَلَّقُ به التكيف وثانيها: ان زوج آدم وحواء وَيَجِبُ أَنْ نَذْكُرَ أَنَّهُ تَعَالَى كَيْفَ خَلَقَ حَوَّاءَ وَثَالِثُهَا: إِنَّ تِلْكَ الْجَنَّةَ كَانَتْ جَنَّةَ الْخُلْدِ أَوْ جَنَّةً مِنْ جِنَانِ السَّمَاءِ أَوْ جَنَّةً مِنْ جِنَانِ الْأَرْضِ وَرَابِعُهَا: إِنَّ قَوْلَهُ: فَكُلا أَمْرُ إِبَاحَةٍ لَا أَمْرُ تَكْلِيفٍ وَخَامِسُهَا: إِنَّ قَوْلَهُ: وَلا تَقْرَبا نَهْيُ تَنْزِيهٍ أَوْ نَهْيُ تَحْرِيمٍ. وَسَادِسُهَا: إِنَّ قَوْلَهُ: هذِهِ الشَّجَرَةَ الْمُرَادُ شَجَرَةٌ وَاحِدَةٌ بِالشَّخْصِ أَوِ النَّوْعِ. وَسَابِعُهَا: إِنَّ تِلْكَ الشَّجَرَةَ أَيُّ شَجَرَةٍ كَانَتْ وَثَامِنُهَا: إِنَّ ذَلِكَ الذَّنْبَ/ كَانَ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا وَتَاسِعُهَا: أَنَّهُ مَا الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ:

ve Yüce [Allah]'ın Havva'yı nasıl yarattığını zikretmemiz gerekir. Üçüncüsü: O cennet ebedîlik cenneti (Cennetü'l-Huld) miydi, sema cennetlerinden bir cennet miydi, yoksa yer cennetlerinden bir cennet miydi? Dördüncüsü: [Allah'ın] { فَكُلا } “Yiyin” sözü bir ibâha (mubah kılma) emri olup teklif emri değildir. Beşincisi: [Allah'ın] { وَلا تَقْرَبا } “Yaklaşmayın” sözü tenzihen bir nehiy (yasak) midir, yoksa tahrimen (haram kılıcı) bir nehiy midir? Altıncısı: [Allah'ın] { هذِهِ الشَّجَرَةَ } “Şu ağaca” sözüyle kastedilen, şahsı (kendisi) itibarıyla tek bir ağaç mıdır yoksa nevi itibarıyla mıdır? Yedincisi: O ağaç hangi ağaçtı? Sekizincisi: O günah küçük günah mıydı, yoksa büyük günah mıydı? Dokuzuncusu: O'nun şu sözünden maksat nedir:

فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ وَهَلْ يَلْزَمُ مِنْ كَوْنِهِ ظَالِمًا بِهَذَا الْقُرْبَانِ الدُّخُولُ تَحْتَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ [هُودٍ: ١٨] وَعَاشِرُهَا: إِنَّ هَذِهِ الْوَاقِعَةَ وَقَعَتْ قَبْلَ نُبُوَّةِ آدَمَ ﵇ أَوْ بَعْدَهَا فَهَذِهِ الْمَسَائِلُ الْعَشَرَةُ قَدْ سَبَقَ تَفْصِيلُهَا وَتَقْرِيرُهَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فَلَا نُعِيدُهَا وَالَّذِي بَقِيَ عَلَيْنَا مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ حرف واحد وهو انه تعال قَالَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ: وَكُلا مِنْها رَغَداً [البقرة: ٣٥] بالواو وقال هاهنا: فَكُلا بِالْفَاءِ فَمَا السَّبَبُ فِيهِ، وَجَوَابُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: إِنَّ الْوَاوَ تُفِيدُ الْجَمْعَ الْمُطْلَقَ وَالْفَاءَ تُفِيدُ الْجَمْعَ عَلَى سَبِيلِ التَّعْقِيبِ فَالْمَفْهُومُ مِنَ الْفَاءِ نَوْعٌ دَاخِلٌ تَحْتَ الْمَفْهُومِ مِنَ الْوَاوِ وَلَا مُنَافَاةَ بَيْنَ النَّوْعِ وَالْجِنْسِ فَفِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ ذَكَرَ الْجِنْسَ وَفِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ ذكر النوع.

{ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ } “Yoksa zalimlerden olursunuz”; bu yaklaşma ile zalim olmasından ötürü Yüce Allah'ın: { أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ } [Hûd: 18] “Haberiniz olsun ki Allah'ın lâneti zalimlerin üzerinedir” sözünün kapsamına girmesi gerekir mi? Onuncusu: Bu hadise Âdem'in aleyhisselâm peygamberliğinden önce mi vuku bulmuştur, yoksa sonra mı? Bu on meselenin tafsilatı ve takriri Bakara Suresi'nde geçmişti, bu yüzden onları tekrarlamıyoruz. Bu ayetten üzerimize kalan tek bir harftir; o da şudur: Yüce [Allah] Bakara Suresi'nde (vav) harfiyle: { وَكُلا مِنْها رَغَداً } [Bakara: 35] “Ve ondan bol bol yiyin” buyurmuş, burada ise (fâ) harfiyle: { فَكُلا } “Yiyin” buyurmuştur. Bundaki sebep nedir? Bunun cevabı iki vecihledir: Birincisi: Vav mutlak birliktelik ifade eder, fâ ise peş peşelik yoluyla birliktelik ifade eder. Dolayısıyla fâ'dan anlaşılan anlam, vav'dan anlaşılan anlamın altına giren bir nev'dir (türdür); nevi ile cins arasında ise bir zıtlık yoktur. Bakara Suresi'nde cinsi zikretmiş, Araf Suresi'nde ise nev'i zikretmiştir.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٢٠ الى ٢٢]

[A'râf Suresi (7), Ayetler 20-22]

فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ لِيُبْدِيَ لَهُما مَا وُورِيَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما وَقالَ مَا نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلاَّ أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ (٢٠) وَقاسَمَهُما إِنِّي لَكُما لَمِنَ النَّاصِحِينَ (٢١) فَدَلاَّهُما بِغُرُورٍ فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَناداهُما رَبُّهُما أَلَمْ أَنْهَكُما عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُلْ لَكُما إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُما عَدُوٌّ مُبِينٌ (٢٢)

{ فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ لِيُبْدِيَ لَهُما مَا وُورِيَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما وَقالَ مَا نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلاَّ أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ (٢٠) وَقاسَمَهُما إِنِّي لَكُما لَمِنَ النَّاصِحِينَ (٢١) فَدَلاَّهُما بِغُرُورٍ فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَناداهُما رَبُّهُما أَلَمْ أَنْهَكُما عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُلْ لَكُما إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُما عَدُوٌّ مُبِينٌ (٢٢) } “Bunun üzerine şeytan, kendilerinden gizlenmiş olan avret yerlerini onlara açığa çıkarmak için kendilerine vesvese verdi ve dedi ki: 'Rabbiniz sırf iki melek olmayasınız yahut ebedî kalanlardan olmayasınız diye sizi bu ağaçtan menetti.' Ve onlara: 'Doğrusu ben size öğüt verenlerdenim' diye yemin etti. Böylece onları hile ile aldattı. Ağaçtan tattıkları anda avret yerleri kendilerine açılıverdi ve cennet yapraklarından üzerlerine örtmeye başladılar. Rableri de onlara: 'Ben sizi o ağaçtan menetmedim mi ve muhakkak ki şeytan sizin için apaçık bir düşmandır demedim mi?' diye seslendi.”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ لِيُبْدِيَ لَهُما] يُقَالُ: وَسْوَسَ إِذَا تَكَلَّمَ كَلَامًا خَفِيًّا يُكَرِّرُهُ وَبِهِ سُمِّيَ صَوْتُ الْحُلِيِّ وَسْوَاسًا وَهُوَ فِعْلٌ غير متعد كقولنا:

[Yüce Allah'ın: { فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ لِيُبْدِيَ لَهُما } “Bunun üzerine şeytan, kendilerine açığa çıkarmak için ikisine vesvese verdi” buyruğuna gelince:] Kişi gizli bir söz söyleyip bunu tekrarladığında vesvese (وَسْوَسَ) denir. Ziynet eşyalarının sesine de bundan dolayı vesvâs denilmiştir. Bu, şu sözümüz gibi geçişsiz (lâzım) bir fiildir:

ولو لوت الْمَرْأَةُ وَقَوْلِنَا: وَعْوَعَ الذِّئْبُ وَرَجُلٌ مُوَسْوِسٌ بِكَسْرِ الْوَاوِ وَلَا يُقَالُ مُوَسْوَسٌ بِالْفَتْحِ وَلَكِنْ مُوَسْوَسٌ لَهُ وَمُوَسْوَسٌ إِلَيْهِ وَهُوَ الَّذِي يُلْقَى إِلَيْهِ الْوَسْوَسَةُ، وَمَعْنَى وَسْوَسَ لَهُ فَعَلَ الْوَسْوَسَةَ لِأَجْلِهِ ووسوس إليه ألقاها إليه، وهاهنا سُؤَالَاتٌ:

Kadının feryat etmesi için vevleveti'l-mer'etü (وَلْوَلَتِ المَرْأَةُ) ve kurdun uluması için va'va'a'z-zi'b (وَعْوَعَ الذِّئْبُ) dememiz gibi. [Vesvese veren kimseye] vâv harfinin kesresiyle muvesvis (مُوَسْوِسٌ) denir; fetha ile muvesves (مُوَسْوَسٌ) denmez. Fakat kendisine vesvese verilen kişi için muvesvesun leh (مُوَسْوَسٌ لَهُ) ve muvesvesun ileyh (مُوَسْوَسٌ إِلَيْهِ) denir; bu da kendisine vesvese ulaştırılan kimsedir. Vesvese lehû (وَسْوَسَ لَهُ) ifadesinin anlamı, 'onun için vesvese yaptı', vesvese ileyhi (وَسْوَسَ إِلَيْهِ) ise 'vesveseyi ona ulaştırdı' demektir. Burada bazı sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: كَيْفَ وَسْوَسَ إِلَيْهِ وَآدَمُ كَانَ فِي الْجَنَّةِ وَإِبْلِيسُ أُخْرِجَ مِنْهَا.

Birinci Soru: Âdem cennette iken ve İblis de oradan çıkarılmışken [İblis] ona nasıl vesvese verdi?

وَالْجَوَابُ: قَالَ الْحَسَنُ: كَانَ يُوَسْوِسُ مِنَ الْأَرْضِ إِلَى السَّمَاءِ وَإِلَى الْجَنَّةِ بِالْقُوَّةِ الْفَوْقِيَّةِ الَّتِي جَعَلَهَا اللَّهُ تَعَالَى لَهُ وَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ: بَلْ كَانَ آدَمُ وَإِبْلِيسُ فِي الْجَنَّةِ لِأَنَّ هذه الْجَنَّةِ فَتِلْكَ الْقِصَّةُ الرَّكِيكَةُ مَشْهُورَةٌ وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّ آدَمَ وَحَوَّاءَ رُبَّمَا قَرُبَا مِنْ بَابِ الْجَنَّةِ، وَكَانَ إِبْلِيسُ وَاقِفًا مِنْ خَارِجِ الْجَنَّةِ على بابها فيقرب فَيَقْرُبُ أَحَدُهُمَا مِنَ الْآخَرِ وَتَحْصُلُ الْوَسْوَسَةُ هُنَاكَ.

Cevap: el-Hasan şöyle demiştir: 'Yüce Allah'ın kendisine verdiği üstün güç vasıtasıyla yeryüzünden göğe ve cennete vesvese veriyordu.' Ebû Müslim el-İsfahânî ise şöyle demiştir: 'Aksine Âdem ve İblis cennette idiler; çünkü bu cennet...' [İblis'in cennete yılanla girmesine dair] o zayıf kıssa ise meşhurdur. Başkaları da şöyle demiştir: 'Âdem ile Havva cennet kapısına yaklaşmış olabilirler; İblis de cennetin dışında kapısında durmaktaydı. Böylece birbirlerine yaklaşmışlar ve vesvese orada gerçekleşmiştir.'

السُّؤَالُ الثَّانِي: إِنَّ آدَمَ ﵇ كَانَ يَعْرِفُ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ إِبْلِيسَ مِنَ الْعَدَاوَةِ فكيف قبل قوله والجواب: لا يعبد أَنْ يُقَالَ إِنَّ إِبْلِيسَ لَقِيَ آدَمَ مِرَارًا كَثِيرَةً وَرَغَّبَهُ فِي أَكْلِ الشَّجَرَةِ بِطُرُقٍ كَثِيرَةٍ فلأجل

İkinci Soru: Âdem aleyhisselâm kendisi ile İblis arasındaki düşmanlığı biliyordu, öyleyse onun sözünü nasıl kabul etti? Cevap: Şöyle denilmesi uzak bir ihtimal değildir: İblis, Âdem ile defalarca karşılaştı ve onu ağaçtan yemeye pek çok yolla teşvik etti; işte

الْمُوَاظَبَةِ وَالْمُدَاوَمَةِ عَلَى هَذَا التَّمْوِيهِ أَثَّرَ كَلَامُهُ فِي آدَمَ ﵇.

bu aldatmaya devam etmesi ve bunda ısrarcı olması sebebiyle sözü Âdem'e aleyhisselâm tesir etti.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: لِمَ قَالَ: فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ وَالْجَوَابُ: مَعْنَى وَسْوَسَ لَهُ أَيْ فَعَلَ الْوَسْوَسَةَ لِأَجْلِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: لِيُبْدِيَ لَهُما فِي هَذَا اللَّامِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ لَامُ الْعَاقِبَةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [الْقَصَصِ: ٨] وَذَلِكَ لِأَنَّ الشَّيْطَانَ لَمْ يَقْصِدْ بِالْوَسْوَسَةِ ظُهُورَ عَوْرَتِهِمَا وَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّهُمَا إِنْ أَكَلَا مِنَ الشَّجَرَةِ بَدَتْ عَوْرَاتُهُمَا وَإِنَّمَا كان قصده ان يحملها عَلَى الْمَعْصِيَةِ فَقَطْ الثَّانِي: لَا يَبْعُدُ أَيْضًا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ لَامُ الْغَرَضِ ثُمَّ فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يُجْعَلَ بُدُوُّ الْعَوْرَةِ كِنَايَةً عَنْ سُقُوطِ الْحُرْمَةِ وَزَوَالِ الْجَاهِ وَالْمَعْنَى: أَنَّ غَرَضَهُ مِنْ إِلْقَاءِ تِلْكَ الْوَسْوَسَةِ إِلَى آدَمَ زَوَالُ حُرْمَتِهِ وَذَهَابُ مَنْصِبِهِ وَالثَّانِي: لَعَلَّهُ رَأَى فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ أَوْ سَمِعَ مِنْ بَعْضِ الْمَلَائِكَةِ أَنَّهُ إِذَا أَكَلَ مِنَ الشَّجَرَةِ بَدَتْ عَوْرَتُهُ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى نِهَايَةِ الضَّرَرِ وَسُقُوطِ الْحُرْمَةِ فَكَانَ يُوَسْوِسُ إِلَيْهِ لِحُصُولِ هَذَا الْغَرَضِ وَقَوْلُهُ: مَا وُورِيَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما فِيهِ مباحث:

Üçüncü Soru: Neden { فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ } “Bunun üzerine şeytan ikisine vesvese verdi” buyurmuştur? Cevap: Vesvese lehû'nun manası, 'vesveseyi onun için yaptı' demektir; Allah en doğrusunu bilir. Yüce Allah'ın: { لِيُبْدِيَ لَهُما } “Kendilerine açığa çıkarmak için” sözündeki 'lâm' harfi hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bu, tıpkı: { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } [Kasas: 8] “Nihayet Firavun ailesi onu kendilerine bir düşman ve bir hüzün olsun diye bulup aldı” ayetinde olduğu gibi akıbet (sonuç) lâmıdır. Çünkü şeytan vesvese ile onların avret yerlerinin açığa çıkmasını kastetmemişti ve ağaçtan yerlerse avret yerlerinin açılacağını da bilmiyordu; onun kastı sadece onları günaha sevk etmekti. İkincisi: Bunun gaye (sebep) lâmı olduğunu söylemek de uzak bir ihtimal değildir. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Avret yerinin açığa çıkması, saygınlığın düşmesi ve makamın yok olmasından kinaye kılınır. Anlam şudur: Âdem'e o vesveseyi vermekten maksadı, onun saygınlığının yok olması ve mevkiinin elden gitmesidir. İkincisi: Belki de o, Levh-i Mahfuz'da gördü veya bazı meleklerden işitti ki; ağaçtan yediğinde avret yeri açığa çıkacaktır, bu da son derece büyük bir zarara ve saygınlığın yok olmasına delalet eder. Dolayısıyla bu maksadın gerçekleşmesi için ona vesvese veriyordu. Allah Teâlâ'nın: { مَا وُورِيَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما } “Kendilerinden gizlenmiş olan avret yerlerini” sözünde birtakım incelemeler vardır:

البحث الاول: ما وري مَأْخُوذٌ مِنَ الْمُوَارَاةِ يُقَالُ:: وَارَيْتُهُ أَيْ سَتَرْتُهُ قال تعالى: يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ [المائدة: ٣١]

Birinci İnceleme: Mâ vûriye (ما ووري) kelimesi el-muvârât (الْمُوَارَاةِ) kökünden türemiştir. 'Onu örttüm/gizledim' anlamında vâreytühû (وَارَيْتُهُ) denir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ } [Mâide: 31] “Kardeşinin cesedini nasıl gömeceğini [örteceğini]”.

وقال النبي ﵌ لِعَلِيٍّ لَمَّا أَخْبَرَهُ بِوَفَاةِ أَبِيهِ: «اذْهَبْ فواره» .

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, babasının vefatını kendisine haber verdiğinde Ali'ye: «Git ve onu defnet [ört]» buyurmuştur.

البحث الثاني: السوأة فَرْجُ الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ ظُهُورَهُ يَسُوءُ الْإِنْسَانَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ كَأَنَّهُمَا قَدْ أُلْبِسَا ثَوْبًا يَسْتُرُ عَوْرَتَهُمَا فَلَمَّا عَصَيَا زَالَ عَنْهُمَا ذَلِكَ الثَّوْبُ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تعالى: فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما.

İkinci İnceleme: es-Sev'e (السَّوْءَةُ), erkeğin ve kadının avret yeridir. Çünkü onun açığa çıkması insanı üzer (yesûu). İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: 'Sanki onlara avret yerlerini örten bir elbise giydirilmişti; isyan ettiklerinde o elbise üzerlerinden zail oldu.' İşte Yüce Allah'ın şu buyruğu buna işaret eder: { فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما } “Ağaçtan tattıkları anda avret yerleri kendilerine açılıverdi.”

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ كَشْفَ الْعَوْرَةِ مِنَ الْمُنْكَرَاتِ وَأَنَّهُ لَمْ يَزَلْ مُسْتَهْجَنًا/ فِي الطِّبَاعِ مُسْتَقْبَحًا فِي الْعُقُولِ وَقَوْلُهُ: مَا نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْكَلَامُ ذَكَرَهُ إِبْلِيسُ بِحَيْثُ خَاطَبَ بِهِ آدَمَ وَحَوَّاءَ وَيُمْكِنُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ وَسْوَسَةً أَوْقَعَهَا فِي قُلُوبِهِمَا وَالْأَمْرَانِ ومرويان إِلَّا أَنَّ الْأَغْلَبَ أَنَّهُ كَانَ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الْمُخَاطَبَةِ بِدَلِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقاسَمَهُما إِنِّي لَكُما لَمِنَ النَّاصِحِينَ وَمَعْنَى الْكَلَامِ أَنَّ إِبْلِيسَ قَالَ لَهُمَا فِي الْوَسْوَسَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ ملكين واراده بِهِ أَنْ تَكُونَا بِمَنْزِلَةِ الْمَلَائِكَةِ إِنْ أَكَلْتُمَا مِنْهَا أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ إِنْ أَكَلْتُمَا فَرَغَّبَهُمَا بِأَنْ أَوْهَمَهُمَا أَنَّ مَنْ أَكَلَهَا صَارَ كَذَلِكَ وَأَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا نَهَاهُمَا عَنْهَا لِكَيْ لَا يَكُونَا بِمَنْزِلَةِ الْمَلَائِكَةِ وَلَا يَخْلُدَا وَفِي الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ:

Üçüncü İnceleme: Bu ayet, avret yerinin açılmasının çirkin şeylerden olduğuna, yaratılışta daima yadırgandığına ve akıllarda çirkin görüldüğüne delalet etmiştir. [Allah'ın]: { مَا نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ } “Rabbiniz sırf iki melek olmayasınız yahut ebedî kalanlardan olmayasınız diye sizi bu ağaçtan menetti” sözünü İblis'in Âdem ve Havva'ya bizzat hitap ederek söylemiş olması mümkün olduğu gibi, onların kalplerine düşürdüğü bir vesvese olması da mümkündür; her iki durum da rivayet edilmiştir. Ancak Yüce Allah'ın: { وَقاسَمَهُما إِنِّي لَكُما لَمِنَ النَّاصِحِينَ } “Ve onlara: 'Doğrusu ben size öğüt verenlerdenim' diye yemin etti” buyruğunun delaletiyle, bunun hitap yoluyla olması daha kuvvetli ihtimaldir. Sözün anlamı şudur: İblis onlara vesvesesinde; 'Ancak iki melek olmayasınız diye' demiş ve bununla, 'Ondan yerseniz melekler mertebesinde olursunuz ya da yerseniz ebedî kalanlardan olursunuz' manasını kastetmiştir. Böylece onlara, o ağaçtan yiyenin bu hâle geleceği vehmini vererek onları teşvik etmiş ve Yüce Allah'ın onları bundan sırf melekler derecesine çıkmasınlar ve ebedî kalmasınlar diye nehyettiğini söylemiştir. Bu ayette bazı sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: كَيْفَ أَطْمَعَ إِبْلِيسُ آدَمَ فِي أَنْ يَكُونَ مَلَكًا عِنْدَ الْأَكْلِ مِنَ الشَّجَرَةِ مَعَ أَنَّهُ شَاهَدَ الْمَلَائِكَةَ مُتَوَاضِعِينَ سَاجِدِينَ لَهُ مُعْتَرِفِينَ بِفَضْلِهِ وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: إِنَّ هَذَا الْمَعْنَى أَحَدُ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ سَجَدُوا لِآدَمَ هُمْ ملائكة الأرض اما الملائكة السموات وَسُكَّانُ الْعَرْشِ وَالْكُرْسِيِّ وَالْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ فَمَا سَجَدُوا الْبَتَّةَ لِآدَمَ وَلَوْ كَانُوا سَجَدُوا لَهُ لَكَانَ هَذَا التَّطْمِيعُ فَاسِدًا مُخْتَلًّا وَثَانِيهَا: نَقَلَ الْوَاحِدِيُّ عَنْ بَعْضِهِمْ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ آدَمَ عَلِمَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَا يَمُوتُونَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَلَمْ يَعْلَمْ ذَلِكَ لِنَفْسِهِ فَعَرَضَ عَلَيْهِ إِبْلِيسُ أَنْ يَصِيرَ مِثْلَ الْمَلَكِ فِي الْبَقَاءِ وَأَقُولُ: هَذَا الْجَوَابُ ضَعِيفٌ لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ الْمَطْلُوبُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ هُوَ الْخُلُودُ وَحِينَئِذٍ لَا يبقى فرق بين قوله: أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ وَبَيْنَ قَوْلِهِ: أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ.

Birinci Soru: Âdem, meleklerin tevazu gösterip kendisine secde ettiklerini ve faziletini ikrar ettiklerini gördüğü halde, İblis ağaçtan yediği takdirde melek olacağı hususunda Âdem'i nasıl ümitlendirip aldattı? Cevap birkaç yöndendir: Birincisi: Bu anlam, Âdem'e secde eden meleklerin yeryüzü melekleri olduğuna delalet eden hususlardan biridir. Göklerin meleklerine, Arş ve Kürsî sâkinlerine ve mukarreb meleklere gelince, onlar Âdem'e asla secde etmemişlerdir. Şayet onlar da ona secde etmiş olsalardı, bu ümitlendirme tutarsız ve geçersiz olurdu. İkincisi: el-Vâhidî bazılarından şunu nakletmiştir: Âdem, meleklerin kıyamet gününe kadar ölmeyeceklerini biliyordu fakat bunu kendisi için bilmiyordu. İblis de ona bekâ (ebedîlik) hususunda melek gibi olmayı teklif etti. Derim ki: Bu cevap zayıftır; zira bu takdirde meleklerden istenen şey ebedîliktir, bu durumda ise [Allah'ın]: { أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ } “İki melek olmayasınız” sözü ile { أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ } “Yahut ebedî kalanlardan olmayasınız” sözü arasında bir fark kalmaz.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقْرَأُ مَلَكَيْنِ وَيَقُولُ: مَا طَمِعَا فِي أَنْ يَكُونَا مَلَكَيْنِ لَكِنَّهُمَا اسْتَشْرَفَا إِلَى أَنْ يَكُونَا مَلِكَيْنِ وَإِنَّمَا أَتَاهُمَا الْمَلْعُونُ مِنْ جِهَةِ الْمُلْكِ وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا قَوْلُهُ: هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلى [طه: ١٢٠] وَأَقُولُ هَذَا الْجَوَابُ أَيْضًا ضَعِيفٌ وَبَيَانُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: هَبْ أَنَّهُ حَصَلَ الْجَوَابُ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ: فَهَلْ يَقُولُ ابْنُ عَبَّاسٍ إِنَّ تِلْكَ الْقِرَاءَةَ الْمَشْهُورَةَ بَاطِلَةٌ أَوْ لَا يَقُولُ ذَلِكَ؟

İkinci Vechi: el-Vâhidî demiştir ki: İbn Abbas [bu kelimeyi lâm harfinin kesresiyle] melikeyn (مَلِكَيْنِ) şeklinde okur ve şöyle derdi: 'Onlar iki melek (melekeyn) olmayı ummadılar, bilakis iki hükümdar (melikeyn) olmaya göz diktiler; o lânetli de onlara mülk (hükümranlık) cihetinden yanaştı.' Buna şu ayet delalet eder: { هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلى } [Tâhâ: 120] “Sana ebedîlik ağacını ve yok olmayacak bir mülkü göstereyim mi?” Derim ki: Bu cevap da zayıftır ve bunun açıklaması iki yöndendir: Birincisi: Bu kıraate göre cevabın hâsıl olduğunu varsayalım; peki İbn Abbas o meşhur kıraatin bâtıl olduğunu söylüyor mu, söylemiyor mu?

وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّ تِلْكَ الْقِرَاءَةَ قِرَاءَةٌ مُتَوَاتِرَةٌ فَكَيْفَ يُمْكِنُ الطَّعْنُ فِيهَا وَأَمَّا الثَّانِي: فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ الْإِشْكَالُ بَاقٍ لِأَنَّ عَلَى تِلْكَ الْقِرَاءَةِ يَكُونُ بِالتَّطْمِيعِ قَدْ وَقَعَ فِي أَنْ يَصِيرَ بِوَاسِطَةِ ذَلِكَ الْأَكْلِ مِنْ جُمْلَةِ الْمَلَائِكَةِ وَحِينَئِذٍ يَعُودُ السُّؤَالُ.

Birincisi bâtıldır; çünkü o kıraat mütevâtir bir kıraattir, ona nasıl itiraz edilebilir? İkincisine gelince: Bu takdirde müşkilat devam eder; zira o kıraate göre o yeme vasıtasıyla melekler topluluğundan olma hususunda bir tamahkârlık vuku bulmuştur ve bu durumda soru tekrar gündeme gelir.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ سُجُودَ الْمَلَائِكَةِ وَالْخَلْقِ لَهُ فِي أَنْ يَسْكُنَ الْجَنَّةَ وَأَنْ يَأْكُلَ مِنْهَا رَغَدًا كَيْفَ شَاءَ وَأَرَادَ وَلَا مَزِيدَ فِي الْمُلْكِ عَلَى هَذِهِ الدَّرَجَةِ.

İkinci Vechi: Yüce [Allah], cennette yerleşmesi ve oradan dilediği ve istediği gibi bol bol yemesi hususunda meleklerin ve yaratılmışların ona secde etmesini sağlamıştır; mülk (hükümranlık) hususunda bu derecenin ötesi yoktur.

السُّؤَالُ الثَّانِي: هَلْ تَدُلُّ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ دَرَجَةَ الْمَلَائِكَةِ أَكْمَلُ وَأَفْضَلُ مِنْ دَرَجَةِ النُّبُوَّةِ.

İkinci Soru: Bu ayet meleklerin derecesinin peygamberlik derecesinden daha kâmil ve daha üstün olduğuna delalet eder mi?

وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّا إِذَا قُلْنَا إِنَّ هَذِهِ الْوَاقِعَةَ كَانَتْ قَبْلَ النُّبُوَّةِ لَمْ يَدُلَّ عَلَى ذَلِكَ/ وَلِأَنَّ آدَمَ حِينَ طَلَبَ الْوُصُولَ إِلَى دَرَجَةِ الْمَلَائِكَةِ مَا كَانَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فزال الِاسْتِدْلَالُ وَالثَّانِي: إِنَّ بِتَقْدِيرِ «أَنْ» تَكُونَ هَذِهِ الْوَاقِعَةُ وَقَعَتْ فِي زَمَانِ النُّبُوَّةِ فَلَعَلَّ آدَمَ ﵇ رَغِبَ فِي أَنْ يَصِيرَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فِي الْقُدْرَةِ وَالْقُوَّةِ وَالشِّدَّةِ أَوْ فِي خلقة اللذات بِأَنْ يَصِيرَ جَوْهَرًا نُورَانِيًّا وَفِي أَنْ يَصِيرَ مِنْ سُكَّانِ الْعَرْشِ وَالْكُرْسِيِّ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَسْقُطُ الِاسْتِدْلَالُ.

Cevap birkaç vecihledir: Birincisi: Biz bu hadisenin peygamberlikten önce olduğunu söylediğimizde buna delalet etmez; çünkü Âdem meleklerin derecesine ulaşmayı talep ettiği zaman peygamberlerden değildi. Bu takdire göre delil getirme ortadan kalkar. İkincisi: Bu hadisenin peygamberlik zamanında vuku bulduğu varsayılsa bile, belki de Âdem aleyhisselâm kudret, kuvvet ve şiddet bakımından yahut nûrânî bir cevher olmak sûretiyle zatının yaratılışı bakımından veya Arş ve Kürsî sâkinlerinden olmak hususunda meleklerden biri olmayı arzulamıştır. Bu takdire göre de delil getirme düşer.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: نُقِلَ أَنَّ عَمْرَو بْنَ عُبَيْدٍ قَالَ لِلْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ وَفِي قَوْلِهِ: وَقاسَمَهُما قَالَ عَمْرٌو قُلْتُ لِلْحَسَنِ: فَهَلْ صَدَّقَاهُ فِي ذَلِكَ فَقَالَ الْحَسَنُ مَعَاذَ اللَّهِ لَوْ صَدَّقَاهُ لَكَانَا مِنَ الْكَافِرِينَ وَوَجْهُ السُّؤَالِ: أَنَّهُ كَيْفَ يَلْزَمُ هَذَا التَّكْفِيرُ بِتَقْدِيرِ أَنْ يُصَدِّقَا إِبْلِيسَ فِي ذَلِكَ الْقَوْلِ وَالْجَوَابُ: ذَكَرُوا فِي تَقْرِيرِ ذَلِكَ التَّكْفِيرِ أَنَّهُ ﵇ لَوْ صَدَّقَ إِبْلِيسَ فِي الْخُلُودِ لَكَانَ ذَلِكَ يُوجِبُ إِنْكَارَ الْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ وَإِنَّهُ كُفْرٌ وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّهُ يَلْزَمُ مِنْ ذَلِكَ التَّصْدِيقِ حُصُولُ الْكُفْرِ؟ وَبَيَانُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: إِنَّ لَفْظَ الْخُلُودِ مَحْمُولٌ عَلَى طُولِ الْمُكْثِ لَا عَلَى الدَّوَامِ وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَنْدَفِعُ مَا ذَكَرُوهُ.

Üçüncü Soru: Rivayet edildiğine göre Amr b. Ubeyd, el-Hasan'a [Allah Teâlâ'nın]: { إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ } “Sırf iki melek olmayasınız yahut ebedî kalanlardan olmayasınız diye” ve { وَقاسَمَهُما } “Ve onlara yemin etti” sözleri hakkında sormuş; Amr demiştir ki: el-Hasan'a: 'Peki onlar bu hususta onu tasdik ettiler mi?' dedim. el-Hasan: 'Allah korusun! Şayet onu tasdik etselerdi kâfirlerden olurlardı' dedi. Sorunun yönü şudur: İblis'i bu sözünde tasdik ettikleri takdirde bu tekfir (küfre nispet etme) nasıl gerekir? Cevap: Bu tekfirin gerekçesinde şöyle demişlerdir: O aleyhisselâm ebedîlik konusunda İblis'i tasdik etseydi, bu durum ba's (yeniden dirilme) ve kıyameti inkâr etmeyi gerektirirdi ki bu da küfürdür. Ancak birisi çıkıp şöyle diyebilir: Bu tasdikten dolayı küfrün hâsıl olmasını kabul etmiyoruz. Bunun açıklaması iki yöndendir: Birincisi: Ebedîlik (huld) lafzı mutlak sürekliliğe değil, uzun süre kalmaya hamledilir; bu vecihle onların zikrettiği mahzur ortadan kalkar.

الْوَجْهُ الثَّانِي: هَبْ ان الخلود مفسر بالدوام الا انا نُسَلِّمُ أَنَّ اعْتِقَادَ الدَّوَامِ يُوجِبُ الْكُفْرَ وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الْعِلْمَ بِأَنَّهُ تَعَالَى هَلْ يُمِيتُ هَذَا الْمُكَلَّفَ أَوْ لَا يُمِيتُهُ عِلْمٌ لَا يَحْصُلُ إِلَّا مِنْ دَلِيلِ السَّمْعِ فَلَعَلَّهُ تَعَالَى مَا بَيَّنَ فِي وَقْتِ آدَمَ ﵇ أَنَّهُ يُمِيتُ الْخَلْقَ وَلَمَّا لَمْ يُوجَدْ ذَلِكَ الدَّلِيلُ السَّمْعِيُّ كَانَ آدَمُ ﵇ يُجَوِّزُ دَوَامَ الْبَقَاءِ فَلِهَذَا السَّبَبِ رَغِبَ فِيهِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: فَالتَّكْفِيرُ غَيْرُ لَازِمٍ.

İkinci Vechi: Huld kelimesinin devamlılık (ebedîlik) olarak tefsir edildiğini kabul etsek bile, ebedîliğe inanmanın küfrü gerektirdiğini kabul etmeyiz. Bunun açıklaması şudur: Yüce [Allah]'ın bu mükellefi öldürüp öldürmeyeceğini bilmek, ancak naklî delille (sem' ile) hâsıl olan bir bilgidir. Belki de Yüce [Allah] Âdem aleyhisselâm zamanında mahlûkatı öldüreceğini henüz beyan etmemişti. Bu naklî delil bulunmadığı için de Âdem aleyhisselâm bekânın devamını caiz görüyordu; işte bu sebeple onu arzuladı. Bu takdire göre tekfir gerekmez.

السُّؤَالُ الرَّابِعُ: ثَبَتَ بِمَا سَبَقَ أَنْ آدَمَ وَحَوَّاءَ لَوْ صَدَّقَا إِبْلِيسَ فِيمَا قَالَ لَمْ يَلْزَمْ تَكْفِيرُهُمَا فَهَلْ يَقُولُونَ إِنَّهُمَا صَدَّقَاهُ فِيهِ قَطْعًا؟ وَإِنْ لَمْ يَحْصُلِ الْقَطْعُ فَهَلْ يَقُولُونَ إِنَّهُمَا ظَنَّا أَنَّ الْأَمْرَ كَمَا قَالَ؟ أَوْ يُنْكِرُونَ هَذَا الظَّنَّ أَيْضًا وَالْجَوَابُ: إِنَّ الْمُحَقِّقِينَ أَنْكَرُوا حُصُولَ هَذَا التصديق قطعا وظنّا بل الصواب إِنَّمَا أَقْدَمَا عَلَى الْأَكْلِ لِغَلَبَةِ الشَّهْوَةِ لَا أَنَّهُمَا صَدَّقَاهُ عِلْمًا أَوْ ظَنًّا كَمَا نَجِدُ أَنْفُسَنَا عِنْدَ الشَّهْوَةِ نُقْدِمُ عَلَى الْفِعْلِ إِذَا زَيَّنَ لَنَا الْغَيْرُ مَا نَشْتَهِيهِ وَإِنْ لَمْ نَعْتَقِدْ أَنَّ الْأَمْرَ كَمَا قَالَ.

Dördüncü Soru: Geçen açıklamalardan sâbit oldu ki Âdem ile Havva söylediklerinde İblis'i tasdik etselerdi bile tekfir edilmeleri gerekmezdi; peki onların onu kesin olarak tasdik ettiklerini söylüyorlar mı? Şayet kesinlik hâsıl olmadıysa, işin onun dediği gibi olduğunu zannettiklerini söylüyorlar mı? Yoksa bu zannı da inkâr mı ediyorlar? Cevap: Muhakkik âlimler bu tasdikin kesin veya zan yoluyla hâsıl olduğunu reddetmişlerdir. Bilakis doğru olan şudur: Onlar ancak şehvetin galebe çalması sebebiyle yemeye yöneldiler; yoksa bilgi veya zan yoluyla onu tasdik ettiklerinden dolayı değil. Nitekim kendimizde de görürüz ki; başkası arzuladığımız şeyi bize süslü gösterdiğinde, meselenin onun dediği gibi olduğuna inanmasak bile şehvet ânında o fiile kalkışırız.

السُّؤَالُ الْخَامِسُ: قَوْلُهُ: إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ هَذَا التَّرْغِيبُ وَالتَّطْمِيعُ وَقَعَ فِي مَجْمُوعِ الْأَمْرَيْنِ أَوْ فِي أَحَدِهِمَا.

Beşinci Soru: [Allah'ın]: { إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ } “Sırf iki melek olmayasınız yahut ebedî kalanlardan olmayasınız diye” sözündeki bu teşvik ve ümitlendirme iki hususun toplamında mı yoksa ikisinden birinde mi vuku bulmuştur?

وَالْجَوَابُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: التَّرْغِيبُ كَانَ فِي مَجْمُوعِ الْأَمْرَيْنِ لِأَنَّهُ أُدْخِلَ فِي التَّرْغِيبِ وَقِيلَ: بَلْ هُوَ عَلَى ظَاهِرِهِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّخْيِيرِ.

Cevap: Bazıları şöyle demiştir: Teşvik her iki durumun toplamınadır, çünkü teşvik kapsamına alınmıştır. Bazıları da şöyle demiştir: Bilakis o, zâhirine göre muhayyer kılma (seçenek sunma) yolu üzeredir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَقاسَمَهُما إِنِّي لَكُما لَمِنَ النَّاصِحِينَ أَيْ وَأَقْسَمَ لَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ.

Sonra Yüce Allah: { وَقاسَمَهُما إِنِّي لَكُما لَمِنَ النَّاصِحِينَ } “Ve onlara: 'Doğrusu ben size öğüt verenlerdenim' diye yemin etti” buyurmuştur; yani ikisine 'Şüphesiz ben sizin için nasihat edenlerdenim' diye yemin etti.

فَإِنْ قِيلَ: الْمُقَاسَمَةُ أَنْ تُقْسِمَ لِصَاحِبِكَ وَيُقْسِمَ لَكَ تَقُولُ: قَاسَمْتُ فُلَانًا أَيْ حَالَفَتْهُ وَتَقَاسَمَا تَحَالَفَا وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: تَقاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ [النَّمْلِ: ٤٩] .

Eğer: 'Mukâseme (قَاسَمَ), senin arkadaşına yemin etmen, onun da sana yemin etmesidir; nitekim kâsemtü fülanen (قَاسَمْتُ فُلَانًا) yani onunla karşılıklı yeminleştim, tekâsemâ (تَقَاسَمَا) yani karşılıklı yemin ettiler dersin. Yüce Allah'ın: { تَقاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ } [Neml: 49] “Allah adına birbirinize yemin edin: Ona ve ailesine gece baskını düzenleyeceğiz” sözü de bu kabildendir' denilirse,

قُلْنَا: فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: التَّقْدِيرُ أَنَّهُ قَالَ: أُقْسِمُ لَكُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ وَقَالَا لَهُ: أَتُقْسِمُ بِاللَّهِ إِنَّكَ لَمِنَ النَّاصِحِينَ؟ فَجَعَلَ ذَلِكَ مُقَاسَمَةً بَيْنَهُمْ وَالثَّانِي: أَقْسَمَ لَهُمَا بِالنَّصِيحَةِ وَأَقْسَمَا لَهُ بِقَبُولِهَا الثَّالِثُ: إِنَّهُ أَخْرَجَ قَسَمَ إِبْلِيسَ عَلَى زِنَةِ الْمُفَاعَلَةِ لِأَنَّهُ اجْتَهَدَ فِيهِ اجْتِهَادَ الْمُقَاسِمِ.

Şöyle deriz: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Takdir şöyledir; o: 'Size yemin ederim ki ben sizin iyiliğinizi isteyenlerdenim' dedi, onlar da ona: 'Senin gerçekten iyiliğimizi isteyenlerden olduğuna Allah adına yemin eder misin?' dediler. Böylece bu durum aralarında bir mukâseme (karşılıklı yeminleşme) kılındı. İkincisi: O onlara nasihat edeceğine dair yemin etti, onlar da onu kabul edeceklerine dair ona yemin ettiler. Üçüncüsü: [Allah], İblis'in yeminini mufâale vezninde getirmiştir; çünkü o, yemininde karşılıklı yeminleşen bir kimsenin gayreti gibi var gücüyle çabalamıştır.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَالَ قَتَادَةُ: حَلَفَ لَهُمَا بِاللَّهِ حَتَّى خَدَعَهُمَا وَقَدْ يُخْدَعُ الْمُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَقَوْلُهُ: إِنِّي لَكُما لَمِنَ النَّاصِحِينَ أَيْ قَالَ إِبْلِيسُ: إِنِّي خُلِقْتُ قَبْلَكُمَا وَأَنَا أَعْلَمُ أَحْوَالًا كَثِيرَةً مِنَ المصالح والمفاسد لا تعرفانها فامتثلا قولي ارشد كما.

Bunu anladığında deriz ki: Katâde şöyle demiştir: 'Onları aldatıncaya kadar onlara Allah adına yemin etti; nitekim mümin de Allah adına [yapılan yemine inanarak] aldanabilir.' Allah'ın: { إِنِّي لَكُما لَمِنَ النَّاصِحِينَ } “Doğrusu ben size öğüt verenlerdenim” sözü ise, yani İblis şöyle demiştir: 'Ben sizden önce yaratıldım; maslahatlara ve zararlara dair sizin bilmediğiniz pek çok durumu biliyorum, sözüme uyun ki sizi doğruya ileteyim.'

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَدَلَّاهُما بِغُرُورٍ وَذَكَرَ أَبُو منصور الازهري لهذه الكلمة اصلين: أحدهما: اصل الرَّجُلُ الْعَطْشَانُ يُدَلِّي رِجْلَيْهِ فِي الْبِئْرِ لِيَأْخُذَ الْمَاءَ فَلَا يَجِدُ فِيهَا مَاءً فَوُضِعَتِ التَّدْلِيَةُ مَوْضِعَ الطَّمَعِ فِيمَا لَا فَائِدَةَ فِيهِ فَيُقَالُ: دَلَّاهُ إِذَا أَطْمَعَهُ الثَّانِي: فَدَلَّاهُما بِغُرُورٍ أَيْ أَجْرَأَهُمَا إِبْلِيسُ عَلَى أَكْلِ الشَّجَرَةِ بِغُرُورٍ وَالْأَصْلُ فِيهِ دَلَّلَهُمَا مِنَ الدَّلِّ وَالدَّالَّةُ وَهِيَ الْجُرْأَةُ.

Sonra Yüce Allah: { فَدَلاَّهُما بِغُرُورٍ } “Böylece onları hile ile aldattı [aşağı sarkıttı]” buyurmuştur. Ebû Mansûr el-Ezherî bu kelime için iki kök zikretmiştir: Birincisi: Aslı, susayan adamın su almak için ayaklarını kuyuya sarkıtıp da içinde su bulamamasıdır. Bu sebeple tedliye (aşağı sarkıtma), faydası olmayan bir şeye tamah etme yerine konulmuştur; dolayısıyla onu tamahlandırdığında dellâhü (دَلَّاهُ) denir. İkincisi: { فَدَلاَّهُما بِغُرُورٍ } yani İblis bir aldatma ile onları ağaçtan yemeye cüretlendirdi. Bundaki asıl, cüret anlamına gelen delil ve dâllet kökünden [türeyen] dellelehümâ'dır (دَلَّلَهُمَا).

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَدَلَّاهُما بِغُرُورٍ أَيْ غَرَّهُمَا بِالْيَمِينِ وَكَانَ آدَمُ يَظُنُّ أَنَّ أَحَدًا لَا يَحْلِفُ بِاللَّهِ كَاذِبًا وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵁: أَنَّهُ كَانَ إِذَا رَأَى مِنْ عَبْدِهِ طَاعَةً وَحُسْنَ صَلَاةٍ أَعْتَقَهُ فَكَانَ عَبِيدُهُ يَفْعَلُونَ ذَلِكَ طَلَبًا لِلْعِتْقِ فَقِيلَ لَهُ: إِنَّهُمْ يَخْدَعُونَكَ فَقَالَ: مَنْ خَدَعَنَا بِاللَّهِ انْخَدَعْنَا لَهُ.

Bunu anladığında deriz ki: İbn Abbas: { فَدَلاَّهُما بِغُرُورٍ } yani 'Onları yeminle aldattı; Âdem ise hiç kimsenin Allah adına yalan yere yemin etmeyeceğini zannediyordu' demiştir. İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre, o kölesinden bir itaat ve güzel namaz gördüğünde onu azat ederdi; köleleri de azat edilmek arzusuyla bunu yaparlardı. Kendisine: 'Onlar seni kandırıyorlar' denilince şöyle demiştir: 'Bizi Allah ile aldatmak isteyene biz seve seve aldanırız.'

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَةَ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمَا تَنَاوَلَا الْيَسِيرَ قَصْدًا إِلَى مَعْرِفَةِ طَعْمِهِ وَلَوْلَا أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي آيَةٍ أُخْرَى أَنَّهُمَا أَكَلَا مِنْهَا لَكَانَ مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَا يَدُلُّ عَلَى الْأَكْلِ لِأَنَّ الذَّائِقَ قَدْ يَكُونُ ذَائِقًا مِنْ دُونِ أَكْلٍ.

Sonra Yüce Allah: { فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَةَ } “Ağaçtan tattıkları anda” buyurmuştur. Bu da tadını öğrenmek maksadıyla az bir miktar aldıklarına delalet eder. Şayet Yüce Allah başka bir ayette onların ondan yediklerini zikretmemiş olsaydı, bu ayette geçen ifade yemeye delalet etmezdi; çünkü tadan kimse bazen yemeksizin de tatmış olabilir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما أَيْ ظَهَرَتْ عَوْرَاتُهُمَا وَزَالَ النُّورُ عَنْهُمَا وَطَفِقا يَخْصِفانِ قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَى طَفِقَ: أَخَذَ فِي الْفِعْلِ يَخْصِفانِ أَيْ يَجْعَلَانِ وَرَقَةً عَلَى وَرَقَةٍ وَمِنْهُ قِيلَ لِلَّذِي يُرَقِّعُ النَّعْلَ خَصَّافٌ وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ كَشْفَ الْعَوْرَةِ قَبِيحٌ مِنْ لَدُنْ آدَمَ أَلَا تَرَى أَنَّهُمَا كَيْفَ بَادَرَا إِلَى السَّتْرِ لِمَا تَقَرَّرَ فِي عَقْلِهِمَا مِنْ قُبْحِ كَشْفِ الْعَوْرَةِ وَناداهُما رَبُّهُما قَالَ عَطَاءٌ: بَلَغَنِي: أَنَّ اللَّهَ نَادَاهُمَا أَفِرَارًا مِنِّي يَا آدَمُ قَالَ بَلْ حَيَاءً مِنْكَ يَا رَبِّ مَا ظَنَنْتُ أَنَّ أَحَدًا يُقْسِمُ بِاسْمِكَ كَاذِبًا ثُمَّ نَادَاهُ رَبُّهُ أَمَا خَلَقْتُكَ بِيَدَيَّ أَمَا نَفَخْتُ فِيكَ مِنْ رُوحِي أَمَا أَسْجَدْتُ لَكَ مَلَائِكَتِي أَمَا أَسْكَنْتُكَ فِي جَنَّتِي فِي جِوَارِي!

Sonra Yüce Allah: { بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما } “Avret yerleri kendilerine açılıverdi” yani avret yerleri ortaya çıktı ve nûr üzerlerinden zail oldu, buyurmuştur. { وَطَفِقا يَخْصِفانِ } “Ve [üzerlerine] örtmeye başladılar”; ez-Zeccâc demiştir ki: Tafika (طَفِقَ) fiile başladı demektir; yahsıfâni (يَخْصِفَانِ) ise yaprak üstüne yaprak koyuyorlar demektir. Ayakkabıyı yamayana da bundan dolayı hassâf (خَصَّاف) denilmiştir. Bunda, avret yerini açmanın Âdem zamanından beri çirkin olduğuna delil vardır; görmez misin, avret yerini açmanın çirkinliği akıllarında yerleşik olduğu için örtünmeye nasıl da koşuştular! { وَناداهُما رَبُّهُما } “Ve Rableri onlara seslendi”; Atâ demiştir ki: Bana ulaştı ki; Allah ikisine: 'Benden mi kaçıyorsun ey Âdem?' diye seslendi. O da: 'Hayır, bilakis Sana olan hayâmdan dolayı ey Rabbim! Hiç kimsenin Senin adına yalan yere yemin edeceğini zannetmezdim' dedi. Sonra Rabbi ona seslendi: 'Seni iki elimle yaratmadım mı? Sana ruhumdan üflemedim mi? Meleklerimi sana secde ettirmedim mi? Seni cennetime, civarıma yerleştirmedim mi?'

ثُمَّ قَالَ: وَأَقُلْ لَكُما إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُما عَدُوٌّ مُبِينٌ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بَيَّنَ الْعَدَاوَةَ حَيْثُ أَبَى السُّجُودَ وَقَالَ: لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ [الأعراف: ١٦] .

Sonra şöyle buyurdu: { وَأَقُلْ لَكُما إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُما عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Ve muhakkak ki şeytan sizin için apaçık bir düşmandır demedim mi?” İbn Abbas demiştir ki: [İblis] secde etmekten kaçındığında ve: { لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ } [A'râf: 16] “Andolsun ki onlar için Senin dosdoğru yolun üzerine oturacağım” dediğinde düşmanlığını açıkça ortaya koymuştu.

[سورة الأعراف (٧) : آية ٢٣]

[A'râf Suresi (7), Ayet 23]

قَالَا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ (٢٣)

{ قَالَا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ (٢٣) } “İkisi dediler ki: 'Ey Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik. Eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen muhakkak hüsrana uğrayanlardan oluruz.'”

اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُفَسَّرَةٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَقَدْ ذَكَرْنَا هُنَاكَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى صُدُورِ الذَّنْبِ الْعَظِيمِ مِنْ آدَمَ ﵇ إِلَّا أَنَّا نَقُولُ: هَذَا الذَّنْبُ إِنَّمَا صَدَرَ عَنْهُ قَبْلَ النُّبُوَّةِ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالسُّؤَالُ زائل.

Bil ki bu ayet Bakara Suresi'nde tefsir edilmiştir. Orada bu ayetin Âdem'den aleyhisselâm büyük bir günahın sâdır olduğuna delalet ettiğini zikretmiştik; ancak biz diyoruz ki: Bu günah ondan ancak peygamberlikten önce sâdır olmuştur. Bu takdire göre ise soru ortadan kalkar.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٢٤ الى ٢٥]

[A'râf Suresi (7), Ayetler 24-25]

قالَ اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ (٢٤) قالَ فِيها تَحْيَوْنَ وَفِيها تَمُوتُونَ وَمِنْها تُخْرَجُونَ (٢٥)

{ قالَ اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ (٢٤) قالَ فِيها تَحْيَوْنَ وَفِيها تَمُوتُونَ وَمِنْها تُخْرَجُونَ (٢٥) } “[Allah] buyurdu ki: 'Birbirinize düşman olarak inin! Sizin için yeryüzünde bir vakte kadar yerleşip kalmak ve geçinmek vardır.' [Allah] buyurdu ki: 'Orada yaşayacaksınız, orada öleceksiniz ve oradan çıkarılacaksınız.'”

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ هُوَ آدَمُ وَحَوَّاءُ وَإِبْلِيسُ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَقَوْلُهُ: اهْبِطُوا يَجِبُ أَنْ يَتَنَاوَلَ هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةَ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ يَعْنِي الْعَدَاوَةُ ثَابِتَةٌ بَيْنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَا تَزُولُ الْبَتَّةَ وَقَوْلُهُ: فِيها تَحْيَوْنَ الْكِنَايَةُ عَائِدَةٌ إِلَى الْأَرْضِ فِي قَوْلِهِ: وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَالْمُرَادُ فِي الْأَرْضِ تَعِيشُونَ وَفِيهَا تَمُوتُونَ وَمِنْهَا تُخْرَجُونَ إِلَى الْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ. قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ تَخْرُجُونَ بِفَتْحِ التَّاءِ وَضَمِّ الرَّاءِ وَكَذَلِكَ فِي الروم والزخرف والجاثية وقرا ابن عامر هاهنا وَفِي الزُّخْرُفِ بِفَتْحِ التَّاءِ وَفِي الرُّومِ وَالْجَاثِيَةِ بِضَمِّ التَّاءِ وَالْبَاقُونَ جَمِيعَ ذَلِكَ بِضَمِّ التَّاءِ.

Bil ki daha önce zikredilenler Âdem, Havva ve İblis'tir. Durum böyle olunca: { اهْبِطُوا } “İnin” sözünün bu üçünü kapsaması gerekir. { بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “Birbirinize düşman olarak”; yani düşmanlık cinler ile insanlar arasında sâbittir ve asla zail olmaz. { فِيها تَحْيَوْنَ } “Orada yaşayacaksınız” sözündeki zamir, { وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ } “Sizin için yeryüzünde... vardır” sözündeki arza (yeryüzüne) dönmektedir. Maksat şudur: Yeryüzünde yaşayacaksınız, orada öleceksiniz ve yeniden dirilme ile kıyamet için oradan çıkarılacaksınız. Hamza ve el-Kisâî, tâ harfinin fethası ve râ harfinin dammesiyle tahrucûne (تَخْرُجُونَ) şeklinde okumuşlardır; Rûm, Zuhruf ve Câsiye surelerinde de böyledir. İbn Âmir burada ve Zuhruf'ta tâ harfinin fethasıyla, Rûm ve Câsiye'de ise tâ harfinin dammesiyle okumuştur. Geri kalanlar ise bütün bunları tâ harfinin dammesiyle [tuhrecûne şeklinde] okumuşlardır.

[سورة الأعراف (٧) : آية ٢٦]

[A'râf Suresi (7), Ayet 26]

يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً يُوارِي سَوْآتِكُمْ وَرِيشاً وَلِباسُ التَّقْوى ذلِكَ خَيْرٌ ذلِكَ مِنْ آياتِ اللَّهِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (٢٦)

{ يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً يُوارِي سَوْآتِكُمْ وَرِيشاً وَلِباسُ التَّقْوى ذلِكَ خَيْرٌ ذلِكَ مِنْ آياتِ اللَّهِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (٢٦) } “Ey Âdemoğulları! Size avret yerlerinizi örtecek bir elbise ve süslenecek bir giysi indirdik. Takva elbisesi ise işte o daha hayırlıdır. İşte bunlar Allah'ın ayetlerindendir; umulur ki düşünüp öğüt alırlar.”

فِي نَظْمِ الْآيَةِ وَجْهَانِ:

Ayetin tertibinde iki vecih vardır:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ أَمَرَ آدَمَ وَحَوَّاءَ بِالْهُبُوطِ إِلَى الْأَرْضِ وَجَعَلَ الْأَرْضَ لَهُمَا مُسْتَقَرًّا بَيَّنَ بَعْدَهُ أَنَّهُ تَعَالَى أَنْزَلَ كُلَّ مَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا وَمِنْ جُمْلَتِهَا اللِّبَاسُ الَّذِي يُحْتَاجُ إِلَيْهِ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا.

Birinci Vechi: Yüce [Allah], Âdem ile Havva'ya yeryüzüne inmelerini emrettiğini ve yeryüzünü onlar için bir yerleşme yeri kıldığını beyan ettikten sonra; din ve dünya hususunda ihtiyaç duydukları her şeyi indirdiğini, din ve dünyada ihtiyaç duyulan elbisenin de bunlardan biri olduğunu beyan etmiştir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ وَاقِعَةَ آدَمَ فِي انْكِشَافِ الْعَوْرَةِ أَنَّهُ كَانَ يَخْصِفُ الْوَرَقَ عَلَيْهَا أَتْبَعَهُ بِأَنْ بَيَّنَ أَنَّهُ خَلَقَ اللِّبَاسَ لِلْخَلْقِ لِيَسْتُرُوا بِهَا عَوْرَتَهُمْ وَنَبَّهَ بِهِ عَلَى الْمِنَّةِ الْعَظِيمَةِ عَلَى الْخَلْقِ بِسَبَبِ أَنَّهُ أَقْدَرَهُمْ عَلَى التَّسَتُّرِ.

İkinci Vechi: Yüce [Allah], Âdem'in avret yerinin açılması ve üzerine yaprak örtmesi hadisesini zikrettikten hemen sonra, mahlûkata avret yerlerini örtsünler diye elbiseyi yarattığını beyan etmiş ve onları örtünmeye kadir kılması sebebiyle mahlûkat üzerindeki büyük nimetini hatırlatmıştır.

فَإِنْ قِيلَ: مَا مَعْنَى إِنْزَالِ اللِّبَاسِ؟

Eğer: 'Elbisenin indirilmesinin anlamı nedir?' denilirse,

قُلْنَا: إِنَّهُ تَعَالَى أَنْزَلَ الْمَطَرَ وَبِالْمَطَرِ تَتَكَوَّنُ الْأَشْيَاءُ الَّتِي مِنْهَا يَحْصُلُ اللِّبَاسُ فَصَارَ كَأَنَّهُ تَعَالَى أَنْزَلَ اللِّبَاسَ وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ أَنَّ الْأَشْيَاءَ الَّتِي تَحْدُثُ فِي الْأَرْضِ لَمَّا كَانَتْ مُعَلَّقَةً بِالْأُمُورِ النَّازِلَةِ مِنَ السَّمَاءِ صَارَ كَأَنَّهُ تَعَالَى أَنْزَلَهَا مِنَ السَّمَاءِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعامِ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ [الزُّمَرِ: ٦] وَقَوْلُهُ: وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ [الْحَدِيدِ: ٢٥] وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَرِيشاً فَفِيهِ بَحْثَانِ:

Şöyle deriz: Yüce [Allah] yağmuru indirmiştir; yağmur sebebiyle de kendisinden elbise elde edilen şeyler meydana gelir. Böylece sanki Yüce [Allah] elbiseyi indirmiş gibi olmuştur. Sözün hakikati şudur: Yeryüzünde meydana gelen şeyler gökten inen hususlara bağlı olduğu için, sanki Yüce [Allah] onları gökten indirmiş gibi olmuştur. Yüce Allah'ın şu buyrukları da bu kabildendir: { وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعامِ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ } [Zümer: 6] “Ve sizin için davarlardan sekiz çift indirdi” ve: { وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ } [Hadîd: 25] “Ve kendisinde çetin bir güç bulunan demiri indirdik”. [Allah'ın]: { وَرِيشاً } “Ve süslenecek bir giysi” sözüne gelince; bunda iki inceleme vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: الرِّيشُ لِبَاسُ الزِّينَةِ اسْتُعِيرَ مِنْ رِيشِ الطَّيْرِ لِأَنَّهُ لِبَاسُهُ وَزِينَتُهُ أَيْ أَنْزَلَنَا عَلَيْكُمْ لِبَاسَيْنِ

Birinci İnceleme: Er-Rîş (الرِّيشُ), ziynet elbisesidir; kuşun elbisesi ve ziyneti olduğu için kuş tüyünden (rîşu't-tayr) istiare edilmiştir. Yani 'Size iki elbise indirdik:

لِبَاسًا يُوَارِي سَوْآتِكُمْ وَلِبَاسًا يُزَيِّنُكُمْ لِأَنَّ الزِّينَةَ غَرَضٌ صَحِيحٌ كَمَا قَالَ: لِتَرْكَبُوها وَزِينَةً [النَّحْلِ: ٨] وَقَالَ: وَلَكُمْ فِيها جَمالٌ [النَّحْلِ: ٦] .

Avret yerlerinizi örtecek bir elbise ve sizi süsleyecek bir elbise.' Çünkü ziynet meşru ve geçerli bir gayedir; nitekim [Allah]: { لِتَرْكَبُوها وَزِينَةً } [Nahl: 8] “Onlara binesiniz diye ve bir zinet olarak” ve: { وَلَكُمْ فِيها جَمالٌ } [Nahl: 6] “Sizin için onlarda bir güzellik vardır” buyurmuştur.

الْبَحْثُ الثَّانِي: رُوِيَ عَنْ عَاصِمٍ رِوَايَةٌ غَيْرُ مَشْهُورَةٍ وَرِيَاشًا وَهُوَ مَرْوِيٌّ أَيْضًا عَنْ عُثْمَانَ ﵁ وَالْبَاقُونَ وَرِيشاً وَاخْتَلَفُوا فِي الْفَرْقِ بَيْنَ الريش والرياش فقيل: رياش جمع ريش وكذياب وَذَيبٍ وَقِدَاحٍ وَقِدْحٍ وَشِعَابٍ وَشِعْبٍ وَقِيلَ: هُمَا وَاحِدٌ كَلِبَاسٍ وَلِبْسٍ وَجِلَالٍ وَجِلٍّ رَوَى ثَعْلَبٌ عَنِ ابْنِ الْأَعْرَابِيِّ قَالَ:

İkinci İnceleme: Âsım'dan meşhur olmayan bir rivayette riyâşen (وَرِيَاشًا) şeklinde rivayet edilmiştir; bu aynı zamanda Osman'dan radıyallâhu anh da rivayet olunmuştur. Diğerleri ise rîşen (وَرِيشاً) şeklinde okumuşlardır. Rîş ile riyâş arasındaki fark konusunda ihtilaf etmişlerdir: Riyâş'ın rîş'in çoğulu olduğu söylenmiştir; tıpkı zi'b-ziyâb, kıdh-kıdâh ve şi'b-şi'âb gibi. İkisinin aynı olduğu da söylenmiştir; libâs-libs ve cilâl-cill gibi. Sa'leb, İbnü'l-A'râbî'den rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir:

كُلُّ شَيْءٍ يَعِيشُ بِهِ الْإِنْسَانُ مِنْ مَتَاعٍ أَوْ مَالٍ أَوْ مَأْكُولٍ فَهُوَ رِيشٌ وَرِيَاشٌ وَقَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: الرِّيَاشُ مُخْتَصٌّ بِالثِّيَابِ وَالْأَثَاثِ وَالرِّيشُ قَدْ يُطْلَقُ عَلَى سَائِرِ الْأَمْوَالِ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِباسُ التَّقْوى فِيهِ بَحْثَانِ:

'Eşya, mal veya yiyecekten insanın kendisiyle maişetini sağladığı her şey rîş ve riyâş'tır.' İbnü's-Sikkît ise şöyle demiştir: 'er-Riyâş sadece elbise ve ev eşyasına mahsustur; er-rîş ise diğer bütün mallar için de kullanılabilir.' Yüce Allah'ın: { وَلِباسُ التَّقْوى } “Takva elbisesi” buyruğunda iki inceleme vardır: